De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri bitmeden önce deniz tükenir. Bir o kadarını daha getirsek bile.

Diyanet Vakfı
De ki: Rabbimin sözleri için derya mürekkep olsa ve bir o kadar da ilave getirsek dahi, Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenecektir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Rabbimin sözleri için deniz(ler) mürekkep olsa, buna yardımcı olarak bir o kadar daha katsak, Rabbinin sözleri tükenmeden o deniz(ler) tükenir.”

“De ki: Rabbimin sözleri İçin deniz(ler) mürekkep olsa buna yardımcı olarak bir o kadar daha katsak” yani o denizlere sayıca yahut ağırlık itibariyle o kadarını da eklesek

“Rabbimin sözleri tükenmeden o deniz(ler) tükenir.” ifadesi bir şeyin bitip, boşalmasını anlatmak için kullanılır. Buna dair açıklamalar önceden (bk. en-Nahl, 16/96) geçmiş bulunmaktadır.

Ubeyy’in, Mushaf ında; “Yardımcı olarak” kelimesi; “şeklindedir. Mücahid, İbn Muhaysin ve Umeyd de böyle okumuşlardır. (Buna göre âyet meali: Bir o kadar daha mürekkep getirsek, demek olur).

Bu kelimenin mansub olarak gelmesi, temyiz ya da hal olduğundan dolayıdır.

İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yahudilere:

“Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.” (el-İsrâ, 17/85) deyince ona şöyle dediler: Bize Tevrat verilmişken bu nasıl olabilir? Kendisine Tevrat verilmiş olanlara pek büyük bir hayır verilmiş demektir. Bunun üzerine: “De ki: Rabbimin sözleri için deniz(ler) mürekkep olsa…o deniz(ler) tükenir” âyeti nazil oldu. el-Vâhidî, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân, s 307; Süyutî, ed-Durru’l Mensûr, V, 333 de ayru anlamdaki bir rivâyeti kaydetmektedir. Ancak orada bu sebeple indiği belirtilen bu değil; yakın manadaki Lukmân, 31/27-28, âyetleri olduğu zikredilmektedir,

Şöyle de denilmiştir: Yahudiler: Sana hikmet verilmiş bulunuyor. Her kime hikmet verilmiş ise ona pek büyük bir hayır da verilmiş demektir. Sonra da kalkmış sen ruh hakkında bir şey bilmediğini iddia ediyorsun, dediler. Bunun üzerine yüce Allah şöyle buyurdu: “De ki: Bana Kur’ân, size Tevrat verilmiş olsa bile bunların Allah’ın kelimelerine nisbeti pek azdır.”

İbn Abbâs dedi ki: “Rabbimin sözleri” Rabbimin öğütleri anlamındadır. Şöyle de açıklanmıştır: “Kelimeler” ile sonu gelmez kadîm kelâmını kastetmiştir. Bu tek bir kelâm olsa dahi -tek tek kelimeler ihtiva ettiğinden ötürü-çoğul olarak ifade edilmesi mümkündür ve çünkü bu tek tek kelimeler onun yerini tutar. Dolayısıyla onun bir olan kelâmını anlamak için şanını yüceltmek kastıyla çoğul kipiyle ifade edilmesi mümkündür. el-A’şâ der ki:

“Bir yüz ki rengi tertemiz, arı durudur,

Süsler onu boynuyla birlikte; gerdanlar ve bilekler.”

Görüldüğü gibi burada gerdan tek olmakla birlikte çoğul kullanılmıştır.

Kur’ân-ı Kerîm’de:

“Biz sizin velileriniziz.” (Fussilet, 41/31);

“Şüphesiz Zikr’i Biz indirdik” (el-Hicr, 15/9);

“Şüphesiz hayat verenler ve öldürenler, Bizleriz” (el-Hicr, 15/23) diye buyurulmaktadır.

“Şüphesiz İbrahim tek başına bir ümmetti” (en-Nahl, 16/120) âyeti da böyledir; çünkü o tek başına bir ümmetin yerini tutuyordu.

Şöyle de denilmiştir: Kelâmından anlaşılan mefhumlara delâlet eden ibareler ve delil oluş şekilleri, yönleri bitip tükenmez. es-Süddî der ki: Eğer deniz Rabbimin kelimelerine mürekkep olsa, mükâfat yurdu olan cennetin sıfatları bitip tükenmeden önce deniz biter, tükenir.

İkrime de şöyle demiştir: Lâ ilahe illallah, diyenin sevabı tükenmeden deniz tükenir.

Bu âyetin bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Eğer yerde olan bütün ağaçlar kalem olsa ve deniz de ardından yedi deniz daha ona katılsa yine de Allah’ın sözleri tükenmezdi.” (Lukman, 31/27)

Hamza ve el-Kisâî de “tükenmeden” anlamındaki fiili “te” ile değilde “ye” ile okumuşlardır. Bu okuyuşa Sebeb (ayni kökten) fiilin önceden geçmiş olmasıdır; (Anlam aynıdır)

Orada ebedî kalacaklardır. Ondan ayrılmak istemezler.

Diyanet Vakfı
Orada ebedi kalacaklardır. Oradan hiç ayrılmak istemezler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar orada ebediyyen kalıcıdırlar. Oradan ayrılmak da istemezler.

“Onlar orada ebediyyen kalıcıdırlar.” Devamlı orada kalacaklardır.

“Oradan ayrılmak da istemezler.” Başka bir yere götürülsünler istemezler. Bu âyette geçen “el-hivel” tahvjl anlamındadır ki, Ebû Ali bunu böylece açıklamıştır. ez-Zeccâc der ki: “Yerini değiştirdi” de nilir. Vezin itibariyle; “Büyüdü, irileşti” gibidir. Bununla birlikte bu kelimenin “hile” kökünden gelmesi de mümkündür. Yani onlar oradan başka bir yere gitmek için çare aramazlar.

el-Cevherî der ki: Tehavvül, bir yerden bir başka yere taşınmak demektir. İsim “hivel” gelir. Yüce Allah’ın:

“Onlar orada ebediyyen kalıcıdırlar. Oradan ayrılmak (hivel) da İstemezler” âyeti da buradan gelmektedir.

Şüphesiz iman eden ve salih amel işleyenler için Firdevs cennetleri konaklama yeridir.

Diyanet Vakfı
İman edip iyi davranışlarda bulunanlara gelince, onlar için makam olarak Firdevs cennetleri vardır.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten îman edip, salih ameller işleyenlerin ise konakları Firdevs cennetleridir.

“Gerçekten Îman edip, salih ameller işleyenlerin ise konakları Firdevs cennetleridir.” Katade der ki: Firdevs, cennetin tepesi, en ortası, en yüksek yeri, en üstün ve en yüce yeridir. Ebû Umame el-Bâhilî der ki: Firdevs cennetin göbeğidir. Ka’b da der ki: Cennetler arasında Firdevs cennetinden daha yücesi yoktur. Orada iyiliği emredip münkerden alıkoyanlar vardır.

Buhârî’nin, Sahih’inde Ebû Hüreyre yoluyla gelen rivâyette şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim Allah’a ve Rasûlüne îman eder, namazı dosdoğru kılar, Ramazan orucunu tutarsa yüce Allah üzerinde onu cennete sokma hakkı olur. Allah yolunda ister cihad etsin, isterse de doğduğu toprakta otursun,” Ey Allah’ın Rasûlü, dediler, insanlara müjdelemiyelim mi? Şöyle buyurdu: “Cennette yüz derece vardır. Yüce Allah bu dereceleri Allah yolunda cihad edenler için hazırlamıştır. Her iki derece arası gök ile yer arası kadardır. Bu sebebten yüce Allah’tan dileyeceğiniz vakit O’ndan Firdevs’i isteyiniz. Firdevs cennetin en ortası ve cennetin en yücesidir. -Zannederim şöyle de buyurdu-: Onun üstünde de Rahmân’ın Arşı vardır. Cennet ırmakları oradan kaynar.” Buhârî, Cihâd 5, Tevhîd 22; Müsned, I, 335.

Mücahid dedi ki: Firdevs, Rumca’da bahçe demektir. el-Ferrâ’: O Arapça bir kelimedir, der, Firdevs cennette bir bahçedir. Firdevs aynı şekilde Yemâme’den beride bir bahçe adıdır. Çoğulu, ferâdîs gelir Umeyye b. Ebi’s-Salt es-Sakafî der ki:

“O sıralarda onların evleri yüksekçe idi.

Orda ferâdîs (Firdevsler) vardı, sarımsaklar ve soğan (vardı).”

el-Ferâdîs aynı zamanda Şam’da bir yerin adıdır. ise çardaklı üzüm asması demektir.

İşte onların cezası cehennemdir. Çünkü inkâr ettiler ve ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya aldılar.

Diyanet Vakfı
İşte, inkar ettikleri, ayetlerimi ve resullerimi alaya aldıkları için onların cezası cehennemdir.

Kurtubi Tefsiri
“İşte böyle. Onların cezası kâfir oldukları, âyetlerimi ve peygamberlerimi alaya aldıkları için cehennemdir.”

“İşte böyle” âyetiyle tartılmamaya, ölçü tutmamaya işaret edilmektedir. Mübtedâ olarak ref mahallindedir.

“Onların cezası” anlamındaki âyet da onun haberidir. “Cehennemdir” âyeti, “işte böyle” anlamındaki mübteda’dan yahut ta “kâfir oldukları…için” âyetindeki dan bedeldir. Bu “mâ” (mastar manasını veren) mastariyyedir.

Alaya almak (istihza) hafife almak ve alay etmek demektir. Buna dair açıklamalar da önceden geçmiş bulunmaktadır.

İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr edenlerdir. Bu yüzden yaptıkları boşa gitmiştir. Kıyamet gününde onlar için bir tartı kurmayız.

Diyanet Vakfı
İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve Ona kavuşmayı inkar eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir ki, biz onlar için kıyamet gününde hiçbir ölçü tutmayacağız.

Kurtubi Tefsiri
“Onlar, Rabblerinin âyetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr edip amelleri boşa gitmiş olanlardır. Biz kıyâmet günü onlar için Ölçü tutmayacağız.

İbn Atiyye der ki: Ancak bundan sonra gelen yüce Allah’ın şu âyeti bütün bu görüşlerin zayıf olduğunu ortaya koymaktadır:

“Onlar, Rabblerinin ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr edip, amelleri boşa gitmiş olanlardır.”

Bu taifeler arasında ise Allah’ı inkâr eden, O’na kavuşmayı, öldükten sonra dirilişi, amellerin karşılıklarının verilmesini inkar eden yoktur. Bunlar ancak putlara tapan Mekke müşriklerinin vasıflarıdır. Ali ile Sa’d (radıyallahü anh)ın sözünü eltikleri kimseler ise bu âyet-i kerîmeden paylarına düşeni almış bulunan kimselerdir.

“Amelleri açısından ” âyeti temyiz olarak nasbedilmiştir.

“Boşa gitmiştir” âyetini, Cumhûr “be” harfini esreli olarak okumuştur. İbn Abbâs ise “be” harfini üstün olarak okumuştur.

2- Allah Nezdinde Değer Taşıyan Kişiler ve Ameller:

“Biz, kıyâmet günü onlar İçin ölçü tutmayacağız” âyetindeki “Tutmayacağız” âyetini Cumhûr azamet “nûn”u ile (yani yüce Allah’a raci’ olan birinci çoğul zamiriyle) okumuşlardır. Mücahid ise gaib “ya”sı ile okumuştur ki; Allah onlar için ölçü tutmayacaktır, anlamında olur. Ebû Ubeyd b. Umeyr ise; diye okumuştur. O takdirde ölçü anlamındaki kelimenin sonunu “elif siz olarak şeklinde okumalıdır. Nitekim mücahid de aynı şekilde; “Kıyâmet gününde hiçbir ağırlıkları olmayacaktır” diye okumuştur.

Ubeyd b. Umeyr der ki: Kıyâmet gününde iriyarı, uzun boylu, çok yiyen -çok içen birisi getirilir de yüce Allah nezdinde sivrisinek kanadı kadar bir ağırlığı olmayacaktır.

Derim ki: Bu ve benzeri bir kanaat, kişisel görüşe dayanılarak söylenemez, Bu manada merfu bir hadis olarak Buhârî ve Müslim’in, Sahih’lerinde Ebû Hüreyre’den gelen bir hadis sabit olmuştur. Buna göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde iriyarı, oldukça şişman adam gelecek de sivrisinek kanadı kadar bir ağırlığı olmayacaktır. Arzu ederseniz: “Biz kıyâmet günü onlar için ölçü tutmayacağız” âyetini okuyunuz.” Buhârî, Tefsir 18. sûre 6; Müslim. Sıfatul-Münâfikîn 18.

Onların hiçbir mükâfatları olmayacaktır, demektir. Onların bütün amellerine azâb ile karşılık verilecektir. Çünkü onların kıyâmet günü kurulacak terazilerde tartılabilecek türden hiçbir iyilikleri bulunmayacaktır. İyiliği bulunmayan kimse ise cehennemdedir.

Ebû Said el-Hudri der ki: Tihâme dağlan gibi ameller getirilecek fakat bunların hiçbir ağırlığı olmayacaktır.

Şöyle de açıklanmıştır; Âyetin mecaz ve istiare kastı ile zikredilmiş olma ihtimali de vardır, O gün onların bizim yanımızda hiçbir kıymetleri olmayacaktır, denilmiş gibidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

(Zikrettiğimiz) Hadîs-i şerîfteki fıkhı incelikler arasında şunlar da vardır: Şişmanlamak için gayret gösterenlerin şişmanlığı yerilmektedir. Çünkü bu maksat ile yiyecekler için bir takım külfetlere girilir ve üstün ahlâkî değerler bırakılarak bunlarla meşgul olunur. Hatta lüks ve şişmanlamak maksİsmi ile yeteri miktardan fazla yemek yemenin haram olduğuna dahi delil de görülebilir. Nitekim peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz şanı yüce Allah tarafından en çok buğzedilen adamlar, şişman habr (ilim adam)dır.” Bk. el-Aclânî, Keşfu’l-Hafâ, I. 248, h. no: 761.

İmrân b. Husayn tarafından rivâyet edilen hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şöyle buyurduğu rivâyet edilmektedir: “Sizin en hayırlınız benim çağdaşlanmdır. Sonra onların arkasından gelenlerdir, -İmrân dedi ki: Kendi neslinden sonra iki mi yoksa üç nesil mi zikrettiğini bilemiyorum. Ondan sonra, sizden sonra öyle bir kavim gelecek ki şahidlik etmeleri istenmeksizin şahidlik edecekler. Hainlik edecekler, kendilerine güvenilmeyecek, adakta bulunacaklar, adaklarını yerine getirmeyecekler ve aralarında şişmanlık başgösterecektir.” Bukûrl, Şehâdât 9, Fedâilu Ashâbin-Nebiyy 1, Rikaak 7, Eymân 27; Müslim, Fedâilul Sahâbe 214; Ebû Dâvûd, Sünne 9; Tirmizî, Fiten 45; Nesâi, Eymân 29; Müsned, IV, 426, 427, 440.

İşte bu, yerici bir ifadedir. Buna sebeb de şudur: Kişinin isteği ile (kesbiyle) meydana gelen şişmanlık çokça yemekten ve oburluktan; rahatlıktan, güvenlik duymaktan ve nefsin arzu ve isteklerini sınır tanımadan yerine getirmekten dolayıdır. Böyle bir kimse Rabbinin değil, nefsinin kuludur. Bu durumda olan bir kimse hiç şüphesiz harama düşer. Haramdan oluşan her bir ete ateş her şeyden çok yaraşır. Nitekim yüce Allah kâfirleri pek çok yediklerinden ötürü yererek şöyle buyurmaktadır:

“Kâfirler ise; onlar faydalanırlar ve davarların yediği gibi yerler. Kalacak yerleri ise ateştir onların,” (Muhammed, 47/12)

Mü’min onlara benzemeye çalışacak ve bütün hal ve zamanlarında onların nimetlerden istifade ettiği gibi istifade etmeye kalkışacak olursa, imanın hakikati nerede kalır? İslâm’ın görevlerini yerine getirmek nerde kalır? Yemesi, içmesi çoğalan bir kimsenin oburluğu da artar. Yemeye, içmeye daha düşkün olur. Geceleyin tembelliği ve uykusu artar, gündüzü ise boş işlerle geçer, Geceleri uyur kalır, el-A’râf Sûresi’nde (7/31. âyet 4. başlıkta) bu anlamdaki açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Yine aynı sûrede (8 ve 9. âyetlerin tefsirinde) Mizan’dan söz edilmiş, o Mizan’ın, amel sahifelerinin kendilerinde tartılacağı iki kefesinin bulunduğu belirtilmiştir, tekrarlamanın anlamı yoktur.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da İbn Mes’ûd’un hurma ağacına tırmanırken ince bacakları dolayısıyla ashabın gülmesinden ötürü şöyle demişti; “Sizler yeryüzü ahalisinin amelleri ağırlığınca gelecek bir bacaktan dolayı mı gülüyorsunuz?” Müsned, î, 114, 420-42 İde: Ashabın bazılarının Abdullah b. Mesudun bacaklarının inceliğine gülmeleri üzerine; Hazret-i Peygamber: “Kıyâmet gününde bu bacakların Uhuddan daha ağır basacaklarını” bildiren bir rivâyet yer almaktadır. Bu şahısların da tartılacağına delildir. Bunu da el-Gaznevî zikretmiş bulunmaktadır.

Onlar ki dünya hayatında çabaları boşa gitmiştir, ama onlar iyi iş yaptıklarını sanıyorlardı.

Diyanet Vakfı
(Bunlar;) iyi işler yaptıklarını sandıkları halde, dünya hayatında çabaları boşa giden kimselerdir.

Kurtubi Tefsiri
“Onlar o kimselerdir ki, dünya hayatında yaptıkları boşa gitmiştir. Üstelik kendilerinin muhakkak İyi yaptıklarını zannederler.

Âyet-i kerîme azar manasını ihtiva etmektedir. Yani, Benden başkalarına ibadet eden şu kâfirlere de ki: Yarın onların bütün yaptıkları boşa çıkacak, bütün ümitlerinin boş olduğunu anlayacaklardır. O bakımdan onlar amelleri itibariyle en çok zarara uğrayacaklar olacaktır. Bunlar aynı zamanda

“o kimselerdir ki dünya hayatında yaptıkları boşa gitmiştir. Üstelik kendilerinin” Benden başkasına ibadet etmek suretiyle” muhakkak iyi yaptıklarını zannederler.”

İbn Abbâs der ki: Bununla Mekke kâfirlerini kastetmektedir. Ali (radıyallahü anh) ise bunlar Hâricilerdir yani Hârûrâlılardır, Bir seferinde de: Bunlar manastırlarına çekilmiş rahiplerdir, demiştir.

Rivâyete göre İbn el-Kevvâ ona (Ali -ra.-e) amelleri açısından en çok ziyana uğramış olanlar hakkında soru sormuş, ona sen ve arkadaşların, diye cevap vermiştir.

De ki: Size amelleri en çok ziyana uğrayanları haber vereyim mi?

Diyanet Vakfı
De ki: Size, (yaptıkları) işler bakımından en çok ziyana uğrayanları bildirelim mi?

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Amelleri açısından en çok ziyana uğrayanları sîze haber verelim mi?

“De ki: Amelleri açısından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi…” âyetinden itibaren: “… Biz, kıyâmet günü onlar için Ölçü tutmayacağız” âyetine kadarki âyetlere dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Amelleri İtibariyle Zararda Olanlar:

“De ki: Amelleri açısından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi?” âyetinde şuna delâlet vardır: Kimi insanlar iyilik yaptığı zannı ile bir amelde bulunur. Ancak onun ameli boşa gitmiştir. Amelin boşa gitmesini gerektiren ya itıkad bozukluğudur ya da riyakârlıktır. Burada maksat ise küfürdür.

Buhârî kaydettiği bir rivâyette Mus’ab’ın şöyle dediğini rivâyet eder: Babama:

“De ki: Amelleri açısından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi?” âyetinde kastedilenler Hârûrâlılar (Haricîler) mıdır? diye sordum. O: Hayır, dedi. Onlar yahudiler ve hristiyanlardır. Yahudiler, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ı yalanladılar. Hristiyanlar ise cenneti inkâr ettiler ve orada ne yiyecek var, ne de içecek, dediler. Hârûrâlılar ise iyice sağlamlaştirdıktan sonra Allah’ın ahdini bozan kimselerdir. Sa’d onları fasıklar diye adlandırıyordu Buhâri, Tefsir 18. sûre 5. Sözü geçen Mus’ah, Sa’d b. Ebi Vakkas’ın oğlu Mus’abdır, Buna göre Sa’d’dan kasıt da babası Sa’d b. Ebî Vakkas’tır. (İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, VIII, 278)

Kâfirler, kullarımı benden başka dostlar edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi kâfirler için bir konaklama yeri olarak hazırladık.

Diyanet Vakfı
Kafirler, beni bırakıp da kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar? Biz cehennemi kafirlere bir konak olarak hazırladık.

Kurtubi Tefsiri
O kâfirler, Beni bırakıp kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? Biz, cehennemi o kâfirlere bir konak olarak hazırladık.

“O kâfirler, Beni bırakıp da kullarımı” Îsa’yı, melekleri ve Uzeyr’i

“veliler edineceklerini” ve Benim kendilerini cezalandırmayacağımı -buna göre ifadede bir hazf vardır-

“mi sandılar?”

ez-Zeccâc Bunun kendilerine fayda sağlayacağını mı sandılar? anlamındadır, demiştir.

Ali, İkrime, Mücahid ve İbn Muhaysın “…mı sandı(lar)” kelimesini “sin” harfini sakin ve “be” harfini ötreli olarak okumuşlardır. Bu da; bunun onlara yeterli geleceğini mi sandılar? anlamındadır. “Biz, cehennemi o kâfirlere bir konak olarak hazırladık.”

Gözleri beni anmaktan bir perde içinde olan ve dinlemeye güç yetiremeyenlerdir.

Diyanet Vakfı
100, 101. Ve, gözleri beni görmeye kapalı bulunan, kulak vermeye de tahammül edemez olan kafirleri o gün cehennemle yüz yüze getirmişizdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki, Benim öğüdüme karşı gözleri perdeli idi. Dinleyecek güçleri de yoktu,

“Onlar ki, Benim öğüdüme karşı gözleri perdeli idi,” Onlar yüce Allah’ın kesin belgelerine bakmayan, gözü örtütü kimseler durumunda idiler. “Onlar ki anlamındaki; “kâfirler’e sıfat okrak cer mahallindedir.

“Dinleyecek güçleri de yoktu,” Yani yüce Allah’ın kelâmını kulak verip dinleyecek takatleri yoktu, onlar sağır durumunda idiler.

O gün cehennemi kâfirlere apaçık gösteririz.

Diyanet Vakfı
100, 101. Ve, gözleri beni görmeye kapalı bulunan, kulak vermeye de tahammül edemez olan kafirleri o gün cehennemle yüz yüze getirmişizdir.

Kurtubi Tefsiri
O gün kâfirleri cehennemle yüzyüze getiririz.

“O gün kâfirleri cehennemle yüzyüze getiririz” yani onlara açıktan açığa gösteririz.

O gün onları bırakırız, birbirleriyle dalga dalga çarpışırlar. Sur’a üflenir ve hepsini bir araya toplarız.

Diyanet Vakfı
O gün (kıyamet gününde bakarsın ki) biz onları, birbirine çarparak çalkalanır bir halde bırakmışızdır; Sura da üfürülmüş, böylece onları bütünüyle bir araya getirmişizdir.

Kurtubi Tefsiri
O gün onları birbiri içine dalgalanır bir halde bırakmışızdır. Sûr’a da üfürülmüş olacaktır. Bu suretle hepsini toplayacağız.

“O gün onları birbiri içine dalgalanır bir halde bırakmışızdır” âyetinde

“bırakmışızdır” daki zamir yüce Allah’a aittir. Yani Biz kıyâmet gününde cinleri ve insanları birbiri içine dalga dalga karışacak halde bırakırız.

Şöyle de açıklanmıştır: Biz o gün yani Şeddin (süresinin) tamamlanacağı vakitte Ye’cûc ile Me’cûc’u birbiri içine dalgalanır halde bırakacağız.

Burada “dalgalanma” tabiri, herhangi bir keder ya da korkudan dolayı aklı başından gitmiş, hayret içerisinde ve biri diğerinin içine karışmış olduğu halde gidip gelmelerini anlatmak maksadıyla kullanılan bir istiaredir. Bununla kendilerini birbirine karışan deniz dalgalarına benzetmektedir.

Bir başka açıklamaya göre; Bizler Şeddin açılacağı gün Ye’cûc ile Me’cûc’u dünyada çoklukları dolayısıyla birbirine karışmış halde bırakacağız.

Derim ki: Bunlar üç ayrı görüştür. En kuvvetlileri ortadaki görüştür. En uzak ihtimalde olanı sonuncusudur. Birinci görüş de güzel bir görüştür. Çünkü yüce Allah’ın:

“Rabbinin va’di gelince” âyetinin te’vilinde kıyâmetin söz konusu olduğuna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

“Sûr’a da üfürülmüş olacaktır” âyeti ile ilgili açıklamalar daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/73. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Bu suretle hepsini” yani cinleri ve insanları kıyâmetin Arasat’ında

“toplayacağız.”.

Dedi: “Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiğinde, onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.”

Diyanet Vakfı
Zülkarneyn: Bu, Rabbimden bir rahmettir. Fakat Rabbimin vadi gelince, O, bunu yerle bir eder. Rabbimin vadi haktır, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“İşte bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin va’di gelince onu dümdüz eder. Rabbimin va’di haktır” dedi.

“İşte bu, Rabbinden bir rahmettir” sözlerini söyleyen Zülkarneyn’dir.

“Bu” ile de yaptığı şedde, buna güç yetirmeye, Ye’cûc ile Me’cûc’ten gelecek zararı önlemek suretiyle ondan yararlanmaya işaret etmiştir. İbn Ebi Abte; “Bu” zamirini müennes (ve rahmete işaret) olarak; diye okumuştur.

“Rabbimin vaadi” yani kıyâmet günü, bir diğer görüşe göre onların çıkacakları vakit

“gelince onu dümdüz eder” yerle bir olur, demektir.

“Dümdüz” kelimesi ile yüce Allah’ın:

“Yer parça parça ve dümdüz edildiğinde” (el-Fecr, 89/21) âyetinde de aynı kökten gelen kelime kullanılmıştır. İbn Arafe der ki: Yer, herhangi bir yüksekliği olmaksızın dümdüz edildiğinde, demektir. Yüce Allah’ın:

“Onu dümdüz eder” âyeti da bu kökten gelmektedir, el-Yezidî der ki: Bu da dümdüz etmesi demektir. Hörgücü gitmiş deveye de; denilir. el-Kutebî der ki; Onu yere yapışmış ve alçaltılmış kılar, demektir. el-Kelbî ise kırık, dökük parçalar haline getirir anlamındadır, demiştir. Şair der ki:

“Sabah yola çıkandan başkası bir mağarayı parça parça edip de yıkan var mıdır?”

el-Ezherî der ki: Bu fiil dövüp, ufalamak anlamındadır.

(………) diye okuyan dağın küçük bir tepe haline getirilmiş olması anlamını kasteder. Çünkü bu kelime dağ seviyesine ulaşmayan küçük tepe hakkında kullanılır. Çoğulu da; ……diye gelir.

Hamza, Âsım ve el-Kisaî ise hörgücü olmayan deve demek olan “ed-Dekkâ'”ya benzeterek med ile; diye okumuşlardır.

Âyet şu takdirde olup, ondan hazfedilmiş bir ifade vardır: Onu bir tepecik gibi kılar. Böyle bir takdir kaçınılmazdır. Çünkü sed müzekkerdir ve sonu hemze ile biten bu kelime ile sıfatlandırılamaz.

Şeklinde okuyanlara gelince; bu da yıkılıp, ufalanmayı ifade eden; fiilinin mastarıdır.

Etti, kıldı fiilinin yarattı anlamında olma ihtimali de vardır, O takdirde; hâl olarak nasb edilir. Bunu med ile (yani sonu hemze ile) okuyanların kıraatinde de nasb ile okunması da aynı şekilde iki şekilde açıklanabilir.

Artık ne onu aşabildiler ne de delebildiler.

Diyanet Vakfı
Bu sebeple onu ne aşmaya muktedir oldular ne de onu delebildiler.

Kurtubi Tefsiri
Artık onu ne aşabildiler, ne de onu delmeye güç bulabildiler.

“Artık onu ne aşabildiler” Ye’cûc ile Me’cûc üzerine çıkamadılar, ona tırmanamadılar. Çünkü bu sed dağın seviyesine gelmiş dümdüz kaygan bir zemindi. Dağ da aşılamayacak kadar yüksekti. Seddin yüksekliği ikiyüzelli zira’ idi. Rivâyete göre iki dağ arası uzunluğu ikiyuz fersah, eni de elli fersah idi. Bunu da Vehb b. Münebbih söylemiştir.

“Ne de onu delmeye güç bulabildiler.” Buna sebeb ise hem eninin fazla oluşu, hem de çok sağlam bir yapı oluşudur. Sahih hadiste Ebû Hüreyre yoluyla gelen rivâyette Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Bugün Ye’cûc ile Me’cûc seddinden bu kadar bir gedik açıldı” dedi ve Vehb b. Münebbih parmaklarını doksan gibi birbirine getirdi. Bir rivâyette de: Baş parmak ile şehadet parmağını halka yaptı, diyerek hadisin geri kalan kısmını zikretmektedir. Buhârî, Enbiyâ 7; Müslim, Fiten 3; Müsned, II, 341, 530 (Ebû Hüreyre’den); Buhârî, Fiten 4, 28, Talâk 24; Müslim, Fiten 1, 2; Tirmisl, Fiten 23; İbn Mâce, Fiten 9; Müsned, VI, 428, 429 (Zeyneb hint Cahş’tan).

Yahya b. Sellâm, Sa’d b. Ebi Arûbe’den, o Katâde’den, o Ebû Rafî’den, o Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini nakletmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ye’cuc ile Me’cuc her gün seddi del(meye çalışırlar. Nihayet tam güneş ışığını gördüklerinde başlarındaki: Geri dönün, onu yarın deleceksiniz, der. Ama yüce Allah önceki gibi en sağlam şekline iade eder. Nihayet onların süreleri dolunca yüce Allah da insanların üzerine onları göndermeyi murad edeceği vakit kazımaya koyulurlar ve güneşin ışığını görecek noktaya yaklaştıklarında başlarında bulunan kişi: Haydi geri dönün, inşaallah onu kazıyacaksınız (deleceksiniz) der. Tekrar oraya geleceklerinde onu bıraktıkları şekilde bulacaklar, şeddi delecekler ve insanların üzerine çıkacaklar.” İbn Mâce. Fiten 33. Hadîs az Önce geçmiş bulunmaktadır.

“Ne de… güç bulabildiler” âyetini Cumhûr “tı” harfini şeddesiz olarak okumuştur. Bunun; anlamında bir söyleyiş olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hatta aynen budur. Çünkü Araplarca bu fiil çokça kullanıldığından dolayı kimileri “te” harfini tamamen hazfederek; …diye kullanmışlardır. Bazıları da “te harfini hazfederek; …diye kullanmışlardır. Bu da ….anlamındadır ve bu meşhur bir söyleyiştir.

Yalnız Hamza “tı” harfini şeddeli okumuştur ki o da bu okuyuşuyla fiilin; şeklinde olduğuna işaret etmek istemiş gibidir. Sonra da “te” harfini “tı harfine idğam edip, “tı” harfini şeddeli okumuştur. Bu da izah bakımından zayıf bir kıraattir. Ebû Ali ise câiz değildir, demiştir.

el-A’meş de “Artık onu ne aşabildiler, ne de onu delmeye güç bulabildiler” âyetinde her iki yerde de “te” harfi ile okumuştur.

“Bana demir parçaları getirin.” İki dağ arası eşit olunca: “Üfleyin!” dedi. Onu ateş gibi yapınca: “Bana erimiş bakır getirin, üzerine dökeyim.” dedi.

Diyanet Vakfı
«Bana, demir kütleleri getirin.» Nihayet dağın iki yanı arasını aynı seviyeye getirince (vadiyi doldurunca): «Üfleyin (körükleyin)!» dedi. Artık onu kor haline sokunca: «Getirin bana, üzerine bir miktar erimiş bakır dökeyim» dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Bana büyük demir parçaları getirin.” Nihayet dağların İki yanını tam denkleştirdiği vakit: “Üfleyin” dedi Nihayet onu bir ateş haline getirince: “Getirin bana üzerine erimiş bakır dökeyim” dedi.

“Bana büyük demir parçaları getirin” yani bana büyük demir parçalarını verin, elime teslim edin. Onlara araç taşımalarını emretmiş oldu. Bütün bunlar hibe anlamı taşımaksızın vermeye davettir. Bu ona gerekli araçları elleriyle vermeye bir çağrıdır. Çünkü o kendilerinden vergi almayacağını söylemişti. Geriye sadece gerekli araçları verme ve bedenen çalışmaya çağırmaktan başka bir şey kalmıyordu.

“Büyük demir parçaları” demir kesitleri demektir. kelimesinin aslı toplanıp, bir araya gelmek demektir. Aslanın boynunun çevresinde toplanan tüylere; ” Arslan yelesi” denilmesi de buradan gelmektedir. “Kitabı yazdım ve harflerini bir araya getirip topladım” demektir.

Ebû Bekr ve el-Mufaddal; şeklinde gelmek fiilindenmiş gibi okumuşlardır. Bu da; “Bana demir kütleleri getirerek geliniz” anlamındadır. Cer harfi düşünce (kütle anlamındaki “zübar” kelimesi) fiil ile nasbedilmiştir. Şairin şu mısra ında olduğu gibi:

“Sana hayrı emrettim…”

Burada da cer edatı hazfedildiğinden fiil nasbetmiştir.

Cumhûr “züber” kelimesinin “be” harfini üstün olarak okumuştur. el-Hasen ise bunu ötreli okumuştur. Her iki şekilde de büyük parça demek olan “zübre’nin çoğuludur.

“Nihayet dağların iki yanını” yaptığı inşaat ile

“tam denkleştirdiği vakit” demektir. Asıl söz konusu olan inşaat olduğundan dolayı ayrıca zikredilmeyerek hazfedilmiştir.

” Dağların İki yanını” âyeti ile ilgili olarak Ebû Ubeyde der ki: Kasıt dağın iki yanıdır. Ona “sadefeyn” isminin veriliş sebebi iki yanın biribirlerine tesadüf etmesi yani birbirlerinin karşılarında bulunması, biri diğerine mülakî olmasıdır. Bu açıklamayı ez-Zühri el-Mâverdî, en-Nuket ve’l-Uyûn, III, 343’cle “ez-Zührî” yerine: “el-Ezherî” ve İbn Abbâs yapmıştır. Biri diğerinden sanki yüz çeviriyormuşçasına “sudûPdan gelen bu isim verilmiştir. Şair der ki:

“Onun aydınlığı dağın her iki yanını da aşıp geçiyor,

Karanlıktaki kandil gibi alev saçıyor.”

Yüksekçe binaya da dağın kenarına (yar’ına) benzetilerek “sadef’ denilir. Hadîs-i şerîfte de şöyle denilmektedir: “Meyletmek üzere olan bir sadefin yanından geçti mi hızlıca yürürdü,” İbn Kesîr, en-Nihâye, III, 17de bu lafızla; Müsned, II, 356’cla: “Peygamber yan yatmış bir duvarın (cidar) ya da bir bahçe duvarının (hâit) yanından geçti de yürüyüşünü hızlandırdı…” şeklînde Ebû Ubeyd dedi ki: Sadef ve hedef yüksekçe ve büyük her yapıya verilen isimdir.

İbn Atiyye der ki: “İki sadeP karşılıklı iki dağa verilen isimdir. Yalnız birisine “sadef” denilmez. Ama ikisine “sadefân” denilir. Çünkü biri diğerine tesadüf etmektedir.

Nâfi’, Hamza ve el-Kisaî; kelimesini “sad” harfi üstün ve şeddeli “dai” harfi de üstün olarak okumuştur. Aynı zamanda bu Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)ın ve Ömer b. Abdulaziz’in de kıraatidir. Bu, Ebû Ubeyde’nin de tercih ettiği kıraattir. Çünkü en meşhur olan lügat (söyleyiş) budur.

İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise “sad” ve “dal” harflerini ötreli okumuşlardır.

Ebû Bekr yoluyla gelen rivâyetinde Âsım ise “sad” harfini ötreli, “dal” harfini sakin okumuştur. “Curf” ve “cüruf gibi. Bu da bir tahfiftir.

İbnu’l-Macişûn “sad” harfini üstün, “dal” harfini ötreli okumuştur. Katade ise “sad” harfini üstün “dal” harfini sakin okumuştur. Bütün bu okuyuşların anlamı birdir ve karşılıklı iki dağ demektir.

“Üfleyin, dedi” âyetinden itibaren âyetin sonuna kadar âyetin anlamı şudur; Körüklerle, demir kütleleri üzerine üfleyin. Çünkü o bir kat demir kütlesi ve taş konulduktan sonra odun ve kömürü tutuşturup ateş bunları kızdırıncaya kadar körüklemelerini emrederdi. Demirin üzerine ateş yakıldı mı o da tıpkı ateş gibi olur. İşte yüce Allah’ın;

“Nihayet onu bir ateş haline getirince” âyetinin anlamı budur. Sonra da (âyet-i kerîmede geçen): “el-Kıtr” ile ilgili görüş ayrılıklarına göre: Eritilmiş bakır yahut kurşun veya demir getirilir, bunu da hazırlanmış olan bu tabakanın üzerine boşaltırdı. Bu şekilde birbirlerine kaynaşıp iyice birbirine geçip yapıştıktan sonra tekrar yeniden aynı şekilde bir tabaka daha koyardı. Bu da iş tamamlanıncaya kadar ve bu boşluk da son derece sağlam bir dağ haline gelinceye kadar devam etti.

Katade der ki: Bu dağ çizgili bir elbise gibidir. Bir yol siyah ve bir yol kırmızıdır.

Rivâyet edildiğine göre bir adam Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) gelmiş ve: Ey Allah’ın Rasûlu, ben Ye’cûc ile Me’cûc şeddini gördüm, demiş. Peygamber ona: “Onu nasıl gördün” deyince, şu cevabı vermiş: Ben onu çizgili bir elbise gibi gördüm, bir yol sarı, bir yol kırmızı, bir yol siyahtı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Sen onu gerçekten görmüşsün” diye buyurdu. İbn Kesîr, Tefsir, V, 192’de bu hadisi İbn Cerîrden naklettikten sonra; “Bu, mürsel bir hadistir” kaydını düşmektedir. “Nihayet onu bir ateş haline getirince” âyeti ateş gibi olunca demektir.

“Getirin bana üzerine erimiş bakır dökeyim” âyeti da şu demektir: Bana bakır getirin, onun üzerine dökeyim, anlamında takdim ve te’hir yapılmış bir ifadedir.

“Getirin bana” âyetini; şeklinde okuyanlara göre anlamı şu olur: Gelin onun üzerine bakır boşaltayım ki, müfessirlerin çoğuna göre “kıtr” eritilmiş bakır, demektir. Bunun da aslı; “Damlamak’tan gelmektedir. Çünkü eritilmesi halinde suyun damlaması gibi o da damlar. Bir başka kesim de “kıtr” eritilmiş demirdir derken, aralarında İbnu’l-Enbarî’nin de yer aldığı bir başka kesim, eritilmiş kurşun demektir, der. Bu kelime; “Damladı, damlar,.

“Biz ona erimiş bakır pınarını sel gibi akıttık” (Sebe’, 34/12) âyetinde ki “el-kıtr” kelimesi de buradan gelmektedir.

Dedi: “Rabbimin bana verdiği, daha hayırlıdır. Güçle bana yardım edin, sizinle onlar arasına bir engel yapayım.”

Diyanet Vakfı
Dedi ki: «Rabbimin beni içinde bulundurduğu nimet ve kudret daha hayırlıdır. Siz bana kuvvetinizle destek olun da, sizinle onlar arasına aşılmaz bir engel yapayım.»

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Rabbimin bana verdiği imkânlar daha hayırlıdır. Siz bana (bedeni) güçle yardım edin ki, sizinle onların arasına sağlam bir set yapayım.

“Rabbimin bana verdiği İmkânlar daha hayırlıdır…” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı da iki başlık halinde sunacağız:

1- Yüce Allah’ın Verdiği İmkânları Kullanmayı Tercih Etmek:

“Rabbimin bana verdiği imkânlar daha hayırlıdır” âyetinin anlamı şudur: Zülkarneyn onlara dedi ki: Yüce Allah’ın bana vermiş olduğu güç. ve hükümdarlık imkânları sizin vereceğiniz vergiden ve mallarınızdan daha hayırlıdır, ama beden gücüyle bana yardım ediniz. Yani aranızdan beden ile çalışacak kimseler ve adamlar ile şeddi yapmakta kullanacağım araçlar veriniz.

Bu da yüce Allah’ın aralarında cereyan eden bu konuşmada Zülkarneyn’i bir te’yididir. Çünkü orada bulunanlar eğer ona belli bir vergi vermek üzere aralarından mal toplayıp vermiş olsalardı, kimse ona yardım etmezdi. O şeddi bina etme işini ona bırakırlardı. Bizzat ona yardımcı olmaları ise onun için daha güzeldi ve bu işin daha çabuk bitmesini sağladı. Belki de bu şekilde çalışmaları onun kendisine vereceklerinden söz ettikleri vergiden daha da fazla miktara tekabül ediyordu.

Yalnız İbn Kesîr “bana verdiği imkânlar” (anlamındaki) lâfzı; şeklinde iki “nun” ile, diğerleri ise tek “nûn” ile; diye okumuşlardır.

2- Yöneticinin Yönettiklerine Karşı Görevleri ve İslâm Devleti’nde Mali Siyaset:

Bu âyet-i kerîmede hükümdar kimsenin yönettiklerinin ülkelerini korumakla yükümlü olduğuna, onların gediklerini kapatmak, serhadlerini düzeltip sağlamlaştırmak için çalışmasının farz olduğuna, bunları da faydalarını görecek olan yönetilenlerin mallarından ve kendi himayesi ve gözetimi altında hazinelerinde toplanan hak ettiklerinden karşılayacağına delil vardır. İsterse bu hakları yerine getirmek isterken bütün malları tükenmiş olsun ve bu yükümlülükler servetlerini tamamen bitirmiş olsun. Yönetilenler bütün bu açıklan, gedikleri kendi mallarından kapatmakla yükümlü oldukları gibi yöneticinin de onlara güzel bir şekilde bakması, koruması görevidir. Bu da üç şartla olur;

1- Hiçbir hususta kendisini onlara tercih etmeyecek.

2- Önce muhtaç olanların ihtiyaçlarını görmekle işe bağlayacak, onlara yardımcı olacak.

3- Vereceği atiyyelerde (devlet hazinesinden yapacağı bağışlarda) konumlarına uygun olarak aralarında eşitlik sağlayacak.

Bundan sonra bu hazine tamamıyla bitip boşalacak olursa, karşılaşılan olaylar görülmesi gereken bir işi ortaya çıkmasına sebeb olurlarsa, mallarından önce canlarını ortaya koyarlar. Bunun faydası olmazsa o takdirde belli bir değerlendirmeye göre mallarından alınır ve güzel bir tedbir ile bu mallar harcanır.

İşte, Zülkarneyn’e çekindikleri Ye’cûc ile Me’cûc saldırısını kendilerinden önlemesi maksİsmi ile ona mal vermelerini teklif ettiklerinde, O: Benim malınıza ihtiyacım yok, benim size ihtiyacım var. O bakımdan “siz bana (bedeni) güçle yardım edin” yani benimle birlikte bizzat hizmette bulunun, dedi. Çünkü benim yanımda mal var, sizin yanınızda da adam var. Onların verecekleri malın kendilerine ihtiyacı ortadan kaldırmayacağını, eğer bu malı bir ücret olarak alırsa bunun ihtiyaç duyduğu asıl gücü azaltmış olacağını, o bakımdan tekrar onlara ücretle çalıştırmak için müracaat edeceğini gördü. Dolayısıyla bedenen hizmetçe bulunmalarının daha uygun olduğunu tesbit etti.

Bu konuda ilke şudur: Hiçbir kimsenin malı karşı karşıya kalınacak bir zaruret olmadıkça helâl olmaz. Bu durumda da bu mal gizli değil açıkça alınır. Bir takım kimseleri tercih ederek, kayırarak değil, adaletle harcanır. Kişisel baskı ve dayatma usulüyle değil, cemaatin görüşüne göre harcanır. Doğruya muvaffak kılan yüce Allah’tır.

Dediler ki: “Ey Zülkarneyn! Ye’cuc ve Me’cuc yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlar. Onlarla aramızda bir set yapman için sana vergi verelim mi?”

Diyanet Vakfı
Dediler ki: Ey Zülkarneyn! Bu memlekette Yecuc ve Mecuc bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasında bir sed yapman için sana bir vergi verelim mi?

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Ey Zülkarneyn! Gerçekten Ye’cûc ve Me’cûc bu yerde bozgunculuk yapanlardır. Sana bir vergi versek de buna karşılık bizimle onların arasında bir set yapıversen.”

İnsanlardan salih bir ümmet ona:

“Dediler ki: Ey Zülkarneyn! Gerçekten Ye’cuc ve Me’cuc bu yerde bozgunculuk çıkaranlardır.”

el-Ahfeş dedi ki: “Ye’cûc” kelimesini hemzeli okuyanlar “Me’cûc” kelimesindeki hemzeleri asıldan kabul eder ve “Ye’cûc”un vezni “yefûT, “Me’cûc”un vezni de “mef ûl” olur. Bu şekliyle-, “Ateşin alev alması, alevlenmesi”nden türemiş gibidir. Hernzesiz telaffuz edenler ve bunları fazladan “elif” olarak kabul edenler ise “Yâ’cûc” diye söylerler ki; bu; den “Mâ’cûc” de; den gelmiş olur. Bu iki özel isim de munsarıf değildir. Ru’be (bu söyleyişe uygun olarak) der ki:

“Şayet Yâcuc ve Macuc hep birlikte,

Âd kavmi de avdet edip, Tubba’ı galeyana getirecek olurlarsa…”

Bunu el-Cevherî zikretmektedir:

Şöyle de açıklanmıştır: Bunlar Arapça olmayan iki isim olduklarından dolayı munsarıf değildirler. Tıpkı Tâlût ve Câlût gibi. Ayrıca bunlar Arapça kökten de türemiş değildirler. Munsarıf olmalarını önleyen ise Arapça olmayışları, marife ve müennes oluşlarıdır.

Bir kesim de şöyle demiştir: Bu iki kelime; den gelmekte olup, Arapçalaştırılmışlardır. Munsarıf olmayışlarının illeti ise marife ve te’nis’dir.

Ebû Ali der ki: Bu iki kelimenin Arapça olmaları da mümkündür. Çünkü “Ye’cûc” kelimesini hemzeli okuyanlara göre bu kelime “Cerbua” kelimesinin fiili yef ûl veznindedir. Bu da; ateş aleviyle etrafı aydınlattı, demek olan; dan gelir. Alev almak anlamındaki; da; “Acı, tuzlu” ifadesi de buradan gelmektedir.

Hemzesiz telaffuz edenlerin ise bu kelimedeki hemzeyi hafifleterek “elif’e kalb etmiş olması mümkündür. (Baş anlamındaki); in hemzesiz okunuşu gibi. “Me’cûc” kelimesi de; den mef’ûl veznindedir. Her iki kelime iştikak bakımından aynı kökten gelirler. Bunu hemze’siz okuyanların da hemzeyi hafifletmiş olmaları mümkün olduğu gibi; bu kelimenin den “fâûl” vezninde olması da mümkündür. Her iki kelimenin munsartf olmayış sebebi ise müenneslik ve marife oluşlarıdır. Çünkü kabile ismini andırmaktadırlar.

Yeryüzünde fesad çıkarmalarına gelince, bu hususta farklı görüşler vardır. Said b. Abdulaziz der ki: Onların fesad çıkarmaları Âdemoğullarını yemeleridir. Bir kesim de şöyle demektedir: Onların fesad çıkarmaları beklenen bir şeydi. Yani fesad çıkaracaklar. O bakımdan onlardan korunmak maksadıyla böyle bir istekte bulundular.

Bir diğer kesim de şöyle demektedir: Fesad çıkarmaları zulüm, baskı, öldürmek ve insanların yaptığı bilinen diğer fesad şekilleridir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Onların nitelikleri, setlerinden çıkışları ve Yâfes’in çocukları olduklarına dair bir takım haberler de varid olmuştur. Ebû Hüreyre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Nûh (aleyhisselâm)ın, Sâm, Hâm ve Yâfes adında oğulları oldu. Araplar, Farslar ve Rumlar, Sâm’ın çocuklarıdırlar, hayır da bunlardadır.

Ye’cuc, Me’cuc, Türkler ve İskitler de Yâfes’in çocuklarıdır, bunlarda hayır yoktur. Kıptiler, Berberîler ve Sudan (yani siyahiler) Hâm’ın çocuklarıdırlar.” Tirmizî, Tefsir 37. sûre 4, Menâkıb 69 “hasen bir hadistir” kaydıyla; Müsned, V, 9-10, U’de şöyle bir rivâyet yer almaktadır: Semûre’den, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’den buyurdu ki: “Sâm, Arapların babası, Hâro, Haberlilerin babası, Yâfes, Rumların babasıdır,”

Ka’b el-Ahbar dedi ki: Âdem (aleyhisselâm) ihtilam oldu ve suyu (menisi) toprağa karıştı. Bundan dolayı üzüldü, o bakımdan (Ye’cuc ile Me’cuc) bu sudan yaratıldılar. Bundan dolayı onlar anne tarafından değil de, baba tarafından bize ulaşırlar.

Ancak bu haber su götürür bir haberdir. Çünkü peygamberler (Allah’ın salât ve selamı üzerlerine olsun) ihtilâm olmazlar. Onlar (Ye’cuc ile Me’cuc) Yâfes’in çocuklarıdırlar. Nitekim Mukâtil ve başkaları da böyle demişlerdir.

Ebû Said el-Hudrî, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Onlardan (yani Ye’cuc ile Me’cuc’den) herhangi bir kimsenin sulbünden bin adam doğmadıkça birisi ölmez.”

Ebû Said (el-Hudrî) dedi ki: Bunlar Ye’cuc ile Me’cuc’un soyundan gelen yirmibeş kabiledirler. Gerek bunlardan, gerekse de Ye’cuc ile Me’cuc’den birisinin sulbünden bin kişi doğmadıkça bir kişi Ölmez. Bunu el-Kuşeyrî nakletmektedir.

Abdullah b. Mes’ûd dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a Ye’cuc ile Me’cuc hakkında soru sordum. O şöyle buyurdu: “Ye’cuc ile Me’cuc iki ümmettirler. Bu ümmetin herbirisi dörtyüzbin ümmettir. Bu ümmetin herbirisinin sayısını da Allah’tan başka hiç kimse bilmez. Onlardan birisinin sulbünden hepsi de silah taşıyacak yaşa gelen bin erkek çocuk doğmadıkça, kimse ölmez.” Ey Allah’ın Rasûlü, bize onların niteliklerinden söz et denilince, şöyle buyurdu: “Bunlar üç sınıftırlar. Bir sınıf dağ selvisini -ki bu Şam topraklarında yetişen ve herbirisinin yüksekliği yirmi zira’ı bulan bir ağaçtır- gibidir. Bir diğer kesimin eni boyu yaklaşık bir zira’ kadar aynıdır. Bir diğer kesim ise bir kulağını kendisine yatak yapar, öbür kulağını da yorgan yapar, Bunların karşısına fil, yanani hayvan, domuz ne çıkarsa mutlaka onu yerler. Aralarından öleni de yerler. Onların öncü kuvvetleri Şam topraklarında, ardçıları da Horasan’da olacaktır. Bunlar doğudaki nehirleri içecekler, Taberiye gölünü içecekler. Allah, Mekke, Medine ve Beytulmakdîs’e girmelerini de engelleyecektir.”

Ali (radıyallahü anh) da şöyle demiştir: Onlardan bir kesimin boyu bir karıştır. Bunların yırtıcı hayvanlar gibi pençeleri ve parçalayıcı azı dişleri vardır. Güvercinler gibi birbirlerine seslenirler, Hayvanlar gibi çiftledirler, kurtlar gibi ulurlar. Sıcağa ve soğuğa karşı kendilerini koruyacak tüyleri vardır. Kulakları çok büyüktür. Bunlardan birisi kışı içinde geçirdikleri bir tüydür. Diğeri ise yazı içinde geçirdikleri bir deridir. Bunlar şeddi kazırlar, tam onu delip çıkacakları vakit yüce Allah onu eski haline geri çevirir. Yüce Allah’ın izniyle onu yarın deleriz, diyecekler. İşte o vakit onu delecek ve çıkacaklardır. İnsanlar kalelere sığınarak korunmaya çalışacaklar. Bunlar semaya doğru ok atacaklar, attıkları ok kana bulanmış olarak kendilerine geri dönecektir. Sonra yüce Allah onları boyunlarında çıkacak (ve develerin, koyunların burunlarında meydana gelen kurtçuklara benzer) kurtçuklarla helâk edecektir. Bunu el-Gaznevî zikretmektedir.

Ali (radıyallahü anh) da, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Ye’cuc dörtyüz tane kumandanları bulunan bir ümmettir. Me’cuc da böyle. Onlardan herhangi birisi ata binmiş bin tane çocuğunu görmedikçe ölmez.” Elimizin altındaki hadis kaynaklarında cesbit edemedik.

Derim ki: Ebû Hüreyre yoluyla gelen merfu bir hadisi İbn Mâce, Sünen’inde rivâyet etmiş bulunmaktadır. Buna göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ye’cuc ile Me’cuc her gün (seddi delmek maksadıyla) kazıyıp dururlar. Tam güneşin ışığını görmeye yaklaştıklarında başlarındaki (âmir) şöyle der: Haydi geri dönün, artık bunu yarın kazırsınız. Ancak yüce Allah öncekinden daha sağlam bir şekilde iade eder. Nihayet onların (sedde kalacakları) süre dolacağında ve yüce Allah onları insanların üzerine göndermeyi murad edeceğinde, yine seddi kazıyacaklar ve güneşin ışığını görmeye yakınlaştıkları bir noktada amirleri geri dönün, yüce Allah’ın izniyle yarın onu kazıyacaksınız (ve deleceksiniz) der. Böylelikle (inşaallah diyerek) istisna yapmış olacaklar. (Ertesi gün) tekrar oraya geleceklerinde onu bıraktıkları şekilde bulacaklar ve orayı da kazıyacaklar. İnsanların üzerine yürüyecekler, suyu içip kurutacaklar. İnsanlar kalelerine sığınarak onlara karşı korunmak isteyecekler. Oklarını yukarı doğru atacaklar, okları üzerlerinde kan izleri olduğu halde geri dönecek. -Ravi der ki: Hıfzettiğime göre böyle.- Bunun üzerine: Bizler yeryüzündeki insanları kahrettik. Semadakilerin de üzerine çıktık. Bunun üzerine yüce Allah, boyun bölgelerinde bir takım kurtçukları üzerlerine salacak ve bunlarla onları öldürecektir.” Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki yeryüzü hayvanları onların etlerinden dolayı semirecek ve memeleri süt ile dolacaktır.” İbn Mâce, Fiten 33.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Zülkarneyn bunları gördü. Onlardan birisinin boyu bizden orta boylu bir adamın boyunun yarısı kadardır. Tırnakların olduğu yerde onların hayvan pençelerini andıran tırnakları vardır. Yırtıcı hayvanlar gibi azı dişleri ve parçalayıcı dişleri vardır, Çeneleri deve çenelerini andırır. Kılları serttir. Bütün vücutlarını örtecek kadar kıllıdırlar. Herbirlerinin büyükçe iki kulağı vardır. Bunlardan birisini yorgan olarak kullanır, öbürünü de yatak olarak. Onların herbiri ecelinin ne zaman geleceğini de bilir. Eğer erkek ise sulbünden bin tane erkek çıkmadıkça ölmez. Dişi ise bin dişi doğurmadıkça ölmez.

es-Süddî ile ed-Dahhâk derler ki: Türkler Ye’cûc ile Me’cûc’den küçük bir bölümdür. Bunlar ortaya çıkıp değişiklikler yapmaya koyuldular. Zülkarneyn gelip şeddi yaptı ve şeddin bu tarafında kaldılar.

es-Süddî der ki: Sed yirmi bir kabile üzerine yapıldı. Onlardan tek bir kabile şeddin beri tarafında kaldı, bunlar da Türklerdir. Bunu da Katade demiştir.

Derim ki: Eğer bu böyle ise şunu bilelim ki Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Ye’cûc ile Me’cûc’u nitelendirdiği gibi; Türkleri de nitelendirmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Müslümanlar yüzleri kat kat kalkanı andıran, giydikleri, kıldan elbiseler olan kıl İçerisinde yürüyen” -bir başka rivâyette de; kıldan yapılmış ayakkabılar giyen- “bir kavim olan Türklerle Savaşmadıkça kıyâmet kopmayacaktır.” Bu hadisi Müslim, Ebû Dâvûd ve başkaları rivâyet etmiştir. Buhârî, Cihâd 96; Müslim, Fiten 62-65; Ebû Dâvûd, Melâhim y; İbn Mâce, Fiten 36; Müsned, II, 239, 271, 475, 493.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sayılarını, çokluklarını ve ne kadar güçlü olduklarını bildiğinden dolayı: “Türkler size İlişmedikçe siz de onlara ilişmeyiniz” diye buyurmuştur. Ebû Dâvûd, Melâhim 11; el-Heysemî Mecmau’z-Zevâid, V, J04, “Ravilerinden Mervân b. Sâlim’in Metruk (yaptığı rivâyetler alınmayan bir ravi) olduğu” kaydıyla

Onlardan şu dönemde yüce Allah’tan başka hiçbir kimsenin sayılarını bilmediği ve yüce Allah’tan başka kimsenin müslümanlardan geriye püskürtemeyeceği pek çok ümmetler çıkmış bulunmaktadır. Bunlar sanki Ye’cûc ve Me’cûc yahutta bunların mukaddimeleri (öncü kuvvetleri)dirler.

Ebû Davûd’da, Ebû Bekre’den gelen bir rivâyete göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimden bir takım kimseler Dicle ismi verilen bir nehrin yakınında Basra diye adlandırılan düz bir yerde konaklayacaklar. Bu nehrin üzerinde bir köprü olacaktır. Oranın ahalisi çoğalacak ve orası muhacirlerin -İbn Yahya dedi ki: Ebû Ya’mer dedi ki: Müslümanların -şehirlerinden bir şehir olacaktır.- Âhir zamanda ise yüzleri geniş, gözleri küçük, Kantûrâoğulları gelecek ve bu nehrin kıyısına konaklayacaklardır. O şehrin ahalisi üç gruba ayrılacak. Bir grup İneklerin kuyruklarının arkasına takılıp çöle gidecekler, bunlar helâk olacaklar. Bir grup kendileri için (bunlardan teminat) alacak ve böylece kâfir olacaklar. Bir grup da çoluk-çocuklarım arkalarına alacak ve Savaşa koyulacaklar. İşte şehidler bunlardır.” Ebû Dâvûd, Melâhim 10.

“Basra” gevşek, yumuşak taş demektir. Basra şehrine bu isim bundan dolayı verilmiştir. “Kantûrâoğulları” Türklerdir. Denildiğine göre; Kantura İbrahim (sa)ın cariyelerinden birisinin adıdır. Bu cariyenin Hazret-i İbrahim’den çocukları oldu. Türkler de bunların soyundan geldi. (Allah en iyisini bilir).

“Sana bir vergi versek de buna karşılık bizimle onların arasında bir set yaptırıversen” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Zülkarneyn’e Sed Yapma Teklifi:

“Sana bir vergi versek…” ifadesi güzel bir edeble sorulmuş bir sorudur.

” Vergi” belli bir miktarda mal, anlamındadır. Bu kelime “ra” harfinden sonra “elif” ile (harâc şeklinde) diye de okunmuştur. “Elif”siz söyleyiş, “elif”li söyleyişe göre daha özel bir anlam ifade eder. O bakımdan; ” Kendi baş vergini ve şehrinin haracını öde” denilir.

el-Ezherî der ki: Harâc kelimesi vergi, fey malı, cizye ve gelir anlamlarında kullanılır. Aynı şekilde harâc mallarda verilmesi gereken farz hisselerin de adıdır. “Elif”siz “hare” ise mastardır.

“Buna karşılık bizimle onların arasında bir sed yapıversen” âyetindeki sed; “redm; yığılarak yapılan engel” demektir. Redm birbiri ile bitişik ve kaynaşmış şekilde üstüste yapılan yığma demektir, “Yamanmış elbise” demektir. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır.

Mesela: “Yarığı (çatlağı, çukuru) kapattım” demektir. Redm aynı zamanda isim olup, sed demektir. Redm’in şedden daha beliğ bir anlam ifade ettiği de söylenmiştir. Çünkü sed kendisi ile bir boşluğun, açığın kapatıldığı herşey anlamındadır. Redm ise taş, toprak ve buna benzer şeyleri tam bir engel teşkil edecek şekilde üstüste koyup yerleştirmek demektir. Nitekim elbisesini kalın ve üstüste yamalarla yamayan bir kimsenin halini anlatmak üzere -bu kökten- denilir. Antere’nin şu mısra’ı da burdan gelmektedir.

“Acaba şairler yama yapılması gereken bir yeri, (yamamaksızın) terk ettiler mi?”

Üstüste terkib edilecek, söylenmesi gereken bir sözü söylemeksizin bırakmışlar mıdır, demektir.

“Sed” kelimesi “sin” harfi üstün olarak; diye okunmuştur, el-Halil, ile Sîbeveyh şöyle derler: “Sin” ötreli olursa isim olur, üstün olursa mastardır. el-Kisaî der ki: Üstün ve ötreli okuyuş aynı anlamdaki iki ayrı söyleyiştir. İkrime, Ebû Amr b. el-A’lâ ve Ebû Ubeyde de şöyle derler: Allah tarafından yaratılmış olup da insanların herhangi bir katkıda bulunmadıkları engeller için ötreli söyleyiş, insan tarafından yapılmış olanlar için de üstünlü söyleyiş kullanılır. Ancak bu görüşü kabul eden kimselerin “sin” harfini burada üstün ile okumaları, bundan önceki; “İki dağ arasına” lâfzını da ötreli okumaları gerekir.

Ebû Hatim ise İbn Abbâs ve İkrime’den, Ebû Ubeyde’nin söylediklerinin aksini nakletmektedir, İbn İshak da şöyle demektedir: Gözlerinle gördüklerini “sin” harfi ötreli olarak “süd” şeklinde, görmediklerini de üstün ile “sed” şeklinde zikredersin.

2- Fesad Ehli Olanları Hapsetmek İçin Hapishane Yapımı:

Bu âyet-i kerîmede hapishaneler yapıp, fesad ehli kimseleri burada hapsetmeye, onları diledikleri şekilde tasarrufta bulunmalarını engellemeye, fesİsimleri üzere bırakılmayacaklarına, aksine canlarını incitecek şekilde dövüleceklerine, hapsedileceklerine yahutta kefalet altında bırakılacaklarına -Ömer (radıyallahü anh)ın yaptığı gibi- delil vardır.

İki set arasına ulaşınca, onların önünde neredeyse söz anlamayan bir kavim buldu.

Diyanet Vakfı
Nihayet iki dağ arasına ulaştığında onların önünde, hemen hiçbir sözü anlamayan bir kavim buldu.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet İki dağ arasına ulaştığı zaman önlerinde hemen hemen hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu,

“Nihayet İki dağ arasına ulaştığı zaman…” bunlar Ermenistan ve Azerbaycan taraflarında iki dağdır. Atâ el-Horasanî, İbn Abbâs’tan:

“iki dağ arasına” âyetinden kasıt, Ermenistan ve Azerbaycan’daki iki dağdır, dediğini rivâyet etmektedir.

“Önlerinde” yani o dağların arka taraflarından

“hemen hemen hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu.” (Mealindeki âyette):

“Anla(ma)yan” kelimesini Hamza ve el-Kisaî “ya” harfini ötreli “kaf” harfini esreli olarak; şeklinde; fiilinden muzari diye okumuşlardır. Bu da kendileri konuşmakla birlikte konuştuklarına başkalarını anlatamayanlar anlamındadır. Diğerleri İse “ya” harfini de “kaf” harfini de üstün okumuşlardır ki; bu da anlamayanların kendileri olduğu manasınadır. Her iki kıraat te sahihtir. Bu; hem kendileri başkalarının sözlerini anlamıyorlar, hem de kendileri başkalarına söylediklerini anlatamıyorlar, demektir.

Sonra yine bir sebebi takip etti.

Diyanet Vakfı
Sonra yine bir yol tuttu.

Kurtubi Tefsiri
Sonra bir yol tuttu.

İşte böyle. Gerçekten biz, onun yanında olan her şeyi kuşatmıştık.

Diyanet Vakfı
İşte böylece onunla ilgili her şeyden haberdardık.

Kurtubi Tefsiri
İşte böyle. Zaten Biz ellerinde ne bulunuyor idiyse, hepsini ilmimizle kuşatmıştık.

“Nihayet güneşin doğduğu yere vardığı zaman” âyetinde geçen;” “Doğduğu yer” kelimesini Mücahid ve İbn Muhaysin “mim” ile “lâm” harfini üstün ile okumuşlardır, “Güneş ve yıldızlar doğdu, doğmak, doğuş” denilir. “Lâm” harfinin üstün ve esreli okunuşu aynı zamanda güneşin doğuş yeri anlamına da gelir. Bu açıklamaları el-Cevherî yapmıştır.

Yani o, sonunda kendileri ile güneşin doğuş yeri arasında insan diye kimselerin bulunmadığı bir kavmin bulunduğu yere vardı. Güneş ise bunun ötesinde oldukça uzak bir yerde doğuyordu. İşte yüce Allah’ın:

“…Bir kavmin üzerine doğduğunu gördü” âyetinin anlamı budur.

Bunlar hakkında görüş ayrılıkları vardır. Bunların kim olduklarına dair Vehb b. Münebbih’in kanaati önceden geçmiş bulunmaktadır. Ona göre bunlar Mensik adında ve Nâsîk denilen ümmetin karşısında yer alan bir ümmet idi. Mukâtil de böyle demiştir. Katade ise her ikisine de Zinc denildiğini söylemiştir. el-Kelbî ise bunlar Tarîs, Hâvîl ve Mensik ismini taşıyan ümmetlerdi, demiştir. Bunlar çıplak ayaklı, elbisesiz ve hakka karşı kör kimselerdi. Köpekler gibi birbirlerine yaklaşır ve eşekler gibi birbirlerine karışırlardı.

Bunların Câbelk ahalisi olduğu da söylenmiştir. Bunlar da Hûd’a îman etmiş olan Âd kavminin mü’minlerinin soyundan geliyorlardı. Süryanice’de bunlara Markîsâ denilir.

Güneşin battığı yerde bulunanlar ise Cabers ahalisidir. Bu iki şehirden her birisinin onbin kapısı ve her bir kapısı arasında bir fersahlık mesafe vardır. Cabelk’in ötesinde başka ümmetler de vardır. Bunlar ise Tâfîl ve Târis’dirler. Ye’cuc ile Me’cuc’e komşudurlar. Cabers ve Cabelk ahalisi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a îman etmişlerdir. İsrâ gecesi onların yanından geçmiş, onları davet etmiş, onlar da davetini kabul etmişlerdir. Diğer ümmetleri de davet ettiği halde onun çağrısını kabul etmediler. Bunu da es-Süheylî zikreder ve şöyle der:

Ben bütün bunları Mukâtil b. Hayyân’ın, İkrime’den, onun İbn Abbâs’tan, onun da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan rivâyet ettiği uzunca bir hadisten özetledim. Bunu Taberî de, Mukâtil ’e kadar senedi ile kayd ettikten sonra, Mukâtil tarafından Peygambere nisbet ederek naklettiği bir hadis olarak rivâyet etmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“…Güneşe karşı kendilerine hiçbir siper yapmadığımız” yani güneşin doğuşu esnasında ona karşı kendilerini koruyabilecek bir engelleri bulunmayan “bir kavmin üzerine doğduğunu gördü.”

Katade der ki: Bu kavim ile güneş arasında herhangi bir örtü yoktu. Çünkü onlar üzerinde bina yapılamayan bir yerde bulunuyorlardı. O bakımdan onlar bir takım tüneller içerisinde yaşıyorlardı. Güneş çekilip gitti mi mÂişetlerini kazandıkları yerlere ve tarlalarına geri dönerler. Yani içine girip, barınacakları ne dağdaki bir mağaraları, ne de güneşe karşı kendilerini koruyacak bir evleri vardı,

Umeyye dedi ki; Ben, Semerkant’ta insanlarla konuşan bir takım kişiler gördüm. Onlardan birisi dedi ki: Çin’i aşıp geçinceye kadar yola koyulup gittim. Ona: Seninle onlar arasında bir gün, bir gecelik kadar bir mesafe vardır. Bunun üzerine ben de onları bana gösterecek bir adamı ücretle tuttum. Nihayet sabahleyin onların yurduna vardım. Onlardan herhangi bir kimsenin kulağını altına yatak gibi yaydığını, diğerini de yorgan gibi üzerine örttüğünü gördüm. Benîm yol arkadaşım onların dilini biliyordu. Onlarla birlikte geceyi geçirdik. Ne dîye geldiniz, diye sordular. Biz güneşin nasıl doğduğunu görmek için geldik, dedik. Bu sırada bir çıngırak sesi gibi bir ses işit tik. Ben baygın düştüm, uyandığımda bana sürdükleri yağla vücudumu ovalıyorlardı. Güneş su üzerinde doğunca suyun üzerinde âdeta zeytinyağını andırıyordu. Semanın bir tarafı da bir çadır şeklinde idi. Güneş yükselince beni tünellerine soktular. Gün yükselip güneş tepelerinden yana doğru kayınca balık avlamak üzere çıktılar. Avladıkları bu batıkları güneşe bırakıyor ve pişiyordu.

İbn Cüreyc der ki: Bir gün onlara bir ordu geldi. Oranın ahalisi onlara: Siz burada iken güneş doğmasın. Onlarsa güneş doğmadıkça buradan gitmeyeceğiz, dediler. Daha sonra: Bu kemikler nedir? diye sordular. Onlara: Allah’a yemin olsun ki bu kemikler üzerlerine güneşin doğduğu bir ordunun kemikleridir, hemen buracıkta ölüverdiler, dediler. (İbn Cüreyc) dedi ki: Bunun üzerine hemen gerisin geri kaçmaya koyuldular.

el-Hasen der ki: Onların yaşadıkları yerde ne dağ ne de ağaç vardı. Orada bina yapılamıyordu. Üzerlerine güneş doğdu mu suya girerlerdi. Güneş yükseldi mi sudan çıkarlar ve hayvanların otladığı gibi otlarlardı.

Derim ki: Bu sözler orada hiçbir şehir bulunmadığını göstermektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Onların bir bölümünün suya girdiği, bir bölümünün de tünellere girdiği de söylenebilir. O takdirde el-Hasen ile Katade’nin sözleri arasında çelişki söz konusu olmaz. Zülkarneyn’e dair daha önce kayd ettiğimiz değerlendirmeye ek olarak şunu da belirtelim: Zülkarneyn kıssası ile ilgili olarak anlatılanlar da; diğer hususlara dair söylenen ya da ileri sürülen görüşlerin tabi tutuldukları aynı kıstaslara tabidir. Dolayısıyla Kur’ân’dan ya da sahih sünnetten bir delile dayanılarak yapılan açıklamalar dışındaki diğer açıklamaları her zaman için ihtiyatla karşılarız. Bu gibi rivâyet ve nakilleri aklın ve ilmin süzgecinden geçirmek zorundayız.

Güneşin doğduğu yere ulaşınca, onu, üzerlerine güneşin doğduğu bir kavim üzerine doğar buldu. Onlara karşı kendilerine bir örtü yapmamıştık.

Diyanet Vakfı
Nihayet güneşin doğduğu yere ulaşınca, onu öyle bir kavim üzerine doğar buldu ki, onlar için güneşe karşı bir örtü yapmamıştık.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet güneşin doğduğu yere vardığı zaman onun güneşe karşı kendilerine hiçbir siper yapmadığımız bir kavmin üzerine doğduğunu gördü.

Sonra yine bir sebebi takip etti.

Diyanet Vakfı
Sonra yine bir yol tuttu.

Kurtubi Tefsiri
Sonra bir başka yol tuttu.

“Sonra bir başka yol tuttu.” Bundan önce bu fiilin çeşitli kullanım şekillerinin aynı manada olduğuna dair açıklamalar geçmiştir. Başka bir yol izledi ve çeşitli konaklardan geçti, anlamındadır.

“Ama iman eden ve salih amel işleyene gelince, ona güzel bir karşılık vardır. Biz de ona kolay olanı söyleyeceğiz.”

Diyanet Vakfı
«İman edip de iyi davranan kimseye gelince, onun için de en güzel bir karşılık vardır. Ve buyruğumuzdan, ona kolay olanını söyleyeceğiz.»

Kurtubi Tefsiri
“Fakat kim îman edip de salih amel işlerse onun için en güzel bir mükâfat vardır. Ona emrimizden en kolay olanı söyleyeceğiz.”

“Fakat kim” küfürden tevbe edip

“îman edip de salih amel işlerse…”

Ahmed b. Yahya dedi ki: “Onları istersen azaplandırabilirsin, yahut onlara güzel muamelede bulunabilirsin” âyetinde yer alan; nasb mahallindedir. Bununla birlikte merfu kabul edİ-lîrse; o da doğru olur ve; “Yahutta o (yapacağın iş)..,” anlamında olur. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Haydi yürümeye koyul, ya ihtiyacınız olan bir işi göreceksiniz

Yahutta güzel bir öğle uykusu ile bir arkadaş bulacaksınız.”

” Onun için en güzel bir mükâfat vardır” âyetini Medineliler, Ebû Amr ve Âsımr şeklinde (tenvinli ve fethalı değil de) mübtedâ yahutta İstikrar İstikrar (yani hal) üzere ref ile değil, nasb ile okunması halinde sözkonusu olabilir. (Bk. Husayn b. Ebi’l-İzz el-Hemedinî, el-Ferîd fi İ’rûbi’l- Kur’âni’l-Mecîd, III, 367) üzere ref ile okumuşlardır. ise izafet ile cerr mahallindedir. İzafet dolayısıyla da tenvin hazfedilir. Onun için âhirette Allah nezdinde en güzel bir mükâfat -ki o da cennettir- vardır. Burada görüldüğü gibi mükâfat cennete izafe edilmiştir. Allah’ın:

“Hakku’l-Yakîn”; (el-Vakıa, 56/95);

“Ve şüphesiz âhiret yurdu…” (el-En’âm 5/32) âyetinde olduğu gibi. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır.

“En güzel bir mükâfat” -diye meali verilen- “el-Hüsnâ” ile salih amellerin kastedilme İhta mali de vardır.

Mükâfatın Zülkarneyn tarafından verilmesinin de kastedilmiş olması mümkündür. Yani ben ona bağışta bulunurum ve fazladan da ona lütfederim.

İki sakinin arka arkaya gelmesi dolayısı ile tenvinin hazfi câiz olduğu gibi “el-hüsnâ” kelimesinin Basralılara göre bedel olarak, Kûfelilere göre ise tercüme olarak ref mahallinde olabilir. İbn Ebi İshak’ın; şeklindeki kıraati buna göre açıklanır. Ancak burada tenvin hazfedilmez, hazfedilmemesi daha güzeldir. Sair Kûfeliler ise tenvinli ve nasb ile; diye okumuşlardır ki bu da; “ceza olarak ona el-Hüsnâ vardır” takdirinde demektir.

el-Ferrâ’ der ki: “mükâfat olarak” kelimesi temyiz olarak nasb edilmiştir. Masdar (mef’ûl-ü mutlak) olarak nasb edildiği de söylenmiştir, ez-Zeccâc ise der ki: Bu hal konumunda bir mastardır; yani”Ona karşılık olarak bu verilecektir” demek olur.

İbn Abbâs ve Mesrûk ise mansub fakat tenvinsiz olarak; diye okumuşlardır. Bu okuyuş İbn Ebi Hatim’e göre iki sakinin yanyana gelmesi dolayısıyla tenvin hazfedilmiştir. Ötreli ve tenvinsiz okuyuşun iki izahından birisinde olduğu gibi.

en-Nehhâs der ki: Ancak bu ondan başkalarına göre bir yanlışlıktır. Çünkü burası, iki sakin dolayısıyla tenvinin hazfedileceği bir yer değildir ve buna göre ifade; “İyiliğinin mükâfatı olarak ona sevab vardır” takdirindedir.

Dedi: “Zulmeden olursa, onu azaplandırırız. Sonra Rabbine döndürülür, O da ona çetin bir azapla azap eder.”

Diyanet Vakfı
O, şöyle dedi: «Haksızlık edeni cezalandıracağız; sonra o, Rabbine gönderilecek; sonra Allah da ona korkunç bir azap uygulayacak.»

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Kim zulmederse onu azaplandıracağız. Sonra o Rabbine döndürülecek, Rabbi de onu şiddetli bir azâb ile azablandiracak.

“Sonra o, Rabbine döndürülecek” nasıl desin ve nasıl:

“Onu azaplandıracağız” diyerek çoğul olarak hitab etsin? Buna göre ifadenin takdiri şöyledir: Biz Ey Muhammed dedik. Onlar da: Ey Zülkarneyn… dediler.

Ebû Ca’fer en-Nehhâs der ki: Ebû’l-Hasen’in söylediği bu sözün hiçbir manası yoktur. Çünkü yüce Allah’ın:

“Dedik ki: Ey Zülkarneyn…” âyetinde yüce Allah’ın ona çağında bulunan bir peygamber vasıtası ile böylece hitab etmiş olması mümkün olduğu gibi, Peygamberine:

“Bundan sonra ister karşılıksız bırakın, ister fidye alın.” (Muhammed, 47/4) dediği gibi; ona da böyle bir şey söylemiş olması mümkündür.

Yüce Allah’ın:

“…Onu azaplandiracağız. Sonra o, Rabbine döndürülecek” âyetinde açıklanması zor görülen hususa gelince; bunun da takdiri şöyledir; yüce Allah:

“Onları İstersen azaplandırabilirsin…” âyetinde belirtildiği gibi onları öldürmek ile diğer taraftan: “Yahut onlara güzel muamelede bulunabilirsin” âyetinde de onları hayatta bırakmak arasında muhayyer bırakınca o da o kavme şunları söyledi:

“Kim zulmederse” yani aranızdan küfür üzere kalmaya devam ederse

“onu” öldürmek suretiyle

“azaplandıracağız. Sonra o” kıyâmet gününde

“Rabbine döndürülecek, Rabbi de onu” cehennemde oldukça çetin

“şiddetli bir azap ile azaplandıracak.”

Güneşin battığı yere ulaşınca, onu kara bir balçıkta batar buldu. Orada bir kavim buldu. Dedik: “Ey Zülkarneyn! Ya azap edersin ya da onlar hakkında bir iyilik yaparsın.”

Diyanet Vakfı
Nihayet güneşin battığı yere varınca, onu kara bir balçıkta batar buldu. Onun yanında (orada) bir kavme rastladı. Bunun üzerine biz: Ey Zülkarneyn! Onlara ya azap edecek veya haklarında iyilik etme yolunu seçeceksin, dedik.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu kara çamurlu bir pınarda batıyor gördü. Onun yanında bir kavim buldu. Dedik ki: “Ey Zülkarneyn onları istersen azaplandırabilirsin yahut onlara güzel muamelede de bulunabilirsin.”

“Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu kara çamurlu bir pınarda batıyor gördü” âyetinde geçen

“Kara çamurlu” kelimesini İbn Âsım, Âmir, Hamza ve el-Kisaî sıcak anlamında, diye okumuşlardır. Diğerleri ise “elif’siz ve hemzeli okumuşlardır. Yani dibe çöken kara çamuru bol demektir. “Kuyunun çamurunu çekip çıkardım” demektir. Buna karşılık; “ise kuyunun dibindeki kara çamur çoğaldı” demektir. Bununla birlikte Âsım ve diğerlerinin kıraatinin de hemzeli kıraatten gelmesi ve hemzenin tahfif edilerek “ya”ya kalb edilmiş olması da mümkündür. Bazen her iki kıraat bir arada açıklanarak: O pınar hem sıcak, hem de kara çamurlu idi, denilir.

Abdullah b. Amr dedi ki: “Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) battığı vakit güneşe baktı ve şöyle dedi: “İşte, Allah’ın kızgın ateşi. Eğer Allah’ın emri onu alıkoymasaydı, yeryüzünde ne varsa hepsini yakardı.” Müsned, II, 207 (az farkla).

İbn Abbâs dedi ki: Bunu bana Ubeyy, Resûlüllah kendisine okuttuğu şekilde: (…………..) diye okuttu.

Muâviye de: O “elif” iledir, deyince Abdullah b. Amr b. el-As: Ben mü’minlerin emiri ile aynı kanaatteyim, deyince aralarında Ka’b’ı hakem tayin ederek: Ey Ka’b, Tevrat’ta sen bunu nasıl olduğunu görüyorsun, diye sordular. O: Benim gördüğüm kara bir pınarda battığı şeklindedir, diyerek İbn Abbâs’a uygun kanaat belirtti.

Şair -ki o Yemenli hükümdar Tubba’dır- dedi ki:

“Zülkarneyn benden önce müslümandı,

Bir hükümdardı. Hükümdarlar ona itaat eder, secde ederdi,

Doğulara ve batılara kadar ulaştı. Hikmeti sonsuz ve yol

Göstericinin emrinin yollarını arayarak.

Gördü, güneşin battığı vakitte batış yerinin,

Siyah birikmiş bir çamurlu pınarda battığını.”

el-Kaffâl der ki: Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Maksat güneşin kendisine ulaşıp temas edinceye kadar doğuş ve batış yerine ulaştığı değildir. Çünkü güneş yere yapışmaksızın arzın etrafında sema ile birlikte deveran eder ve yeryüzünde bilinmeyen bir yerdeki bir pınara sığmayacak kadar-, hatta güneş yeryüzünden kat kat daha büyüktür. Bundan maksat onun batı ve doğu taraflarından yeryüzünün ma’mur olduğu en uç noktalara kadar vardığıdır. İşte o vakit onun gözüne güneşin kara çamurlu bir suda battığı göründü. Nitekim bizler düzlük bir arazide güneşin yerin içine girdiğini görüyoruz. Bundan dolayı yüce Allah:

“Onu, güneşe karşı kendilerine hiçbir siper yapmadığımız bir kavmin üzerine doğduğunu gördü” diye buyurmaktadır. Bundan maksat ise güneşin doğuşu esnasında onlara çarptığını ve değdiğini anlatmak değildir. Aksine güneşin üzerine ilk doğduğu kimselerin durumunu anlatmak istemiştir.

el-Kutebî der ki: Bu pınarın denizin bir parçası olması da mümkündür. Güneşin bu pınarın arka tarafında yahut onunla beraber, ya da onun yakınında batması mümkündür. Böylelikle sıfat, o sıfata sahip olanın yerine ikame edilmiş olmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

“Onun yanında da bir kavim buldu.” Yani o pınarın yanında yahut o pınarın bittiği yerin yakınında bir kavim buldu, Bunlar Cabers halkı idi. Süryanice’de buna Cercîsâ denilir. Burada, geriye kalanları Salih (aleyhisselâm)a îman etmiş, Semûd neslinden bir kavim yaşamaktaydı. Bunu es-Süheylî nakletmiştir.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Zülkarneyn, Rumlardan birisi olup, Rum yaşlı kadınlarından birisinin oğlu idi. Bu kadının ondan başka da çocuğu yoktu. İsmi, İskender’di. Ergenlik yaşına geldiğinde -salih bir kul idi- Yüce Allah ona: Ey Zülkarneyn dedi. Ben seni yeryüzü ümmetlerine göndereceğim. Bunların dilleri birbirinden farklıdır. Bu ümmetler yeryüzündeki bütün ümmetlerdir. Bunlar sınıf sınıftır. İki ümmetin arasında yeryüzünün bütün boylamı yer alır. İkisi arasında da yeryüzünün bütün enlemi bulunmaktadır. Kimileri de yeryüzünün ortasındadırlar. Cinler, insanlar, Ye’cuc ile Me’cuc bunlardandır. Yeryüzü boylamının aralarında bulunduğu iki ümmete gelince, bunların birisi güneşin batı tarafında olup Nâsîk diye anılır. Diğeri ise güneşin doğu tarafındadır. Buna da Mensik denilir. Yeryüzü enleminin aralarında bulunduğu iki ümmete gelince; bunların birisi yeryüzünün sağ yarısındadır ve bunlara Hâvîl denilir. Diğeri ise sol bölümünde olup, bunlara da Tâvîl denilir.

Zülkarneyn dedi ki: Ey ilahım. Sen, beni boyutlarını senden başka hiçbir kimsenin bilemediği büyük bir iş için seçtin. Bana bu ümmetlerle hangi güçle baş edeceğimi, hangi sabırla bunlara katlanacağımı, hangi dille bunlarla konuşacağımı haber verir misin? Ben yanımda hiçbir güç yokken onların dillerini nasıl anlayacağım? Yüce Allah şöyle buyurdu: Sana yüklemiş olduğum bu görevi başarı ile yerine getirmeni sağlayacağım. Kalbine bir genişlik vereceğim ve herbir şeyi anlayabileceksin. Kavrayışını sağlamlaştıracağım, herşeyi kavrayabileceksin. Sana bir heybet vereceğim, hiçbir şeyden de korkmayacaksın. Aydınlığı ve karanlığı emrine vereceğim, ikisi senin askerlerinden bir asker olacak. Aydınlık senin önünde yol gösterecek, karanlık arkandan seni koruyacak.

Kendisine bu sözler söylenince, kendisine uyanlarla birlikte yola koyuldu. Güneşin battığı yerin yakınında bulunan ümmete doğru yürüdü. Çünkü ümmetler arasında ona en yakın o idi. Bu ümmetin de ismi Nâsik’di. Orada sayısını Allah’tan başka kimsenin bilmediği pek büyük kalabalıklar, Allah’tan başkasının güç yetiremeyeceği pek büyük çapta güç ve kuvvet buldu. Oldukça değişik diller ve değişik inanışlarla karşılaştı. O da onların çokluklarına karşı karanlıkla çıktı. Onların etraflarına her taraftan onları kuşatacak kadar karanlık askerlerinden üç askeri çevrelerine yerleştirdi, Nihayet bu karanlık onları tek bir yerde topladı. Daha sonra aydınlıkla onların üzerine girdi. Kendilerini yüce Allah’a ve O’na ibadete davet etti. Kimisi ona îman etti, kimisi kâfir oldu ve onun önünde engel teşkil etti. Yüz çevirenler üzerine karanlığı saldı, dört bir yandan onları kapladı. Bu karanlık ağızlarından, burunlarından, gözlerinden girdi. Evlerine girdi, herbir taraftan onları kuşattı. Şaşırıp kaldılar, dalgalar halinde birbirlerine girdiler. Helâk olmaktan korkmaya başladılar. Hep bir ağızdan: Biz îman ettik, diye bağrıştılar. Bu sefer üzerlerindeki karanlığı açtı ve kılıç zoruyla onları eline geçirdi, davetini kabul ettiler. Batıdaki bu insanlardan pek büyük toplulukları asker etti ve hepsini tek bir ordu haline getirdi. Sonra da onları kumandası altına alarak yola koyuldu. Arkalarından karanlık onları ileri doğru götürüyor ve arkasından (gelecek tehlikelere karşı) onu koruyordu. Aydınlık ise önlerinden gidip ona yol gösteriyordu.

Yeryüzünün sağ tarafında bulunan Havil denilen ümmete ulaşmak üzere yeryüzünün sağ tarafından yol alıyordu. Yüce Allah onun elini, kalbini, aklını ve görme duyusunu musahhar kıldı. Bir iş yaptı mı yanlışlık yapmıyordu. Büyükçe bir nehire yahut bir denize varacak olurlarsa ayakkabı parçaları gibi küçük tahta parçalarından gemiler yapar ve kısa bir süre içerisinde bunları bir araya getirirdi. Bu gemilerin bitiminden sonra beraberinde bulunan bütün ümmetleri bunlara doldururdu. Denizleri, nehirleri aştıktan sonra bu parçaları birbirinden çözer ve herbir kişiye bir tahta parçası verirdi. Böylelikle bunu taşımaktan yorulmazdı.

Nihayet, Havil denilen ümmetin butunduğu yere geldi. Bunlara da Nâsik denilen ümmete yaptığını yaptı. Onlar da îman ettiler. Onların işini bitirdikten ve askerlerini beraberine aldıktan sonra yeryüzünün diğer tarafına gitmek üzere yola koyuldu. Nihayet güneşin doğuş yeri yakınındaki Mensik’e ulaştı. Bunlara da aynı şeyleri yaptı ve ilkine yaptığı şekilde bunlardan da ordular aldı. Daha sonra Tâvil üzerine gitmek üzere yeryüzünün sol tarafına doğru yola koyuldu. Bu ümmet Hâvil’in karşı tarafında bulunan ümmetti ve bu iki ümmet arasında yeryüzünün enlemi bulunuyordu. Bunlara da öncekilere yaptığını yaptı. Daha sonra yeryüzünün ortalarında bulunan cinlerden, insanlardan, Ye’cuc ve Me’cuc’tan oluşan ümmetlerin üzerine yöneldi.

Doğu tarafında Türklerin diyarının sol noktasına bitişik yere kadar geldiğinde, insanlardan salih olan bir ümmet ona şöyle dedi: Ey Zülkarneyn şu iki dağın arasında sayılamayacak kadar pek çok Allah’ın yarattığı bir takım varlıklar vardır. Bunlar insanlara benzemezler, bunlar hayvanları andırıyorlar. Otları yerler, yırtıcı hayvanların yaptığı gibi çeşitli canlıları ve evcil olmayan hayvanları avlarlar, Yılan, akrep, kertenkele ve yüce Allah’ın yeryüzünde canlı olarak yaratmış olduğu her türlü haşeratı yerler. Bir yıl içerisinde yüce Allah’ın yarattığı hiçbir varlık onlar kadar artıp çoğalmaz. Eğer durum böylece devam edecek olursa, yeryüzünü dolduracaklar ve orada bulunanları sürecekler. Biz sana belli bir gelir vermenin karşılığında bizimle onlar arasında bir set yapar mısın? diye bu sözün geri kalan kısımlarını da nakletti. İleride Ye’cuc, Me’cuc ve onlardan bir tür olan Türklerin niteliklerine dair yeterli açıklamalar gelecektir.

“Dedik ki: Ey Zülkarneyn” el-Kuşeyrî Ebû Nâsr der ki: Eğer Zülkarneyn bir peygamber idiyse bu bir vahiydir, eğer peygamber değil ise o takdirde bu, yüce Allah tarafından ona gelmiş bir ilhamdır.

“Onları İstersen azaplandırabilirsin yahut onlara güzel muamelede bulunabilirsin.” İbrahim b. es-Serrî der ki: Yüce Allah, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ı

“Eğer sana gelirlerse aralarında ister hükmet, ister anlardan yüz çevir” (el-Mâide, 5/42) vb. buyruklarda muhayyer bıraktığı gibi onu da bu iki husustan birisini işlemekte muhayyer bırakmıştır.

Ebû İshâk ez-Zeccâc der ki: Bu âyetin anlamı şu ki: Yüce Allah bu iki hükümden birisini seçmekte onu serbest bırakmıştır.

en-Nahhas der ki: Ancak Ali b. Süleyman onun bu görüşünü reddetmiştir. Çünkü, Zülkarneyn’in peygamber olduğu sahih olarak sabit değildir ki bu şekilde hitab etmesi söz konusu olsun. O yüce Rabbi hakkında:

O da bir sebebi takip etti.

Diyanet Vakfı
O da bir yol tutup gitti.

Kurtubi Tefsiri
O da bir yol tuttu.

“O da bir yol tuttu” âyetini İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisaî “elif”i kat’ ile (yani hemze şeklinde) okumuşlardır. Medineliler ve Ebû Amr ise; şeklinde vasl ile okumuşlardır. Kendisine verilmiş olan sebeblerden (yollardan) bir yolu izledi, demektir.

el-Ahfeş der ki: Bu iki ayrı okuyuşta fiilin kullanılmış iki şekli olan: aynı manadadır. Tıpkı; Onun terkisine bindim, fiili gibi. Yüce Allah’ın;

“Meğer ki hızlıca hırsızlayıp bir şey kapan olsun; hemen arkasından parlak, delici bir alev ona yetişir” (es-Sâffât, 37/10) âyetindeki fiil de bu türdendir, “Hasen-besen; kabîh-şakîh: güzel-müzel; çirkin-mirkin” gibi kelâmda itbâ’ da bu köktendir,

en-Nahhâs der ki: Ebû Ubeyd, Kûfelilerin kıraatini tercih etmiş ve: Çünkü bu yol almaktan gelmektedir, diyerek açıklamıştır. O da, el-Asrnai de; yol alıp ona yetişmemesi halinde; şeklinin kullanılacağını yetişmesi halinde ise; şeklinin kullanıldığını nakletmişlerdir. Ebû Ubeyd der ki:

“Güneş doğarken onların ardından gittiler” (eş-Şuarâ, 26/60) âyetinde de bunun gibidir.

en-Nahhâs der ki: Böyle bir ayırımı el-Asmai nakletmiş olsa dahi bir gerekçe yahutta bir delil olmadıkça kabul edilmez. Yüce Allah’ın:

“Güneş doğarken onların ardından gittiler” âyetinde onlara yetiştiklerinden söz edilmemektedir. Söz edilen: Mûsa (aleyhisselâm) ve arkadaşları denizden çıktıktan sonra, Fir’avun ve arkadaşlarının onların geçtikleri yerden geçince deniz üzerlerine kapanmış olduğudur. Bu hususta doğru olan bu fiilin her üç şeklinin de aynı anlamda ayrı söyleyişler olduğudur ve üçü de yol almak manasınadır. Bu yol almakla birlikte yetişmenin olması da mümkündür. Sözkonusu olmaması da mümkündür.

Gerçekten biz ona yeryüzünde güç verdik ve ona her şeyden bir sebep verdik.

Diyanet Vakfı
Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar ve kudret sahibi kıldık, ona (muhtaç olduğu) her şey için bir sebep (bir vasıta ve yol) verdik.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten, Biz ona yeryüzünde büyük bir iktidar vermiş ve ona her şeyin yolunu göstermiştik.

“Gerçekten, Biz ona yeryüzünde büyük bir iktidar vermiş…” Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Yüce Allah ona bulutları musahhar kılmış ve yollar önünde alabildiğine açılmış, önü hep aydınlatılmış idi. O bakımdan onun için gece de gündüz de birdi. Ukbe b. Âmir yoluyla gelen hadisçe, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisine Zülkarneyn hakkında soru soran kitab ehlinden bir takım kimselere şöyle demiştir: “O önceleri Rumlardan bir delikanlı idi. Sonra kendisine hükümdarlık verildi. Mısır’a gelinceye kadar yeryüzünde yol aldı. Orada İskenderiye diye anılan bir şehir inşa etti. Bu işi bitirince ona bir melek geldi ve onu yükseltti. Kendisine altında bulunanlara bir bak, dedi, O da sadece yaptığım şehri görüyorum, ondan başka bir şey görmüyorum, dedi. Melek ona: İşte o yerin tamamıdır. Senin etrafını çevirdiğini gördüğün o siyahlık ise denizdir. Yüce Allah sana yeri göstermek murad etti. Sana orada bir saltanat verdi. Haydi yeryüzünde yürü, cahile öğret, ilim adamına da güç ve sebat ver.” Suyûti, ed-Dürru’l-Mensur, V, 437. Zülkarneyn’e dair görüşlerin hepsi de, itibar edilebilecek sağlam bir delil niteliğinde değildir. Çünkü bunların hiçbirisi sahih sünnete dayalı görüş değildir.

“Ve ona herşeyin yolunu göstermiştik.” İbn Abbâs der ki: Dilediğine ulaşmasına sebeb teşkil edecek her bir şeye dair bilgi vermiştik. el-Hasen der ki: Dilediği yere ulaşması imkanını vermiştik. Bir açıklamaya göre; mahlukatın gerek duyacağı herşeyden vermiştik. Bir diğer görüşe; göre hükümdarların şehirleri” fethetmek, düşmanları kahretmek için kendilerine yardımcı olacak herşeyden vermiştik, demektir.

“Sebeb (mealde; yol)” ise halat ve ip demektir. Kendisi vasıtası ile bir şeye ulaşılan her şey hakkında istiare yoluyla kullanılır olmuştur.

Sana Zülkarneyn’den soruyorlar. De ki: Size ondan bir anı okuyacağım.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Sana Zülkarneyn hakkında soru sorarlar. De ki: Size ondan bir hatıra okuyacağım.

Kurtubi Tefsiri
Sana, Zülkarneyn’i de soruyorlar. De ki: Size ona dair haber okuyayım:

“Sana, Zülkarneyn’i de soruyorlar. De ki: Size ona dair bir haber okuyayım” âyeti ile ilgili olarak İbn İshak dedi ki: Zülkarneyn’e dair haberlerde belirtildiğine göre, ona başkalarına verilmemiş olan şeyler verilmişti. Sebebler onun için alabildiğine çoğaltılmış ve kolaylaştırılmıştı. Nihayet yeryüzünün doğularına da, batılarına da gitmişti. Ayağı nereye bastıysa ora halkına üstün kılındı. Nihayet doğuya, batıya, ötesinde hiçbir mahlûkun bulunmadığı yerlere kadar yolculuklarını bitirdi, İbn İshak der ki: Arap olmayanlardan bir takım haberler nakleden kimselerin bana anlatüklarına göre Zülkarneyn ile ilgili bilgilerden miras olarak ders aldıklarına göre o, Mısır ahalisinden olup ismi Yunanlı Merzubân b. Merdube imiş. Yunan b. Yâfes b. Nûh’un soyundanmış. İbn Hisam der ki: İsmi İskender olup, İskenderiye’yi kuran odur. Bundan dolayı şehir ona nisbet edilmiştir.

İbn İshak der ki: Bana, Sevr b. Yezîd, Halid b. Ma’dân el-Kelâîden -ki Hâlid pek çok kimseye yetişmiş bir kişi idi- anlattığına göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a Zülkarneyn’e dair soru sorulmuş. O da şu cevabı vermiş: “O yeryüzünü alt tarafından İzlediği yollarla tamamen dolaşmış bir hükümdardır.” Hâlid dedi ki: Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) bir adamın birisine: Ey Zülkarneyn! diye seslendiğini işitince şöyle demiş: Allah’ım mağfiretini dilerim. Sizler peygamberlerin isimlerini kullanmakla yetinmeyerek şimdi de meleklerin isimlerini mi kullanmaya başladınız? İbn İshak der ki: Zülkarneyn’in bunların hangisi olduğunu en iyi bilen Allah’tır. Resûlüllah gerçekten bunu söyledi mi, söylemedi mi Allah bilir. Doğru onun söylediğidir.

Derim ki: Ali b. Ebi Tâlib (radıyallahü anh)dan da Ömer (radıyallahü anh)ın sözünün bir benzeri rivâyet edilmiştir. O birisinin diğerine: Ey Zülkarneyn! diye seslendiğini işitince şöyle demiş: Peygamberlerin isimlerini kullanmanız size yetmedi de meleklerin isimlerini mi kullanmaya başladınız?

Yine ondan gelen bir rivâyete göre Zülkarneyn salih, hükümdar bir kul idi. O, Allah’a samimiyetle bağlanmış, Allah da ona yardımcı olmuştu.

Allah tarafından gönderilmiş ve yüce Allah’ın ona yeryüzünü fethetmeyi nasib etmiş olduğu da söylenmiştir.

Dârakutnî, “Kitabu’l Ahbâr”da, Rabâkîl adındaki bir meleğin Zülkarneyn’e İndiğinden söz etmektedir. Kıyâmet gününde yeryüzünü katlayıp, dürecek olan melek de budur. O -kimi ilim adamının naklettiğine göre- yeryüzünü birbirinden çözüp ayıracak ve bütün mahtukatın ayakları (yüce Allah’ın yeniden yaratacağı yer olan) es-Sâhire’nin üzerine düşecektir.

es-Süheylî der ki: Bu, bu meleğin yeryüzünün doğu ve batısını kateden Zülkarneyn’in üzerine inmekle görevlendirilmiş olmasına benzemektedir. Nitekim Hâlid b. Sinan’a ateşin musahhar kılınması ile ilgili kıssa da ateş üzerinde görevli olan meleğin durumuna uygun düşmektedir. Bu görevli melek ise Malik’tir. Ona ve bütün meleklere selam olsun.

İbn Ebi Hayseme, “Kitabu’l SedA” adlı eserinde Hâlid b. Sinan el-Absî’yi söz konusu eder ve onun peygamber olduğunu bildirir. Bu peygambere meleklerden ateşin bekçisi Malik’in görevlendirilmiş olduğunu bildirir. Hâlid b. Sinan’ın peygamberliğinin alâmetlerinden (mucizelerinden) birisi de şu idi: Nâru’l-Hadesân diye adlandırılan bir ateş mağaradan insanlar üzerine çıkıyor ve onları yakıyordu. Onlarsa bu ateşi geri çeviremiyorlardı. Hâlid b. Sinan bu ateşi geri çevirdi ve bir daha da bu ateş oradan çıkmadı.

Zülkarneyn’in adının ne olduğu ve hangi sebepten ötürü kendisine bu ismin verildiği hususunda pek çok görüş ayrılıkları vardıf. Adının Yunan -Makedonyalı Kral İskender olduğu söylenmiştir. Adının Hermes olduğu söylendiği gibi Herdis olduğu da söylenmiştir. İbn Hişâm der ki: O, Vail b. Himyer’in oğullarından, Himyerlı es-Sa’b b. Zi Yezen ismini taşır. İbn İshak’ın görüşü de az önceden geçmiş bulunmaktadır.

Vehb b. Münebbih der ki: Zülkarneyn, Romalıdır.

Taberî de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan bir hadis zikrederek Zülkarneyn’in bir Romalı genç olduğunu bildirmektedir. Ancak bu, senedi oldukça gevşek (vâhî) bir hadistir. Bunu da İbn Atiyye ifade etmiştir.

es-Süheylî der ki: Haberler ilminden anlaşıldığına göre; bunlar iki kişi idiler. Bunlardan birisi İbrahim (aleyhisselâm) döneminde olup denildiğine göre; Şam’da bulunan Bi’ru’s-Seb’ hususunda onun hükmüne başvurduklarında, İbrahim (aleyhisselâm)ın lehine hüküm veren kişidir.

Diğeri ise Îsa (aleyhisselâm) dönemine yakın bir zamanda yaşamıştır.

Onun İbrahim (aleyhisselâm) döneminde yahut ondan az bir süre önce yaşamış azgın hükümdar olan ve Erendâseb oğlu Beyurâseb’i öldürmüş bulunan Efridun (Feridun) olduğu da söylenmiştir.

Ona bu ismin (Zülkarneyn) veriliş sebebi ile ilgili görüş ayrılıklarına gelince; Onun iki tane saç örüğünün bulunduğu ve bundan dolayı ona bu ismin verildiği söylenmiştir ki, bunu es-Sa’lebî ve başkaları nakletmektedir, Çünkü örükler de başın kamları (boynuzları -ki Zülkarneyn boynuzları olan, boynuz sahibi demektir-)dır. Şairin şu beyitinde de böyledir:

“Örüklerinden yakalayarak öptüm ağzını,

Su içmesi yasaklanmış sıtmalının, kaya çukurunda birikmiş soğuk suyu içmesi gibi.”

Denildiğine göre; o krallığının ilk dönemlerinde rüyasında güneşin iki tarafını yakalıyormuş gibi görmüş, bunu anlatınca güneşin aydınlattığı her tarafa galip gelip hükmünün altına geçireceği şeklinde yorumlanmış, bundan dolayı da ona Zülkarneyn ismi verilmiş.

Bir diğer görüşe göre; bu ismin ona veriliş sebebi hem doğuya hem batıya ulaşmış olmasıdır. O böylelikle âdeta dünyanın iki boynuzunu eline geçirmiş gibi oldu.

Bir kesim de şöyle demektedir: Güneşin doğuş yerine varınca oradaki boynuzlan görmüş, yahutta onun etrafındaki şeytanın iki boynuzunu görmüş, o bakımdan ona Zülkarneyn ismi verilmiş.

Vehb b. Münebbih der ki: Sarığının altında iki tane boynuzu (örüğü) vardı.

İbnu’l-Kevvâ, Ali (radıyallahü anh)a, Zülkarneyn’e dair: O bir peygamber miydi, yoksa bir hükümdar mıydı? diye sormuş. Şu cevabı vermiş: Ne bu, ne o, O salih bir kul idi. Kavmini yüce Allah’a davet etti. Onun bir karn’ım (alnının bir tarafını) yaraladılar. Sonra yine onları davet etti, bu sefer diğerini yaraladılar. O bakımdan ona Zülkarneyn denildi.

Zülkarneyn’in çağı hakkında da görüş ayrılığı vardır. Kimisi Mûsa’dan sonra idi derken, kimisi Îsa’dan sonraki fetret döneminde yaşamıştır, der. İbrahim ve İsmail döneminde olduğu da söylenmiştir. Hızır (aleyhisselâm) onun en büyük bayrağını taşıyan idi. Biz bunu el-Bakara Sûresi’nin (el-Bakara, 2/259. âyetin) tefsirinde zikretmiş bulunuyoruz.

Hülasa; yüce Allah ona yeryüzünde iktidar vermiş, bütün hükümdarların itaatine girdiği bir hükümdardır.

Rivâyete göre bütün dünyaya hükmetmiş olan krallar dörttür, ikisi mü’min, ikisi kâfirdir. Mü’min olanlar Davud oğlu Süleyman (ikisine de selam olsun) ile İskender, kâfir olanlar ise Nemrut ve Buht Nassar’dır. Bu ümmet arasında da beşinci birisi daha bütün dünyaya hakim olacaktır. Çünkü yüce Allah:

“Onu bütün dinlerin üstüne hakim kılmak için…” (et-Tevbe, 9/33) diye buyurmuştur, bu da Mehdî’dir.

Şöyle de denilmiştir: Ona Zülkarneyn denilmesinin sebebi, her iki cihetten de oldukça asil bir soydan gelmiş olmasıdır. Hem baba tarafı, hem anne tarafı şerefli aile mensubu idiler.

Bir diğer görüşe göre; onun çağında kendisi hayatta olduğu halde insanlardan iki kam (nesil) helâk olmuştur. Yine denildiğine göre; bu ismin ona veriliş sebebi, Savaştığı vakit aynı anda hem İki eliyle hem de bineğinin iki yanından Savaşması idi. Ona zahir ve bâtın ilmi verildiği için bu ismin verildiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre o, karanlığa ve nura girdiğinden dolayı, bir başkasına göre de o hem Fars’lara hem de Rumlara hakim olduğundan dolayı bu ismi almıştır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Duvara gelince: O, şehirde iki yetim çocuğa aitti. Altında onlara ait bir hazine vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin onların olgunluk çağına ulaşmalarını ve hazinelerini çıkarmalarını istedi. Bu, Rabbinin bir rahmetiydi. Ben bunu kendi emrimle yapmadım. İşte, sabredemediğin şeylerin yorumu budur.

Diyanet Vakfı
«Duvara gelince, şehirde iki yetim çocuğun idi; altında da onlara ait bir hazine vardı; babaları ise iyi bir kimse idi. Rabbin istedi ki, o iki çocuk güçlü çağlarına erişsinler ve Rabbinden bir rahmet olarak hazinelerini çıkarsınlar. Ben bunu da kendiliğimden yapmadım. İşte, hakkında sabredemediğin şeylerin iç yüzü budur.»

Kurtubi Tefsiri
“O duvara gelince; şehirdeki iki yetim erkek çocuğundu. Altında da onlara ait bir define vardı. Babaları salih bir kimseydi. Bu sebeble, Rabbin ikisinin de rüştlerine ermelerini ve -Rabbinden bir rahmet olmak üzere- definelerini çıkarmalarını diledi. Ben bunları kendiliğimden yapmadım. İşte senin tahammül gösteremediğin şeylerin İç yüzü budur.”

“O duvara gelince şehirdeki İki yetim erkek çocuğundu.” Bu iki çocuk yaşça küçük idiler. Bunu onları

“yetim” olmakla nitelendirmiş olması karinesinden anlamaktayız. Bu çocukların İsimleri Asram ve Surâym idi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Baliğ olduktan sonra yetimlik söz konusu değildir” diye buyurmuştur. Kuvvetli (zahir) olan görüş budur. Eğer yetim idilerse, onlara şefkat duymak anlamıyla baliğ olduktan sonra da yetimlik vasfını taşımaya devam etmeleri ihtimali de vardır.

İnsanlar hakkında yetimliğin babayı kaybetmek ile, onların dışındaki canlılarda ise annenin kaybedilmesiyle söz konusu olacağına dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/83- âyet 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır,

“Şehirde (Medine)” âyeti da kasabaya (el-karyeye) medine denilebileceğine delil vardır. “Ben diğer kasabaları (el-kura) yiyen bir kasaba(ya hicret etmek) ile emrolundum.” Buhâri Fedailu’l-Medine 2; Müslim, Hacc 488; Muvatta’, Medine 5; Müsned, II, 537. hadisinde de karye (kasaba) medîne (şehir) anlamında kullanılmıştır. Hicret hadisinde de: “Sen kimlere aitsin (kimlerdensin)” diye soruya muhatap olan adam, Mekke’yi kastederek: “Ben, medine ahalisindenim” demiştir.

“Altında da onlara ait bir define vardı.” İnsanlar bu define hususunda farklı görüşlere sahiptirler. İkrime ve Katade derler ki: Bu pek çok miktarda bir mal idi. Define (kenz) adından anlaşılan budur. Çünkü kenz sözlükte bir araya toplanıp getirilmiş mal demektir. Buna dair açıklamalar da daha önceden (et-Tevbe, 9/34. âyet 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs der ki: Bu yerin altına gömülmüş bir sahifedeki bir bilgi idi. Yine ondan şöyle dediği nakledilmiştir: Bu üzerinde: Bismillahirrahmanirrahîm. Kadere îman eden kimsenin nasıl üzüldüğüne hayret ederim. Rızka îman eden kimsenin nasıl çalışıp didindiğine şaşarım. Ölüme inanan bir kimsenin nasıl sevindiğine şaşarım. Hesaba inanan bir kimsenin nasıl gaflete düştüğüne şaşarım. Dünyaya ve dünyanın, dünyada yaşayanların hallerinin değişip durmasına inanan kimsenin, yine dünyaya rahat ve huzur içerisinde meyledişine şaşarım. Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur, Muhammed Allah’ın Rasûludür, yazılı, altından bir levha idi.

Buna yakın bir rivâyet İkrime’den ve Ğufra’nın azatlı kölesi Ömer’den de rivâyet edilmiştir. Ayrıca Osman b. Affan bunu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan rivâyet etmiştir.

“Babaları salih bir kimse idi” lâfzının zahirinden ve ilk olarak hatıra gelen manadan anlaşıldığına göre bu onların Öz, en yakın babalarıdır. Yedinci babaları olduğu da söylenmiştir. Bu Ca’fer b. Muhammed’in görüşüdür. Onuncu göbekten babaları olduğu da söylenmiştir. Bu atalarının salihliğinden söz edilmiyor olmakla birlikte, onun salihliği sebebiyle bu çocukları korunmuş idi. Bunun ismi Kâşih’di. Bu açıklama Mukâtil ‘e aittir. Annelerinin ismi da Dinyâ idi. Bunu da en-Nekkaş zikretmiştir.

Bu âyette yüce Allah’ın salih olan bir kimseyi bizzat koruduğu gibi, ondan neseb itibariyle uzaklarda bulunan çocuklarını, torunlarını dahi koruyacağına delil vardır. Yüce Allah’ın, salih bir kimse dolayısıyla soyundan yedi kişiyi muhafaza edeceğine dair rivâyet nakledilmiştir: Yüce Allah’ın:

“Benim velim o kitabı indiren Allah’tır ve o salihleri veli edinir.” (el-A’raf, 7/196) âyeti da buna delildir.

Yüce Allah’ın:

“Ben bunları kendiliğimden yapmadım” âyeti Hızır’ın bir nebi olmasını gerektirmektedir. Bu konudaki görüş ayrılığı önceden geçmiştir.

“İşte senin tahammül gösteremediğin şeylerin iç yüzü” yani açıklaması

“budur.”

“Tahammül gösteremediğin” âyetini bir kesini; şeklinde “sin”den sonra “te” ile okumuşlardır. Cumhûr ise “te”siz olarak; iye okumuştur. Ebû Hatim der ki: Mushaf ların hattında olduğu gibi biz de böyle okuruz.

Burada açıklığa kavuşturulması gereken beş husus vardır:

1- Mûsa’nın Beraberindeki Delikanlıdan Söz Edilmeme Sebebi:

Bu âyetlerin başında da sonunda da Mûsa’nın beraberindeki genç adamdan hiç söz edildiğini duymadık diye soran birisine şöyle cevap verilir: Bu hususta görüş ayrılığı vardır. İkrime, İbn Abbâs’a: Genç kişi Mûsa ile birlikte olduğu halde niçin ondan söz edildiğini görmüyoruz? diye sorunca, İbn Abbâs şöyle demiş: O genç kişi o sudan içti ve ebedileştirildi. O ilim adamı da onu aldı ve onu bir gemiye kapattıktan sonra onu denize saldı. Bu gemi kıyâmet gününe kadar deniz dalgaları üzerinde onu yüzdürecektir. Çünkü onun o sudan içmemesi gerekirdi, ama içti.

el-Kuşeyri der ki: Eğer bu sabit ise burada sözü edilen genç şahıs Yûşa b. Nûn değildir. Çünkü Yûşa b. Nûn, Mûsa (aleyhisselâm)dan sonra uzun bir süre yaşadı ve onun halifesi oldu. Daha kuvvetli görülen odur ki Mûsa, Hızır ile karşılaşınca beraberindeki genç delikanlıyı geri gönderdi.

Hocamız İmâm Ebû’l-Abbas der ki: Kendisine tabi olunanı (Mûsa’yı) söz konusu etmekle yetinilip tabi olanı zikretmeye gerek görmemiş olma ihtimali de vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

2- İncelikli İfadeler Kullanmak:

Hızır’ın, çocukların hazinelerini çıkartmayı yüce Allah’a izafe ederken gemiyi delme işini “onu kusurlu yapmak İstedim” diyerek kusurlu yapmayı kendisine izafe etmiş olması nasıl izah edilir? diye sorana şöyle cevap verilir:

Duvarın düzeltilmesinde iradenin yüce Allah’a isnad edilmesi, uzun bir zaman sonra ve gayblardan olan bir hususa dair oluşundan dolayıdır. Her ne kadar Hızır da bunu irade etmiş idiyse de böyle bir iradede bulunmayı ona öğreten Allah’tır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu tamamıyla hayır bir iş olduğundan dolayı yüce Allah’a izafe etmiştir. Geminin kusurlu kılınmasını da edebe riâyet ederek kendi nefsine izafe etti. Çünkü bu bir kusur lâfzı ile ifade edilmektedir. Bu hususta iradeyi yalnızca kendisine isnad etmek suretiyle edebini göstermiştir. Nitekim İbrahim (aleyhisselâm) da:

“Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur” (eş-Şuarâ, 26/80) sözlerinde daha önce geçen fiilde ve sonrasında fiili yüce Allah’a isnad edip, hastalanma fiilîni kendisine isnad ederken, aynı şekilde edebe riâyet etmiştir. Çünkü hastalanmak bir eksiklik ve bir musibet anlamını taşır. O halde yüce Allah’a ancak güzel görülen lâfızlar izafe olunur, çirkin görülen lâfızlar izafe edilmez. Bu da yüce Allah’ın:

“Hayır ancak senin elindedir” (Âl-i İmrân, 3/26) âyetine benzemektedir. Sadece hayır zikredilmiş olup, şerr O’na nisbet edilmemiştir. Her ne kadar hayır da, şerr de, zarar da, fayda da O’nun elinde olsa dahi. Çünkü, O herşeye kadir olandır ve O herşeyden haberdar olandır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın aziz ve celil olan Rabbinin kıyâmet gününde şöyle buyuracağına dair bize yaptığı nakli ileri sürerek itiraza kalkışmak, yerinde değildir: Kıyâmet gününde yüce Allah şöyle buyuracaktır; “Ey Âdemoğlu, Ben hastalandığım halde sen Beni ziyaret etmedin. Ben senden, Bana yemek yedirmeni istediğim halde sen Bana yemek yedirmedin. Senden, Bana su içirmeni istediğim halde sen Bana su içirmedin..,” Müslim, Birr 43 Çünkü bu, hitapta bir tenezzüldür ve sitemde oldukça lutufkârane bir ifadedir. Bunun da manası, celal ve ikram sahibi olan Allah’ın lutuflarını, O’nun bu amellere vereceği mükâfatın ne kadar çok olduğunu anlatmaktır. Bu kabilden açıklamalar daha önceden de geçmiş bulunmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Kendi zatı hakkında dilediği İfadeyi kullanmak Allah’ın hakkıdır. Bizler ise ancak O’nun bize izin vermiş olduğu güzel vasıfları ve şerefli fiilleri O’nun hakkında kullanabiliriz. Her türlü eksiklikten, afetten çok yüce ve münezzehtir, alabildiğine yüksektir.

Çocuk hakkında da; “Diledik” ifadesini kullandığını görüyoruz. Burada öldürmeyi kendi nefsine, onun yerine daha hayırlı birisim vermeyi de yüce Allah’a izafe etmiş gibidir.

” Rüşt, reşittik” ise hem hilkatin hem de aklın kemâl derecesini anlatır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/151-153. âyetler 12. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.

3- Hızır (aleyhisselâm)ın Tasarruflarını Şerf Hükümlerden Sıyrılmaya Delil Gösterenler:

Hocamız İmâm Ebû’l-Abbas der ki: Bâtıniye’nin zındıklarından bir kesim bir rakım şer’î hükümlerin (haklarında) uygulanmasını gerekli kılan bir yol izlemeye kalkışmışlar ve şöyle demişlerdir: Bu genel şer’î hükümler ile, peygamberler ve avam hakkında hüküm verilir. Veliler ile havasa gelince, onların bu gibi nasslara ihtiyaçları yoktur. Onlardan istenen, kalplerinde doğan şeylerden ibarettir. Kalplerinde etkin olarak geçen düşünceler ile onlar hakkında hüküm verilir. Yine bunlar derler ki: Buna sebep ise kalplerinin bulandırıcı konulardan arınmış, ağyardan uzak düşmüş olmasıdır. Bu sebepten ötürü onlara ilahi ilimler ve Rabbani hakikatler tecelli eder. Kâinatın sırlarına vakıf olurlar, cüz’iyyâtın ahkâmını bilirler. Böylelikle şeriatın külliyâtına dair hükümlere ihtiyaçları kalmaz. Nitekim Hızır da böyle davranmıştır. O kendisine tecelli eden ilimler vasıtası ile Mûsa’nın nezdinde bulunup Kitaptan anlaşılan hükümlere ihtiyaç duymamıştır.

Onların yaptıkları nakiller arasında şu da vardır: Müftüler sana fetva verecek olsa dahi sen fetvayı kalbine sor.

Hocamız -Allah ondan razı olsun- dedi ki: Böyle bir söz söylemek zındıklıktır ve küfürdür. Bu sözleri söyleyen öldürülür ve tevbe etmesi dahi istenmez. Çünkü bu sözler kat’î olarak bilinen şer’i hükümleri inkâr etmektir. Yüce Allah’ın sünneti, hükümlerinin ancak kendisiyle kulları arasında elçilik vazifesini yapan rasûlleri aracılığıyla bilinmesi şeklindedir ve hikmeti bunu gerektirmiştir. Rablerinin mesajlarını ve kelâmını alıp tebliğ edenler onlardır. Onun şeriat ve hükümlerini onlar açıklarlar. Yüce Allah bu görev için onları seçmiş ve bu önemli vazifeyi onlara vermekle, onları ayrıcalıklı kılmıştır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah, meleklerden ve insanlardan rasûller seçer. Muhakkak Allah herşeyi işitendir, herşeyi görendir” (el-Hacc, 22/75)

“Allah peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilendir.” (el-En’âm, 6/24);

“İnsanlar tek bir ümmetti. Allah da peygamberleri müjdeleyici ve korkutucular olmak üzere gönderdi…” (el-Bakara, 2/213) ve buna benzer daha başka âyet-i kerimeler. Özetle söyleyecek olursak, Yüce Allah’ın emir ve nehiylerini ihtiva eden, hükümlerini bilmenin tek yolunun ancak peygamberler olduğu ve ancak onlar vasıtasıyla bunların öğrenileceği konusunda kat’î bir bilgi ve kesin bir yakîn vardır. Bu konuda ümmetin selefi de, halefi de icmâ’ halindedir. Her kim: Peygamberlerin dışında ve peygamberlere ihtiyaç bırakmayacak şekilde Allah’ın kendisi vasıtasıyla emir ve yasaklarının bilinebileceği başka bir yol bulunduğunu söyleyecek olursa bu kimse kâfirdir, öldürülür, tevbe etmesi de istenmez. Bu konuda onunla tartışıp, ona soru sorup cevap vermeye de gerek yoktur. Diğer taraftan böyle bir iddia Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)dan sonra bir takım peygamberlerin varlığını da kabul etmek demektir. Oysa yüce Allah onu peygamberlerinin ve rasûllerinin sonuncusu kılmıştır. Ondan başka ne bir nebî ne de bir rasûl gelecektir.

Bunu şöyle açıklayabiliriz: Ben hükümleri kalbimden alırım, kalbimde geçen ne ise yüce Allah’ın hükmü odur ve gereğince amel ederim. Bu varken ayrıca Kitab ve sünnete ihtiyacım yoktur, diyen bir kimse özel olarak kendisinin nebî olduğunu iddia etmiş demektir. Böyle bir iddia, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın: “Ruhu’l-Kudüs (Cebrâîl) Benim kalbime şunu üfledi (telkin etti)” hadisinde Devamı: “… kimse rızkını tamamlamadan asla ölmeyecektir. Binâenaleyh Allah’tan korkun ve (rızkınızı) güzel bir şekilde arayın.” (el-Aclanî, Keşfu’l-Hafa, I, 231, hn, 707de belirtildiğine göre hadisi İbn Ebi’d-Dünya, Ebû Nuaym, Taberâni, el-Bezzâr ve Hâkim rivâyet etmiş, Hakim sahih olduğuna söylemiştir). söylediklerini andırmaktadır.

4- Hızır Ölü Müdür? Diri Midir?:

İnsanların Cumhûru, Hızır (aleyhisselâm)ın ölmüş olduğu kanaatindedir. Bir kesim de şöyle demektedir: O hayat pınarından içtiğinden dolayı hayattadır, yeryüzündedir ve Beytullah’ı haccetmektedir.

İbn Atiyye der ki: en-Nekkaş bu hususta uzun uzadıya açıklamalarda bulunmuş, kitabında Ali b. Ebi Tâlib’ten ve başkalarından hiçbirisi de ayakları üstünde duramayacak şekilde pek çok şeyler zikredip nakletmiştir. Eğer, Hızır (aleyhisselâm) hayatta olup da haccetse idi, İslâm milleti arasında görülmesi gerekirdi. Eşyanın tafsilatını bütün incelikleriyle bilen yüce Allah’tır. O’ndan başka Rab yoktur. Elan, Hızır (aleyhisselâm)ın ölmüş, olmasını gerektiren hususlardan birisi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şu Hadîs-i şerîfidir: “Şu gecenizi görüyor musunuz? (yüzyıl sonra) Bugün yeryüzünde bulunanlardan hiçbir kimse kalmayacaktır.” Hadis biraz sonra tam olarak ve nisbeten farklı rivâyetleriyle zikredilecek ve kaynakları orada gösterileceklerdir.

Derim ki: Buhâri de bu görüştedir. Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî de bunu tercih etmiştir. Ancak sahih olan ikinci görüştür; yani ileride belirteceğimiz üzere o hayattadır.

Hadisi Müslim, Sahih’inde, Abdullah b. Ömer’den gelen rivâyet yoluyla kaydetmektedir. Abdullah b. Ömer dedi ki: “Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hayatının sonlarına doğru bir gece bize yatsı namazını kıldırdı. Sonra ayağa kalkıp dedi ki: Şu gecenizi görüyor musunuz? Bundan itibaren yüz seneye kadar yeryüzünde bulunanlardan hiçbir kimse kalmayacaktır.” İbn Ömer dedi ki: İnsanlar Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın söylediği o sözler hakkında kendi aralarında yüz sene ile ilgili söyledikleri sözlerde yanıldılar. (Onların yüz sene sonra kıyâmetin kopacağına dair söyledikleri sözlerine işaret ediyor.) Oysa, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şunları söylemişti: “Bugün yeryüzünde bulunanlardan kimse kalmayacaktır. ” O bu sözleriyle bu neslin (bu süre zarfında) ölmüş olacağını kastetmiştir. Müslim, FedâilıTs-Sahâbe 217; Buhârî, Mevâkitu’s-Salât 40; Ebû Dâvûd, Melâhim 18; Tirmizî. Fiten 64

Bunu aynı şekilde Câbir b. Abdullah yoluyla da rivâyet etmektedir. (Cabir) dedi ki: Ben, Resûlüllah’ı vefat etmeden bir ay önce şöyle buyururken dinledim: “Siz kıyâmetin ne zaman kopacağı hakkında bana soru soruyorsunuz. Onun bilgisi ancak Allah’ın nezdindedir. Ben, Allah adına yemin ederim ki yeryüzünde doğmuş bulunan hiçbir nefis üzerinden (bu andan itibaren) yüzyıl geçmeyecektir.” Müslim, Fedâilus-Sahâbe 218; Tirmizî, Fiten 64 Bir diğer rivâyette Sâlim’in şöyle dediği kaydedilmektedir: Biz kendi aramızda: “O gün yaratılmış bulunan” (nefislerden) diye konuştuk.” Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe 220

Bir başka rivâyette de şöyle denilmektedir: “Bugün doğmuş bulunan hiçbir nefsin üzerinden yüzyıl geçtikten sonra hayatta kalacak yoktur.” Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe 218

Sikâye (Hac mevsiminde hacılara su dağıtmak) ile görevli Abdu’r-Rahmân bunu tefsir ederek ömürlerin eksilmesidir, demiştir. Aynı yer Ebû Said el-Hûdrî’den de buna yakın bir hadis rivâyet edilmiştir Müslim, Fedâilu’s-Sahâhe 219- Ayrıca bk. Buhârî, İlm 41, Mevâkîtu’s-Salât 20; Müsned, 1,93, 140,11, 88, 121, 131

İlim adamlarımız derler ki; Bu hadisin muhtevası özetle şudur: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) vefatından bir ay önce Âdemoğullarından o esnada hayatta bulunan herhangi bir kimsenin ömrünün (o andan itibaren) yüzyılı aşmayacağını bildirmiştir. Çünkü, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem); “Doğmuş bulunan her bir nefis” diye buyurmuştur. Bu lâfız ise melekleri ve cinleri kapsamaz. Zira onlar hakkında bu ifadenin kullanılması doğru değildir. Akıl sahibi olmayan canlılar da bunun kapsamına girmez. Çünkü Hazret-i Peygamber: “Yeryüzünde bulunan canlılardan bir kimse” diye buyurmuştur. Burada da ifade aslı itibariyle akıl sahibi varlıklar hakkında kullanılan bir ifadedir. O kasıt Âdemoğullarından başkası olamaz. İbn Ömer de bu manayı açıklamış ve şöyle demiştir: O bu sözleriyle (bu zaman zarfında) bu neslin ölmüş olacağını kastetmiştir.

Hazret-i Peygamber’in: “Doğmuş bulunan hiçbir nefis” ifadesinin umûmî oluşu dolayısıyla Hızır hayattadır, diyenlerin görüşlerinin batıl olduğuna, bu hadisi delil gösterenlerin lehine delil olacak bir tarafı yoktur. Çünkü onun her ne kadar istiğrakı (bütünü kapsayıcılığı) pekiştirici ise de onun hakkında özel bir nass değildir. Aksine bu umûm İfadenin tahsis edilmesi mümkündür. Nitekim bu hadis Îsa (aleyhisselâm)ı da kapsamına almamaktadır. Îsa (aleyhisselâm) ötmediği gibi öldürülmedi de; o Kur’ân’ın nassı ve manası gereğince hayattadır. Aynı şekilde bu hadis -hayatta olmakla birlikte- Deccal’i de kapsamına almaz. Deccal’in hayatta oluşuna delil ise el-Cessâse hadisi diye bilinen hadistir Müsned, VI, 373, 413, 417, 418. Aynı şekilde bu hadis Hızır (aleyhisselâm)ı da kapsamaz ve Hızır İnsanlar tarafından da görülmez. Onlarla beraber oturup kalkanlardan da değildir ki; birbirleriyle konuştukları vakit Hızır mıdır? diye kimsenin hatırından geçmesin. İşte bu gibi umûmî ifadeler özel halleri kapsamaz.

Ashab-ı Kehf’in de hayatta oldukları, Îsa (aleyhisselâm) ile birlikte haccedecekleri -önceden geçtiği gibi- de söylenmiştir, Aynı şekilde daha önce belirttiğimiz gibi İbn Abbâs’ın görüşüne göre Mûsa’nın genç adamı da bu haldedir.

Ebû İshâk es-Sa’lebî “el-Arâis” adlı kitabında şunları söylemektedir. Sahih olan Hızır’ın uzun ömür verilmiş ve gözlerin görmesine karşı perdelenmiş bir peygamber olduğudur. Muhammed b. el-Mütevekkil, Damra b. Rabia’dan, o Abdullah b. Şevzeb’den şöyle dediğini nakletmektedir: Hızır (aleyhisselâm) Farisoğullarındandır. İlyas da İsrailoğullarındandır. Bunlar her sene hac mevsiminde bir araya gelirler. Amr b. Dinar’dan da şöyle dediği nakledilmektedir: Hızır da, İlyas da, Kur’ân yeryüzünde kaldığı sürece hayatta kalacaklardır. Kur’ân kaldırıldı mı onlar da ölecekler.

Hocamız İmâm Ebû Muhammed Abdu’l-Mû’ti b. Mahmud b. Abdi’l-Mû’ti el-Lahrnî, Kuşeyrî’ye ait “er-Risale” şerhinde salih pek çok erkek ve pek çok kadından bir takım hikâyeler nakletmektedir ki, bunlara göre bu kimseler Hızır (aleyhisselâm)ı görmüş ve onunla karşılaşmışlardır. Bunların toplamı, en-Nekkâş, es-Sa’lebî ve diğerlerinin de zikrettikleri ile birlikte onun hayatta olduğuna dair zannı oldukça kuvvetlendirmektedir.

Müslim’in, Sahih’inde yer alan hadiste şöyle buyurulmuştur: “Deccal, Medine yakınlarındaki verimsiz yerlerden birisine gelecektir. O gün insanların en hayırlıları olan bir adam -yahut- insanların en hayırlılarından bir adam onun karşısına çıkacaktır…” Hadisin sonlarında şu kaydedilmektedir; Ebû İshâk dedi ki; Denildiğine göre bu adam Hızır (aleyhisselâm)dır Müslim, Filen 112

İbn Ebi’d-Dünya “en-Nevâdir” adlı eserinde Ali b. Ebi Tâlib (radıyallahü anh)’a ulaşan mevkuf bir senet ile naklettiğine göre Ali (radıyallahü anh) Hızır ile karşılaşmış ve (Hızır) ona şu duayı öğretmiş ve bu duayı her namazın akabinde tekrarlayan kimseye pek büyük bir sevap, mağfiret ve rahmet olacağını da zikretmektedir. Dua şöyledir:

Cl) tik. Müslim, Fiten 119 vd; Ebû Dâvûd, Melâhim 15; Tirmizî, Fiten 66; İbn Mâce, Fiten

“Ey bir şeyi işitmek, başka bir şeyi işitmekten alıkoymayan! Ey isteklerin kendisini şaşırtmadığı! Ey ısrar edenlerin ısrarlarından ötürü kendisine usanç gelmeyen! Bana affının serinliğini, mağfiretinin tatlılığını tattır.”

Yine Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)dan, Ali b. Ebi Tâlib (radıyallahü anh)ın Hızır’dan duyduğu belirtilen bu duaya yakın bir duayı işittiğini de zikretmektedir. İlyâs’ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile bir araya gelişini de zikretmiştir.

İlyâs (aleyhisselâm)ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın dönemine kadar kalışı mümkün olduğuna göre Hızır’ın hayatta kalışı da mümkündür. Senede bir defa Beyt’in yanında bir araya geldiklerini ve ayrıldıktan vakit şu sözleri söylediklerini de nakletmektedir: “Maşaallah, maşaallah! Kötülüğü Allah’tan başkası kimse önleyemez. Maşaallah, maşaallah! Ne kadar nimet varsa hepsi Allah’tandır. Maşaallah, maşaallah! Allah’a tevekkül ettim, güvenip, dayandım, Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!”

İlyâs’a dair bilgiler de yüce Allah’ın izniyle es-Sâffat Sûresi’nde (37/123. âyet-i kerîme’nin tefsirinde) gelecektir.

Ebû Ömer b. Abdî’l-Berr, “et-Temhid” adlı eserinde Ali (radıyallahü anh)dan şöyle dediğini zikretmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) vefat edip de üzeri bir örtü ile örtülünce evin bir tarafından söyleyeni görülmeyen bir ses işitildi. Onlar bu sesi işitiyorlar fakat bu sesin sahibini görmüyorlardı. Şöyle diyordu: Allah’ın selamı, rahmet ve bereketleri üzerinize olsun. Ey bu hâne halkı, selam size. Her bir nefs ölümü tadacaktır. Şüphesiz Allah ölen herkesin halefidir. Yokolup giden herkesin yerine geçecek olan başkasını verir. Her bir musibete karşı teselli kaynağıdır. O bakımdan Allah’a güvenin, O’ndan ümit edin. Çünkü şüphesiz ki asıl musibetzede ilahi mükâfattan mahrum olandır. Onların kanaatlerine göre bu sözleri Hızır (aleyhisselâm) söylemişti. Kastettiği ise Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın ashabıdır.

Hazret-i Peygamber’in hadisindeki “yeryüzünde” ifadesindeki “elif-lâm” cins için değil ahd İçindir. Bu da Arap topraklarıdır. Buna delil ise onların bu topraklarda tasarruf etmeleri ve çoğunlukla orada bulunmalarıdır.

Bu ifadeyle Ye’cuc ve Me’cuc’un yaşadığı topraklar, Hint ve Sind taraflarında bulunan kulakların duymadığı, hakkında hiçbir şey bilinmeyen uzak adalar girmez.

Deccal’e dair (itiraz İle İlgili olarak) bir cevap vermek gerekmez.

Süheylî der ki: Hızır’ın ismi hususunda insanlar birbirinden oldukça farklı kanaatlere sahiptir. İbn Münebbih’ten şöyle dediği nakledilmektedir: O, Ebleyâ b. Melkân b. Fâliğ b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh’dur. Bir diğer görüşe göre o, İbn Âmîl b. Sümahikîn b. Erya b. Alkâmâ b. îysû b. İshâk’dır, Babası bir hükümdar imiş, annesi de Farslı olup ismi da Elma İmiş. O, mağarada kasabadaki adamlardan birisinin koyunları arasından kendisini her gün emziren bir koyun ile birlikte bulunmuş. Onu bulan bu adam alıp beslemiş. Gençlik yaşına gelip de -babası olan- hükümdar bir kâtip edinmek istemiş. İbrahim ile Şit üzerine indirilen sahifeleri yazmak üzere bu konuda bilgi ve maharet sahiplerini toplamış. Onun huzuruna gelen kâtiplerden birisi de oğlu Hızır imiş. Kendisi de oğlunu tanımıyormuş. Yazısının ve bilgisinin güzel olduğunu görmüş ve onun bu üstün özelliklerini ve durumunu araştırınca oğlu olduğunu öğrenmiş. Onu yanına alıp insanların işlerini görmek ve yönetmek üzere görevlendirmiş. Ancak daha sonra Hızır anlatılması uzun sürecek bir takım sebebler dolayısıyla hükümdarın yanından kaçmış. Nihayet Hayat Pınarı’nı bulmuş ve ondan içmiş. O, Deccal çıkıncaya kadar hayatta kalacaktır. Deccal’in öldüreceği, bölüp parçalayacağı sonra da yüce Allah’ın hayat vereceği adam işte odur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın dönemine yetişmediği de söylenmiştir. (Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır).

Ancak bu görüş sahih değildir.

Buhârî ve aralarında hocamız Ebû Bekr İbnu’l-Arabî -Allah’ın rahmeti üzerineolsunninde bulunduğu hadis ehlinden bir kesim şöyle demişlerdir: O, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın belirttiği: “Yüzyılın nihâyetinde bugün yeryüzünde bulunanlardan hiçbir kimse kalmayacaktır.” Yüzyılın bitmesinden önce vefat etmiştir. Çünkü o bu sözleriyle, bu sözü söylediği zaman hayatta olanlardan kimse hayatta kalmayacaktır, demek istemiştir.

Derim ki: Biz bu hadisi ve bu hadis ile ilgili açıklamaları zikrettik ve Hızır’ın şu ana kadar hayatta olduğunu açıkladık. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

5- Hızır’ın, Mûsa (aleyhisselâm)a Vasiyeti:

Denildiğine göre Hızır, Mûsa (aleyhisselâm)dan ayrılmak isteyince Mûsa ona: Bana tavsiyede bulun, demiş. O da şunları söylemiş: Çokça tebessüm et, ama çok gülme. Israrı bırak. Gereksiz hiçbir işi yapma. Hata edenleri yaptıkları hatalar dolayısıyla ayıplama.

Ey İmrân’ın oğlu hatan dolayısıyla da ağla!

Rablerinin, onun yerine daha temiz ve merhamette daha yakın birini vermesini istedik.

Diyanet Vakfı
(Devam etti:) «Böylece istedik ki, Rableri onun yerine kendilerine, ondan daha temiz ve daha merhametlisini versin.»

Kurtubi Tefsiri
“Bu bakımdan, Rabbinin onlara bunun yerine daha temiz ve hayırlısını ve daha merhametlisini vermesini diledik.

“Bu bakımdan Rabbinin onlara bunun yerine daha temiz… vermesini diledik” âyetinde

“bunun yerine” anlamındaki lâfzını Cumhûr “be’: harfini üstün, “dal” harfini de şeddeli okumuştur. Âsım ise “be” harfini sakin, “dal” harfini de şeddesiz okumuştur. Allah’ın onları bir evlat ihsan edip bağışlamasını diledik, demektir.

“Daha temiz ve hayırlısını” âyeti da daha temiz bir dine sahip ve salah sahibi birisini vermesini diledik, demektir. Burada: “Yerine vermek, değiştirmek” fiili; şeklindeki kullanımı ile aynı manayadır. (Cumhûrun okuyuşu birinci şekilden, Âsım’in okuyuşu da ikinci şekildendir.) Nitekim; ” Mühlet verdi, indirdi”; fiillerinde ve benzerlerinde de durum böyledir.

“Ve daha merhametlisini” âyetini İbn Abbâs “ha” harfini (sakin değil) ötreli olarak okumuştur. Şair der ki:

“Kendisinden yumuşaklık ve merhamet görülen

Bir kıza nasıl zulmedilebilir!”

Diğerleri ise bu harfi sakin olarak okumuştur. Ru’be b. el-Accac’ın şu beyitinde de böyle kullanılmıştır;

“Ey rahmeti İdris’e indiren,

Ve ey laneti iblis’e indiren.”

Ebû Amr’dan ise farklı rivâyetler gelmiştir.

“Merhamet” kelimesi,

“Temiz ve hayırlı” kelimesine atfedilmiştir. Sonundaki “elif” te’nis içindir. Müzekkeri “elif’siz olarak; şeklinde gelir.

Burada “ruhm”ın “rahim (akrabalık bağı)” anlamına geldiği de söylenmiştir. İbn Abbâs da bu âyeti; “Akrabalık bağını daha bir gözeten Ebû Dâvûd, Vesâyâ 9 diye okumuştur.

Aynı şekilde: “Daha temiz” yerine: şeklinde okumuştur.

İbn Cübeyr ve İbn Cüreyc’den nakledildiğine göre; o çocukları yerine o anne ve babaya bir kız çocuk verildi. el-Kelbî der ki: Bu kız çocukla peygamberlerden birisi evlendi ve o kızın da bir peygamber oğlu oldu. Yüce Allah onun vasıtası ile ümmetlerden birisine hidâyet verdi. Katade, oniki peygamber doğurdu, demiştir. Yine İbn Cüreyc’ten nakledildiğine göre çocuğun annesi çocuk öldürüldüğügünü müslüman olacak bir çocuğa hamile idi. Öldürülen ise kâfirdi.

İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre annesi bir kız çocuğu doğurdu. O da bir peygamber doğurdu.

Bir rivâyette de yüce Allah o anne ve babaya o çocuklarının yerine yetmiş peygamber doğuran bir kız çocuğu verdi. Ca’fer b. Muhammed de bunu babasından nakletmiştir.

İlim adamlarımız derler ki: Bu uzak bir ihtimaldir. İsrailoğulları dışındaki ümmetler arasında pek çok peygamber gönderildiği bilinmemektedir. Bu kadın da İsrailoğullarından değildi,

Bu âyet-i kerimeden şu anlaşılmaktadır: Çocuklar her ne kadar insan ciğerinin bir parçası ise de onları yitirmek musibeti böylelikle hafifletilmiş olur. Esasen kaza ve kadere teslim olan kimsenin akıbeti aydınlıktır.

Katade der ki: O çocukları doğduğunda anne-babası sevinmişti. Öldürüldüğünde de onun için üzülmüşlerdi. Ama hayatta kalmış olsaydı, onların helâk olmalarına sebeb olacaktı. O bakımdan herkese düşen yüce Allah’ın kazasına rıza göstermektir. Şüphesiz ki yüce Allah’ın, mü’minler hakkındaki hoşlarına gitmeyen takdiri, sevdikleri şekildeki takdirlerinden onlar için daha hayırlıdır.

Gence gelince: Onun anne babası mü’min kimselerdi. Onları azgınlık ve inkâr ile zorlamasından korktuk.

Diyanet Vakfı
«Erkek çocuğa gelince, onun ana-babası, mümin kimselerdi. Bunun için (çocuğun) onları azgınlık ve nankörlüğe boğmasından korktuk.»

Kurtubi Tefsiri
“Erkek çocuğa gelince, annesi de, babası da mü’min kimselerdi. Bunun anne-babasına azgınlık ve nankörlük ederek onları sıkıntıya sokmasından endişe ettik.

“Erkek çocuğa gelince annesi, babası da mü’min kimselerdi” âyeti ile ilgili olarak sahih hadiste şöyle denilmektedir: “Bu çocuk hakkında mühür basıldığı zaman o kâfir olarak mühürlenmişti” denilmektedir Bu şekliyle: Müslim, Fedâil 172; Müsned. V, 119; Buhârî, Enbiyâ 27, Tefsir 18 sûre 2, 3, 4 ile Müsned, V, 120de: “Çocuğa gelince o kâfir idi” anlamında

Bu İfadenin zahiri onun baliğ olmadığı görüşünü desteklemektedir. Bununla birlikte baliğ olmakla beraber ona dair verilmiş bir haber olma ihtimali de vardır, daha önce geçmiş bulunmaktadır.

“Bunun anne-babasına azgınlık ve nankörlük ederek, onları sıkıntıya sokmasından endişe ettik” âyeti ile ilgili olarak; bu sözlerin Hızır (aleyhisselâm)ın sözleri olduğu söylenmiştir. İfadelerin akışı da buna tanıklık etmektedir. Pek çok müfessir de bu görüştedir. Yani bizler bu çocuğun azgınlık ve nankörlük ederek, -anne-babasını zorluğa ve sıkıntılara düşürmesinden korktuk. Yüce Allah bu gibi hal ve maksatlarla insanları öldürmek hususunda içtihatta bulunmayı ona mubah kılmıştı.

Bu âyetlerin yüce Allah’ın buyrukları olduğu ve Hızır’ın da onun âyetini ifadelendirmiş olduğu da söylenmiştir. Taberî der ki: Bu (“endişe ettik” ifadesi) “Bildik” demektir. İbn Abbâs da böyle demiş ve: Bildik demektir, diye açıklamıştır, Bu ise yüce Allah’ın:

“Allah’ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarlarsa” (el-Bakara, 2/229) âyetinde bilmeyi “havf (korkmak)” diye ifadelendirmesine benzemektedir,

Ubeyy’in: “Rabbin…bildi” diye okumuş olduğu rivâyet edilmiştir

Buradaki “endişe (haşyet)” in mekruh görmek, hoşlanmamak anlamına geldiği de söylenmiştir. Mesela birbirleriyle kavga ederler korkusuyla, onları birbirinden ayırdım derken, bu işten hoşlanmadığım, istemediğim için bunu yaptım, demek istenir.

İbn Atiyye der ki: Bu yorumun en güçlü açıklaması -lâfız buna uygun görülmemekle birlikte- ifadenin istiare olduğudur. Yani bu, yaratıkların ve muhatabların zannına göre böyledir: Eğer onlar o çocuğun halini bilmiş olsalardı anne ve babasını sıkıntıya sokacağından korkarlardı. İbn Mes’ûd da; ” Rabbin korktu” diye okumuştur ki burada istiare olduğu apaçıktır. Bu da Kur’ân-ı Kerîm’de yüce Allah hakkında kullanılan “belki, olur ki, umulur ki” anlamındaki tabirlere benzemektedir. Yüce Allah’ın bu gibi umutlandıran âyetlerinin kesin vaad anlamında olduğuna işaret etmektedir. Bütün bunlardaki umutlandırıcı ifadeler, beklentiler, korku ve endişe ihtimalleri, ey muhataplar- sizin kendi durumunuza göredir.

“Onları sıkıntıya sokmasından” âyeti onlara zora koşmasından, ağır yükümlülüklerle karşı karşıya bırakmasından… endişe ettik, demektir. Yani onların çocuklarına karşı duydukları sevgi, arkasından gitmelerine sebeb teşkil edecek, ikisi de sapacak ve onun dininin yolunu tutacaklardı, demektir.

Gemiye gelince: O, denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu yapmak istedim. Çünkü arkalarında her gemiyi zorla alan bir kral vardı.

Diyanet Vakfı
«Gemi var ya, o, denizde çalışan yoksul kimselerindi. Onu kusurlu kılmak istedim. (Çünkü) onların arkasında, her (sağlam) gemiyi gasbetmekte olan bir kral vardı.»

Kurtubi Tefsiri
“O gemi denizde çalışan yoksullarındı. Ben onu kusurlu yapmak istedim. Çünkü arkalarında her (sağlam) gemiyi zorla gasbeden bir hükümdar vardı.

“O gemi denizde çalışan yoksullarındı” âyetini: “Miskin (yoksul) fakirden daha iyi durumdadır” diyenler bu görüşlerine delil göstermişlerdir. Bu anlamdaki açıklamalar yeteri kadar et-Tevbe Sûresi’nde (9/60. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Şöyle de denilmiştir: Bunlar aslında ticaretle uğraşan kimselerdi. Fakat az bir malla denizin ortasında yolculuk yaptıkları ve belli bir duruma karşı kendilerini korumaktan yana zayıf düşmüş oldukları için, onlar hakkında “miskinler (yoksullar) tabiri kullanılmıştır. Zira içinde bulundukları bu hat sebebiyle onlar şefkate muhtaç kimselerdi, Bu açıklama senin dehşete yahut zor bir duruma düşmüş, zengin bir kimseye: Miskin (zavallı) demene benzer.

Ka’b ve başkaları derler ki: Bu gemi on tane yoksul kardeşe babalarından miras kalmıştı. Bunların beşi kötürüm, beşi de denizde çalışıyorlardı,

Şöyle de denilmiştir: Bunlar yedi kişi idiler. Bunların her birisinin ötekinden farklı bir kötürümlüğü vardı. en-Nekkâş bunların sakatlıklarının ismini da zikretmektedir. Bunlardan çalışanlardan birisi cüzzamlı, diğerinin bir gözü kör, üçüncüleri topal, dördüncülerinin hayaları şişkin, beşincileri ve aynı zamanda en küçükleri olanları hiçbir şekilde ateşi düşmeyen devamlı hummalı birisi idi. Çalışamayan beş kişiye gelince, bunların birisi kör, birisi sağır, birisi dilsiz, birisi yatalak, diğeri de deli idi. Çalıştıkları deniz de Fars ve Rum ülkeleri arasında bir denizdi. Bunları es-Sa’lebî nakletmiştir.

Bazıları ‘Yoksullar” anlamına gelen “mesakin” kelimesini “sin” harfini şeddeli olarak; diye okumuşlardır. Bu hususta görüş ayrılığı vardır. Bunun gemi tayfaları anlamına geldiği söylenmiştir. Çünkü “messâk” geminin dümenini tutan kimseye denilir. Bütün gemi hizmetleri için elverişli ve uygundur. O bakımdan hepsine birden “messâkîn” ismi verilmiştir.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: “Messâkîn” (deri demek olan) meşk tabaklayıcılığı işiyle uğraşanlar, demektir.

Ancak daha güçlü delile dayanan okuyuş şekli “miskin” kelimesinin çoğulu olarak “mesâkîn: yoksullar” okuyuşudur. Bunun da anlamı şudur: Gemi kendilerine şefkat duyulması gereken zayıf, güçsüz bir topluluğa ait idi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. “Ben onu kusurlu yapmak istedim.” Onu ayıplı kılmak istedim, “O şeyi ayıplı, kusurlu kıldım” demektir. Kusurlu olan şeye de; ile denilir.

“Çünkü arkalarında her (sağlam) gemiyi zorla gasbeden bir hükümdar vardı” (diye meali verilen) bu âyeti İbn Abbâs ve İbn Cübeyr “Sağlam” kelimesi ziyadesiyle okumuşlardır. Aynı şekilde İbn Abbâs ve Osman b. Affan’ın da; “Sağlam, kusursuz” ilavesiyle okudukları nakledilmiştir.

(…….) kelimesi asıl anlamı itibariyle: “Arkasında” demektir. Bazı müfessirler derler ki: Bu hükümdar onların arkalarında idi ve ona döneceklerdi. Çoğunluk ise bu kelimenin orada gidecekleri yerde, Önlerinde anlamında olduğunu kabul etmektedirler. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr’in bunu:

“Onların önlerinde sağlam her bir gemiyi gasbederek alan bir hükümdar vardı” şeklindeki kıraatleri bunu desteklemektedir,

İbn Atiyye der ki:

“Arkalarında” kelimesi kanaatimce asıl manası üzeredir. Çünkü bu gibi lâfızlar zaman göz önünde bulundurularak kullanslır. Şöyle ki: Daha önceden meydana gelmiş, var olmuş olan bir olay, emam (ön, önce)dir. Ondan sonra gelen olay ise arkadır, o da geriye kalan demektir. Bu ise ilk anda anlaşılan manadan farklı bir manadır. Bundan dolayı bu gibi lâfızları geçtikleri yerde iyice düşünecek olursak bu kaidenin sürekli uygulama alanı bulduğunu görebiliriz. Buna göre bu âyet-i kerimenin manası şudur: Bunların yaptıkları bu işlerinden sonra zaman itibariyle bu hükümdarın gasb etmesi olayı gelir. “Önlerinde” diye okuyanlar ise bununla mekânı kastetmişlerdir. Yani sanki onlar belli bir yere gidiyorlarmış (ve orada bu gasb olayı cereyan edecekmiş) gibi bir manaya gelir, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın: “Namaz önündedir (ileride kılınacaktır)” Hadis, Hazret-i Peygamber in hacda akşam ile yatsı namazlarını bir arada (cem ile) kılması ile ilgilidir. Buhârî, Hacc 95; Müslim, Hacc 276; Ebû Dâvûd, Hacc 63; İbn Mâce, Menâsik 59 v,s… hadisinde de mekân itibariyle önü kastetmektedir. Yoksa onların içinde bulundukları (ve bu sözün söylendiği) o vakit zaman itibariyle namazın önünde (öncesinde) idi, Bu açıklamayı iyice düşününüz. Böyle bir açıklama bu konudaki lâfız karışıklıklarından yana rahata kavuşturur, Taberî’nin Kitab’ında Katade’den

“arkalarında… bir hükümdar vardı” âyeti ile ilgili olarak şöyle dediği nakledilmektedir: Bu, önlerinde demektir. Nitekim yüce Allah’ın:

“Arkalarında cehennem vardır. “(el-Câsiye, 45/10) Halbuki cehennem onların önlerinde bulunmaktadır. Bu açıklama sağlıklı bir açıklama değildir. Esasen bu el-Hasen b. el-Hasen’in kızmasına sebeb teşkil eden Arapçanın fesahatine uygun olmayan açıklama şekilleridir. Bunu ez-Zeccâc söylemiştir.

Derim ki: Bu İmâmın tercih ettiği bu görüşü daha önceden İbn Arafe de ifade etmiştir, el-Herevî der ki: İbn Arafe dedi ki: Kişi soruyor: İleride önünde olduğu halde nasıl olur da “arkasından” demektedir? Ebû Ubeyd ile Ebû Ali Kutrub’un iddialarına göre bu kelime ezdad (zıd anlamlılardandır. Ve burada “verâ (arka)” “kuddâm (ön)” anlamındadır. Ancak bu bir sonuç vermez. Çünkü “emâm” kelimesinin “vera” kelimesinin zıddı olması zaman ile ilgili anlatımlarda uygun düşmektedir. Mesela bir adam Receb ayında, Ramazan ayında gerçekleştirmek üzere sana bir vaatte bulunacak olur da sonra da: “Daha senin arkanda -önünde olsa dahi- Şa’ban da vardır” diyecek olsa bu uygun bir ifadedir. Çünkü Şa’ban, Ramazan ayına yakınlaştırıcı ve Recebin yerine geçen bir zamandır. Bu görüşe aynı şekilde el-Kûşeyrî de işaret etmiş ve şöyle demiştir: Bu ifade vakitler, zamanlar ile ilgili bu şekilde kullanılabilir. Yoksa mekân itibariyle senin arkanda bulunan bir kişi hakkında; önündedir denilmez. el-Ferrâ’ der ki: Ondan başkaları bunu câiz kabul etmişlerdir. Gerek el-Feırâ’nın Meânî’l-Kur’ân adlı eserine, gerekse Kurtubî’nin el-Ferrâ”nın kanaatlerini genellikle naklettiği kaynak olan en-Nehhâs’ın İ’râbu’l-Kur’ân’ına baktığımız halde, el-Ferrâ”nın: “o’- demekte kimi kastettiğini teshil edemedik. Gemide bulunanlar bu hükümdarın durumunu bitmiyorlardı. Yüce Allah bu durumu Hızır’a bildirince o da gemide böyle bir kusur meydana getirdi. Bunu ez-Zeccâc da nakletmektedir,

el-Maverdî der ki: “Verâ” kelimesinin “emam” kelimesi yerine kullanılması hususunda Arap dilbilginlerinin üç ayrı görüşü vardır:

1- Her durum ve her mekânda kullanılması mümkündür, zıt anlamlı kelimelerdendir. Nitekim Allah:

“Arkalarında (verâ) cehennem vardır.” (el-Câsiye, 45/10) âyetinde: “Önlerinde” anlamındadır. Şair şöyle demektedir:

“Mervânoğulları benim dinleyip itaat edeceğimi mi umar?

Hem benim kavmim Temim’dir ve uçsuz bucaksız çöller de arkam (verâ)dadır.”

Bununla: Önümde demek istemiştir.

2- Verâ kelimesi zaman ile ilgili anlatımlarda emam (ön) yerine kullanılır. Çünkü insan bu zamanları aşıp geçer ve onun arkasında kalmış olurlar. Başka yerde bu şekilde kullanımı mümkün değildir.

3- Karşılıklı ve biri diğerinin arkasında bulunan, yüzü arkası bulunmayan iki taşta olduğu gibi cisimlerde kullanılabilir, başkaları hakkında kullanılamaz. Bu Ali b. Îsa’nın görüşüdür.

Sözü edilen hükümdarın ismi hakkında farklı görüşler vardır. Adının Huded b. Buded olduğu söylendiği gibi el-Cdendî olduğu da söylenmiştir ki bunu da es-Süheyll ifade etmiştir. Buhârî gasb yoluyla herbir gemiyi alan bu hükümdarın ismini zikrederek bu kişi Huded b. Buded idi, demektedir. Buhârî, Tefsir 18. sûre 3 Öldürülen çocuğun ismi ise Ceysur’du. Biz ismini Yezid el-Mervezî’nin rivâyetinden el-Camî’de böylece kaydettik. Bundan başka bir rivâyette ise -ha harfi ile- Haysûr’dur. Bendeki kitabın haşiyesinde üçüncü bir rivâyet daha vardır ki o da Haysûn’dur. Uk. İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, VİN, 274 Bu hükümdar güzel ve iyi olan herbir gemiyi gasbedip müsadere ediyordu. İşte Hızır’ın bu gemiyi kusurlu kılıp, delmesinin sebebi budur.

Bu uygulamadan, maslahatın yönü muhakkak olarak bilindiği takdirde mesâlih ile amel edilebileceğine dair bir fıkhî hüküm anlaşılmaktadır. Aynı şekilde bir bölümünü ifsad etmek suretiyle malın tamamını ıslah etmenin câiz olduğu da anlaşılmaktadır ki; az önce geçmiş bulunmaktadır.

Müslim’in, Sahih’inde geminin delinmesindeki hikmet şu sözlerle açıklanmaktadır: Nihayet karşılıksız olarak gemileri gasb eden kişi gelince onun delinmiş olduğunu gördü ve ona ilişmeden geçip, gitti. Sonra da bir tahta parçasıyla onu düzelttiler… Müslim, Fetlâil 172

Bu kıssadan zorluk ve sıkıntılara sabretmenin teşvik edildiği anlaşılmaktadır. Böyle hoşlanılmayan bu gibi hallerin kapsamında nice faydalar vardır. Nitekim yüce Allah’ın:

“Bazen hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur” (el-Bakara, 2/216) âyetinin anlamı da budur.

Dedi: “İşte bu, benimle senin aranda ayrılıktır. Sana sabredemediğin şeylerin yorumunu haber vereceğim.”

Diyanet Vakfı
(Hızır) şöyle dedi: «İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana, sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim.»

Kurtubi Tefsiri
O da dedi ki: “İşte bu benimle, senin ayrılışımızdır. Dayanamadığın şeylerin İç yüzünü sana haber vereyim…

13- Yapılan İşlerin Akıbeti:

“Dayanamadığın şeylerin iç yüzünü sana haber vereyim” âyetinde geçen “te’vil: işin iç yüzünü bildirmek” bir şeyin sonu, akıbeti demektir. Yani ona: Ben sana yaptıklarımı, ne diye yaptığımı haber vereyim, dedi.

Mûsa ile Hızır (İkisine de selâm olsun)ın başından geçen olaylar ile ilgili bu âyetlerin tefsiri hakkında denildi ki: Bunlar bir taraftan Mûsa (aleyhisselâm)a karşı bir delildi, bir taraftan da onun bu tutumunun hayret edilecek olduğunu ifade eder. Şöyle ki; Geminin delinmesine tepki gösterince ona şöyle seslenildi: Ey Mûsa, sen o sandukada denize atılmış iken ne haldeydin, şimdi bu tedbirin ne oluyor? Çocuğun öldürülmesini tepkiyle karşılayınca ona şöyle denildi: Sen Kıpti’ye bir yumruk vurup onu öldürürken nerdeydin? Senin bu tepkin ne oluyor? Duvarın doğrultuluvermesine karşı çıkınca da ona şöyle seslenildi: Senin Şuayb’ın kızları yerine kuyunun üzerindeki taşı ücretsiz olarak kaldırman neydi? Buna niye itiraz ediyorsun?

Yola koyuldular. Bir şehre vardıklarında, halkından yemek istediler. Onlar ise ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, onu doğrulttu. Dedi ki: “Dileseydin, buna karşılık bir ücret alabilirdin.”

Diyanet Vakfı
Yine yürüdüler. Nihayet bir köy halkına varıp onlardan yiyecek istediler. Ancak köy halkı onları misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere bulunan bir duvarla karşılaştılar. (Hızır) hemen onu doğrulttu. Musa: Dileseydin, elbet buna karşı bir ücret alırdın, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Yine gittiler. Nihayet bir kasaba ahalisinin yanına vardılar. Ora halkından yiyecek İstediler. Fakat kendilerini misafir etmeyi kabul etmediler. Orada yıkılmaya yüz tutmuş bir duvar buldular. O bu duvarı doğrultuverdİ. Dedi ki: “Dileseydin, elbet buna karşılık bir ücret alırdım.”

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı onüç başlık halinde sunacağız;

1- Misafir Kabul Etmeyen Kasaba Halkı:

“Nihayet bir kasaba ahalisinin yanına vardılar.” Müslim’in, Sahih’inde Uheyy b. Ka’b’dan, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan (şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Adi ve bayağı kimselere uğradılar. Bunlar meclisleri dolaştılar da “ora halkından yiyecek istediler. Fakat kendilerini misafir etmeyi kabul etmediler. Orada yıkılmaya yüz tutmuş” -meyletmiş, yan yatmış demek istiyor- “bir duvar buldular da” Hızır eliyle “bu duvarı doğrultuverdi.” Mûsa ona dedi ki: Biz bunların yanına bizi misafir etmeleri için geldik, onlar bize yiyecek dahi vermediler. “Dileseydin elbet buna karşılık bir ücret alırdın. O da dedi ki: İşte bu benimle senin ayrılışımızdır. Dayanamadığın şeylerin İç yüzünü sana haber vereyim.” Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah, Mûsa’ya rahmet buyursun. İsterdim ki sabretmiş olsun- tâ ki Allah bize onların haberlerini anlatsın.” Müslim, Fedâil 170; Buhârî, İlm 44

2- Misafir Etmeyen Kasabanın Kimliği:

İlim adamları bu kasabanın hangisi olduğu hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Katâde’nin dediğine göre bu Ubulle’dir. Muhammed b. Şîrîn de böyle demiştir. Bu en cimri ve semadan (ilahi rahmetten) en uzak bir kasabadır. Buranın Antakya olduğu söylendiği gibi, Endülüs’te bir adadaki bir kasaba olduğu da söylenmiştir. Bu da Ebû Hüreyre ve başkalarından rivâyet edilmiştir. Bunun el-Cezîreıu’l-Hadra (yeşil ada) olduğu söylenir.

Bir kesim de burasının Azerbaycan taraflarında Bacervan diye bilinen bir yerdir. Süheylî de buranın Berkâ olduğunu nakletmektedir, es-Sa’lebî der ki: Bu, Nasıra diye bilinen ve hristiyanların da kendilerine nisbet edildiği, Bizans şehirlerinden bir şehirdir.

Bütün bu görüş ayrılıkları Mûsa (aleyhisselâm)ın kıssasının yeryüzünün hangi tarafında cereyan ettiği ile ilgili görüş ayrılıklarına binaendir. Bunun hangisinin gerçek olduğunu en iyi bilen Allah’tır.

3- Benzer Hallerde Farklı Tutumlar:

Mûsa (aleyhisselâm), Şuayb’ın kızlarının koyunlarını suladığı vakitteki yemeğe olan ihtiyacı Hızır ile birlikte kasabaya geldikleri vakittekinden daha fazlaydı. O, Şuayb’ın kızlarından yiyecek istemeksizin ilk iş olarak koyunlarını suladı. Kasabada ise Hızır’la birlikte yiyecek istediler. Bu hususta ilim adamlarının değişik, etraflı açıklamaları vardır. Bunlardan birisi şudur: Mûsa, Medyen’deki olayda tek başına idi. Hızır kıssasında ise başkasına tabi idi.

Derim ki: Bu kıssanın baş. taraflarında beraberindeki delikanlıya söylediği:

“Kuşluk yemeğimizi getir. Bu yolculuğumuzdan gerçekten yorgun düştük.”(Kehf, 18/62) sözleri de bu manayı ihtiva etmektedir. Arkadaşı Yûşa ile birlikte oluşuna uygun bir şekilde açlığını hissetmiş oldu. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Şöyle de açıklanmıştır: Mûsa’nın bu yolculuğu bir te’dib yolculuğu olduğundan dolayı, zorlukları karşılamak işi ona bırakıldı. Ancak öbür yolculuğu bir hicret yolculuğu idi. O bakımdan ilahi yardım ve gıdasını kolaylıkla sağlamak gibi lütuflara mazhar oldu.

4- Aç Kimsenin Yiyecek İstemesi:

Bu âyet-i kerîme’de yiyecek istenebileceğine ve acıkan kimsenin -cahil mutasallallahü aleyhi ve sellemvıfların aksine- açlığını giderecek miktardaki şeyleri istemesinin vacip olduğuna delil vardır. Çünkü “istifam” yemek yedirmeyi istemek demektir. Burada kasıt kendilerinin misafir edilmesini istemektir. Buna delil yüce Allah’ın:

“Fakat kendilerini misafir etmeyi kabul etmediler” âyetidir. İşte bundan dolayı o kasaba halkı yerilmeyi hak ettiler. Peygamberimiz’in (salât ve selam ona) kendilerini nitelendirdiği şekilde bayağılık ve cimrilik ile nitelendirilmeye lâyık görüldüler.

Bu âyet-i kerîme ile ilgili olarak Katade der ki: En kötü kasaba misafir kabul etmeyen, yolcunun hakkını vermeyen kasabadır.

Bundan da anlaşıldığına göre onları misafir edip ağırlamak, kasaba halkı için vacip idi. Hızır ve Mûsa (ikisine de selam olsun) kendileri için bir hak olan misafirliği istediler. Peygamberlere, faziletli kimselere ve evliyaya daha yakışan da budur. Ziyafete dair gerekli açıklamalar -yüce Allah’a hamd olsun ki- daha önce Hud Sûresi’nde (11/69-71. âyetlerin tefsiri 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Allah, Harirî’ye merhamet buyursun. Çünkü o bu âyet-i kerîme’yi hafife almış, edep sınırlarının dışına çıkmış, doğru olmayan ifadeler kullanmış ve ayağı kaymıştır. O bu âyet-i kerîme’yi dilenciliğe ve dilenirken de ısrar etmeye delil göstermiş, bunu yapanın da ayıplanmayacağını ve bunun bir eksiklik olmadığını belirtmiş ve şöyle demiştir:

“Eğer redd olunursan, reddolunmakta bir eksiklik yoktur,

Senin için; çünkü senden önce Mûsa da redd olundu, Hızır da.”

Derim ki: Bu din ile oynamaktır. Peygamberlere gereken saygıyı göstermekten sıyrılmaktır. Bu edebî bir tekerleme ve bayağı bir yanılmadır. Allah, Selef-i Salih’e rahmet eylesin. Onlar üstün akıl sahibi herkese vasiyette bulunmakta oldukça üstün gayret göstermiş ve şöyle demişlerdir: Her ne ile oynarsan oyna, ama sakın dininle oynama.

5- “Cidar: Duvar” Kelimesi;

Yüce Allah’ın: ” Bir duvar” âyeti ile söyleyişi aynı anlamdadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) de: ” Tâ ki su bahçenin etrafında yükselttiğin yerlere (duvar diplerine) ulaşıncaya kadar sulamaya devam et” Yakın lâfızlarla: Buhârî, Tefsir 4. sûre 12, Sulh 12, Müsâkaat 6-8; Müslim, Fedâil 129; Ebû. Dâvûd, Akdiye 31; Tirmizî, Ahkâm 26, Tefsir 4 sûre 13, İbn Mâce, Mukaddime 2; Wâî, Kudât 19, 27; Müsned, I, 166. diye buyurmuştur.

“Etrafında bir duvar yapılmış yer” demektir. Asıl anlamı yüksekliktir, “Ağaç yerden yükseldi” demektir. “el-Cuderî: Çiçek hastalığı” da buradan gelmektedir.

6- Kur’ân-ı Kerîm’de Mecaz:

Yüce Allah’ın:

“Yıkılmak isteyen (mealde yıkılmaya yüz tutmuş)” yıkılmaya yakın demektir. Bu bir mecaz ve kelimenin anlamını genişletmedir. Hadiste, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “meyletmiş, yan yatmış” diye açıklamıştır. İşte bu Kur’ân-ı Kerîm’de mecazın varlığına bir delil teşkil etmektedir. Cumhûr’un görüşü de budur. Konuşan ve canlı tarafından yerine getirilmesi uygun olan bütün fiiller eğer bir cansıza yahut bir hayvana nisbet edilecek olursa bu bir istiaredir. Yani bunların yerine bir insan olsaydı, bu fiili yerine getirecekti, Böyle bir anlatım üslûbu, Arapların konuşmalarında, şiirlerinde pek çoktur. Bunlardan birisi el-A’şâ’nın şu beyitidir

“Vazgeçer misiniz? Zalimlik edeni vazgeçiremez hiçbir şey,

Yağı da, fitilleri de karnın içine geçiren bir mızrak yarası gibi.”

Burada görüldüğü gibi vazgeçirmeyi mızrak yarasına izafe etmiş bulunmaktadır.

Bir diğer şairin şu beyiti de bu kabildendir:

“Mızrak, Ebû Berâ’nın göğsüne saplanmak ister,

Ama Akîloğullarının kanından yüz çevirir,”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Şüphesiz develer(in)le beni bir araya getiren bir zaman,

Elbetteki iyiliği dokunacak bir zamandır.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Kurak ve uzak bir yerde onların kafaları koparıldı,

Tıpkı çapaların yeri yarması gibi -kılıçların keskin taraflarına doğru gelmek istediklerinde-”

Burada şair kılıçların tepelerine inişini, çapaların yere saplanmasına benzetmektedir. Çapalar yere saplanır ve âdeta çıkmamacasına derine iner.

Hassan b. Sabit de der ki:

“Eğer adiliğin nesebi olsaydı o hiç şüphesiz çirkin yüzlü,

Sakiflilere mensub, bir gözü kör köle olurdu.”

Antere de der ki:

“Göğsüne saplanan mızrak yaralarından (atım) yana meyletti,

Ve bana gözyaşları ile göğsündeki hırıltılarla şikâyet etti.”

Sonra da bu manayı şu sözleriyle açıkladığını görüyoruz:

“Eğer karşılıklı konuşmanın ne olduğunu bilmiş olsaydı, şüphesiz şikâyet ederdi.”

Bu kabilden sözler gerçeklen çoktur. İnsanların konuşma esnasında benim evim filanın evine bakar demeleri, Hadîs-i şerîfte geçen “ateş Rabbine şikâyette bulundu” Buhâri, Bed’ul-Halk 10, Mcvâkitu’s-Salât 9; Tirmizî, Cehennem 9, İbn Mâce, Zühtl 38; Muvatta’’, Vukıil 27, 2H; Müsned, II, 23«, 277. 462, 503 ifadesi de bu kabildendir.

Bazıları da Kur’ân’da mecaz olduğunu kabul etmezler. Ebû İshak el-İsferâyînî, Ebû Bekr Muhammed b. Davûd el-Asbaham ve başkaları bunlardandır. Çünkü yüce Allah’ın ve Rasûlünün sözlerini, fazilet ve din sahibi kimseler için hakikate hamledip, yorumlamak daha uygundur. Çünkü yüce Allah Kitabında haber verdiği üzere bize hakkı anlatır. Bu konuda getirdikleri delillerden birisi de şudur: Eğer yüce Allah bize mecazi ifadelerle hitap etse idi; -aynı şekside, Kur’ân-ı Kerîm’in mecazi ifadeler taşıyan bir kitap olmakla da nitelendirmesi gerekirdi. Hakikati bırakıp mecaza yönelmek, ifade etmekten acizliği gerektirir. Bu ise yüce Allah hakkında imkânsız bir şeydir. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“O gün onların ‘dilleri, elleri ve ayakları yaptıkları herşeyi söyleyerek aleyhlerine şehadet edeceklerdir.” (en-Nûr, 24/24);

“O gün de Biz cehenneme doldun mu? diye soracağız . O da: Daha var mı? diyecek.” (Kâf, 50/30);

“O ateş onları uzaktan görünce onun büyük bir öfke ile çıkaracağı şiddetli uğultusunu işiteceklerdir.” (el-Furkan, 25/12);

“O (ateş) yüz çeviren ve arkasına donen kimseyi çağırır.” (el-Meâric, 70/17); “Ateş (cehennem) Rabbine şikâyette bulundu” Bir önceki nota bakiniz. “Ateş ile cennet birbirleriyle tartıştılar.” Buhârî, Tefsir 50. sike 1; Müslim, Cennet 34-36; Tirmizî, Sıfatu’L-Cenne 22; Müsned, II, 276, 314, 450, III, 79. Bu ve benzeri ifadeler hakikattir. Bunları yarattp herşeyi konuşturan bunları da konuşturacaktır.

Müslim’in, Sahih’inde Enes (radıyallahü anh) yoluyla gelen hadise göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ağzına mühür vurulur, baldırına: Konuş denilir. Baldırı, eti, kemikleri konuşmaya başlar ve yaptıklarını söylerler. Bu şekilde kendi nefsinden şahitler getirilerek ileri sürebilecek bir mazeretinin bırakılmaması içindir. Bu (şekilde muamele görecek kişi) münafıktır. İşte, Allah’ın kendisine gazaplanacağı kimse de budur. ” Müslim, Zühd 16

Bunlar âhirette olacaktır. Dünyaya gelince, Tirmizî de Ebû Said el-Hudrî’nin şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki; “Nefsim elinde olana yemin olsun ki; yırtıcı hayvanlar insanlarla konuşmadıkça, kamçısının ucu ve ayakkabısının bağı kişi ile konuşarak, baldırı kendisinden sonra aile halkının neler yaptıklarını ona haber vermedikçe kıyâmet kopma -yacaktır.” Ebû Îsa dedi ki: Bu hususta, Ebû Hüreyre’den de gelmiş bir rivâyet vardır ve bu hasen, garib bir hadistir. Tirmizî, Fiten 19, Müsned, 111, 84.

7- Hızır’ın Yıkılmaya Yüz Tutmuş Duvarı Düzeltmesi:

Yüce Allah’ın:

“O bu duvarı doğrultuverdi” âyeti ile ilgili olarak denildiğine göre duvarı yıktıktan sonra onu tekrar bina etmeye koyuldu. Bunun üzerine Mûsa (aleyhisselâm): “Dlleseydin elbet buna karşılık bir ücret alırdın” dedi. Çünkü bu, ücrete hak kazandıran bir iştir.

Ebû Bekr el-Enbârî’nin İbn Abbâs’tan naklettiğine göre; Ebû Bekr, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı bu âyeti: “Orada yıkılmaya yüz tutmuş bir duvar gördüler. (Hızır) onu yıktı, sonra onu yeniden bina etmeye koyuldu” diye okumuştur. Ebû Bekr (el-Enbârî) dedi ki: Eğer hadisin senedi sahih ise; bu Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın Kur’ân-ı Kerîm’i tefsiri kabilindendır. Bazı nakikiler de Kur’ân-ı Kerîm’in tefsiri olan ifadeleri bir yere yerleştirmişler ve bu böylelikle -bir takım kastî dil uzatanların söyledikleri gibi- Osman’ın Mushaf’ından, Kur’ân’dan eksilmiş bölümleri olarak nakledilmiştir.

Saîd b. Cübeyr der ki: Eliyle duvarı sıvazladı ve onu doğrultunca o da doğruluverdi, Sahth olan görüş ve peygamberlerin, hatta velilerin fiillerine daha çok benzeyen tavır bu olmalıdır.

Kimi haberlerde şöyle denilmektedir; Bu duvarın kalınlığı o dönemin arşını ile otuz arşın idi. Yeryüzündeki uzunluğu beşyüz arşın, eni elli arşın idi. Hızır (aleyhisselâm) eliyle onu düzeltti, o da düzeliverdi. Bunu da es-Sa’lebi “el-Arâis” adlı eserinde zikretmiştir.

Bunun üzerine Mûsa, Hızır’a: “Dileseydin elbet buna karşılık bir ücret alırdın” yani yiyeceğin bir yemek alırdın, dedi.

İşte bu, evliyanın kerametine bir delildir. Aynı şekilde bu hususta Hızır (aleyhisselâm)ın halleriyle ilgili olarak anlatılan bütün hususlar olağanüstü işlerdendir. El betteki bunları keramet kabul edişimiz, onun bir peygamber değil bir veli olduğunu kabul etmemiz halinde söz konusu olur.

Yüce Allah’ın:

“Ben bunları kendiliğimden yapmadım” (82. âyet) âyeti onun nebi olduğuna ve ona diğer peygamberlere vahyolunduğu gibi teklif ve ahkâm vahyedildiğine delil teşkil etmektedir. Şu kadar var ki o bir rasûl değildi. Doğruyu en iyi bilen Allah’tır.

8- Yıkılmaya Yüz Tutmuş Yerlerden Geçmek:

İnsana düşen yıkılmasından korkulan, yana doğru kaymış herhangi bir duvarın akında oturmamaktır. Aksine böyle bir yerden geçecek olursa çabucak geçmelidir, Çünkü, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın hadisinde şöyle buyurulmuştur: “Sizden herhangi bir kimse yıkılmaya yüz tutmuş bir tırbâlîn yanından geçecek olursa oradan hızlı yürüyüp geçsin.” İbnu’l-Esîr, en-Nihâye, 111, 117.

Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm der ki; Ebû Ubeyde şöyle derdi: Tırbâi manastıra ve yüksekçe binaya benzeyen, Acemlerin gözetleme yerlerini andıran benzer bir yerdir (kule) Cerir der ki:

“Zayıflıktan damarları görünen, onu kapıp istediği yere götürdü,

Sanki o bir tırbal üzerinde oturdu.”

“es-Sıkah”da şöyle denilmektedir; Tırbâi, duvarın yüksekçe bölümü, dağın uçurum kenarlarındaki büyükçe kaya demektir. Şam bölgesinin tarabîlî (tırb’alîn çoğulu) oranın manastırları demektir. Küçük abdest bozarken belini yukarı doğru yükseltmesini anlatmak üzere de; denilir.

9- Evliyanın Kerametleri:

Sabit haberlerin ve mütevâtir âyetlerin delâleti üzere evliyanın kerametleri sabittir. Kerametleri ya inkarcı bir bidatçı yahut haktan sapmış bir fasıktan başkası inkâr etmez. Yüce Allah’ın -bundan önce geçtiği üzere- Meryem ile ilgili olarak haber vermiş olduğu yaz ayındaki kış meyveleri, kış ayında yaz meyvelerinin yanında bulunması, kendisinin emir vermesi üzere kurumuş olan hurma ağacının meyve verivermesi gibi -ki Meryem konu ile ilgili görüş ayrılıkları bulunmakla birlikte peygamber değildir.- Yine Hızır (aleyhisselâm) vasıtası ile meydana gelen geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi, duvarın onanlıp düzeltilmesi de kerametlere delildir.

Kimi ilim adamı der ki: Hızır hakkında peygamberdir demek câiz değildir. Çünkü ahad haberlere dayanarak birisinin peygamber olduğunu söylemek câiz değildir. Bilhassa te’vil edilme ihtimali olmayacak şekilde tevatür ile, ümmetin icma’ı ile, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın: “Benden sonra peygamber yoktur” Meselâ: Buhârî, Meğâzî 78; Tirmizî, Menâkıb 20; Müsned, I, 177, 179, 182, 184, III, 32, ÜS, VI, 369, 43». hadisi rivâyet edilmiş bulunmaktadır. Yüce Allah da:

“Ve peygamberlerin sonuncusudur” (el-Ahzab, 33/40) diye buyurmaktadır. Hızır ve İlyas ise bu keramet ile birlikte hayattadırlar. O bakımdan ikisinin de peygamber olmamaları gerekir. Çünkü peygamber olsalardı, bizim peygamberimizden sonra bir peygamber olması gerekirdi. Ancak Îsa aslın ondan sonra ineceğine dair hadislerde delilin ortada olması dolayısıyla o, bundan müstesnadır.

Derim ki: Hızır da -önceden geçtiği üzere- bir nebi idi. Bizim peygamberimizden sonra elbette bir nebi gelmeyecektir. Bu da ondan sonra hiçbir kimse nübüvvet İddiasında (doğru olarak) bulunmayacaktır, demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

10- Veli, Veli Olduğunu Bilebilir mi?

Veli olan bir kimsenin kendisinin veli olup olmadığını bilmesinin mümkün olup olmadığı hususunda görüş ayrılığı vardır. Bir görüşe göre kendisinin veli olduğunu bilemez. Onun vasıtasıyla meydana gelecek olağanüstü olayları, korku ve dininde fitneye düşüp ayağının kayma ihtimali bulunan bir husus olarak değerlendirmesi gerekir. Çünkü bunun ayağını kaydıracak bir husus yahut onun için bir istidrâc olup olmadığından emin olamaz.

es-Serrî (es-Sakatî)den şöyle dediği nakledilmektedir: Bir kimse bir bahçeye girse, her bir ağacın tepesinden bir kuş gayet anlaşılır bir lisanla onunla konuşarak: Ey Allah’ın velisi selam olsun sana, dese bu işin ayağının kaydırılacağı bir husus olduğundan korkmayacak olursa, hiç şüphesiz bu husus sebebiyle onun ayağı kaymış olur. Çünkü kendisinin bir veli olduğunu bilecek olsaydı, korkmasına gerek kalmaz ve kendisini emniyette hissederdi. Halbuki velinin şartlarından birisi ise (ölüm halinde) meleklerin onun üzerine ineceği vakte kadar havf (korku) halini sürdürmesidir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“… Melekler üzerlerine: Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad olunan cennetle sevinin, diye inerler.” (Fussilet, 41/30)

Diğer taraftan veli dünyadan saadet ile ayrılacağı takdir edilmiş olan kimsedir. Akıbetler ise örtülüdür. Hiçbir kimse ecelinin bu şekilde bitip bitmeyeceğini bilemez. İşte bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Ameller ancak hatimelerle (dünyadan son ayrılış haliyle)dir” Buhârî, Kader 5, Rikaak 33; Müsned, V, 335- diye buyurmuştur.

İkinci görüşe göre velinin kendisinin veli olduğunu bilmesi mümkündür. Nitekim, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in veli olduğunu bilmesi mümkündür. O halde başkasının kendisinin Allah’ın velisi olduğunu bilmesinin mümkün olacağında görüş ayrılığı da yoktur. Bundan dolayı velinin kendisinin veli olduğunu bilmesi mümkün kabul edilmelidir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ashabı arasından Aşere-i Mübeşşere’nin durumlarını haber vererek cennetliklerden olduklarını bildirmiştir. Ancak bu onların havf (korku)larını ortadan kaldırmamıştır. Aksine yüce Allah’ı daha bir ta’zim ediyorlar, daha çok korkuyorlar ve heybet duyuyorlardı. Aşere-i Mübeşşere için bu mümkün olduğuna, bunu bilmeleri de kendilerini havfın sınırlarının dışına çıkarmadığına göre başkaları da böyledir.

Şîblî şöyle derdi: Ben bu cihetin emanıyım. O vefat edip de defnedildikten sonra aynı gün Deylemliler, Dicle’yi aştılar, karşı tarafa geçtiler, Bağdat’ı istila ettiler. İnsanlar: Birisi Şiblî’nin ölümü, diğeri ise; Deylemlilerin Dicle’nin karşı kıyısına geçmeleri karşı karşıya kaldığımız iki musibettir, derlerdi.

Bunun bir istidrâc olma ihtimali vardır, denilemez. Çünkü böyle bir şey câiz olsa peygamberin kendisinin nebt olduğunu ve Allah’ın velisi olduğunu da bilmemesi mümkün kabul edilmelidir. Çünkü bu bir istidrâc olabilir. Böyle bir şey -mucizeleri iptal anlamına geleceğinden- câiz olmadığına göre bu da câiz (mümkün) değildir. Çünkü bunu kabul etmek kerametleri de iptai etmek olur. Bel’âm vasıtası ile kerametlerin ortaya çıkıp bundan sonra da -yüce Allah’ın:

“O da onlardan sıyrılıp, çıktı” (el-A’raf, 7/175) âyeti dolayısıyla dinden sıyrılmasına dair- gelen rivâyetlere gelince; bir defa bu âyet-i kerimede onun veli olduğu sonra da veliliğin ondan, sıyrılıp alındığına dair bir ifade yoktur. Onun keramete benzer şeyler gösterdiğine dair yapılan nakillere gelince, bunlar ahad haberlerdir. Kesin bilgi sahibi olmayı gerektiren ifadeler değildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Keramet ile mucize arasındaki farka gelince, kerametin şartlarından birisi gizii tutulmasıdır. Mucizenin şartlarından birisi ise açığa çıkarılmasıdır.

Bir görüşe göre keramet ortada bir iddia olmaksızın görülen haldir. Mucize ise peygamberlerin peygamberlik davası ile birlikte çıkan bir haldir. Onlardan peygamberliklerine dair delil istenir ve bunun akabinde mucize ortaya çıkar. Bu kitabımızın mukaddimesinde mucizenin şartlarına dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Hiçbir ortağı bulunmayan bir ve tek olan yüce Allah’a hamdu senalar olsun.

Kerametlerin sabit olduğuna delil teşkil edecek mahiyette varid olmuş hadislere gelince: Bunlardan birisi Buhârî’nin kaydettiği, Ebû Hüreyre’den gelen bir rivâyettir. Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) on kişilik bir seriyye’yi (düşmanı) gözetlemek üzere gönderdi. Onların başlarınada Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)ın oğlu, Âsım’ın dedesi olan Âsım b. Sabit el-Ensarî’yi Âsım b. Sabit, Âsım b. Ömer in dayımıdır; dedesi değildir, (Hkz. İbn Hâcer. Fethu’l-Bârî, VII, 361) emir tayin etti. Usfân ile Mekke arasında bir yer olan el-Hed’e’ye kadar yol aldılar.

Orada bulundukları bir sırada Lihyânoğulları diye anılan Huzeyllilerden bir takım kimselere kendilerinden söz edildi. Lihyânoğulları hepsi de iyi ok atıcısı olan ikiyüz kişi dolaylarında bir süvari birliği ile üzerlerine gittiler, izlerini takip ettiler. Sonunda (seriyyedekilerin) Medine’den azık olarak beraberlerinde aldıkları, yedikleri hurma artıklarını buldukları bir yere kadar gittiler. Bunun üzerine: Bu Yesrib hurmasıdır, diyerek izlerini takip etmeye devam ettiler. Âsım ve beraberindekiler onları görünce Fedfed diye bilinen yüksekçe bir tepeye sığındılar. Gelen süvariler etraflarını kuşattı ve onlara; İnin, bize teslim olun. Sizden hiçbir kimseyi öldürmeyeceğimize dair söz ve teminat veriyoruz, yemin ediyoruz, dediler. Seriyyenin kumandanı Âsım b. Sabit dedi ki: Allah’a yemin ederim ki ben bugün bir kâfirin himayesine sığınarak buradan inmeyeceğim. Allah’ım sen bizim durumumuzu peygamberine haber ver. Lihyanoğullarından olan okçular, ok atmaya başladılar ve yedi ok ile Âsım’ı öldürdüler. Onlardan üç kişi söz ve ahidlerine güvenerek indiler. Bu üç, kişi ensardan olan Hubeyb, İbnu’d-Desinne ve bir başka kişi idi. Onları ellerine geçirdikten sonra yaylarının kirişlerini çözüp, onları bağladılar. Üçüncü kişi: İşte bu, verilen sözü bozan ilk harekettir. Allah’a yemin ederim, ben sizinle birlikte olmam. -Şehid edilenleri kastederek- Bunlar bana örnektir, dedi. Beraberlerinde götürmek üzere, onu çekip sürüklemek istedilerse de kabul etmedi ve sonunda onu da öldürdüler.

Hubeyb ve İbnu’d-Desinne’yi beraberlerinde götürdüler ve Bedir vakasından sonra bunları Mekke’de sattılar. Hubeyb’i, Haris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenafoğulları satın aldı. Bedir günü Haris b. Amir’i öldüren, Hubeyb idi. Hubeyb yanlarında esir kaldı.

Ubeydullah b. İyad’ın dediğine göre, Haris’in kızı kendisine şunu anlatmış: “Onu (öldürmek üzere) karar verdikleri için Haris’in kızından (etek) traşı olmak üzere bir ustura istedi, O da bu usturayı ona verdi. Farkında olmadığım bir sırada, onun yanına gitmiş bulunan oğlumu aldı. Kadın dedi ki: Ustura elinde bulunduğu halde oğlumu baldırının üstünde oturtmuş olduğunu gördüm. Öyle bir dehşete kapıldım ki korktuğumu Hubeyb de yüzümden anlamıştı. Onu öldüreceğimden mi korkuyorsun? Asla böyle bir şey yapacak değilim, dedi. Haris’in kızı der ki: Allah’a yemin ederim, Hubeyb’ten daha hayırlı hiçbir esir görmüş değilim. Allah’a yemin ederim, bir gün elinde bir üzüm salkımı bulunduğunu ve ondan yemekte olduğunu gördüm. Bu sırada kendisi zincirlere bağlı idi ve Mekke’de de meyva namına bir şey yoktu. Haris’in kızı derdi ki: Hiç şüphesiz o yüce Allah’ın Hubeyb’e gönderdiği bir rızıktı. Hubeyb’i öldürmek üzere onu Harem’in dışına çıkarttıkları vakit, Hubeyb onlara: Bırakın iki rek’at namaz kılayım, dedi. İki rek’at namaz kılmasına müsaade ettiler, Sonra dedi ki: Eğer benim ölümden korktuğumu zannetmeyecek olsaydınız daha da kılardım.

Sonra şöyle dua etti: “Allah’ım onların hepsini tek tek tesbit etmişsindir. Onların herbirisini lâyık olduğu şekliyle arka arkaya öldür. Onlardan geriye kimseyi bırakma.” Daha sonra da dedi ki:

“Müslüman olarak öldürüldükten sonra aldırış etmem,

Allah yolunda hangi yanıma düşüp öldüğüme.

Bu ölüm Allah için olmuşsa eğer, dilerse O;

Azaları parça parça edilmiş bir vücudun eklemlerini mübarek kılar.”

Harisoğulları -sonra- onu öldürdüler.

Bu şekilde idam edilen herbir müslüman için iki rek’at namaz kılma sünnetini ilk başlatan Hubeyb oldu.

Yüce Allah öldürüldüğü günü Âsım’ın duasını kabul buyurdu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ve ashabına onların durumları ve karşı karşıya kaldıkları haller haber verildi.

Âsım’ın Öldürüldüğü kendilerine haber verilen Kureyş kâfirlerinden bazıları ona ait olduğunu bilecekleri vücudundan bir parça getirsinler diye bir takım şâhıslar gönderdiler. Çünkü Âsım, Bedir günü onların ileri gelenlerinden birisini öldürmüştü. Yüce Allah Âsım’ın üzerine âdeta bir gölge, bir bulut gibi eşek arısı sürüsü gönderdi ve arılar Kureyş’in gönderdikleri adamlara karşı Âsım’ı korudular, onun etinden bir parça kesme imkânını bulamadılar. Buhârî, Cihâd 170, Meğâzî, 10, 28; Müsned, II, 294, 3U.

İbn İshâk bu kıssa ile ilgili olarak der ki: Âsım b. Sabit öldürüldüğünde Kuzeyli iler, Sa’d b. Şubeydin kızı Sülâfe’ye salmak maksadıyla onun başını almak istediler. Çünkü Sülâfe’nin, Uhud’da iki oğlu öldürülünce; eğer onun başını eline geçirecek olursa kafatası ile şarap içeceğine dair adak adamıştı. Aneak gönderilen arılar onun kafasını almalarına imkan vermemişti.

Bu arılar onlara engel olunca kendi aralarında: Akşam oluncaya kadar ona ilişmeyin, dediler. Akşam olunca arılar yanından uzaklaşacak, biz de kafasını alırız. Daha sonra yüce Allah vadide bir sel baskını gönderdi, bu sel Âsım’ı alıp gitti. Âsım yüce Allah’a hiçbir müşrike el cleğdirmemek ve hayatta kaldığı sürece hiçbir müşrikin kendisine elinin dokunmasına imkân vermemek üzere söz vermişti. Yüce Allah da hayatında kabul etmediği bu işi vefatından suma da engelledi.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın tek başına gözcü olarak gönderdiği Amr b. Ümeyye ed-DaınıTden şöyle dediği nakledilmektedir: Hubeyb’in idam edildiği dar ağacının yanına vardım, üzerine çıktım. Bununla birlikte çevredeki gözcülerden korkuyordum, hemen onu çözdüm, yere düştü. Sonra aşağı indim, bir süre bekledim. Ona doğru baktım, âdeta yer onu yutmuştu.

Bir başka rivâyette şöyle denilmektedir: Şu ana kadar biz Hubeyb’in cesedinin ne olduğunu bilmiyoruz. Bunu Beyhakî zikretmiştir.

11-Velilik Mal-Mülk Sahibi Olmaya Engel midir?

Veli olan bir kimsenin kendisi ile malını ve bakmakla yükümlü olduğu çoluk-çocuğunu koruyacağı şekilde mal-mülk sahibi olması kabul edilmeyecek bir şey değildir. Hem veli, hem de fazilet sahibi olmakla birlikte Ashab-ı Kiram’ın mallarının bulunmuş olması bize yeterlidir. Onlar başkalarına karşı delildir. Müslim’in, Sahih’indeki rivâyete göre Ebû Hüreyre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Bir adam geniş düzlük bir arazide bulunuyorken, bir bulut içerisinde: Filanın bahçesini sula! diye bir ses işitti. Bunun üzerine bu bulut o tarafa doğru çekildi ve sularını kara taşlık bir yere boşalttı. Oradaki su yataklarından birisi bu suyun tamamını içine aldı. Adam bu suyu takip etti. Elindeki çapası ile suyu bir tarafa doğru yönlendiren, bahçesinde dikilmiş bir adam gördü. Ey Allah’ın kulu, dedi, senin adın ne? Adam, bu soruyu soranın bulutta işitmiş olduğu sesin zikrettiği ismi vererek filandır, dedi. Sonra da soruyu sorana: “Ey Allah’ın kulu, benim adımı ne diye sordun” deyince, şu cevabı verdi: Ben şu suyu akıtan bulut içerisinde senin ismini zikrederek filanın bahçesini sula, diyen bir ses işittim. Sen bu bahçeyi (mahsulünü) ne yapıyorsun! Adam dedi ki: Madem böyle diyorsun, sana söyleyeyim. Ben bu bahçeden aldığım mahsule bakarım, üçte birini sadaka olarak veririm. Üçte birini ben ve geçindirmekle yükümlü olduğum çoluk-çocuğumla yeriz. Geri kalan üçte birini tekrar bu bahçeye (tohum olarak) geri iade ederim.” Bir rivâyette de şöyle denilmektedir: “Üçte birini yoksullara, dilencilere ve yolculara ayırırım.” Müslim, Zuhd 45, Müsned, II. 296

Derim ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şu hadisi buna aykırı değildir: “Sizler gelir getirecek mal-mülk, ticaret edinmeyiniz. O takdirde dünyaya meyledersiniz.” Bu hadisi Tirmizî, İbn Mes’ûd’dan gelen rivâyet yoluyla kaydetmiş olup hakkında: Hasen bir hadistir, demiştiradıyallahü anh) Bu hadis, daha çok mal ile başkalarına karşı öğünmek, daha çok nimetlere gömülmek ve dünyanın süs ve güzellikleriyle daha çok yararlanmak isteyen kimseler hakkında yorumlanır. Çeşitli gelir kaynaklarını, dinini ve geçindirmekle yükümlü olduğu kimseleri korumak, geçim sağlamak maksadıyla edinen kimselere gelince; bu niyetle geçim kaynaklarına sahip olmak, en faziletli amellerdendir. Bu gibi mallar da en faziletli mallardandır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)da şöyle buyurmuştur: “Salih olan mal, salih olan kişiye ne güzel de yakışır.” el-Azm, es-Sirâci’t-Munir Şerhu’l-Camii’s-Sağir, III, 418 (.3) Müsned, IV, 197. 202.

İnsanlar, evliyanın kerametleri ile ilgili çokça söz söylemişlerdir. Bizim burada açıkladıklarımız yeterlidir. Doğru yolu izleme başarısını veren Allah’tır.

12- İcare Akdinin Hükmü:

Yüce Allah’ın:

“Dileseydin elbet buna karşılık bir ücret alırdın” âyetinde icare akdinin câiz olduğuna ve sahih oluşuna delil vardır. îcare ileride yüce Allah’ın izniyle el-Kasas Sûresi’nde (28/23-28. âyetler, 12. başlık ve devamında) da geleceği üzere peygamberlerin ve velilerin sünnetidir.

Cumhûr; Elbette… ücret alırdın” diye okurken Ebû Amr diye okumuştur. Bu da İbn Mes’ûd, el-Hasen ve Katâde’nin okuyuşudur. Her iki okuyuş aynı kökten gelen, aynı anlamda iki ayrı söyleyiştir. Bu da; “Tabi oldu, takva sahibi oldu” demeye benzer.

Bazı kıraat âlimleri “zel” harfini “te”ye idğam ederken, bazıları da idğam etmemişlerdir.

Ubey b. Ka’b’ın naklettiği hadiste; “Dileseydin, sana ücret vermelerini isteyebilirdin” denilmektedir,

Bu ifade Mûsa (aleyhisselâm) tarafından itiraz olsun diye değil, teklif suretinde bir soru şeklinde söylenmiştir. Bunun üzerine Hızır, ona: “Dedi ki: İşte bu” senin kendin için koşmuş olduğun şart gereğince “ayrılışimizdir.” Onun “benimle senin” ifadelerini tekrarlayarak “ikimizin” demeyişi te’kid manasını ihtiva etsin diyedir. Sîbeveyh der ki: Nitekim, Allah benden ve senden kim yalanaysa onu rezil etsin, sözünün bizden kim yalancıysa… anlamında kullanılması da böyledir.

İbn Abbâs der ki: Gemide ve çocuk hakkında Mûsa’nın söyledikleri Allah içindi. Duvar ile ilgili olarak söylediği sözler ise bir kısım dünyalığa talip olmak maksadıyla kendisi içindi. İşte ayrılışın sebebi bu olmuştur.

Vehb b. Münebbih der ki: Bu duvarın yüksekliği altıyüz arşın idi.

Dedi: “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam, artık benimle arkadaşlık etme. Gerçekten benden yana bir özre ulaştın.”

Diyanet Vakfı
Musa: Eğer, dedi, bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme. Hakikaten benim tarafımdan (ileri sürebilecek) mazeretin sonuna ulaştın.

Kurtubi Tefsiri
“Eğer bundan sonra sana birşey soracak olursam, artık benimle arkadaşlık etme. O takdirde tarafımdan mazur sayılırsın” dedi.

“Eğer bundan sonra sana bir şey soracak olursam, artık benimle arkadaşlık etme” âyetinde koşulmuş bir şart vardır ve bu şart bağlayıcıdır. Müslümanlar şartlarına bağlı kalırlar. Yerine getirilmesi en çok gerekli şart ise peygamberlerin bağlı kalmayı taahhüt ettikleri şartlardır. Peygamberlerin şartlarına bağlı kalmaları bir yükümlülüktür.

“O takdirde tarafımdan mazur sayılırsın” âyeti kayıtsız ve şartsız olarak tek bir defa ile kişinin mazur sayılabileceğine ve ikinci defadan itibaren delilin ortaya konulmuş olacağına delil teşkil etmektedir, Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır. İbn Atiyye der ki: Aynı şekilde bu kıssa bekleme süreleri üç gün olarak öngörülmüş bir takım hükümlerdeki vadelere de dayanak olabilir. Bunu dikkatle- düşünmek gerekir.

“Artık benimle arkadaşlık etme” âyetini, Cumhûr bu şekilde okumuş olup bana tabi olma, benimle birlikte gelme, demektir. el-A’rec ise “Kesinlikle benimle arkadaşlık etme” şeklinde “teT’ ve “be” harflerini fethâlı, “nun” harfini de şeddeli olarak okumuştur. Bu kelime ” Bana tabi olma, bana arkadaşlık etme” şeklinde de okunmuştur. Ya’kub ise; şeklinde “te” harfini ötreli “ha” harfini de esreli okumuştur. Bu okuyuşu da Sehl, Ebû Amr’dan rivâyet etmiştir. el-Kisâî der ki: Benim seninle arkadaşlık etmeme, seninle beraberliğime müsaade etme, demektir.

“O takdirde tarafımdan mazur sayılırsın” yani benimle arkadaşlık etmeyi urketmekte mazur görüleceğin bir noktaya varmış olacaksın.

Cumhûr “Tarafımdan” kelimesini “dal” harfini ütreli okumuş olmakla birlikte Nâfi’ ve Âsım “nun” harfini şeddesiz okumuşlardır. Çünkü sonuna mütekeltim “ya”sı gelmiş, bir; “Taraf” kelimesidir. Ve bundan dolayı da “ya”dan önceki harf benzeri diğer kelimelerde olduğu gibi esreli gelmiştir. Ancak Ebû Bekr’in rivâyetine göre Âsım, “lâm” harfini üstün, “dal” harfini sakin, “nun” harfini de şeddesiz olarak okumuştur. Yine Âsım’dan “lâm” harfini ötreli, “dal” harfini de sakin okuduğu da rivâyet edilmiştir. İbn Mücahid der ki: Bu yanlıştır. Ebû Ali der ki; Böyle bir yanlışlık iddiasının rivâyet cihetinden olma ihtimali vardır. Arapçadaki kıyasa göre doğrudur.

Cumhûr “Mazur” şeklinde okumuşlardır. Ancak Îsa buradaki “zel’: harfini ötreli okumuştur. ed-Dânînin naklettiğine göre Ubeyy, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan “re” harfini esreli ve ondan sonra da bir harf-i med olan “ya” ile: diye okuduğunu rivâyet etmektedir.

Duaya Dair Bir Mesele:

Taberî senedini kaydederek der ki; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) birisine dua etti mi kendisine dua etmekle başlardı. Bir gün buyurdu ki: “Allah’ın rahmeti bizim ve Mûsa’nın üzerine olsun. Eğer arkadaşının yaptıklarına sabretmiş olsaydı, hayret edilecek şeyler görecekti. Ancak o: “Artık benimle arkadaşlık etme. O takdirde tarafımdan mazur sayılırsın” dedi. Müsned, V, 121 (az farkla)

Müslim’in, Sahih’indeki İfade ise şu şekildedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah’ın rahmeti bizim ve Mûsa’nın üzerine olsun. Eğer acele etmemiş olsaydı, hayret edilecek şeyler görürdü. Fakat o arkadaşından utandı, sabretmiş olsaydı hayret edilecek şeyler görecekti.” (radıyallahü anhvi devamla) Dedi ki; Peygamberlerden birisini andı mı önce kendisine (dua etmekle) başlardi: Allah’ın rahmeti üzerimize ve şu kardeşimin üzerine olsun (derdi) Müslim, Fedai! 172

Buhârî’de de şöyle denilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah, Mûsa’ya rahmet eylesin. Arzu ederdik ki daha da sabretsin; tâ ki (yüce Allah) bize onların başlarından geçeni anlatmış olsun.” Buhârî, İlm 44, Enbiyâ 27, Tefsir 18. sûre 2, 4; Tirmizî, Tefsir 18. sûre 1; Müsned, V, 118.

Sanki Mûsa (aleyhisselâm) ona tekrar muhalefet edip ters düşmekten ve ağır bir şekilde yaptıklarına tepki göstermekten utanmış gibiydi.

Dedi: “Sana, benimle birlikte sabredemezsin demedim mi?”

Diyanet Vakfı
(Hızır:) Ben sana, benimle beraber (olacaklara) sabredemezsin, demedim mi? dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ben sana benimle beraberliğe asla dayanamazsın demedim mi?”

“Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastgeldiler. O hemen çocuğu öldürdü.” Buhârî’de şöyle denilmektedir: Ya’la dedi ki: Said dedi ki: Oyun oynamakta olan çocuklar gördü. Kâfir bir çocuğu alıp yere yatırdıktan sonra onu bıçakla kesti. “(Mûsa) Dedi ki: Tertemiz” hiç günah işlememiş

“bir cana, başka bir can karşılığında olmaksızın kıydın öyle mi?” Buhârî, Tefsir 18. sflre 3; Müsned, V, 120

Buhârî, Müslim ve Tirmizî’nin Sahihinde de şöyle denilmektedir: Sonra gemiden çıktılar. Kıyıda yürüyorlarken Hızır başka çocuklarla oynayan bir çocuk gürdü. Hızır eliyle kafasını tuttu ve kafasını koparıp onu öldürdü. Mûsa ona dedi ki:

“Tertemiz bir cana, başka bir can karşılığında olmaksızın kıydın öyle mi? Gerçekten sen kötü bir şey yaptın. Dedi ki: Ben sana benimle beraberliğe asla dayanamazsın demedim mi?” (Süfyan b. Uyeyne) Dedi ki: Bu ise birincisinden daha ağır idi. “Eğer bundan sonra sana bir şey soracak olursam, artık benimle arkadaşlık etme. O takdirde tarafımdan mazur sayılırsın, dedi.” Bu, Buhârî’nin lâfzıdır Buhârî, tim 4-4, Enbiyâ 27, Tefsir İH. sûre 2, 4; Müslim, Fedâil 170; Tirmizî, Tefsir, 18. sûre 1; Müsned, V, 118

Tefsir’de de şöyle denilmektedir: Hızır, oynamakta olan çocukların yanından geçti. Bir çocuğu yakaladı, aralarında ondan daha güzeli yoktu. Bir taş aldı, kafasını kırıp, beynini parçalayıncaya kadar o taşla kafasını dövdü ve onu öldürdü, Ebû’l-Âl-iyye der ki: Onu Mûsa’dan başkası görmüyordu, Görmüş olsalardı bu işi yapmasına engel olurlardı.

Derim ki: Bu üç durum arasında herhangi bir tutarsızlık yoktur. Çünkü önce taşla kafasını kırmış olması, sonra onu yatırıp kesmiş, sonra da kafasını koparmış olması muhtemeldir. Bunların hangisinin olduğunu en iyi bilen Allah’tır. Sahih rivâyetlerde yer alan bize yeter.

Cumhûr “tertemiz (günahsız)” anlamındaki kelimeyi; şeklinde “elif” ile okumuşlardır, Kûfelilerle, İbn Âmir ise “elif”siz ve “ya” harfini şeddeli olarak; diye okumuşlardır. Anlamın bir olduğu söylenmiştir. Bunu tla el-Kisâî demiştir. Sa’leb der ki; “Elif”siz ve “ya”nın şeddeli okunuşu daha beliğdir. Ebû Amr da der ki: “. Elifle okuyuş, hiç bir şekilde günah işlememiş demektir. “Elif”siz ve “ya”nın şeddelisi şeklindeki okuyuş ise günah işlemiş, sonra tevbe etmiş kişi demektir.

Yüce Allah’ın:

“Bir erkek çocuk” âyetinde geçen “çocuğun” baliğ olup olmadığı hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. el-Kelbî der ki: Bu çocuk baliğ idi ve iki kasaba arasında yol kesicilik yapardı. Babası da bu iki kasabadan birisinin büyükleri arasında idî. Annesi ise öbür kasabanın büyükleri arasında yer alıyordu. Hızır bu çocuğu alıp yere yıktı ve kafasını bedeninden kopardı.

el-Kelbî der ki: Bu çocuğun ismi Şemûn idi. ed-Dahhak adının Haysûn olduğunu söyler. Vehb ise der ki: Babasının ismi Sülâs, annesinin ismi da Ruhmâ idi.

Süheylî’nin naklettiğine göre babasının ismi Kâzîr, annesinin ismi da Sehvâ imiş.

Cumhûr ise der ki: Çotuk henüz baliğ değildi. Bundan dolayı Mûsa; hiç günah işlememiş, tertemiz bir cana kıydın, diye itiraz elti. Diğer taraftan “ğulâm” lâfzının gerektirdiği budur. Çünkü baliğ olmamış erkek çocuğa ğulâm denilir. Aynı durumdaki kız çocuğa ise câriye denilir. Hızır’ın onu öldürmesi, onun iç yüzünü ve sahih hadiste belirtildiği üzere kâfir tabiatlı oluşunu bilmesinden idi. Diğer taraftan eğer yetişmiş olsaydı, anne- babasını küfre zorlayacaktı. Eğer bu hususta Allah’ın izni varsa, küçük bir çocuğun öldürülmesi de imkânsız bir şey değildir. Çünkü dilediğini yapan ve dilediğine kadir olan yüce Allah’tır.

“el-Arâis” adlı eserde belirtildiğine göre Mûsa, Hızır’a: “Tertemiz bir cana başka bir can karşılığında olmaksızın kıydın öyle mi?” deyince, Hızır kızdı ve çocuğun sol kolunu kopartıp, üzerinden eti sıyırdı. Kolunun kemiği üzerinde şunların yazılı olduğunu gördü: Bu bir kâfirdir, ebediyyen Allah’a îman etmeyecektir.

Birinci görüşün sahipleri, Araplar, ğulâm ismini genç delikanlı hakkında da kullanmaya devam ettiklerini söyleyerek, görüşlerine delil getirirler. Leylâ el-Ahyeliyye’nin şu beyiti de bu kabildendir:

“Kendisinde bulunan o onulmaz hastalıktan şifaya kavuşturdu onu,

Bir delikanlı ki (ğulâm) mızrağını salladığında orayı (kanla) sular.”

Sâfvan da Hassân’a şöyle demiştir:

“Benden karşılık olarak kılıcın sivri ucunu al, çünkü ben,

Kendisi ile hicivleşildiği zaman şair olmayan bir delikanlıyım (ğulâm).”

Haberde nakledildiğine göre; bu genç yeryüzünde fesad çıkartıyor. Anne-babasına ise böyle bir şey yapmadığına dair yemin ediyordu. Onlar da çocuklarının yeminine güvenerek, yemin ediyor ve kendisini cezalandırmak isteyenlere karşı himaye ediyorlardı. Karşıt görüştekiler derler ki: Yüce Allah’ın: Eğer bunun yaptığı kötülükler birilerini öldürmek olsaydı,

“Başkabir can karşılığında olmaksızın” âyeti gereği öldürülmesinde bir sakınca olmaması gerekirdi, İşte bu da bu gencin yaşça büyük olduğunun delilidir. Yoksa baliğ olmamış olsaydı bir başkasını öldürmesi karşılığında öldürülmesi gerekmezdi. Onun öldürülmesinin câiz oluşu isyankâr ve baliğ olduğundandı.

İbn Abbâs der ki: Bu yol kesen bir genç idi. İbn Cübeyr’in kanaatine göre de bu kişi teklif yaşına ulaşmıştı. Çünkü Ubeyy ve İbn Abbâs’ın kıraati şu şekildedir: “Çocuğa gelince o bir kâfirdi. Anne-babası ise mü’min idiler.” Buhârî, Tefsir 18. sûre 2. Küfür ve îman ise mükelleflerin nıteliklerindendir. Mükellef olmayan kimse hakkında ancak anne-babasına tabi olarak bu hükümlerden birisi verilir. Bu çocuğun anne ve babası ise nass ile mü’min idiler. Onun hakkında kâfir adının kullanılması ancak baliğ olması halinde söz konusu olur. O halde bu görüşün kabul edilmesinden başka yol yoktur.

“Gulam: Çocuk” kelimesi karsı cinse aşırı şehvet ve düşkünlük duymak-anlamına gelen “iğtilâm”den türemiştir.

“Çok kötü” kelimesi ile

“Büyük bir iş” (71. âyetin sonu) kelimelerinden hangisinin daha beliğ olduğu hususunda insanlar arasında görüş ayrılığı vardır. Bir kesim şöyle demiştir: Burada açıkça bir öldürme vardır. Öbüründe ise ileride gerçekleşmesi beklenen muhtemel bir öldürme vardır. O bakımdan buradaki ifade daha beliğdir.

Bir başka kesim şöyle demektedir: Burada bir kişinin öldürülmesi; öbür tarafta bir topluluğun öldürülmesi söz konusudur, O bakımdan oradaki ifade daha beliğdir.

İbn Atiyye der ki: Kanaatimce bunlar iki ayrı mana içindir. Yüce Allah’ın:

“Büyük bir iş” âyeti beklenen ve gerçekleşmesi umulan olayın büyüklüğü bakımından daha korkunç ve daha dehşetlidir. Diğer taraftan “çok kötü bir şey” anlamındaki kelimede ise apaçık bir fesat görülmektedir. Çünkü onun hoşlanmadığı iş, fiilen meydana gelmiş bulunuyor. Bu da açıkça anlaşılan bir husustur.

Yine yola koyuldular. Bir erkek çocuğa rastladıklarında onu öldürdü. Musa dedi: “Bir cana karşılık olmadan masum birini mi öldürdün? Gerçekten çok kötü bir şey yaptın!”

Diyanet Vakfı
Yine yürüdüler. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında (Hızır) hemen onu öldürdü. Musa dedi ki: Tertemiz bir canı, bir can karşılığı olmaksızın (kimseyi öldürmediği halde) katlettin ha! Gerçekten sen fena bir şey yaptın!

Kurtubi Tefsiri
Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastgeldiler. O hemen çocuğu öldürdü. (Mûsa) dedi ki: “Tertemiz bir cana, başka bir can karşılığında olmaksızın kıydın öyle mi? Gerçekten sen çok kötü bir şey yaptın.”

Musa dedi: “Unuttuğum şeyden dolayı beni sorumlu tutma, işimi bana zorlaştırma!”

Diyanet Vakfı
Musa: Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme; işimde bana güçlük çıkarma, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Unuttuğum şeyden dolayı bana çıkışma, şu işimde de bana güçlük çıkarma” dedi.

Yüce Allah’ın “Bunun üzerine ikisi yola koyuldular. Niftâyet bir gemiye bindiklerinde o bu gemiyi deliverdi” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Allah’ın İlmine Nisbetle İnsanın Bilgisi:

Müslim’in, Sahih’inde ve Buhârî’de şöyle denilmektedir: “…Denizin kıyısında yürümeye koyuldular. Bir gemi geçti, kendilerini gemiye almak üzere sahipleriyle konuştular. Hızır’ı tanıdıklarından ondan ücret almaksızın gemiye bindirdiler. Gemiye bindikten sonra, Mûsa bir de baktı ki Hızır, gemi tahtalarından birisini keserle yerinden söküp çıkarmış. Mûsa ona dedi ki: Bunlar bizi ücretsiz olarak taşıdılar, sen kalktın içinde bulunanlar suda boğulsun diye onların gemilerini deliverdin: “Yemin olsun ki sen büyük bir iş yaptın. O: Ben sana benimle beraber olmaya asla dayanamazsın, demedim mi? dedi. (Mûsa) Unuttuğum şeyden dolayı bana çıkışma, şu işimde de bana güçlük çıkarma, dedi”

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Bu birincisi Mûsa’nın unutmasının bir neticesi idi. Derken bir kuş gelip, geminin kenarına (harfine) kondu. Gagasını bir defa denize sokup, çıkardı. Hızır ona dedi ki: Benim de bilgimin, senin de bilginin Allah’ın ilmine göre durumu ancak bu kuşun bu denizden eksilttiğine benzer. Buhârî, tim 44, Enbiyâ 27, Tefsir 18. sûre 2, 4; Müslim, FeclM 170; Tirmizî, Tefsir 18. sûre lj Müsned, V, 118

İlim adamlarımız derler ki: “Geminin kenarı” onun kıyısı ve en dıştaki yanı demektir. Dağın kenarı (harfi), sivri olan zirve kısmıdır. Burada ilim ma’lum (bilinen şey) anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“Onun ilminden hiçbir şey kuşatamazlar” (el-Bakara, 2/255) âyetinde olduğu gibi; onun malumatından yani bildiği şeylerden hiçbir şey kuşatamazlar, demektir. Hızır’ın bu ifadesi bir temsildir. Yani benim bildiklerimle, senin bildiklerinin Allah’ın ilmi karşısında sözü edilmez. Tıpkı kuşun bu denizden aldıklarından denizin suyuna nisbetle hiçbir etkisinden söz edilemeyişi gibi. bu hususu denizi örnek göstererek anlatmasının sebebi ise, bizim gördüklerimiz arasında en çok miktarı en çok olanın deniz oluşundan dolayıdır. Burada “eksiltme” lâfzı da temsil ve kavratma kastı ile kullanılmış bir mecazdır. Zira Allah’ın ilminde eksilme söz konusu olmadığı gibi, onun bildiklerinin (ilminin) de sonu olmaz. Bu hususu Buhârî açıklamış ve şöyle demiştir: Allah’a yemin ederim, benim de bilgimin, senin de bilginin Allah’ın ilmi karşısında durumu, ancak bu kuşun gagasıyla denizden aldığı gibi olabilir.

Tefsir’de Ebû’l-Âl-iyye’den şöyle dediği nakledilmektedir: Hızır’ın gemiyi delmesini Mûsa’dan başka kimse görmedi. Çünkü Hızır ancak yüce Allah’ın göstermeyi dilediği kimsenin gözüyle görülebilen birisiydi. Eğer gemi sahipleri onu görmüş olsalardı, gemiyi delmesini engellerlerdi.

Şöyle de denilmiştir: Gemi sahipleri bir adaya çıkmışlar, geride Hızır kalmış ve gemiyi o vakit delmişti.

İbn Abbâs der ki: Hızır gemiyi deldiğinde Mûsa bir kenara çekildi ve kendi kendisine şöyle dedi: Ben bu adamın arkadaşlığını ne yapayım? İsrailoğulları arasında sabah-akşam onlara Allah’ın Kitabını okuyor, onlar da bana itaat ediyorlardı. Hızır ona, ey Mûsa dedi. İçinden neyi geçirdiğini sana haber vermemi ister misin? O, evet deyince, Hızır şunları şunları içinden geçirdin, dedi. Mûsa da, doğru söyledin, diye cevap verdi. Bunu da es-Sa’lebî “el-Arâis” adlı eserinde zikretmektedir.

2- Hızır’ın Bu Uygulamasından Çıkartılan Fıkhı Hükümler:

Gemiyi delmesinde, yetimin velisinin uygun görmesi halinde, yetimin malını eksiltebileceğine delil vardır, Mesela yetimin malına bir zalimin göz dikmesinden korkacak olursa, onun bir kısmını tahrip edebilir. Ebû Yûsuf der ki: Yetimin malının geri kalanını korumak maksadıyla, yetimin velisinin, malın bir bölümünü yöneticinin gönlünü hoş etmek için vermesi caizdir.

Hamza ve el-Kisâî “suda boğasın diye” anlamındaki kelimeyi “nûn” harfi yerine “yâ” harfi ile şeklinde ve “lâm” harfi mansub olan “İçindekileri” anlamındaki kelimeyi fiilin faili olarak; şeklinde merfu okumuşlardır. (“İçindekiler boğulsun diye” anlamına gelir).

Çoğunluğun kıraatine göre; “Suda boğmak İçin” âyetindeki “lâm” meal (âkibet ve sonuç) “lâm”ıdır. Yüce Allah’ın:

“Çünkü sonunda onlara bir düşman, bir tasa olacaktı” (el-Kasas, 28/8) âyetindeki “lamva benzemektedir. Hamza’nın kıraatine göre ise burdaki “lâm”, “key lâm’ı dır (.,. için anlamını verir).

Mûsa (aleyhisselâm); beni suda boğman için, demedi. Çünkü o halde diğer insanlara karşı duyduğu şefkat ve onların haklarına riâyet daha baskındı.

“Büyük” kelimesi hayret edilecek, şaşılacak anlamındadır. Bu açıklamayı el-Kutebî yapmıştır. Münker (görülmedik) bir iş diye de açıklanmıştır ki bu da Mücahid’in açıklamasıdır. Ebû Ubeyde ise bu kelime pek büyük bir musibet demektir der ve şu beyiti delil gösterir:

“Benim akranlarım benden görülmedik, alışılmadık

Pek büyük ve pek müthiş bir musibetle karşılaştılar.”

el-Ahfeş der ki: Bir iş şiddetli ve celin bir hal aldığı vakit; denilir. Bunun ismi de; şeklinde gelir.

“Unuttuğum şeyden dolayı bana çıkışma… dedi” âyetinin anlamına dair iki görüş vardır. Birincisine göre İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir; Bu ta’riz (üstü kapalı) ifadelerdendir. Diğer görüşe göre; o unuttu ve bundan dolayı da özür diledi. Bu ifadede unutmanın sorumlu tutulmamayı gerektirmediğine, unutanın tekliften sorumlu olmadığına, talâk ve daha başka hükümlerin unutmaya taalluk etmediğine delil vardır. Buna dair açıklamalar önceden geçmiştir. Eğer ikincisinde de unutsaydı, yine özür dileyecekti.

Dedi: “Ben sana, benimle sabredemezsin demedim mi?”

Diyanet Vakfı
(Hızır:) Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin, demedim mi? dedi.

Kurtubi Tefsiri
O: “Ben sana benimle beraber olmaya asla dayanamazsın demedim mi?” dedi.

Derken yola koyuldular. Bir gemiye bindiklerinde, o gemiyi deldi. Musa dedi: “Onu, içindekileri boğmak için mi deldin? Gerçekten kötü bir iş yaptın!”

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine yürüdüler. Nihayet gemiye bindikleri zaman o (Hızır) gemiyi deldi. Musa: Halkını boğmak için mi onu deldin? Gerçekten sen (ziyanı) büyük bir iş yaptın! dedi.

Kurtubi Tefsiri
Bunun üzerine ikisi yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde o bu gemiyi deliverdi. “İçindekileri suda boğmak için mi onu deldin? Yemin olsun ki sen büyük bir iş yaptın” dedi.

Dedi: “O halde bana tabi olacaksan, sana ondan söz edinceye kadar hiçbir şey hakkında bana soru sorma!”

Diyanet Vakfı
(O kul:) Eğer bana tabi olursan, sana o konuda bilgi verinceye kadar hiçbir şey hakkında bana soru sorma! dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Bana uyarsan sana o hususta açıklama yapıncaya kadar bana hiçbir şey sorma” dedi.

“Bana uyarsan sana o hususta söyleyinceye kadar bana hiçbir şey sorma, dedi.” Yani ben onu sana açıklamadıkça sen bana sorma. Bu Hızır’ın bir te’dibi ve arkadaşlıklarının devamını gerektirecek sebebi göstermesidir. Eğer sabretmiş ve arkadaşlığı devam etmiş olsaydı, hayret edilecek şeyler görecekti. Ancak çokça itirazlarda bulundu, ondan dolayı ayrılmaları ve birbirlerinden uzak düşmeleri kaçınılmaz oldu,

Musa dedi: “Allah dilerse beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işine karşı gelmeyeceğim.”

Diyanet Vakfı
Musa: İnşaallah, dedi, sen beni sabreder bulacaksın. Senin emrine de karşı gelmem.

Kurtubi Tefsiri
O da: “İnşaallah sen beni sabredici bulacaksın. Sana hiç bir işte karşı gelmeyeceğim” dedi.

Yüce Allah’ın:

“O da; İnşaallah sen beni sabredici bulacaksın” âyeti, Allah’ın izni ve iradesiyle sabredeceğim demektir. “Sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim” yani ben kendimi sana itaate mecbur edeceğim.

Âyet-i kerimedeki istisna (inşaallah) hakkında acaba bu “sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim” âyetini da kapsar mı kapsamaz mı? hususunda farklı görüşler vardır. Bunun yüce Allah’ın:

“Allah’ı çokça zikreden erkeklerle, zikreden kadınlar” (el-Ahzab, 33/35) âyetinde olduğu gibi kapsar, denildiği gibi o sabır hususunda istisnada bulunmuş ve sabretmiştir de denilmiştir. “Sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim” âyetinde (inşallah diyerek) istisna yapmamıştır. O bakımdan hem itiraz etti, hem de soru sordu.

İlim adamlarımız der ki: Onun bu şekilde davranmasının sebebi şudur: Sabır gelecekteki bir hadisedir. Bu konuda durumunun ne olacağını bilmiyordu. İsyan etmeyeceğini belirtmesi ise hali hazırda gerçekleşen ve verilen bir karardır. O bakımdan bu hususta istisnada bulunmak, kararlı olmaya aykırıdır.

Aralarında şöylece bir ayırım görmek de mümkündür: Masiyet işlemenin ve onu terketmenin hilâfına sabır her şeyiyle (ve Allah’ın tevfiki olmadan) bizim kazandığımız bir şey değildir. Oysa masiyet işlemek ve sabrı terk etmek tamamen bizim kesbimizdir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“İç yüzünü kavrayamadığın şeye nasıl sabredeceksin?”

Diyanet Vakfı
(İç yüzünü) kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredersin?

Kurtubi Tefsiri
“Sen İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl dayanacaksın?”

Hızır,

“dedi ki; Doğrusu sen benimle beraber olmaya asla dayanamazsın.” Yani Ey Mûsa, benim sahip olduğum ilmin tecellilerini görmeye tahammülün olmaz. Çünkü senin bilmiş olduğun zahir bilgisi benim yaptıklarıma uygun değildir. Sen hatalı olduğunu göreceğin ve ondaki hikmet yönü sana haber verilmemiş, doğru yulu gösterilmemiş, bir şeye nasıl tahammül edersin!? Yüce Allah’ın:

“Sen İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl dayanacaksın” âyetinin anlamı İşte budur. Peygamberler hiçbir zamanmünkerekarşı sessiz duramazlar. Münkere karşı tepki göstermemeleri câiz değildir. Yani adetin üzere ve (peygamber olarak) hükmün gereği sen benim yapacaklarıma karşı sessiz duramazsın.

“İç yüzünü” kelimesi failden aktarılmış temyiz olarak nasb edilmiştir. Manası ifadenin zannında bulunan bir fiilin mutlak mef’ûlü olduğu da söylenmiştir. Çünkü yüce Allah’ın:

“kavrayamadığın” fiili; “sana haber verilmemiş…” demektir. “Sana haberi bildirilmemiş kimseye…” denilmiş gibidir. Mücahid de buna işaret etmiştir. İşlerden haberdar (Habîr) ise işlerin gizliliklerini ve işlerin haber alınan iç yüzlerini bilen kimse demektir.

Dedi: “Sen benimle beraberliğe sabredemezsin.”

Diyanet Vakfı
Dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin.

Kurtubi Tefsiri
O dedi ki: “Doğrusu sen benimle beraber olmaya asla dayanamazsın.”

Musa ona dedi: “Sana öğretilen doğru bilgilerden bana da öğretmen için sana tabi olayım mı?”

Diyanet Vakfı
Musa ona: Sana öğretilenden, bana, doğruyu bulmama yardım edecek bir bilgi öğretmen için sana tabi olayım mı? dedi.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa ona: “Sana öğretilen doğru ilimden bana da öğretmen İçin sana tabi olayım mı?” dedi.

Yüce Allah’ın:

“Mûsa ona:

«Sana öğretilen doğru ilimden bana da öğretmen için sana tabi olayım mı?» dedi” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- İlim Öğrenme Edebi:

Yüce Allah’ın:

“Mûsa ona: Sana… tabi olayım mı? dedi” âyetindeki bu soru oldukça yumuşak ifadelerle sorulmuş, son derece edebli bir tavır takınmanın hitabını dile getirmektedir. Böyle bir şey senin için uygun düşer mi? sana ağır gelmez mi? demektir. Bu da Hadîs-i şerîfte geçen: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin? sorusundakı üslûbu andırmaktadır.

Bir yorum şekline göre el-Mâide Sûresi’nde (5/112. âyetin tefsirinde) açıklandığı üzere;

“Rabbin gökten bize bir sofra indirebilir mi?” (el-Mâide, 5/112) âyetindeki soru da bu kabildendir,

2- Öğrenci ve İlim Adamı:

Bu âyet-i kerimede öğrencinin -mertebeler farklı olsa dahi- ilim adamına tabi olacağına dair delil vardır. Mûsa’nın, Hızır’dan ilim öğrenmesinde onun Mûsa’dan daha faziletli olduğuna delil teşkil edecek bir taraf olduğu zannedilmemelidir. Çünkü İstisnai olarak daha faziletli olan kimse faziletçe kendisinden aşağıda olanın bildiklerini bilmeyebilir. Fazilet de Allah’ın üstün kıldığı kimseye aittir. Hızır bir veli olsa dahi Mûsa ondan daha faziletlidir. Çünkü o bir peygamberdir, peygamber de veliden faziletlidir. Eğer bir peygamber idiyse, Mûsa’nın rısalet sahibi olması dolayısıyla ondan üstün olduğu açıktır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Doğru ilimden” ifadesi

“bana da öğretmen için” (anlamındaki) fiilin ikinci mef ûlü’dür.

Derken, kullarımızdan bir kul buldular. Ona katımızdan bir rahmet vermiştik ve ona katımızdan bir bilgi öğretmiştik.

Diyanet Vakfı
Derken, kullarımızdan bir kul buldular ki, ona katımızdan bir rahmet (vahiy ve peygamberlik) vermiş, yine ona tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.

Kurtubi Tefsiri
Orada kendisine tarafımızdan bir rahmet vermiş ve nezdimizden bir ilim öğretmiş olduğumuz kullarımızdan bir kul buldular.

“Orada … kullarımızdan bir kul buldular” âyetindeki

“kul”dan kasıt Cumhûrun görüşüne ve sabit hadisler gereğince Hızır (aleyhisselâm)dır. Görüşüne itibar edilmeyen bir takım kimseler muhalefet ederek: Mûsa’nın gördüğü bu şahıs Hızır değildir, bir başka alimdir, demişlerdir. el-Kuşeyrî de bu görüşü nakleder ve şöyle der: Bir takım kimseler bu kişi salih bir kuldur, demişlerdir. Ancak doğru olan görüş bunun Hızır olduğudur. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan varid olan haberler bunu böylece bildirmişlerdir.

Mücahid der ki: Hızır’a bu ismin veriliş sebebi namaz kıldığı vakit etrafının yeşermesidir.

Tirmizîde yer alan rivâyete göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Hızır’a bu ismin veriliş sebebi, beyaz bir posta oturup o postun altının aniden sarsılarak yeşermesidir” (Tirmizî der ki): Bu sahih, garib bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 18. sûre 3.

Buradaki post (el-ferve)den kasıt yeryüzüdür. Bunu el-Hattabî ve başkaları böylece açıklamışlardır,

Hızır, Cumhûrun kanaatine göre bir peygamberdir. Onun peygamber olmayıp salih bir kul olduğu da söylenmiştir. Ancak âyet-i kerîme peygamberliğine tanıklık etmektedir. Çünkü onun fiillerinin iç yüzü ancak vahiy ile olabilir. Aynı şekilde bir kimse ancak kendisinden daha üstün bir kişiden öğrenir ve ona uyar. Peygamber olmayan bir kimsenin ise peygamberden üstün olması mümkün değildir.

Bir görüşe göre o bir melek idi. Yüce Allah Iviusa’ya o melekten ona öğretmiş olduğu bâtın ilminin bir bölümünü öğrenmesini sağlamıştı. Ancak birinci görüş doğru olandır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Kendisine tarafımızdan bir rahmet gelmiş…” Bu âyet-i kerimedeki

“rahmet” peygamberlik demektir, nimet olduğu da söylenmiştir.

“Ve nezdimizden bir ilim öğretmiş olduğumuz…” Âyetindeki ilim de gayb ilmidir. İbn Atiyye der ki: Hızır’ın bilgisi kendisine vahiy ile verilmiş, işlerin içyüzlerini bilmek ilmi idi. Onun yaptığı fiillerin hükümleri zahiren görülen şekillere göre verilmezdi, Diğer taraftan Mûsa’nın bilgisi, insanların söz ve fiillerinin zahirine göre hüküm ve fetva vermek ilmi idi. Bütün bu rivâyetlerin doğruluğunu ancak Allah bilir.

Musa dedi: “İşte bu aradığımızdı.” Derhal izlerini takip ederek geri döndüler.

Diyanet Vakfı
Musa: İşte aradığımız o idi, dedi. Hemen izlerinin üzerine geri döndüler.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa: “İşte, dedi. Aradığımız o ya.” Hemen İzlerini takip ederek gerisin geriye döndüler.

“İşte aradığımız o ya” âyeti, Mûsa yanındaki delikanlıya dedi ki: Balığın bu durumu ve onu yitirmiş olmamız bizim aradığımız şeydi. Kendisini bulmak üzere geldiğimiz adam işte oradadır, demektir.

Bunun üzerine yollarını kaybetmemek için gerisin geri izlerini takip ederek geri döndüler. Buhârî’de şöyle denilmektedir:

“… Hızır’ı denizin ortasında elbisesiyle örtünmüş olarak küçük bir yeşil yaygı üzerinde buldular. Örtüsünün bir tarafını ayaklarının altına, diğer tarafını başının altına almıştı. Mûsa ona selam verdi. Yüzünü açarak: Senin bulunduğun yerde selam diye bir şey var mı? Sen kimsin? dedi. Ben Mûsa’yım dedi. İsrailoğullarının Mûsa’sı mı? diye sordu. Mûsa: Evet deyince, ne işin var? diye sordu. Mûsa dedi ki: Sana Öğretilen doğru ilimden bana da öğretmen üzere geldim, dedi…” Buhârî, Tefsir İH. sûre 3; Müsned, V, 121 ve hadisin geri kalan bölümlerini zikretti.

es-Sa’lebî de “el-Arâis” adlı eserinde der ki: Mûsa ve beraberindeki genç delikanlı Hızır’ı suyun üzerinde yeşil bir yaygıya uzanmış uyur halde buldular. Üzerinde de yeşil bir örtü vardı. Mûsa ona selam verdi, yüzünü açıp dedi ki: Bizim bu topraklarımızda selam da nerden geldi? Sonra başını kaldırıp olurdu ve: Sana da selam olsun, ey İsrailoğullarının peygamberi, dedi. Mûsa ona: Sen beni nereden tanıyorsun? Benim İsrailoğullarının peygamberi olduğumu, sana kim haber verdi!? dedi. Hızır: Sana beni haber veren ve benim bulunduğum yeri bildiren bana söyledi, dedikten sunra şöyle devam etti: Ey Mûsa, senin İsrailoğulları arasında bir meşguliyetin vardı. Mûsa (aleyhisselâm) dedi ki; Rabbim beni sana uyayım ve senin bilginden bir şeyler öğreneyim diye gönderdi. Sonra oturup, konuşmaya koyuldular. Bu sırada dişi bir kırlangıç geldi ve gagasıyla sudan aldı… ileride geleceği üzere hadisin geri kalan bölümünü zikretti.

Dedi: “Gördün mü? Kayaya sığındığımızda balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde hayret verici bir şekilde yolunu tutmuş.”

Diyanet Vakfı
(Genç adam:) Gördün mü! dedi, kayaya sığındığımız sırada balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitmişti.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Gördün mü; o kayaya sığındığımız zaman doğrusu ben balığı unutmuşum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.”

“Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” âyetindeki:

” Onu hatırlamamı” ifadesi fiil ile birlikte mastar anlamında olup

“Onu… unutturmadı” âyetindeki zamirden bedel-i istimal olmak üzere nasb mahallindedir. Bu da zahirin (açık ismin) zamirden bedel olmasıdır, yani bana onu hatırlamayı unutturan şeytandan başkası değildir. Abdullah (b. Mes’ûd)un, Mushafında bu âyet: “Onu hatırlamamı bana unutturan şeytandan başkası değildir” şeklindedir.

Bu ifadeleri Mûsa (aleyhisselâm)ın: Benim senden tek istediğim balığın senden ayrılacağı vakti (ve yeri) bana haber vermenden ibarettir demesi, üzerine Yûşa’nın: Sen benden fazla bir şey istemiyorsun, şeklindeki sözleri dolayısıyla son söylediği bu sözleriyle özürünü beyan etmiş oluyordu.

“O şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup, gitti” âyetindeki ifadelerin, Yuşa’nın, Mûsa (aleyhisselâm)a söylediği sözlerin bir bölümü olma ihtimali vardır. Balık insanlara hayret verecek şekilde denizde yol aldı demektir. Bununla birlikte; “o denizde yolunu tutup, gitti” ifadesinin verdiği haberin tamamını teşkil etmesi daha sonra da hayret ve şaşkınlık ifade eden bir sözü kullanarak kendisinin bu işe şaştığını belirtmek üzere; “Bu, şaşılacak bir şeydir” demiş olması da mümkündür. Hayret konusu ise balığın ölmüş olmasına, sol yarısının yenilmiş olmasına rağmen daha sonra dirilmesidir.

Ebû Şüca’, et-Taberî kitabında der ki: Ben bu balığı gördüm. Bu tek gözlü ve bir balığın yarısıdır. Öbür yarısında hiçbir şey yoktur. İbn Atiyye der ki; Ben de bu balığı gördüm. Hiçbir şey bulunmayan öbür yarısında akında kılçık dahi bulunmayan ince bir kabuğu vardır Hâla balıkçılarda satılan bir balık çeşidi olupMağrib (Ffis)lilar buna “Hûtu Mûsâ; Mûsa Balığı” ismini verirler. Fransızca buna “sûl” denilmektedir. (İbn Atiyye. el-Mukarrar, X, 424, dn: 19İ)

“O… yolunu tutup, gitti” âyetinin yüce Allah tarafından verilmiş bir haber olma ihtimali de vardır, Bu da iki şekilde açıklanabilir: Ya Mûsa (aleyhisselâm)ın balığın denizde yol almasından dolayı hayret ettiğini, buna şaşıp kaldığını haber vermesi manasınadır. Ya da balığın şaşılacak bir şekilde yol alışını insanlara haber vermesi anlamındadır.

Buhârî de bu âyetin kıssası ile ilgili olarak İbn Abbâs’tan rivâyet edilen garib (hayret edilecek) hususlardan birisi de şudur; Bu balığın dirilmesinin sebebi, orada değdiği şeyi mutlaka canlandıran hayat pınarı (ab-ı hayat) diye adlandırılan bir pınar suyunun ona değmiş olmasıydı Buhârî, Tefsir 18. sûı-e 4.

Tefsir’de belirtildiğine göre alâmet balığın canlanması idi. O bakımdan şöyle denilmiştir: Mûsa yol yorgunluğundan sonra yanında alı hayatın bulunduğu kayaya konaklayınca suyun bir kısmı balığa değdi, o da canlandı.

Tirmizî naklettiği hadisinde der ki: Süfyan dedi ki; Bir takım kimseler bu kayanın yanında ab-ı hayatın bulunduğunu ve bu pınarın suyu neye değerse onun yaşayıp, gittiğini iddia ederler. (Devamla) dedi ki: Bu balığın bir kısmı yenilmişti. Ona bu sudan bir damla değince hayat buldu Tirmizî, Tefsir 18. sûre 1.

“el-Arûs” adlı eserin sahibinin naklettiğine göre: Mûsa (aleyhisselâm) hayat pınarından abdest aldı. Sakalından bir damla balığın üzerine düşünce, balık canlanıverdi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Orayı geçince Musa yardımcısına dedi: “Getir bize yiyeceğimizi! Bu yolculukta gerçekten yorulduk.”

Diyanet Vakfı
(Buluşma yerlerini) geçip gittiklerinde Musa genç adamına: Kuşluk yemeğimizi getir bize. Hakikaten şu yolculuğumuz yüzünden başımıza (epeyce) sıkıntı geldi, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Uzaklaşıp, geçtikleri vakit genç adamına: “Kuşluk yemeğimizi getir. Bu yolculuğumuzdan gerçekten yorgun düştük” dedi.

“Uzaklaşıp geçtikleri vakit” onlar balığı orada unutarak terk ettikleri vakit… demektir.

Mûsa (aleyhisselâm) kuşluk yemeğini isteyince genç delikanlı onunla konuşurken unutmayı kendisine nisbet etti. İki denizin birleştiği yer olan kayanın yanına ulaştıklarında ise yüce Allah her ikisinin de unuttuğunu zikretmektedir. Çünkü Mûsa (aleyhisselâm) da unutmakta ortaktı; unutmak (nisyân) geride bırakmak anlamındadır. Nitekim birisine dua ederlerken: “Allah ecelini geciktirsin, tehir etsin” diye dua etmeleri de bu anlamdadır.

Kayanın yanından ayrılıp gittiklerinde balıklarını taşımayı da geriyebırakular(unuttular) ve hiçbiri balığı taşımadı. O bakımdan her ikisinin balığı bırakıp oradan ayrılıp gitmeleri dolayısıyla unutmanın her ikisine de nisbet edilmesi uygun düşmüştür,

“Kuşluk yemeğimizi getir” âyeti ile ilgili bir hususu açıklamamız gerekmektedir, Bu da yolculuklarda azık edinmek meselesidir. Bu bir, tek ve kahhâr olan Allah’a tevekkül ettikleri iddiası ile kuraklık bölgeleri ve çölleri azık edinmeksizin aşmaya kalkışan bilgisiz ve cahil sufilerin kanaatlerini reddetmektedir. Çünkü işte Allah’ın peygamberi ve onun Kelimi Mûsa yeryüzünde yaşayan bir insan olarak ve kulların Rabbine tevekkül etmesine; iyiden iyiye bilmesine rağmen azık edinerek yola çıkmıştır.

Buhârî’nin, Sahih’inde belirtildiğine göre, Yemenlilerden bir takım kimseler azık edinmeksizin hacca gelirler ve: Biz tevekkül eden kimseleriz, derlerdi. Hacca geldiklerinde de insanlardan dilenirlerdi. Bunun üzerine yüce Allah:

“Birde azık edinin” âyetini indirdi Buhârî, Hacc 6; Ebû Dâvûd, Menâsik 4 Bu hadis daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/197. âyet 12. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Mûsa (aleyhisselâm)ın beraberinde aldığı azığın ne olduğu hususunda farklı görüşler vardır, İbn Abbâs’ın dediğine göre bir zembil içinde tuzlanmış bir balık idi. Onlar sabah-akşam bu balıktan yerlerdi. Deniz kıyısındaki kayalığa vardıklarında beraberindeki genç zembili koydu, Deniz akıntısı balığa değince zembil içindeki balık hareket etmeye başladı. Zembili devirdi ve balık denizde yolunu aldı. Genç delikanlı da Mûsa’ya balığın bu durumunu hatırlatmayı unuttu.

Bir diğer görüşe göre balık Hızır’ın bulunacağı yeri göstermek üzere bir delildi; çünkü hadiste: “Beraberinde zembil içinde bir balık taşı. Balığı kaybedeceğin yerde o kişiyi bulacaksın” denilmektedir. Buna göre o, bu balığın dışında başka bir şeyi beraberinde azık olarak götürmüş olmalıdır. Bunu da hocamız İmâm Ebû’l-Abbas nakletmiş ve tercih etmiştir.

İbn Atiyye der ki: Babam (Allah ondan razı olsun) dedi ki: Ben Ebû’l-Fadl el-Cevherî’yi vaazı esnasında şöyle derken dinledim: Mûsa münacatta bulunmak üzere yola koyuldu. Kırk gün yemek ihtiyacı duymaksızın orada kaldı. Ama bir insanın yanına gitmek için yola koyulunca günün bir bölümünde dahi acıktı.

“Yorgun düştük” yorulduk demektir. “Nesab” yorgunluk ve meşakkat anlamındadır. Burada açlığı kastettiği de söylenmiştir. İşte bu ifade insanın hissettiği acı ve hastalıkları bildirmesinin câiz olduğuna, bunun kadere rızaya da, ilahi kaza ve takdire teslimiyete de aykırı olmadığına delildir. Ancak bu bildirmenin herhangi bir usanç ve kızgınlığın etkisi ile sadır olmaması şarttır.

Onlar iki denizin birleştiği yere vardıklarında balıklarını unuttular. Balık denizde kendi yolunu tutarak kayboldu.

Diyanet Vakfı
Her ikisi, iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık, denizde bir yol tutup gitmişti.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet onlar, bu İki deniz arasının birleştiği yere ulaşınca balıklarını unuttular. Balık denizde bir deliğe doğru yolunu tutmuştu.

“Nihayet onlar, bu iki deniz arasının birleştiği yere ulaşınca balıklarını unuttular. Balık denizde bir deliğe doğru yolunu tutmuştu” âyetinde yer alan: “”İkisinin arasındaki zamir iki denize aittir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır (meal de buna göre yapılmıştır).

“Delik” gidecek yer, demektir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. Katade ise, su donmuş ve o bakımdan içinden gidilecek bir gedik gibi bir hal almıştı, demiştir.

Müfessirlerin çoğunluğuna göre balığın yol aldığı yer boş kaldı. Mûsa da balığı takip ederek bu boş yerin üzerinden yürüdü. Nihâyet yol onu denizdeki bir adaya kadar götürdü. İşte orada Hızır’ı buldu.

Ancak rivâyetlerin ve Kitabın zahiri onun Hızır’ı deniz kıyısında bulup gördüğünü göstermektedir.

“Balıklarını unuttular” diye buyurulmakla birlikte, unutan sadece Mûsa’nın yanındaki genç delikanlıdır. O bakımdan anlam şöyledir denilmiştir: O gördüğü balığın bu halini Mûsa’ya bildirmeyi unuttu, birlikte olduklarından dolayı unutmak ikisine de nisbet edildi. Bu yönüyle yüce Allah’ın:

“O iki denizden inci ve mercan çıkar” (er-Rahmân, 55/22) âyetini andırmaktadır. Halbuki bunlar ancak tuzlu denizden çıkartılmaktadır. Şu âyet ta bu kabildendir:

“Ey cin ve insanlar topluluğu! İçinizden size âyetlerimi okuyan… peygamberler gelmedi mi?”(el-En’âm, 6/130) Halbuki peygamberler sadece insanlardan gönderilmiştir, cinlerden peygamber gönderilmemiştir.

Buhârî’de de şöyle denilmektedir: “(Mûsa) genç delikanlısına dedi ki: Benim senden istediğim, balığın senden ayrılacağa vakti ve zamanı bana bildirmendir. Delikanlı ona: Sen bana fazla bir yükümlülük yüklemedin, dedi. İşte aziz ve celil olan Allah’ın: “Hani Mûsa genç delikanlısına” yani Yûşa’ b. Nûn’a -ki adının böyle olduğu (hadisin ravilerinden) Saîd b. Cübeyr tarafından verilmemiştir, “-“dedi ki…” âyeti bunu anlatmaktadır. O toprağı nemli bir yerde bir kayanın gölgesinde bulunuyor iken -Mûsa da uykuda iken-balık (zembil içinde) hareket etmeye başladı. Beraberindeki genç delikanlı onu uyandırmayayım dedi, uyanınca da ona durumu bildirmeyi unuttu. Balık hareketini sürdürdü, nihayet denize daldı. Yüce Allah denizin balık üzerinden geçmesi gereken akıntısını tultu. Âdeta o taşta iz bırakırcasına, iz bıraktı. (İbn Cüreyc) dedi ki: Amr bana dedi ki: İşte bu şekilde âdeta onun izi taşın içinde imiş gibi çıkıyordu, dedi ve iki elinin baş parmakları ile onlara bitişik olan (şehadet) parmaklarını halka yaptı. Bir diğer rivâyette şöyle denilmektedir: Yüce Allah balığın üzerinden akıntının geçmesini engelledi ve böylelikle üzerinde bir tak gibi oldu. (Mûsa) uyanınca, arkadaşı kendisine balığın durumunu haber vermeyi unuttu. Günün geri kalan bölümünü ve gece boyunca yol aldılar. Ertesi günü Mûsa yanındaki delikanlıya: “Kuşluk yemeğimizi getir. Bu yolculuğumuzdan gerçekten yorgun düştük” dedi. Mûsa (aleyhisselâm) Allah’ın emretmiş olduğu yeri geçip geride bırakıncaya kadar yorgunluk duymamıştı. Beraberindeki genç delikanlı ona: “Gördün mü; o kayaya sığındığımız zaman doğrusu ben babğı unutmuşum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı dedi, . Buhâri, Tefsir 18. sûre 3

Her ikisinin de unuttuğu da söylenmiştir. Çünkü yüce Allah:

“Balıklarını unuttular” âyetinde unutmayı ikisine nisbet etmiştir. Çünkü balığı ilkin taşıyan -taşıma emri kendisine verilmiş olduğundan- Mûsa (aleyhisselâm) idi. Yollarına devam ettikten ve bir süre yol aldıktan sonra balığı yanındaki delikanlısı taşımıştı.

Musa, genç yardımcısına dedi ki: “İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya ya da uzun zamanlar geçinceye kadar durmam.”

Diyanet Vakfı
Bir vakit Musa genç adamına demişti ki: «Durup dinlenmeyeceğim; ta iki denizin birleştiği yere kadar varacağım, yahut senelerce yürüyeceğim.»

Kurtubi Tefsiri
Hani Mûsa genç delikanlısına şöyle demişti: “Ben iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmadan gideceğim yahut çok yıllar geçireceğim.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Hazret-i Mûsa’nın İki Denizin. Birleştiği Yere Yolculuğu:

“Hani Mûsa genç delikanlısına şöyle demişti” âyetinde geçen

“Mûsa” ilim adamlarının ve tarih bilginlerinin büyük çoğunluğunun görüşüne göre; Kur’ân-ı Kerîm’de sözü edilen Mûsa b. İmrân’dır. Kur’ân-ı Kerîm’de başka bir Mûsa’dan söz edilmemektedir. Aralarında Nevf el-Bikâli’nin de bulunduğu bir kesim de şöyle der: Burada sözü edilen kişi İmrân oğlu Mûsa değildir. Bu Yakub’un oğlu, Yusuf’un oğlu, Menşa’nın oğlu Mûsa’dır. Bu İmrân oğlu Mûsa’dan önce peygamber olmuştur.

Ancak bu görüşü Sahih-i Buhârî’de belirtildiğine göre İbn Abbâs ve daha başkaları reddetmişlerdir. Buhârî, İlm AA, Tefsir İH. sûre 2, 3; Müslim, Fedail 170; Tirmizî, Tefsir 18. sûre I, Müsned, V, 117. 11H.

Onun genç delikanlısı ise Yûşa’ b. Nündür. el-Mâide Sûresi (5/26. âyetin tefsirinde) ile Yusuf Sûresi’nde (12/101. âyetin tefsirinde) ondan söz edilmişti. Burada sözü edilen Mûsa’nın Menşâ oğlu olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise onun genç delikanlısı Yuşâ b. Nûn değildir,

“Durmadan gideceğim” kesintisiz olarak yürümemi sürdüreceğim, demektir. Şair de şöyle demektedir:

“Allah kavmimi var ettiği sürece

Hamd ederim O’na, sözlerimle, güzel övgülerde”.

“Durmadan gideceğim” (manasını verdiğimiz) tabirinin senden hiç ayrılmayacağını anlamında olduğu da söylenmiştir.

“İki denizin birleştiği” biribirlerine kavuştukları

“yere varıncaya kadar…” Katade der ki: Bu, Bizans ve İran denizidir. Mücahid de böyle demiştir. İbn Atiyye der ki: Bu, Azerbaycan’ın arka taraflarından Fars topraklarındaki büyük denizden ayrılan kuzeyden güneye doğru akan bir koldur. Bu görüşe göre; Şam bölgesinin karasına yakın olan yerdeki iki denizin bir araya geldiği yer iki denizin kavuştuğu yer olmalıdır.

Bu iki denizin Ürdün denizi ile Kulzul (Kızıl) denizi olduğu söylendiği gibi, Tanca yakınlarındaki iki denizin birleştiği yer olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı da Muhammed b. Ka’b yapmıştır. Ubey b. Ka’b’dan bunun Afrika’da olduğunu söylediği rivâyet edilmiştir. es-Süddî der ki: el-Kurr ve er-Ress denilen nehirler olup bunlar Ermenistan’dadır.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Bu, Endülüs’ün kıyılarının bulunduğu okyanustur. Bunu da en-Nekkaş nakletmiştir, bu da çokça zikredilendir. Bir başka kesim de şöyle demektedir. İki denizden kasıt Mûsa ile Hızır (ikisine de selam olsun)dır. Ancak bu zayıf bir görüştür. İbn Abbâs’tan da nakledilmiş olmakla birlikte bu sahih değildir. Çünkü hadislerden anlaşıldığına göre buradaki deniz suların bulunduğu bir denizdir.

Bu kıssanın sebebi de Buhârî ile Müslim’in Ubey b. Ka’b’dan yaptıkları şu rivâyette yer almaktadır. Ubey b. Ka’b Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı şöyle buyururken dinlemiştir: “Mûsa (aleyhisselâm) İsrailoğullarına bir hutbe irad etmek üzere ayağa kalktı, Kendisine: İnsanların en bilgilisi kimdir? diye soruldu. O da: Benim, dedi. İlmi, Allah’a havale etmediği için yüce Allah ona sitem etti. Ona şunu vahyetti: Benim iki denizin birleştiği yerde bir kulum var. O senden daha bilgilidir. Mûsa: Rabbim, onunla nasıl görüşebilirim? diye sorunca, yüce Allah şöyle buyurdu: Beraberine bir balık alır, onu bir zenbile koyarsın. Balığı kaybedeceğin yerde o kulu da orada bulacaksın” diye hadisin geri kalan bölümlerini nakletti. -Lâfız Buhârî’ye aittir. Buhârî, İlm AA, Enbiyâ Z7, Tefsir 18. sûre 2, }, 4; Müslim, Kedâil 170; Tirmizî, Tefsir 18 sûre 1; Müsned, V, 117, 118

İbn Abbâs der ki: Mûsa (aleyhisselâm) ve kavmi Mısır topraklarında üstünlük sağlayınca kavmini Mısır’da yerleştirdi. Orada yerleşme işleri tamamlandıktan sonra yüce Allah kendisine: Onlara Allah’ın günlerini hatırlat, diye emir verdi. O da kavmine hitab etti, onlara Allah’ın kendilerine ihsan etmiş olduğu hayırları, nimetleri, Fir’avun hanedanından onları kurtarışını, düşmanlarını helâk edişini ve kendilerini yeryüzünde onların yerine halifelik makamına getirişini hatırlattıktan sonra şunları söyledi: Ve Allah sizin peygamberinizle özel bir şekilde konuştu. Onu kendisi için beğenip seçti. Kendi nezdinden onun üzerine bir sevgi bıraktı. Sizlere ne istedinizse hepsinden verdi, sizi yeryüzündeki insanların en faziletlisi kıldı. Önceleri zelilken sizi aziz kıldı, fakır iken zengin kıldı. Cahil iken size Tevrat’ı verdi.

İsrailoğullarından birisi ona şöyle dedi: Biz senin bu söylediklerini biliyoruz. Yeryüzünde senden daha bilgili bir kimse var mıdır? Ey Allah’ın peygamberi! Hayır, deyince yüce Allah ilmi kendisine havale etmediği için ona sitem etti. Allah, Cibril (aleyhisselâm)ı gönderdi: Ey Mûsa! Benim ilmimi nereye tevdi ettiğimi (kime verdiğimi) sen ne bilirsin, dedi. İki denizin birleştiği yerde senden daha bilgili bir kulum vardır… diyerek hadisin geri kalan bölümlerini nakletti. Suyûti, ed-Durru’l-Mensar, V, 418

İlim adamlarımız der ki: Hadiste zikredilen: “O senden daha bilgilidir” ifadesi şu demektir: O teferruat kabilinden bir takım vakaların; muayyen, belirli bir takım olayların hükümlerini senden daha iyi bilir, yoksa mutlak olarak senden daha bilgilidir, demek değildir. Buna delil de Hızır’ın, Mûsa (aleyhisselâm)a söylediği şu sözlerdir: Hiç şüphesiz sen, benim bilmediğim Allah’ın sana öğretmiş olduğu bir bilgiye sahipsin. Ben de Allah’ın bana öğretmiş olduğu fakat senin bilmediğin bir bilgiye sahibim. Buna göre onların her birisi diğerine nisbecle bir bakıma daha bilgilidir. Onların birisinin bildiği diğerinin bilmediği konuda, bilen bilmeyenden daha bilgilidir.

Mûsa (aleyhisselâm) bunu işitince onun faziletli nefsi ve bilmediklerini öğrenmek için üstün gayreti dolayısıyla, kendisi hakkında: O senden daha bilgilidir, denilen kişi ile kavuşma arzusu harekete geçti. O bakımdan buna karar verdi ve zilletle boyun eğerek onunla görüşmenin yolunu sordu. Her halükârda yola koyulmakla emrolundu. Kendisine: Bir zembilde tuzlanmış bir balık taşı, diye emredildi. Bu balığın canlanıp onu kaybedeceğin yerde o kişi ile kavuşacaksın, diye haber verildi. O da gayretle, arzu ve istekle: “Ben iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmadan gideceğim” diyerek teklifini kabul eden delikanlısıyla birlikte yola koyuldu.

“Yahut çok yıllar geçireceğim âyetindeki: “”çok yıllar” kelimesi “ha” ve “kaf” harfleri ötreli olarak okunmuştur ki zaman demektir, çoğulu; şeklinde gelir. Bu kelimenin (tekilinin) “kaf” harfi sakin olarak da okunur. Bu da seksen yıl demektir, bundan daha fazla bir süre olduğu da söylenmiştir. Çoğulu; şeklinde gelir. kelimesi, tekili olup bu da; yıllar, demektir.

2- İlim Talep Etme Adabı:

Bu âyetteki fıkhı inceliklerin bazıları şunlardır: İlim adamı daha çok bilgi elde etmek maksadıyla yolculuğa çıkabilir, bu hususta hizmetçi ve arkadaşının yardımını alabilir. Fazilet sahibi ve ilim adamı kimselerle karşılaşma fırsatını -bulundukları bölgeler uzak olsa dahi- bir ganimet bilmelidir.

Selef-i Salih’in adeti de hep bu idi. Bundan dolayı ilim için yolculuk yapanlar bu hususta üstün pay sahibi oldular, gayretleriyle üstün başarılar elde ettiler, ilimlerde ayaklarıyla yere sağlam bastılar. O bakımdan gerek şanları-şöhretleri, gerek ecirleri, gerekse de faziletleri bakımından en üstün payı elde ettiler.

Buhârî der ki: Cabir b. Abdullah bir hadis için Abdullah b. Üneys’in yanına bir aylık mesafeyi katedip gitti. Buhârî, İlm 19

3- Mûsa (aleyhisselâm)ın Yanındaki Genç Delikanlı:

Yüce Allah’ın:

“Hani Mûsa genç delikanlısına şöyle demişti” âyeti ile ilgili olarak ilim adamlarının üç görüşü vardır:

1-Bu onunla birlikle olup ona hizmet eden hizmetçisiydi. Arapçada “el-fetâ” genç, delikanlı demektir. Hizmetçiler çoğunlukla genç olduklarından dolayı güzel edebin bir neticesi olarak hizmetçiye “fetâ” denilmiştir. Şeriat’da, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şu âyetinde görüldüğü gibi bu edebi teşvik etmiştir: “Sizden herhangi bir kimse benim kölem, benim cariyem, demesin bunun yerine genç oğlum, genç kızım (fetâye-fetâli) desin” Buhârî, İtk 17; Müslim, Elfâz 13-15, Ebû Dâvûd, Edeb, 75; Müsned, II, 316, 423, 444, 463. 4H4, 4yi. 496, 508.

İşte bu alçak gönüllülüğe bir teşviktir. Yusuf Sûresi’nde (12/36. âyetin tefsirinde) bu açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Âyet-i kerimede “fetâ”dan kasıt hizmetçidir. Bu da Yusuf (aleyhisselâm)ın oğlu İfrâim’in oğlu Nun oğlu Yuşa’dır. Bunun Mûsa (aleyhisselâm)ın kızkardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir.

2-Burada “Mûsa’nın fetâsı” denilmesi bu kişinin -hür olsa dahi- ilim öğrenmek için onunla birlikte bulunmasından dolayıdır. Bu da birinci mana ile aynıdır.

3- Ona fetâ denilmesi, kölenin yerini tutmasından dolayıdır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır;

“Yusuf, fetâlarına (görevlilerine): Bedellerini yüklerinin içine koyuverin… demişti”. (Yusuf, 12/62);

“Aziz’in karısı, hizmetçi delikanlısından (fetâ) murad almak istiyormuş.” (Yusuf, 12/30)

İbnu’l-Arabî der ki: Kur’ân-i Kerîm’in ifadesinin zahirinden anlaşılan onun köle olduğudur. Hadiste de bu kimsenin Yûsa b. Nûn olduğu belirtilmektedir. TefsiKe dair gelmiş rivâyetler) de belirtildiğine göre o, onun kızkardeşinin oğludur. Bütün bunlar ise kafi olarak söylenebilecek hususlardan değildir. Bu konuda tevakkuf etmek (görüş açıklamamak) daha iyidir.

4- “Çok Yıllar (Hukub)”ın Anlamı:

Allah’ın: “Yahud çok yıllar geçireceğim” âyeti ile ilgili olarak Abdullah b. Ömer der ki: Hukub, seksen yıl demektir. Mücahid, yetmiş yıldır. Katade, uzun bir süredir derken, en-Nehhâs şunları söyler: Dilbilginlerinin bildiklerine göre hukub ve hıkbe sınırları belirli olmayan, belirsiz bir zaman demektir. “Raht” ve “kavim” kelimeleri de müphem ve sınırları belli olmayan (insan topluluğu) demektir. Bunun çoğulu da “ehkaab” …diye gelir.

İşte o kentler! Zalim olduklarında onları helak ettik. Helakları için bir zaman belirledik.

Diyanet Vakfı
İşte şu ülkeler; zulmettikleri zaman onları helak ettik. Onları helak etmek için de belli bir zaman tayin etmiştik.

Kurtubi Tefsiri
İşte zulmettikleri vakit helâk ettiğimiz ülkeler! Biz, onları helâk İçin de belli bir süre tayin etmiştik.

“İşte zulmettikleri vakit helâk ettiğimiz ülkeler” âyetindeki:

“İşte” mübtedâ olarak ref mahallindedir.

“Ülkeler” anlamındaki (el-Kurâ) kelimesi de sıfat yahut bedeldir. ” (Kendilerini) helâk ettik” âyeti da haber mahallinde olup manaya hamledilmiştir, çünkü burada “ülkelerin halkı, ahalisi” anlamındadır.

“İşte” anlamındaki kelime; “Zeyd’i vurdum” kullanılışını kabul edenlerin görüşüne göre nasb mahallindedir. Yani işte Bizim sana Âd, Semûd, Medyen ve Lût kavmi ülkeleri gibi, haberlerini anlatmış olduğumuz ülkeleri zulmedip küfre sapmaları üzerine helâk ettik.

“Biz onları helâk için de belli bir süre” yani geride kalmayan ileri de gitmeyen, bilinen bir vakit

“tayin etmiştik”.

“Onları helâk etmek için” anlamındaki kelimenin; seki indeki okunuşu helâk edilmeleri için belirlenen vakic demektir. ise “Helâk edildilerden” (ism-i zaman)dır. Âsım bu kelimeyi “mim” ve “lâm” harflerini üstün ile: şeklinde okumuştur ki bu da; Helâk oldu, fiilinin mastarıdır. el-Kisaî ve el-Ferrâ’ bu kelimenin; şeklinde “mim” harfini üstün, “lâm”ı da esreli okumuşlardır,

en-Nehhâs der ki: el-Kisaî dedi ki: Bu okuyuşu ben daha çok severim, çünkü bu kelime; Helâk oldu fiilinden gelmektedir.

ez-Zeccâc der ki: Bu bir zaman ismidir ve ifadenin takdiri: Onların helâk edilecekleri vakit anlamındadır. Nitekim: “Dişi deve, erkek deve tarafından aşılandığı zamana uygun geldi (doğurdu)” sözlerine benzemektedir.

Rabbin, bağışlayandır, rahmet sahibidir. Onları kazandıklarıyla hemen cezalandırsaydı, azabı acele getirirdi. Fakat onlar için bir vaat vardır. Onun dışında sığınacak bir yer bulamayacaklardır.

Diyanet Vakfı
Senin, bağışı bol olan Rabbin merhamet sahibidir; şayet yaptıkları yüzünden onları (hemen) muaheze edecek olsaydı, onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat kendilerine tanınmış belli bir süre vardır ki, artık bundan kaçıp kurtulacakları bir sığınak bulamayacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Bununla beraber Rabbin Gafûrdur, rahmet sahibidir. O zaman şayet onları kazandıkları yüzünden sorgulasaydı, elbette onlara azâbı çabuklaştırırdı. Fakat onlar için belirlenmiş bir zaman vardır ki, onun karşısında hiçbir sığınak bulamayacaklardır.

“Bununla beraber, Rabbin Gafûrdur” yani günahları bağışlayıcıdır,

“rahmet sahibidir.” Bu da yalnız îman ehline mahsustur, kâfirlerin bundan payları yoktur. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Muhakkak Allah, kendisine şirk koşulmasını mağfiret etmez” (en-Nisâ, 4/48,116) âyetidir.

“Rahmet sahibidir” âyeti ile ilgili dört açıklama söz konusudur:

1- Af edicidir.

2- Mükâfat ve sevap verendir. Bu iki açıklamaya göre bu âyet, yalnızca Îman ehline hastır. Kâfirlerin bunda bir payları yoktur.

3- Nimet sahibidir,

4- Hidâyet verendir. Bu iki açıklamaya göre de bu âyet hem îman ehlini, hem kâfirleri kapsar. Çünkü yüce Allah dünya hayatında mü’mine nimetini ihsan ettiği gibi kâfire de nimet verir. Her ne kadar onun hidâyetiyle kâfirler doğru yolu bulmayıp mü’minler doğru yolu bulsalar da, hidâyetini mü’mine açıkladığı gibi, kâfire de açıklamıştır.

“Şayet onları kazandıkları” küfür ve masiyetler “yüzünden sorgulasaydı elbette onlara azâbı çabuklaştırırdı.” Fakat o mühlet verir. “Fakat onlar için belirlenmiş bir zaman” kendisinden sonraya bırakılmayacakları, geciktirilmeyecekleri tesbit edilmiş bir süreleri, bir ecelleri “vardır.”

Yüce Allah’ın şu âyetleri de buna benzemektedir:

“Her bir haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” (el-En’âm,. 6/67);

“Her bir va’denin yazılmış bir hükmü vardır (süresi belirlenmiştir)”. (er-Ra’d, 13/38) Yani bu ecel geldi mi ister dünyada, ister âhirette olsun geriye kalmaz.

“Onun karşısında hiçbir sığınak” İbn Abbâs ve İh Zeyd’in açıklamalarına göre barınak

“bulamayacaklardır”. el-Cevherî bu açıklamayı “es Sıhah”ta nakletmiştir. ” Sığındı, iltica etti” demektir. “Ondan kendisini kurtarmasını istedi” demektir.

Mücahid korunak diye açıklarken, Katade dost, yardımcı, veli; Ebû Ubeyde kurtuluş yeri diye açıklamıştır. Bu (yine kurtuluş yeri demek olan): Mahîs diye de açıklanmıştır. Bu açıklamaların anlamı birdir. Araplar: “Kurtulmayasıca!” derler. Şairin şu beyti de bu kabildendir:

“Kurtulmayasıca sen kendini

Terkettin Âminlere, hiçbir yara almaksızın”.

el-A’şâ da şöyle demektedir:

“Bazen ev sahibinin gafil olduğu anı yakalamak isterim,

O da bana karşı kendisini korumak isteyebilir ama sonra da (kendisini benden) koruyamaz. (Kurtulamaz).”

Rabbi’nin ayetleriyle uyarılan, sonra da onlardan yüz çeviren ve elleriyle önceden yaptıklarını unutan kimseden daha zalim kimdir? Biz onların kalplerine, onu anlamalarına engel perdeler koyduk. Kulaklarına da bir ağırlık. Sen onları hidayete çağırsan da, asla hidayet bulmazlar.

Diyanet Vakfı
Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılıp da ona sırt çevirenden, kendi elleriyle yaptığını unutandan daha zalim kim vardır! Biz onların kalplerine, bunu anlamalarına engel olan bir ağırlık, kulaklarına da sağırlık verdik. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremeyeceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatılıp, onlardan yüz çeviren, iki elinin önden gönderdiğini unutandan daha zalim kim olabilir? Gerçekten Biz onların kalpleri üstüne onu iyice anlamalarına engel perdeler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları doğru yola davet etsen -bile o bakımdan- ebediyyen hidâyete eremezler.

“Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatılıp, onlardan yüz çeviren…den daha zalim kim olabilir”. Yani Rabbinin âyetleri ile kendisine öğüt verildiği halde bunları önemsemeyen ve bunları kabul etmeyerek yüz çeviren kimseden daha zalim kimse olmaz, demektir.

“İki elinin önden gönderdiğini unutan” küfür ve masiyetlerini terkedip bunlardan tevbe etmeyen demektir. Burada “nisyân (unutmak)” terketmek anlamındadır. Anlamın kendisi için önden neler gönderip ne tür bir azâbı hakettiğini unutan… şeklinde olduğu da söylenmiştir, her iki mana da birbirine yakındır.

“Gerçekten, Biz onların kalpleri üstüne onu iyice anlamalarına engel perdeler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” küfürleri sebebiyle Biz onlara böyle yaptık, yani imanın kalplerine ve kulaklarına girmesine Biz engel olduk.

“Sen onları doğru yola” hidâyete yani îmana

“davet etsen bile o bakımdan ebediyyen hidâyete eremezler.” Bu âyet, muayyen kimseler hakkında inmiştir. Aynı zamanda bu Kaderiyyenin görüşlerini de reddetmektedir. Bu âyet-i kerîme ile aynı anlamı dile getiren bir takım âyet-i kerimeler el-İsra Sûresi’nde (17/46. âyette ve tefsirinde) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

Biz peygamberleri ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak göndeririz. Kâfir olanlar ise batılla mücadele ederler ki, onunla hakkı çürütmek için. Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alay konusu edindiler.

Diyanet Vakfı
Biz resulleri, sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kafir olanlar ise, hakkı batıla dayanarak ortadan kaldırmak için batıl yolla mücadele verirler. Onlar ayetlerimizi ve uyarıldıkları şeyleri alaya almışlardır.

Kurtubi Tefsiri
Biz peygamberleri ancak müjdeleyici ve korkutucu kimseler olmak üzere göndeririz. Kâfir olanlar ise hakkı yerinden kaydırmak İçin batıl ile mücadele verirler. Âyetlerimi ve kendisi ile tehdit edildikleri şeyi ise alaya alırlar.

“Biz Peygamberleri ancak” îman edenleri cennet ile

“müjdeleyici ve” kâfir olanları da azap ile

“korkutucu kimseler olmak üzere göndeririz.” Bu âyetin benzerleri daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Kâfir olanlar ise hakkı yerinden kaydırmak İçin batıl ile mücadele verirler.” Denildiğine göre bu âyet, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında tartışarak sihirbaz, deli, şair ve kahin gibi değişik kanaatler ileri süren

“bölüşenler” hakkında nazil olmuştur. Önceden (el-Hicr, 15/8990. âyetler ve tefsirinde) geçtiği gibi.

“Yerinden kaydırmak” âyeti yerinden izale etmek, iptal edip çürütmek anlamındadır. Bunun asıl anlamı ayağın kayması manasınadır. “Ayağı kaydı” demektir. Muzari’ ve mastarı: d’Ye gelir. “Güneş semanın ortasından (batı’ya doğru) kaydı” demektir. “delili çürük oldu” anlamındadır. “Allah onu (delilini) çürüttü” demektir. ise kaydırmak demektir. Sırat köprüsünün niteliği hakkında da Hazret-i Peygamber şöyle buyurmaktadır: “Ve cehennemin üzerine köprü kurulur, artık şefaat(e) izin verilir ve tahakkuk eder. Onlar (köprüden geçerlerken) Allah’ım esenlik ver, Allah’ım esenlik ver, diye dua ederler”. Ey Allah’ın Rasûlü! Köprü nedir? diye sorulunca, O: “(…….): Üzerinde ayakların kaydığı kaygan bir yerdir” diye buyurdu… Buhârî, Tevhîd 24; Müslim, Îman 302; Müsned, III, 17.

Şair Tarafe der ki;

“Ey EM Münzir, sen vefakârlığı isteyip durdun ve onu pek büyük bildin,

Tıpkı bir deve gibi, ayağı kaydırıcı zeminlerden de uzak geçtin.”

“Âyetlerimi” Kur’ân-ı Kerîm’i

“ve kendisi ile tehdit edildikleri” korkutuldukları

“şeyi ise alaya alırlar.”

“Kendisi ile tehdit edildikleri şeyi” âyetindeki; mastar manasını verir. Buna göre, kendilerine yapılan tehditleri alaya ahrlar, anlamındadır. Bunun; ism-i mevsûlu anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani onlar Kur’ân-ı Kerîm’i ve kendisi ile tehdit edildikleri, korkutup uyarmaları, alaya aldılar yani bir oyun ve batıl bir şey olarak bellediler. el-Bakara Sûresi’nde (2/231. âyet 4. başlıkta) buna dair açıklamalar geçmiştir.

Bunun Ebû Cehil’in tereyağı ve hurmayı alıp, işte zakkum budur, demesi ile ilgili olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, onların Kur’ân-ı Kerîm hakkında: O bir sihirdir, anlamsız rüyai ardır, öncekilerin efsaneleridir, şeklindeki sözlerine işarettir. Allah Rasûlü hakkında da:

“Bu sizin gibi bir adamdan başka mıdır?” (el-Enbiya, 21/3);

“Ve dediler ki: Bu Kur’ân iki kasabanın birindeki büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” (ez-Zuhruf, 43/31);

“Ama kâfirler: Allah bu misal ile ne kastetmiştir, derler” (el-Bakara, 2/26) demişlerdi.

Kendilerine hidayet geldiğinde, insanların iman etmelerini ve Rablerinden bağışlanma dilemeyi engelleyen, sadece evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesi ya da azabın karşılarına dikilmesidir.

Diyanet Vakfı
Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret talep etmekten alıkoyan şey, sadece, öncekilerinin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesini, yahut azabın göz göre göre kendilerine gelmesini beklemeleridir!

Kurtubi Tefsiri
İnsanlara hidâyet geldiği zaman, onları îman etmekten ve Rabblerinden mağfiret dilemekten alıkoyan tek şey; ancak öncekilerin başına gelen sünnetin kendilerine de gelip çatmasını, yahut onlara gözleri önünde azâbın gelmesini beklemeleridir.

“İnsanlara hidâyet” Kur’ân, İslâm ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)

“geldiği zaman onları îman etmekten ve Rabblerinden mağfiret dilemekten alıkoyan tek şey, ancak öncekilerin başına gelen sünnetin” yani onları helâk etmek hususundaki sünnetimizin

“kendilerine de gelip çatmasını… beklemeleridir.” Yani onları îman etmekten alıkoyan şey, Benim onlar hakkında bu husustaki hükrnümdür. Eğer Ben onlar hakkında îman edeceklerine dair hüküm vermiş olsaydım, îman ederlerdi.

“Öncekilerin başına gelen sünnet”den kasıt, kökten imha edici azap hususunda öncekilere uygulanması adet haline gelmiş azaptır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: İnsanları îman etmekten alıkoyan tek şey, onların kendilerinden öncekilerin başına gelen sünnetin kendilerinin de başına gelmesini istemeleridir. Buna göre burada hazfedilmiş ifadeler vardır.

Öncekilerin sünneti ise (imha edici) ilâhî azâbı gözleriyle görmek istemektir. Müşrikler bunu İstediler ve:

“Ey Allah! Eğer bu, senin katından hakkın kendisi ise… yahut bize acıklı bir azap gönder” (el-Enfal, 8/32) demişlerdi.

“Yahut onlara gözleri önünde azâbın gelmesini beklemeleridir” âyetinde yer alan;

“Gözleri önünde” kelimesi hal olarak nasb edilmiştir. Göz, görerek anlamındadır. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. el-Kelbî: Bu Bedir günü kılıçtan geçirilmeleridir derken; Mukâtil kasıt, ansızın gelmesini istemektir, demiştir.

Ebû Ca’fer, Âsım, A’meş, Hamza, Yahya ve Kisaî iki ötre ile; diye okumuşlar ve bununla azâbın bütün tür ve çeşitlerini kastetmişlerdir. Buna göre bu kelime; in çoğuludur. “Yol” kelimesinin çoğulunun; gelmesi gibi.

en-Nehhâs der ki: el-Ferrâ’nın görüşüne göre iki ötreli okuyuş; in çoğulu olup ardı arkasına ayrı ayrı, kısım kısım demektir. Yine ona göre; güz göre göre anlamında olması da mümkündür.

el-A’rec der ki: Onun kıraati iki ötreli olup topluca, hep birlikte anlamındadır, Ebû Amr ise; onun kıraati; şeklinde olup, gözleri önünde göz göre göre anlamındadır, demiştir.

Andolsun, bu Kur’an’da insanlar için her örnekten açıkladık. İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır.

Diyanet Vakfı
Hakikaten biz bu Kuranda insanlar için her türlü misali sayıp dökmüşüzdür. Fakat tartışmaya en çok düşkün varlık insandır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, bu Kur’ân’da insanlara her misali geniş geniş açıkladık. İnsan ise tartışması herşeyden çok olandır.

“Yemin olsun ki Biz, bu Kur’ân’da insanlara her misali geniş geniş açıkladık” âyetinin iki anlama gelme ihtimali vardır:

1- Yüce Allah’ın Kur’ân’ı Kerîm’de insanlara anlattığı çeşitli ibretler ve geçmis, kavimler.

2- Onlara rubûbiyetinin delillerine dair yaptığı açıklamalar. Buna dair açıklamalar daha önce el-İsra Sûresi’nde (17/41, âyet ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Birinci anlama göre bu bir azardır, ikincisine göre ise bir açıklamadır.

“İnsan ise tartışması herşeyden çok olandır.” Yani insanın tartışması, mücadelesi pek çoktur. Burada kastedilen en-Nadr b. el-Hâris ve onun Kur’ân hakkındaki tartışmalarıdır. Âyetin Ubeyy b. Halef hakkında olduğu da söylenmiştir.

ez-Zeccâc der ki: Âyet; kâfir tartışması herşeyden çok olandır, anlamındadır. Bu âyetle kâfirin kastedildiğinin delili ise (biraz sonra gelecek olan):

“Kâfir olanlar ise hakkı yerinden kaydırmak için bâtıl ile mücadele verirler” âyetidir.

Enes, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)den şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Kıyâmet gününde kâfirlerden bir adam getirilir. Allah ona: Benim sana rasûlümle gönderdiklerime karşı tutumun ne oldu, ne yaptın? diye sorar. Adam der ki: Rabbim Sana îman ettim, rasûllerini tasdik ettim, kitabın gereğince amel ettim. Allah ona der ki: İşte bu senin (amellerinin yazılı olduğu) sahifen! Onda bu söylediklerinin hiçbirisi yok. Adam der ki: Rabbim ben bu sahifede yazılı olanları kabul etmiyorum. Bu sefer ana şöyle denir: İşte hafaza melekleri! Onlar da senin aleyhine şahidlik ediyorlar. Adam der ki: Rabbim ben onları da kabul etmiyorum. Hem onları nasıl kabul edeyim ki, onlar ne benim nezdimdendirler ne de benim tarafımdan. Yüce Allah şöyle buyurur: İşte kitabın anası olan Levhi Mahfuz! O da bu şekilde senin hakkında şahidlik ediyor. Adam der ki: Rabbim Sen beni zulümden korumadın mı? (Bana zulmetmeyeceğini bildirmedin mi?) Yüce Allah şöyle buyurur: Evet, korudum. Adam der ki: Rabbim ben kendi aleyhime kendimden olmadıkça hiçbir şahidi kabul etmem. Yüce Allah şöyle buyurur: Derhal Biz de senin aleyhine, senin nefsinden bir şahid göndereceğiz. Adam kendi nefsinden, kendi aleyhine kimin şahidlik edeceği hakkında düşünürken ağzına mühür vurulur. Sonra da azaları dile gelerek şirk koştuğunu söylerler. Daha sonra konuşmasına da müsaade edilir. Azalarının biri diğerine lanet okuyarak cehennem ateşine girer. Azalarına der ki: Allah’ın laneti üzerinize olsun, ben sizin için mücadele edip duruyordum. Bu sefer azaları ona şöyle der: Allah’ın laneti senin üzerine olsun, sen yüce Allah’tan tek bir sözün dahi gizlenemeyeceğini bilmiyor muydun? İşte yüce Allah’ın: “İnsan ise tartışması herşeyden çok olandır” âyeti bunu anlatmaktadır. Bu hadisi bu manada Müslim yine Enes (radıyallahü anh)dan rivâyet etmiştir. Müslim, Zühd 16, 17.

Müslim’in, Sahih’inde Ali (radıyallahü anh)dan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir seferinde gelip -kendisi ve Fatıma (radıyallahü anha) içerde bulunuyorlarken- kapılarını çalar. Ve: “Namaz kılmaz mısınız?” diye buyurur. Ali (radıyallahü anh) der ki: Ey Allah’ın Rasûlü dedim, canlarımız Allah’ın elindedir. O bizi canlandırmak istedi mi canlandırır. Ben bu sözleri Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a söyleyince o da ayrılıp gitti. Sonra da onun elini baldırına vurarak: “İnsan ise tartışması herşeyden çok olandır” âyetini okuyup, gittiğini duydum. Buhâri, Tellettik! 5, Tefsir 18. sûre 1, frisam İH; Müslüm, Salâtu’l-Müsâfirîn 206; Müsned, i, 112

Suçlular ateşi görürler de, onun içine düşeceklerini anlarlar. Ondan bir kaçış yolu bulamazlar.

Diyanet Vakfı
Suçlular ateşi görür görmez, orayı boylayacaklarını iyice anladılar; ondan kurtuluş yolu da bulamadılar.

Kurtubi Tefsiri
Günahkârlar ateşi görünce İçine düşeceklerin kendileri olacaklarını anlayacaklar; fakat ondan kaçacak bir yer de bulamayacaklardır.

“Günahkârlar ateşi görünce” âyetindeki: “Gördü” fiilinin asli; şeklindedir. “Ya” harfi, hem kendisi hem de ondan önceki harf fethalı olduğundan dolayı “elif”e kalbedilmiştir. Bundan dolayı Kûfeliler bu fiilin “ya” ile yazılacağını iddia etmişlerdir. Bazı Basralılar da bu hususta aynı kanaatdedirler. Ancak aralarında Muhammed b. Yezid’in de yer aldığı işin erbabı Basralı ilim adamları bu fiili “elif” ile yazarlar. en-Nehhâs der ki: Ben Ali b. Süleyman’ı şöyle derken dinledim: Ben Muhammed b. Yezid’i şöyle derken dinledim: “Gitti, attı” ve buna benzer aslı itibariyle “ya”lı olan bütün fiiller ancak “elif” ile yazılır. Yazıda, kelimenin aslının “ya”lı yahutta “vav”lı olması arasında fark gözetilmez. Tıpkı lafızla aralarında bir fark olmadığı gibi. Şâyet “ya” harfli olanların “ya” ile yazılması gerekmiş olsaydı, “vav”lıların da “vav” ile yazılması gerekirdi. Bununla birlikte onlar bu konuda çelişkiye düşerek; “Attı” fiilini “ya” ile yazarken; “Onu attı” fiilini “elif ile yazarlar. Şayet bu yazmanın illeti onun “ya”lı oluşu olsaydı, bu fiili de (elif ile değil) ya ile yazmaları gerekirdi. Diğer taraftan onlar; “Kuşluk vakitleri” kelimesini; in çoğulu olarak; “Kisveler” kelimesini de; “in çoğulu olarak kutlanmaktadırlar. Ve “vav”lı olan bu kelimeleri “ya” ile yazmaktadırlar. Bu ise asıl kaideye binaen kabul edilemez ve isbatlanamaz bir görüştür.

“İçine düşeceklerin kendileri olacaklarını anlayacaklar” âyetindeki; “Anlayacaklar” (anlamı verilen) fiil, burada yakın ve bilgi anlamında kullanılmıştır. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Onlara: Silahlarını kuşanmış ikibin kişi hakkında

Zarurinizi (kesin kanaat ve bilginizi) söyleyiniz, dedim.”

Buradaki

“zannediniz” kesin hiliniz anlamında olup daha önceden (Bk. el-Bakara, 2/46) de geçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs der ki: Ateşe düşenlerin kendileri olacağına kesin kanaat gelirdiler, demektir. Şöyle de açıklanmıştır: Onlar cehennemi uzakça bir yerden görecekler, kendilerinin oraya düşeceklerini sanacaklar ve derhal bu cehennem ateşinin kendilerini alıveroceğini zannedecekler.

Haberde belirtildiğine göre: “Kâfir cehennemi kırk yıllık bir mesafeden görür ve kendisinin oraya hızlıca düşeceğini zanneder (kesinlikle anlar).” Müsned, III, 75

Alkame’den rivâyete göre o, bu âyetin bölümünü; “Orada coplanacaklarını anlayacaklar” diye okumuştur.

“Fakat ondan kaçacak bir yer de bulamayacaklardır.” Çünkü onları herbir yandan kuşatmış olacaktır, el-Kutebî: Kendisine yönelip gidecekleri bir başka yer bulamayacaklardır, demektir. Sığınacakları, barınacakları bir yer bulamayacaklardır, diye de açıklanmıştır. Mana birdir. Bir başka açıklamaya göre putlar, ateşi müşriklerden uzaklaştırabilecekleri bir yer, bir imkân bulamayacaklardır, demektir

O gün: “Ortaklarımı çağırın,” der. Onları çağırırlar, fakat onlara cevap vermezler. Aralarına bir engel koyarız.

Diyanet Vakfı
Yine o günü (düşünün ki, Allah, kafirlere): Benim ortaklarım olduklarını ileri sürdüğünüz şeyleri çağırın! buyurur. Çağırmışlardır onları; fakat kendilerine cevap vermemişlerdir. Biz onların arasına tehlikeli bir uçurum koyduk.

Kurtubi Tefsiri
O gün buyurur ki: “Bana ortak olduklarını zannettiklerinizi çağırın.” Onlar da çağıracaklar, fakat bunlar kendilerinin çağrılarına olumlu karşılık vermeyeceklerdir. Aralarına derin bir vadi de koyarız.

“O gün buyurur ki: Bana ortak olduklarını zannettiklerinizi çağırın”; yüce Allah’ın Benim ortaklarım nerede, diyeceği günü hatırlayın. Bu da: Bana ortak koşmuş olduklarınızı çağırın da Benim sizi azaplandırmama engel olsunlar, demektir. Yüce Allah bu sözleri puta tapıcılara söyleyecektir.

“Buyurur” anlamındaki fiili Hamza, Yahya ve Îsa b. Ömer “nûn” ile; ” Deriz” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise “ya” ile (buyurur) anlamında okumuşlardır. Çünkü yüce Allah burada:

“Bana ortak zannettiklerinizi” diye buyurmuş, fakat bize ortak zannettiklerinizi… diye buyurmamıştır.

“Onlar da çağıracaklar” yani denileni yapacaklar.

“Fakat bunlar kendilerinin çağrılarına olumlu karşılık vermeyeceklerdir”, Onların yardım isteklerini kabul etmeyecekler, az da olsa onlardan azâbı uzaklaştıramayacak, ona engel olamayacaklardır.

“Aralarına derin bir vadi de koyarız”. Enes b. Malik der ki: Buradaki “derin vadi” (tnevbık) cehennemde kan ve irinle dolu bir vadidir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Biz mü’minlerle, kâfirler arasında bir engel koyduk, demektir.

Putlar ile onlara ibadet edenler arasında böyle bir engel koyacağız diye de açıklanmıştır. Bu da yüce Allah’ın:

“Sonra onları birbirinden tamamen ayıracağız” (Yûnus, 10/28) âyetine benzemektedir.

İbnu’l-A’râbî der ki: İki şey arasında engel teşkil eden herbir şeye; (âyet-i kerîme’de kullanıldığı gibi) “mevbık” denilir.

İbn Vehb, Mücahid’den yüce Allah’ın:

“derin bir vadi” âyeti hakkında şunları söylediğini nakletmektedir: Cehennemde “mevbık” diye adlandırılan bir vadi vardır. Nevf el-Bikâlî de böyle demiştir. Ancak o; Bu derin vadi cehennemliklerle mü’minlerin arasında engel teşkil edecektir, ilavesini de yapmıştır.

İkrime der ki: Bu, cehennemde ateş halinde akan bir nehirdir. Onun iki kıyısında katırları andıran siyah yılanlar vardır. Bu yılanlar onları yakalamak için üzerlerine gittiğinde kendilerini ateşe atarak kurtulmaya çalışacaklardır.

Zeyd b. Dirhem de Enes b. Malik’ten şöyle dediğini rivâyet eder: “Mevbık” cehennemde kan ve irinden bir vadidir.

Atâ ve ed-Dahhak: Bu, cehennemde helâk edici bir yerdir, demişlerdir. İşte bu anlam ilişkisi dolayısıyla; “(………..): Günahları onu alabildiğine helâk etti” denilir.

Ebû Ubeyde bunu hetâk oluş için tesbit edilmiş bir vade diye açıklamıştır.

el-Cevherî der ki: ” helâk oldu” demektir. ise bu fiil kökünden mefıl veznindendir. Yüce Allah’ın:

“Aralarına derin bir vadi de koyarız” âyeti da buradan gelmektedir.

Bu fiilin bir diğer kullanış sekli; olup, üçüncü bir kullanım da her iki kipinde esreli olmak üzere; şeklindedir. “Onu helâk etti” anlamındadır. Züheyr der ki:

“Kim malı ile güzel övgüleri satın alırsa,

Şeref ve haysiyetini helâk edici her türlü çirkinliğe karşı korumuş olur.”

el-Ferrâ’ der ki: Yüce Allah onların dünya hayatındaki ilişkilerim âhirette helâk oluşlarına sebeb kılmıştır.

Onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım, kendi yaratılışlarına da. Sapıklık edenleri yardımcı edinecek değildim.

Diyanet Vakfı
Ben onları (İblis ve soyunu) ne göklerin ve yerin yaratılışına, ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben yoldan çıkaranları yardımcı edinecek değilim.

Kurtubi Tefsiri
Ben göklerin ve yerin yaradılışında da kendilerinin yaratılışında da onları şahid tutmadım. Ben zaten saptıranları asla yardımcı edinmiş değilim.

“Ben, göklerin ve yerin yaratılışında da kendilerinin yaratılışında da onları şahid tutmadım” âyetinde geçen (“onları” anlamındaki) zamirin İblis’e ve onun soyundan gelenlere ait olduğu söylenmiştir. Yani ne göklerin ve yerin yaratılışında ne de kendilerinin yaratılışında onlara danıştım. Aksine Ben onları dilediğim şekilde yarattım.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Ben, İblis’i ve onun soyundan gelenleri göklerin ve yerin yaratılışında da “kendilerinin” yani müşriklerin “yaratılışında da onları şahid tutmadım.” Peki nasıl olur da müşrikler Beni bırakıp onları veli edindiler?

Başka görüşe göre yüce Allah’ın:

“Ben…onları şahid tutmadım” buyruğundakî zamir müşriklere ve genel olarak bütün insanlara raci’dir. Buna göre âyeti kerîme, müneccimlerden, tabâ’iyyûn (karakter tahlilcilerin)dan, hadlerine düşmeyen iddialarda bulunan tabiplerden ve bu gibi hususlarda ileri-geri konuşan ve onlardan sayılan kimselerden oluşan çeşitli görüş sahiplerinin kanaatlerinin reddedilmesini de ihtiva etmektedir.

İbn Atiyye der ki: Ben babamı (Allah ondan razı olsun) söyle derken dinledim: el-Mehdiyye’de, Fakih Ebû Abdullah Muhammed b. Muâz el-Mehdî’yi şöyle derken dinledim: Ben Abdulhakk es-Sakalî’yi bu kanaati belirtirken ve bu âyet-i kerîme ile ilgili olarak böylece açıklamada bulunurken dinledim. O âyet-i kerimenin bu gibi taifelerin kanaatlerini reddetmekte olduğunu söylüyordu, Bu kanaati bir lakını usülcüler de zikretmişlerdir.

İbn Atiyye der ki: Ben de derim ki: Öncelikle bu âyet-i kerimede kastedilen İblis ve onun soyundan gelenlerdir. Bu açıklama ile hem sözü edilen taifelerin kanaatlerinin reddedildiği görüşü; hem de cahillere, Araplara ve: Bu vadinin güçlü ve büyük sahibine sığınırım, diyerek cinleri ta’ziuı edenlerin kanaatlerine dair bir reddi ihtiva ettiği seklindeki görüşler açıklık kazanmaktadır. Çünkü bütün bu fırkalar İblis ve onun soyundan gelenlere lâyık olmadığı bir şekilde şirin gözükmeye çalışırlar, Halbuki asıl bunların hepsini saptıranlar İblis ve onun soyundan gelenlerdir. O halde “saptıranlar” ile öncelikle kastedilenler onlardır ve sözü edilen bu taifeler de onların kapsamına girmektedir.

es-Sa’lebî der ki: Kimi ilim ehli: “Ben göklerin… yaratılışında… onları şahid tutmadım” âyeti; Felekler yeryüzünde ve birbirleri üzerinde bir takım etkilere sahiptirler, diyen müneccimlerin kanaatlerini; “yerin yaratılışında da” âyeti ise: Yer küreseldir, diğer felekler onun altından cereyan etmektedir. İnsanlar ise yerin üzerinde ve feleklerin altında yapışıktırlar; diyen hendese ile vığraşanların kanaatlerini; “kendilerinin yaratılışında da…” âyeti ise; nefislerde asıl etki sahibi olan tabiatlardır iddiasında bulunan karakter tahlilcilerin kanaatlerini reddetmeyi ihtiva etmektedir,

Ebû Ca’fer “Ben… onları şahid tutmadım” anlamındaki âyetini ta’zim anlamı ifade etmek üzere “nûn” ve elif ile: ” Biz onları şahid tutmadık” şeklinde okumuştur. Diğerleri ise (“ben…” anlamında) “te” ile okumuşlardır. Bu okuyuşlarına delil: “Ben zaten… edinmiş değilim” âyetidir. Yani göklerin ve yerin yaratılışında onların yardımlarım almadığım gibi, onlara danışmadım da.

“Ben zaten saptıranları” yani şeytanları, bir görüşe göre de kâfirleri

“asla yardımcı edinmiş değilim”.

” Yardımcı” anlamında kullanılmıştır. Bir kimsenin yardımı alınıp, onunla güç kazanıldığı takdirde: “Filanın yardımını, desteğini aldım” denilir. Bu ifade aslında; ” Elin pazusu” tabirinden alındıktan sonra, yardım ve destek manasına kullanılmıştır. Çünkü elin gücü pazudan gelir. Birisine herhangi bir hususça yardım edilip, ona bu konuda güç verilecek olursa; denilir. Allah’ın: ” Pazunu (gücünü) kardeşinle pekiştireceğiz” (el-Kasas, 28/35) âyeti, kardeşini sana yardımcı yapacağız, demektir. Burada “el-adud” kelimesi temsili bir ifade olarak (pazu demek olmakla birlikte,güç anlamında) kullanılmıştır. Çünkü yüce Allah’ın herhangi bir kimsenin yardımına ihtiyacı yoktur. Özellikle saptırıcıları söz konusu etmesi ise yergi ve azarın daha ileri çapta olması içindir.

Ebû Cafer el-Cahderî de “değilim” anlamındaki âyette yer alan “ıe” harfini üstün ile; “Değilsin” şeklinde okumuştur, yani; Ey Muhammed! sen saptırıcıları asla yardımcı edinmiş değilsin, demek olur.

“Adud” kelimesi sekiz türlü okunabilir:

1- “Ayn” harfi üstün, “dat” harfi ötreli okuyuş. Cumhûr’un kıraati olup, en fasih söyleyiş budur.

2- -Ayn” harfi üstün, “daf” harfi sakin okuyuş. Bu da Temim oğullarının şivesidir.

3- “Ayn” harfi de, “dat” harfi de ötreli okuyuş. Ebû Amr ile el-Hasen’in kıraatidir.

4- “Ayn” harfi ötreli, “dat” harfi sakin okuyuş. İkrime’nin kıraatidir.

5- “Ayn” harfi esreli, “dat” harfi üstün okuyuş. ed-Dahhak’ın kıraatidir.

6- “Ayn” harfi de, “dat” harfi de üstün okuyuş. Bu da Îsa b. Ömer’in kıraatidir.

7- Marun el-Kari’ de “ayn” harfi üstün, “dat” harfi esreli bir okuyuşu nakletmektedir.

8- Sekizinci okuyuş da (kul anlamında) kitf, (baldır anlamında) fihz diyenlerin söyleyişine uygun olarak “ayn” harfi esreli, “dat” harfi de cezimli okuyuştur.

Hani meleklere “Âdem’e secde edin” demiştik, hepsi secde etmişti, yalnız İblis etmeyip cinlerden idi. Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz beni bırakıp onu ve soyunu dostlar mı ediniyorsunuz? Onlar size düşmandır. Zalimler için ne kötü bir karşılıktır bu!

Diyanet Vakfı
Hani biz meleklere: ademe secde edin, demiştik; İblis hariç olmak üzere, onlar hemen secde ettiler. İblis cinlerdendi; Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için bu ne fena bir değişmedir!

Kurtubi Tefsiri
Hani Biz meleklere: “Âdem’e secde edin demiştik de, İblis’den başkası hemen secde etmişlerdi O İse cinden olduğu İçin Rabbinin emrinden dışarı çıkmıştı. O halde onlar sizin düşmanınızken siz Beni bırakıp da onu ve onun soyunu veliler mi ediniyorsunuz? Zâlimlerin ne kötü değiş tokuşudur bu!”

“Hani Biz meleklere: Âdem’e secde edin demiştik de, İblis’den başkası hemen secde etmişlerdi. O ise cinden olduğu için Rabbinin emrinden dışarı çıkmıştı” âyetine dair yeterli açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/34, âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Bu âyet-i kerîme ile ilgili olarak şöyle bir soru sorulmaktadır: “Cinden olduğu İçin Rabbinin emrinden dışarı çıkmıştı” âyetinin anlamı nedir? Bu hususla iki görüş vardır. Birincisi el-Halil ve Sîbeveyh’in görüşüdür, Buna göre anlam: Ona emir verilince, emrinin dışına çıkmak isteği (fısk) ona geldi ve o da asi oldu. Bu durumda onun Rabbinin emrinin dışına çıkması (fıskı)nın sebebi, Rabbinin emridir. Nitekim; açlıktan dolayı ona yemek yedirdim, demekte de bu incelik vardır. Diğer görüş ise, Muhammed b. Kutrub’un görüşü olup, buna göre: Rabbinin emrini reddetmekten dolayı o fasık oldu, anlamındadır.

“O halde onlar, sizin düşmanınızken siz Beni bırakıp da onu ve onun soyunu veliler mi ediniyorsunuz?” yüce Allah, kâfirleri azarlamak sureliyle şöyle demektedir: Ey Âdemoğulları! Siz, onu ve onun soyundan gelenleri, onlar sizin düşmanlarınız iken nasıl olur da veli, dost edinirsiniz? Bu âyette -tekil olarak geçen-: “Düşman” kelimesi, düşmanlar demek olup, cins isimdir.

“Zâlimlerin ne kötü değiş tokuşudur bu!” Yani, Allah’a ibadet etmek yerine şeytana ibadet etmek ne kötü bir şeydir! Yahut da Allah yerine İblis (i veli edinmek) ne kötüdür!

İblis’in, kendi sulbünden zürriyeti olup olmadığı hususunda görüş ayrılığı vardır. en-Nehaî dedi ki: Bir adam bana, İblis’in karısı var mıdır diye sordu ben: Bu, benim hazır bulunmadığım bir düğündür, dedim. Daha sonra yüce Allah’ın:

“Onu ve onun soyunu veliler mi ediniyorsunuz” âyetini hatırladım, burada karısı olmaksızın onun zürriyetinin olmayacağını anladım, bunun üzerine ona: Evet dedim.

Mücahid dedi ki: İblis, kendi fercini yine kendisinin fercine soktu ve beş tane yumurta çıkardı. İşte zürriyetinin aslı budur. Bir diğer görüşe göre yüce Allah onun sağ baldırında bir erkeklik organı, solunda da ona bir ferc yaratmıştır. O da bunu ötekine birleştirmekte ve her gün onun on tane yumurtası çıkmaktadır. Her bir yumurtadan, erkek ve dişi olmak üzere yetmiş şeytan çıkmaktadır. Bu şeytan, çıkmakla birlikte uçuverir. Babaları nezdinde mevkileri en yüksek olanları, Âdemoğulları arasında en büyük fitne çıkaranlarıdır.

Kimileri de şöyle demiştir: İblis’in ne çocukları, ne de zirriyeti vardır. Onun zürriyeti, şeytan arasındaki yardımcılarıdır,

el-Kuşeyrî Ebû Nasr da der ki: Özetle, yüce Allah, İblis’in bir zürriyetinin ve ona tabi olan kimselerin bulunduğunu haber vermiştir. Bunlar, Âdemoğullarına vesveselerde bulunurlar ve onların düşmanıdırlar. Bizim için onların doğum keyfiyetleri ile İblis’ten zirriyetin meydana gelmesine dair sabit herhangi bir rivâyet yoktur. O bakımdan bu konuda söz söylemek sahih nakle bağlıdır.

Derim ki: Bu konuda sahih olarak sabit olan el-Humeydî’nin “el-Cem’ beyne’s-Sahiheyn” adlı eserinde İmâm Ebû Bekir el-Berkanî’den naklettiği rivâyettir. O, kendi kitabında müsned olarak Ebû Muhnmmed Abdulğani b. Said el-Hafız’dan, o Âsım’dan, o Ebû Osman’dan, o, Selman’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Pazara ilk giren kişi de sen olma, son çıkan kişi de sen olma. Çünkü şeytan orada yumurtlamış ve orada yavrulanmıştır.” Aynı manada, yakın lâfızlarla bir hadis: Müslim, FedSilu’s-Sahâbe 100.

İşte bu, şeytanın kendi sulbünden zürriyeti bulunduğunun delilidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

İbn Atiyye der ki: Yüce Allah’ın:

“Onun soyunu” âyeti, münker işleyip kişiyi batıla sürükleyen kimselerin vesvese veren şeytanlardan olmalarını gerektirmektedir.

Taberî ve başkalarının da naklettiğine göre Mücahid şöyle demektedir: İblis’in soyu şeytanlardır. O bunları şöyle sayardı: Zelenbûr, pazarlarla görevlidir, O, sema ile arz arasındaki bütün pazarlara sancağını diker. Bu sancağı ilk atılan dükkân ile son kapanan dükkân üzerine koyar. Seber ise, musibetlerle görevlidir. Bu kimse (musibetler vukuunda) yüzlere vurmayı, yakaları yırtmayı, vaveyla ile dua etmeyi ve Savaşa çağırmayı emreder. el-A’ver ise, zina yapılan kapılar üzerinde görevlidir. Mesûd, haberler ile görevlidir. O, haberleri alır insanların ağzına bırakır. İnsanlar ise (tetkik edecek olurlarsa) bu haberlerin aslı olmadığını görürler. Tasim bir kimse evine girip de selam vermeyip, Allah’ın ismini da anmayacak olursa, ev eşyasından kaldırılmayan şeyleri ve güzelce yerine yerleştirilmeyen şeyleri ona gösterir. Yemek yeyip de Allah’ın ismini anmayacak olursa, onunla beraber yer.

el-A’meş der ki: Bazen eve girdiğimde Allah’ın ismini anmıyor ve selam vermeyebiliyorum. Bir abdest leğenini görür: Bunu kaldırın derim ve evdekilerle tartışmaya koyulurum. Sonra durumu hatırlar: Dâsim, Dâsim (bunlar onun işidir, ondan Allah’a sığınırım) derim.

es-Sa’lebî ve başkaları Mücahid’den ayrıca şunu da naklederler: el-Ebyad ise, Peygamberlere vesvese verendir. Sahr, Süleyman (aleyhisselâm)’ın yüzüğünü çalandır. Velhân, taharet ile görevlidir ve bu hususta o, vesvese telkin eder. el-Akyes, namazla görevlidir, namazda vesvese verir. Murre, çalgılar ile görevlidir. Künyesi de budur. (Ebû’l-Mezâmîr) el-Hufâf, çöllerde bulunur, insanların yönlerini kaybetmelerini ve nereye gideceklerini bilmemelerini sağlar, el-Gaylân da onlardan birisidir.

Ebû Mutî’ Meçhul b. el-Fadl el-Nesefî, “Kitabu’l-Lulüiyyat”da, Mücahid’den şöyle dediğini nakletmektedir: el-Hufâf, içki ile görevlidir. Lekus ise, insanları birbirine karşı kışkırtmakla görevlidir, el-A’ver, sultanın kapılarında görevlidir. (Devamla) dedi ki: ed-Darânî de şöyle demektedir: îblis’in “el-Mütekadî” diye bilinen bir şeytanı da vardır. Bu kimse Âdemoğlunun yirmi sene öncesinden gizlice işlemiş olduğu (hayırlı) bir ameli çıkartır ve Âdemoğlu da bundan açık olarak söz eder (ihlâsla yaptığı ameline riya bulaştırır).

İbn Atiyye der ki: Bu ve buna benzer rivâyetler sahih bir senet ile gelmemiş rivâyetlerdendir. en-Nekkâş, bu anlamda uzun uzun rivâyetler nakletmiş ve şahinlikten alabildiğine uzak hikâyeler toplamıştır. Ben, bu hususta Müslim’in kitabında yer alan şu hadisten başka sahih bir hadisle karşılaşmadım: Namaz ile görevli Hinzib adında bir şeytan vardır. Müslim, Selâm 68. Tirmizî de, el Velehân diye adlandırılan abdest ile görevli bir şeytan bulunduğunu zikretmektedir. Tirmizî, Tahâre 43; İbn Mâce, Tatıâre 48; Müsned, V, 136

Derim ki; İsmin tayiniyle ilgili olarak söylenen bu sözler doğrudur’ Ancak, İblis’in birtakım tabilerinin, yardımcılarının ve askerlerinin bulunduğu kat’î olarak bilinen bir husustur. Biz, sahih hadiste de zikrettiğimize göre -Mücahid ve başklarının da söylediği gibi- kendi sulbünden olan çocukları vardır.

Müslim’in Sahihi’nde de Abdullah b. Mes’ûd’dan şöyle dediği nakledilmektedir: Şüphesiz şeytan, bir adam suretine girer. Bir topluluğun yanına varır ve onlara yalan sözler nakleder. Bunlar, etrafa dağılırlar, onlardan birisi de şöyle der: Ben, yüzünü bildiğim, fakat adının ne olduğunu bilemediğim bir adamı şöyle derken dinledim, der…

el-Bezzâr’ın Müsned’inde Selman el-Farisî’den söyle dediği rivâyet edilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Eğer gücün yetiyorsa, pazara ilk giren ve oradan son çıkan kimse olma. Çünkü orası şeytanın bir Savaş alanıdır ve sancağını da oraya diker.” Müslim, Fedâilus-Sahâhe 100

Ahmed b. Hanbd’în Müsned’inde de şöyle denmektedir: Bize Abdullah b. el-Mubarek haber verdi. Bize Süfyan, Atâ b. es-Satb’den anlattı, o Ebû Abdurrahman es-Sülemî’den, o Ebû Mûsa el-Eşarîden dedi ki: İblis, sabah olup da askerlerini etrafa yayınca şöyle der: Müslüman birisini sapıtan kimseye ben tacı giydireceğim. Birisi ona şöyle der: Ben, filana telkinde bulunmaya öyle devam ettim ki, sununda hanımını boşadı. Aradan fazla geçmeden evlenir diye cevap verir. Bir başkası da şöyle der: Ben, filanın yakasını anne-babasına isyan etmedikçe bırakmadım. (İblis) der ki: Aradan fazla zaman geçmez, onlara iyi davranır. Bir diğeri şöyle der: Ben, içki içinceye kadar filanın yakasını bırakmadım. İblis, sen ha! der. O da şöyle söyler: Sonunda zina edinceye kadar da filanın yakasını bırakmadım. O, yine: Sen ha! der, şeytan devamla der ki: Ben, adam öldürünceye kadar yine filanın yakasını bırakmadım. İblis, sen, sen ha! der.

Müslim’in Sahih’inde Hazret-i Cabir’den şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İblis, tahtını suyun üzerine koyar. Sonra da birliklerini etrafa gönderir. Mevki itibariyle ona en yakın olanları en büyük fitne çıkartabilenleridir. Onlardan biri gelir, ben şu şu işleri yaptım der, o, bir şey yapmadın, der. Sonra yine onlardan birisi gelir ve: Ben, onunla ailesi arasına tefrika sokmadan onu terketmedim, der, Bunun üzerine İblis onu kendisine yakınlaştırır. Veya (radıyallahü anhvi) dedi ki; Onu yanından ayırmaz ve sen ne iyisin, der.” Müslim, Sıfâru’l-Münâfikîn 67 Bu hadis de daha Önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ben, Hocam, İmâm Ebû Muhammed Abdu’l-Mu’ti’yi İskenderiye serhaddinde şöyle derken dinledim: el-Beydâvî diye adlandırılan bir şeytan vardır. Bu şeytan, aralıksız iftar etmeksizin oruçlarını sürdüren fakirlere görünür. Açlık onlarda sağlam bir yer edinip beyinlerine zarar verecek hale gelince, onlara öyle bir ışık ve öyle bir nûr gösterir ki, etraflarındaki bütün evler bu aydınlıkla dolar taşar. Onlar, artık maksatlarına ulaştıklarını ve bunun Allah’dan olduğunu zannederler, oysa durum hiç de zannettikleri gibi değildir.

Kitap ortaya konur. Suçlular, içinde olanlardan dolayı korku içindedir. Derler ki: “Vay halimize! Bu kitaba ne oluyor ki küçük büyük hiçbir şey bırakmamış, hepsini saymış!” Yaptıklarını hazır bulurlar. Rabbin kimseye zulmetmez.

Diyanet Vakfı
Kitap ortaya konmuştur: Suçluların, onda yazılı olanlardan korkmuş olduklarını görürsün. «Vay halimize! derler, bu nasıl kitapmış! Küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın (yaptıklarımızın) hepsini sayıp dökmüş!» Böylece yaptıklarını karşılarında bulmuşlardır. Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez.

Kurtubi Tefsiri
Kitap ortaya konmuş olacak, günahkârları onun içindekilerden korkuya kapılmış göreceksin. “Vay bizim halimize! Bu kitaba ne olmuş, küçük büyük birşey bırakmamış, sayıp dökmüş” diyecekler. Onlar, İşlediklerini de hazır bulacaklardır. Rabbin kimseye zulmetmez.

“Kitap, ortaya konmuş olacak” âyetindeki “el-Kitap” cins isim olup iki anlama gelir. Birincisine göre bunlar, kulların ellerinde bulunacak olan amel kitapları (defterleri) dir. Bu açıklama Mukâtil ‘e aittir. İkincisine göre ise, hesabın konulacağı (görüleceği) demektir. Bu açıklamayı da el-Kelbî yapmıştır. Burada hesap’dan “kitap” diye söz edilmiştir. Çünkü o zaman insanlar yazılmış olan amellerine göre hesaba çekileceklerdir.

Ancak, birinci görüş daha güçlüdür. Bunu İbnü’l-Mübarek zikretmiş olup şöyle demektedir: Bize el-Hakem veya Ebû’l-Hakem, -Nuaym tereddüt etmiştir- İsmail b. Abdurrahman’dan, o, Esedoğullarından bir adamdan naklen dedi ki: Hazret-i Ömer, Ka’b’a şöyle dedi: Ne oluyor ey Ka’b! Haydi bize âhireöe olacaklardan sözet! O da olur ey mü’minlerin emiri dedi. Kıyâmet günü oldu mu, Levh-i Mahfuz kaldırılır ve mahlukattan ameline bakmayacak hiç bir kimse kalmayacaktır. -(Devamla) dedi ki:- Sonra, kulların amellerinin yazılı olduğu sahifeler getirilir. Bunlar Arşın etrafında yayılırlar. İşte yüce Allah’ın:

“Kitap, ortaya konmuş olacak. Günahkârları, onun içindekilerden korkuya kapılmış göreceksin. Vay bizim halimize! Bu kitaba ne olmuş, küçük büyük hiç bir şey bırakmayıp sayıp dökmüş” âyetinde kastedilen budur. -el-Esedî dedi ki: “Küçük” şirkten aşağı olan günahlardır, “büyük” ise şirktir ve bunların hepsini sayıp dökmüş olacaktır-. Ka’b dedi ki: Daha sonra mü’min çağırılır ve kitabı ona sağ tarafından verilir. O da o kitaba bakarken, iyilikleri insanlar tarafından görülmektedir. Kötülüklerini ise, kendisi okur. Buna sebep ise, onun: Benim iyiliklerim vardı ve bunlardan söz edilmemektedir, demesin diyedir. Yüce Allah ona bütün amelini göstermeyi murad ettiğinden böyle olacaktır. Nihayet o, kitapta yazılı olanların eksik olduğunu görecek ve bütün bunların sonunda ise, kendisine mağfiret olunduğunu, -şüphesiz ki sen cennet ehlindensin (denildiğini)- görecek. İşte o vakit arkadaşlarına yönelecek ve sonra da:

“İşte alın okuyun kitabımı! Ben, zaten hesabıma gerçekten kavuşacağımı biliyordum” (el-Hakka, 69/19-20) diyecektir. Daha sonra kâfir çağırılacak, ona da kitabı solundan verilecek. Sonra da bu kitabı dürülüp arkasına konulacak ve boynu geriye doğru bükülecektir. İşte yüce Allah’ın;

“Kitabı arkasından verilecek kimseye gelince” (el-İnşikak, 84/10) âyetinde anlatılan budur. O da kitabına bakacak, bütün kötülüklerinin insanlara da göründüğünü görecek. Kendisi de iyiliklerine bakacak. Tâ ki o: Ben, işlediğim kötülüklerden dolayı mı mükâfatlandırılıyorum, demesin.

Fudayl b. İyad da bu âyet-i kerimeyi okudu mu şöyle derdi: Vay başımıza geleceklere! Büyük musibetler gelmeden önce küçüklerden dolayı yüce Allah’a koşunuz.

İbn Abbâs da şöyle demektedir: Küçükten kasıt gülümsemek, büyükten kasıt da gülmektir. Bununla yüce Allah’a isyan olarak yapılanlarını kastetmektedir. Bunu da es-Sa’lebî nakletmektedir. el-Maverdî’nin İbn Abbâs’dan naklettiğine göre, küçükten kasıt gülmektir.

Derim ki: Şayet masiyetten dolayı değilse, gülmenin küçük bir günah olma ihtimali vardır. Çünkü masiyete rıza göstererek gülmek ve masiyete razı olmak bir masiyettir. Buna göre ise gülmek büyük günah olur. Böylelikle bu iki görüş bu şekilde telif edilmiş olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır. Yahut da el-Maverdînin naklettiği rivâyette gülmek, tebessüm olarak yorumlanabilir. Nitekim yüce Allah:

“Sözünden dolayı gülercesine tebessüm edip dedi ki…” (en-Neml, 27/19) diye buyurmaktadır.

Saîd b. Cübeyr de şöyle demektedir: Küçük günahlar dokunmak, öpmek gibi. Büyük günahlar ise, fuhşiyat ve zina işlemektir. Buna dair açıklamalar daha Önceden en-Nisâ Sûresi’nde (4/31- âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Katade der ki: Bunlar, işledikleri her bir şeyin yazılmış olacağından şikâyet edeceklerdir. Ancak, hiç bir kimse zulme uğramaktan şikâyet edemeyecektir. O bakımdan sizler de küçük ve önemsiz bulduğunuz günahlardan alabildiğine sakınınız. Çünkü bu küçük günahlar sahipleri aleyhine toplanıp bir araya gelir ve sonunda o kimseyi helâk ederler. Yine bu açıklama önceden de geçmiş bulunmaktadır.

“Sayıp dökmüş” ifadesi ise, onları çepeçevre kuşatmış ve hepsini birer birer saymış demektir. Burada sayıp dökmenin kitaba İzafe edilmesi, anlam genişletilerek (mecazi olarak) kullanılmıştır.

“Onlar, işlediklerini de hazır bulacaklardır.” Yani, bütün yaptıklarının sayılıp dökülme işleminin hazır olduğunu göreceklerdir. Amellerinin karşılığını hazır bulacaklardır, diye de açıklanmıştır.

“Rabbin kimseye zulmetmez.” Yani, kimseyi başkasının suçundan dolayı sorumlu tutmaz ve hiç bir kimseyi yapmadığından dolayı muaheze etmez. Bu açıklamayı ed-Dehhak yapmıştır.

Şöyle de denilmiştir: Hiç bir itaatkârın sevap ve mükâfatı eksik verilmez. Hiç bir isyankârın da cezası artırılmaz.

Rabbinin huzuruna saf halinde çıkarılırlar: “Andolsun, sizi ilk yarattığımız gibi bize geldiniz. Hayır, siz, size bir zaman tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız.”

Diyanet Vakfı
Ve hepsi sıra sıra Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır: Andolsun ki sizi ilk defasında yarattığımız şekilde bize geldiniz. Oysa size vadedilenlerin tahakkuk edeceği bir zaman tayin etmediğimizi sanmıştınız, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Saf halinde Rabbine arz edilecekler. “Yemin olsun ki, ilk kez sizi nasıl yaratmış İsek öylece Bize geldiniz. Hatta size va’dettiğimizi yerine getireceğimiz bir zaman tayin etmediğimizi ileri sürmüştünüz.”

“Saf halinde Rabbine arz edilecekler” âyetindeki;

“Saf halinde” kelimesi, hal olarak nasb edilmiştir. Mukâtil der ki: Bunlar, namazdaki saflar gibi biri diğerinin arkasında saflar halinde arz edileceklerdir. Her bir ümmet ve her bir zümre bir saf olacaktır. Yoksa hepsi tek bir saf olacaklardır, demek değildir.

“Saf halinde” hep birlikte, anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah:

“Sonra da saf halinde gelin” (Tâ-Hâ, 20/64) âyeti da, hep birlikte gelin, demektir. Bunun, ayakta arzedileceklerdir, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Hafız Ebû’l-Kasım Abdurıahman b. Mende’nin, “Kitabu’t-Tevhid”inde Muaz b. Cebel’den rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Muhakkak, şanı yüce ve mübarek olan Allah, kıyâmet gününde dehşetli olmayan fakat yüksek bir sesle şöyle nida edecektir: Ey kullarım! Gerçek şu ki Ben Allah’ım. Benden başka hiç bir ilâh yoktur. Merhametlilerin en merhametlisi, hakimlerin en hakimi, hesap görenlerin en çabuk hesap göreniyim, Kullanın! Bu gün sizin için hiç, bir korku da yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de. Haydi, delilinizi hazırlayınız, vereceğiniz cevabı kolaylaştırın iz. Hiç şüphesiz siz sorguya çekileceksiniz ve hesabınız görülecektir, Ey Meleklerim! Kullarımı hesaplarının görülmesi için parmak uçlarına göre (veya parmak uçları üzerinde) saflar halinde ayakta dikiniz,”

Derim ki: Bu hadis, bu âyetin tefsiri hususunda gayet açık ve açıklayıcıdır. Müfessirlerin birçoğu bunu zikretmemektirler. Biz ise bunu “et-Tezkire” adlı kitabımızda kaydettik ve bu hadisi oradan naklettik. Yüce Allah’a hamd olsun.

“Yemin olsun ki, ilk kez sizi nasıl yaratmış idiysek öylece Bize geldiniz.” Yani onlara şöyle denilecektir: Yemin olsun ki siz, huzurumuza çıplak ayaklı, elbisesiz, beraberinizde mal ve evlat olmaksızın geldiniz. Tek tek geldiniz; diye de açıklanmıştır. Bunun delili Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun sizi ilk defa yarattığımız gibi yapayalnız, teker teker huzurumuza geldiniz” (el-En’âm, 6/94) âyetidir ki, buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır, ez-Zeccâc da şöyle demektedir: Sizi yarattığımız gibi, öldükten sonra da işte dirilttik, demektir.

“Hatta size… ileri sürmüştünüz” âyeti, öldükten sonra dirilişi inkâr edenlere bir hitaptır. Yani siz, dünyada iken hiç bir zaman öldükten sonra diriltilmiyeceğinizi ve diriliş için bir araya getirilmeniz için size bir vakit tayin etmediğimizi dahi iddia etmiştiniz,

Müslim’in Sahihi’nde Âişe (radıyallahü anha) dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “İnsanlar, kıyâmet gününde çıplak ayaklı, elbisesiz ve sünnelsiz olarak halledileceklerdir.” Ey Allah’ın Rasûlü! Erkekler ve kadınlar birbirlerine bakacaklar, öyle mi? diye sordum. Şöyle buyurdu: “Ey Âişe! Durum, biribirlerine bakmalarına imkân vermeyecek kadar dehşetli ve ağır olacaktır.” Müslim, Cennet 56: İbn Mâce, Zülul 33; Müsned, VI, =>3.

Buna dair açıklamalar daha önce el-En’âm Sûresi’nde (6/94. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dağları yürüttüğümüz, yeryüzünün ortaya çıktığı günü hatırla. Onları toplayacağız, onlardan hiçbirini bırakmayacağız.

Diyanet Vakfı
(Düşün) o günü ki, dağları yerinden götürürüz ve yeryüzünün çırılçıplak olduğunu görürsün. Hiçbirini bırakmaksızın onları (tüm ölüleri) mahşerde toplamış olacağız.

Kurtubi Tefsiri
O günde dağları yürüteceğiz. Ve sen, yeryüzünü çırılçıplak göreceksin. Onları da hiç birini bırakmaksızın mahşerde toplamış olacağız.

“O günde dağları yürüteceğiz ve sen yeryüzünü çırılçıplak göreceksin”

âyeti ile ilgili olarak kimi nahivciler şöyle demiştir: İfadenin takdiri şöyledir: Dağları yürüteceğimiz o günde, haki kalacak olan salih ameller Rabbinîn nezdinde daha hayırlıdır.

en-Nehhâs ise şöyle demektedir: Bu, âyetin başına gelen “vav” harfi dolayısıyla yanlıştır. Dağları yürüteceğimiz o günü hatırlat anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani dağlan, yeryüzündeki yerlerinden kaldırıp bulutları yürüttüğümüz gibi yürüteceğimiz günü hatırla. Nitekim yüce Allah bir başka âyet-i kerimede:

“Halbuki onlar (dağlar) bulutların gitmesi gibi giderler” (en-Neml, 27/88) diye buyurmaktadır.

Daha sonra dağlar kırılıp dökülecek ve tekrar yere iade olacaklardır. Nitekim yüce Allah bir başka yerde:

“Dağlar, parça parça ufalandığı, dağılmış toz haline geldiği zaman” (el-Vâkıa, 36/5-6) diye buyurmaktadır.

İbn Kesîr, el-Hasen, Ebû Amr ve İbn Âmir; “O günde… yürütülecek” şeklinde “te” harfi ötreli “ye” harfi üstün; ” Dağlar” kelimesini de meçhul fiil dolayısıyla ötreli okumuşlardır.

İbn Muhaysın ile Mücahid, O günde dağlar yürüyecek” şeklinde “te” harfi üstün olarak ve; “yürüdü” fiilinden muzari olmak üzere okumuşlar, “dağlar” anlamındaki kelimeyi merfu olarak okumuşlardır.

Ebû Amr’ın kıraatinin delili, yüce Allah’ın:

“Dağlar yürütüldüğü zaman” (et-Tekvir, 81/3) âyetidir. İbn Muhayaın’ın kıraatinin delili ise:

“Dağlar da yürür” (et-Tur, 52/10) âyetidir. Ebû Ubeyd ise “nün” ile ve “yürüteceğiz” anlamındaki kıraati tercih etmiştir. Buna sebep ise yüce Allah’ın:

“Onları da… mahşerde toplamış olacağız” âyetidir.

“Çırılçıplak” ifadesinin anlamı ise, açıkta, görünür, üzerinde orayı örtecek dağ, ağaç, yapı gibi şeylerin bulunmadığı bir hak- sokacağız, demektir. Yani, “o sırada yeryüzünün mahsulleri kökten koparılmış, dağları sökülmüş, binaları yıkılmış, açıkta görünür ve meydanda olacaktır. Tefsir bilginleri bu görüştedirler.

“Ve sen yeryüzünü çırılçıplak göreceksin” ifadesinin, içinde bulunan hazineler ve mallaı açığa çıkmış olacaktır, anlamında olduğu söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“İçinde ne varsa dışarıya bırakıp bütünüyle boşaldığı.” (el-İnşikak, 84/4);

“Yer, içindeki ağırlıklarını dışarıya çıkardığında.” (el-Zilzal, 99/2) Bu da Ala’nın görüşüdür.

“Onları da hiç birini bırakmaksızın” hiç birini terketmeksizin

“mahşerde” yani Rabbin huzurunda durmak için tayin edilmiş olan yerde

“toplamış olacağız.”

Şunu terkettim, bıraktım” denilir. Nitekim Antere de şöyle demiştin

“Azaları yere yıkılmış olarak terkettim onu.

Diğerlerinin ise kimi yaralı, kimi yere yıkılmıştı.”

“gadr etmek” de buradan gelmektedir, çünkü bu da sözüne bağlı kalmayı terketmek demektir. Su birikintisine “el-Ğadîr” denilmesinin sebebi, akan suyun onu bırakıp gitmesinden dolayıdır. Kadının saç örüklerine (çoğulu olan:) “el-Gadâir” denilmesinin sebebi ise bu örüklerini arkasına atmasından dolayıdır.

Yüce Allah burada, Biz onları iyileriyle, günahkârlarıyla, cînleriyle, insanlarıyla mahşerde toplamış olacağız, diye buyurmaktadır.

Mal ve evlatlar, dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı ve umut bakımından daha hayırlıdır.

Diyanet Vakfı
Servet ve oğullar, dünya hayatının süsüdür; ölümsüz olan iyi işler ise Rabbinin nezdinde hem sevapça daha hayırlı, hem de ümit bağlamaya daha layıktır.

Kurtubi Tefsiri
Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Ama bakî kalacak olan salih amellerdir. Rabbinin nezdinde sevapça da hayırlıdırlar, emelce de hayırlıdırlar.

“Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür” âyetinde, -tekil gelen-: “Zînet: süs” kelimesinin -ikil olarak-şeklinde gelmesi de mümkündür. Bu kelime, ister ikil ister tekil olsun, mübtedânın (mal kelimesinin) haberidir.

Mal ve oğulların dünya hayatının süsü olmasının sebebi, malın güzel ve faydalı olmasından, oğulların da güç ve savunma kaynağı olmalarındandır. O bakımdan her ikisi de dünya hayatının süsüdürler. Ancak beraberlerinde mal ve oğulların sıfatlarının bir karinesi de vardır. Çünkü âyetin anlamı şudur: Mal ve oğullar, şu hakir ve aşağılık dünyanın süsüdür. O bakımdan, kendinizi onların arkasından koşturmayın, tabi kılmayın.

Bu âyet böylece Uyeyne b. Hısn ile onun benzerlerine zenginlik ve şerefleri dolayısıyla iftihar etmelerine karşılık bir red mahiyetindedir. Yüce Allah bununla, dünya hayatının süsü olan bir şeyin rüzgârın sallallahü aleyhi ve sellemurduğu kurumuş çerçöp gibi gelip geçici olduğunu, kalıcı olmayan bir aldanış olduğunu haber vermektedir. Geriye ise ancak kabir azığı ve âhiret hazırlığı olan şeyler kalır. Eskiden beri şöyle denirdi: Sen, gönlünü mala bağlama. Çünkü o geçip giden bir gölgedir. Kadınlara da bağlama. Çünkü bugün seninle beraberdirler, yarın senden başkalarıyla. Yöneticiye de kalbinden bağlanma. Çünkü o bugün senin lehinedir, yarm başkasının lehine olur. Esasen bu hususta yüce Allah’ın:

“Mallarınız da, evlatlarınız da sizin için ancak bir fitnedir” (et-Teğâbun, 64/15) âyeti yeterlidir. Yine bir başka yerde yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak ki, eşleriniz ve evlatlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının.” (et-Teğabun, 64/14)

“Ama baki kalacak olan” yani, Selman’ın, Suhayb’ın, müslüman fakirlerin yaptıkları itaatler, Hsalih amellerdir. Rabbinin nezdinde” bunlar, “sevapça da hayırlıdırlar” üstündürler, “emelce de hayırlıdırlar.” Yani, salih ameli bulunmayıp mal sahibi, oğul sahibi olan kimseden emelleri daha üstün ve değerlidir. Dünya hayatının zînetinde hayır yoktur. Ancak bu yönüyle yüce Allah’ın:

“O günde cennetliklerin kalacakları yer çok hayırlı ve dinlenecekleri yer çok güzeldir.” (el-Furkan, 25/24) âyetini andırmaktadır Bundan dolaylı olarak cehennemliklerin kalıç yerlerinin hayırlı olacağı manası anlaşılsa hile, cehennemliklerin kalacağı yerde hayır olmadığı gibi, salih amellerin daha hayırlı olduğu belirtilmekle birlikte, salih olmayan amellerde hayır bulunduğu manası anlaşılmamalıdır. Merhum müfessir âyetlerin muhtevalarını bu yönleriyle birbirine benzetmektedir.

Şöyle de denilmiştir: Burada “hayırlı oluş”tan kasıt, cahillerin kendi kanaatlerince daha hayırlı olduğunu zannettikleri şeylerden daha hayırlı olduğudur. İlim adamları, “baki kalacak olan salih ameller” âyeti hakkında farklı açıklamalarda bulunmuşlardır. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Ebû Meysere ve Amr b. Şurahbil bunların beş vakit namaz olduklarını söylerler. Yine İbn Abbâs bunların söz ve fiil türünden olsun âhirete kalacak olan her türlü salih amel olduğunu söylemiştir. İbn Zeyd de böyle demiş olup, et-Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. İnşaallah sahih olan açıklama da budur. Çünkü sevabı âhirete kalan her bir şey hakkında bu hükmün verilmesi caizdir.

Ali (radıyallahü anh) da şöyle demiştir: Ekin iki türlüdür. Mal ve oğullar dünya ekinidir. Âhiret ekini ise kalıcı salih amellerdir. Allah, kimi zaman bunları bir arada bazı kimselere verebilir.

Cumhûr şöyle demiştir: Burada kalıcı olan salih amellerden kasıt, faziletleri nakledilmiş bulunan sözlerdir: Allah’ı her türlü eksiklikten tenzih ederim. Hamd, Allah’a mahsustur. Allah’dan başka hiç bir ilâh yoktur, Allah en büyüktür. Her türlü güç ve takat, ancak yüce ve büyük olan Allah iledir. Muvatta’, Kur’ân 23 Bu hadisi Muvatta’’da Umare b. Sayyad’dan, o, Said b. el-Müseyyeb’den rivâyet etmiştir. Umare b. Sayyad, Said b. el-Müseyyeb’i, “baki kalacak olan salih ameller” hakkında şöyle derken dinlemiş: Bu, kulun: “Allah en büyüktür. Allah’ı her türlü noksanlıktan tenzih ederim. Hamd, Allah’a mahsustur. O’ndan başka hiç bir ilâh yoktur. Her türlü güç ve takata ancak Allah iledir,” demesidir.

Bu hadisi, Nesâî de müsned olarak Ebû Said el-Hudrî’den şöylece rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Baki kalacak olan salih amelleri çokça işleyiniz.” Onlar hangileridir ey Allah’ın Rasûlü? diye sorulunca şöyle buyurdu: “Tekbir (Allahu ekber), Tehlil (Lâ ilâhe illâlah), Teşbih (Subhanallah), Elhamdülillah ve La havle velâ kuvvete illa billah (bütün güç ve kudret ancak Allah iledir)” (demektir.) Ebû Muhammed Abdulhak -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- sahih olduğunu belirtmiştir.

Katade’nin rivâyetine göre de Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) eline bir dal alıp onun yapraklarını silkeledi ve şöyle buyurdu: “Müslüman bir kimse, “subhanallahi velhamdu lillahi ve lâilâhe illallahu vallahu ekber: Allah’ı her türlü eksiklikten tenzih ederim, hamd Allah’a mahsustur, Allah’tan başka hiç bir ilâh yoktur, Allah en büyüktür” diyecek olursa, bunun yapraklarının düştüğü gibi onun da günahları dökülür. Ey Ebû’d-Derda! Bunlar (söylemek) ile senin arana engel olunmadan önce bunları al (öğren). Çünkü bunlar cennet hazinelerinden ve sözün en seçkinlerindendir. Hem bunlar, baki kalacak olan salih amellerdir.” Bunu, es-Sa’lebî zikretmiş olup, İbn Mâce bu manada Ebû’d-Derdâ yoluyla gelen bir hadis olarak şöylece zikretmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Subhanallahi, velhamdu lillahi, ve lâilâhe illallahu vallahu ekber sözlerine devam etmeye çalış. Çünkü bunlar, tıpkı bu ağaç yapraklarını döktüğü gibi günahları silkelerler.” İbn Mâce, Edeb 56. Hadis ile ilgili olarak ez-Zevâid’den nakledildiğine gfire râvilerinden: Ömer b. fiâşid, çeşitli bakımlardan tenkid edilmiştir.

Bu hadisi, Tirmizî de el-A’meş’den, o, Enes b. Malik yoluyla rivâyet etmiştir. Buna göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), yaprakları kurumuş bir ağacın yanından geçti. Bir asa ile ona vurdu, yaprakları etrafa sallallahü aleyhi ve sellemrulunca şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki, Elhamdu lillahi ve Subhanallahi ve La ilâheillallahu Vallahu ekber demekten dolayı, tıpkı bu ağacın yaprakları döküldüğü gibi kulun da günahları dökülür.” (Tirmizî) dedi ki: Bu, garip bir hadistir. Biz, el-A’meş’in, Enes’den hadis duyduğuna dair bir şey bilmiyoruz. Ancak, onu görmüş ve ona nazar etmiştir. Tirmizî, Deavât 97. Bundan sonraki ifadeler elimizdeki matbu nüshada bulunmamaktadır.

Yine Tirmizî, İbn Mes’ûd’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İsra’ya götürüldüğüm gece İbrahim (aleyhisselâm) ile karşılaştım. Ey Muhammed! Benden ümmetine selam söyle ve şunları da bildir, dedi: Şüphesiz ki, cennetin toprağı hoş ve güzeldir, suyu tatlıdır. Ancak orada bitki yoktur. Oraya dikilecek ve ekilecek bitkiler Subhanallahi Velhamdu lillahi ve La ilahe îllallahu Vallahu Ekber’dir,” (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, garip bir hadistir. Tirmizî, Deavât 57.

el-Maverdî de bu manada olmak üzere bu hadisi rivâyet etmiştir. Orada şöyle denilmektedir: …ben: Cennete ekilecek ve dikilecek şeyler nelerdir diye sordum, şöyle buyurdu: “La havle velâ kuvvete illâ billah’tır, dedi.” el-Mâverdî, en-Nuket, III, 310-3V1, Müsned, IV. 418.

İbn Mâce’nin de Ebû Hüreyre’den naklettiğine göre ağaç dikmekle meşgul iken, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) yanından geçti ve: “Ey Ebû Hüreyre! Şu diktiğin şey nedir: Diye sordu. Ben de ona: Dikilecek bazı şeyler (fidanlar), dedim. Şöyle buyurdu: “Ben sana bundan daha hayırlı dikilecek fidanları göstereyim mi: Subhanallahi velhamdulillahi ve lâilahe illallahu vallahu ekber. Bunların her birisi karşılığında cennetle de bir ağaç dikilir.” İbn Mâce, Edeb 56.

Şöyle de denilmiştir; Baki kalacak olan salih ameller, niyetler ve içten verilen kararlardır. Çünkü bunlar sayesinde ameller kabul olunur ve semavata yükseltilir, bu açıklamayı da el-Hasen yapmıştır.

Ubeyd b. Umeyr ise bunlar, kız çocuklarıdır demiştir. Buna da âyet-i kerimenin baştaraflan delalet etmektedir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür.” Bundan sonra ise:

“Ama baki kalacak olan salih amellerdir” diye buyurmaktadır ki, bununla da saliha kız çocukları kastedilmektedir. Çünkü bunlar, kendilerine iyilikle davranan babaları için âhirette hem sevapça hayırlıdırlar, hem de emelce hayırlıdırlar. Buna da Âişe (radıyallahü anha)’nın rivâyet ettiği şu hadis delil teşkil etmektedir: Yanıma yoksul bir kadın girdi… Buhârî, Zekat 10, Eden 18; Müslim, Birr 147; Tinnızl, Hin 13; Müsned, VI, 33, HH, 166. 243. Biz, bu hadisin Nahl Sûresinde yüce Allah’ın:

“Kendisine verilen kötü müjdeden ötürü kavminden gizlenir” (en-Nahl, 16/59) âyetini açıklarken zikretmiş bulunuyoruz.

Rivâyet olunduğuna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimden birisini gördüm. Ateşe atılması emredildi. Kız çocukları ona sımsıkı sarıldı ve feryad etmeye koyularak: Rabbimiz, o dünya hayalında iken bize iyilikte bulunuyordu, demeye koyuldular, yüce Allah da onlar sebebiyle o kimseye merhamet buyurdu.” Hadis olarak yerini teshit ödemedik. Meçhul bir kip (uıviye; rivâyet olundu…) kullanması, esasen rivâyetin pek güvenilir olmadığını ortaya koymaktadır

Katade de, yüce Allah’ın:

“Bu bakımdan Rabbinin onlara, bunun yerine daha temiz ve hayırlısını ve daha merhametlisini vermesini diledik” (el-Kehf, 18/81) âyeti hakkında şöyle demektedir: Yüce Allah onlara, o oğulun yerine bir kız çocuğu ihsan etti. Onunla bir peygamber evlendi, o kız çocuktan o peygamberin, hepsi de peygamber olan onikı oğlu oldu.

Onlara dünya hayatının örneğini ver: Gökten indirdiğimiz bir su gibi; onunla yerin bitkisi birbirine karışır, sonra kurur da rüzgârların savurduğu çerçöp haline gelir. Allah, her şeye güç yetirendir.

Diyanet Vakfı
Onlara şunu da misal göster: Dünya hayatı, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, bu su sayesinde yeryüzünün bitkisi (önce gelişip) birbirine karışmış; arkasından rüzgarın savurduğu çerçöp haline gelmiştir. Allah, her şey üzerinde iktidar sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Onlara dünya hayatının misalini de ver. O, gökten indirdiğimiz, sonra yeryüzünün bitkileriyle karışan bir suya benzer. Sonra o bitki, rüzgârların kökünden koparıp sallallahü aleyhi ve sellemurduğu çerçöpe döner. Allah her şeye kadir olandır.

“Onlara dünya hayatının misalini de ver.” Bu mü’min ve fakir kimseleri yanından kovmanı isteyen şu mütekebbirlere dünya hayatının misalini ver. Yani, onlara bu dünya hayatının neye benzediğini anlat.

“O, gökten indirdiğimiz, sonra yeryüzünün bitkileri İle” olgunlaşıncaya kadar

“karışan bir suya benzer.” Denildi ki: Bitkiler, üzerlerine su indikten sonra birbirlerine karışırlar. Çünkü bitkiler yağmur ile karışırlar ve çoğalırlar. Bu anlamdaki ifadeler geniş açıklamalarıyla daha önceden Yûnus Sûresi’nde (10/24. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Hukemâ, şöyle demişlerdir: Yüce Allah’ın dünyayı suya benzetmesinin sebebi, suyun belli bir yerde karar kılmayışıdır. Dünya da aynı şekilde kimseye kalmaz. Diğer bir sebep, suyun belli bir halde karar kılmadığı gibi, dünyanın da öyle kararsız oluşudur. Ayrıca su, nasıl kalmayıp geçip gidiyorsa, dünya da böylece fanidir. Yine hiç bir kimse suya girip de ıslanmadan çıkamaz. Dünya da böyledir. Kim dünyaya dalarsa, dünyanın fitne ve afetinden kurtulamaz. Su, belli bir ölçüde olursa faydalı olur ve bitkinin yeşermesini sağlar. Ancak, belli ölçüyü aşacak olursa zarar verir ve telef edicidir. Dünyada da aynı şekilde ihtiyaç kadarı fayda verir. Fazlası ise zararlıdır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in hadisinde nakledildiğine göre; bir adam ona: Ey Allah’ın Rasülü! demiş. Ben, umduklarını elde eden, korktuklarından emin olan (fevz bulan) kimselerden olmak istiyorum. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Dünyayı bırak ve ondan durgun su gibi bir miktar al. Ondan az bir şey yeterli gelir. Ondan çok miktarı ise azgınlaştırır.” Elimizin altındaki kaynaklarda tesbit edemedik,

Müslim’in Sahihi’nde de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söyle dediği kaydedilmektedir: “İslâm’a giren, ihtiyacı kadar kendisine rızık verilen ve Allah kendisine verilenlere kani olma lütfunu ihsan ettiği kimse, felâh bulmuştur.” Müslim, Zekat 125; Tirmizî, Zühd 35; Müsned, II, 168, 173.

“Sonra o bitki, rüzgârların kökünden koparıp sallallahü aleyhi ve sellemurduğu” yani darmadağın ettiği “çerçöpe döner.” Kuruluğundan dolayı param parça, darmadağın, kırılıp dökülmüş çerçöp olur. Yani, ona gelen suyun kesilmesiyle bu hale gelir. İfadenin buna delâlet etmesi dolayısıyla îcâz olsun diye bu ifade hazf edilmiştir.

“Kuru bir şeyi kırmak” demektir. (……..); bitki hakkında kullanılırsa, kurumuş ve kırılmış olanları kastedilir. Aynı şekilde oduncunun istediği gibi alabildiği çürümüş ağaç hakkında da kullanılır, Arapların, cömert bir kimse hakkında;”Filan ancak çürümüş bir asmadır” ifadeleri de buradan gelmektedir. “Bedenen zayıf adam” demektir. “Filan kişi ona şefkat gösterdi” demektir. ”

Dişi devenin memesindeki sütü sağdı” anlamındadır. “Tirit hazırladı” denilir. İşte Abdumenaf in oğluna, ismi Amr olmakla birlikte Haşim denilmesi bundan dolayıdır. Nitekim Abdullah b. ez-Zib’ara da onun hakkında şöyle demektedir:

“O, yücelerin Amr’ı, kavmine tirit hazırladı

Mekkeli adamlar ise kıtlık ve kuraklık içinde olup zayıf düşmüşlerdi.”

Buna sebep de şuydu: Kureyşliler, yıllarca kıtlıkla karşı karşıya kaldılar ve bu kıtlık bütün servetlerini alıp götürdü. Hâşim, Şam’a çıktı ve çok miktarda ekmek pişirilmesini emr etti. Bu ekmekleri çuvallara doldurarak develer üzerinde taşıdı ve Mekke’ye kadar getirdi. İşte bu ekmekleri kırıp tirit yaptı. O develeri de kesti. Sonradan da aşçılara bu develeri pişirmelerini emretti. Arkasından kazanlardan tencereleri doldurup bütün Mekke ahalisini doyurdu. İşte bu, Mekkelilerin kendilerine isabet eden o kıttık yıllarından sonra karşı karşıya kaldıkları ilk bolluk olmuştu. Bundan dolayı Amr’a, Hâşim denilmişti.

“Rüzgârların kökünden koparıp sallallahü aleyhi ve sellemurduğu” darmadağın ettiği… Bu açıklamayı Ebû Ubeyde yapmıştır. İbn Kuteybe sallallahü aleyhi ve sellemurduğu, İbn Keysan onu götürüp getirdiği, İbn Abbâs evirip çevirdiği diye açıklamıştır ki, anlamlar birbirine yakındır.

Talha b. Mûsarrif bu âyeti; diye okumuştur. el-Kisaî der ki: Abdullah’ın kıraatinde ise bu, şeklindedir.

Rüzgâr bir şeyi saçıp sallallahü aleyhi ve sellemurduğunda, havaya uçurduğunda: “Rüzgâr onu havaya uçurdu, uçurur” denilir. el-Ferrâ” ise, “Adamı atından devirdim” şeklindeki bir kullanımı da nakletmektedir. Sîbeveyh ve el-Ferrâ’, şu beyiti de Zikrederler:

“Ben ona dedim ki: Çok hızlı gitme. Atı yorma.

Çünkü böyle yapmazsan o seni terkinin geri tarafından sallallahü aleyhi ve sellemurup devirir

ve sen de kayarsın.”

“Allah her şeye kadir olandır.” Yoktan var etmek, var olanı yok etmek ve diriltmek gibi. O, her türlü eksiklikten münezzehtir.

İşte burada velayet, hak olan Allah’a aittir. O, ödül olarak da, sonuç olarak da en hayırlı olandır.

Diyanet Vakfı
İşte burada yardım ve dostluk, Hak olan Allaha mahsustur. Mükafatı en iyi olan O, en güzel akıbeti veren yine Odur.

Kurtubi Tefsiri
İşte bu durumda velayet, hak olan Allah’ındır. O, mükâfatı da hayırlı olandır, sonuçlandırması da hayırlı olandır.

“İşte bu durumda velayet, hak olan Allah’ındır” âyetinde yer alan; “(……..): İşte bu durumda (asıl anlamı; orada)” âyetinde zarf olduğu halde, âmilin ne olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır. Bunda, “ona… bir topluluk yoktu” anlamındaki âyetin amil olduğu söylenmiştir ki, ona yardım edecek bir topluluk yoktu, ve orada da öyle bir şey yoktu anlamındadır. Yani, orada ona yardım olunmadığı gibi, kendisi de kendisini kurtaramadı. Maksat ise, ona isabet eden azabdan kendisini kurtaramadığıdır.

Bir başka görüşe göre; “kendisi de kendisini kurtaramadı” âyetinde ifadenin tamamlandığını ve “işte bu durumda” âyetinde âmil olan kelimenin “velayet” olduğu da söylenmiştir. Bu durumda ifadenin takdiri, takdim ve tehir olduğu esasına göre; “Orada velayet, hak olan Allah’ındır” şeklinde olup, Kıyâmette velayetin Allah’ın olacağı anlamındadır. Ebû Amr ve el-Kisaî ise, Hak olan” kelimesini “veiâyef’e sıfat olmak üzere ref ile okumuşlardır. Medineliler ile Hamza ise “Allah” lâfza-i celâlinin sıfatı olarak esre ile okumuşlardır. İfade “Hak sahibi olan Allah…” takdirindedir. ez-Zeccâc der ki: Bu kelimenin mastar ve te’-kid olmak üzere nasb ile okunması da caizdir. Nitekim; Bu gerçekten senindir demek de böyledir.

el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî, “velayet” kelimesini “vav” harfini esreli olarak okumuşlar, diğerleri ise üstün okumuşlardır. Bu iki okuyuş da aynı anlamdadır, Üstün okuyuşun “muvâlât (veli ve dost edinmek)” dan geldiği söylenmiştir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Allah, îman edenlerin velisidir” (el-Bakara, 2/257);

“Bunun sebebi şudur: Çünkü Allah îman edenlerin velisidir.” (Muhammed, 47/11) Esreli okuyuşu ise sultan (egemenlik, otorite), kudret ve emirlik anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“Ve o günde emir yalnız Allah’ındır” (el-İnfîtâr, 82/19) Yani, o günde mülk ve hüküm yalnız O’nundur. O’nun emri hiç bir kimseye havale edilmez. Esasen her zaman için mülk yalnız Allah’ındır. Fakat, kıyâmet günündeki batıl olsa bu husustaki bütün iddialar ve her türlü vehim ortadan kalkmış olacaktır.

Ebû Ubeyd de şöyle demiştir: Bu kelimenin “vav” harfi üstün okunması halinde yaratıcının sıfatı olur, esreli okunursa, yaratılmışın sıfatı olur.

“O, mükâfatı da hayırlı olandır…” Yani, Allah, kendisine îman edenlere dünyada da âhirette de daha hayırlı mükâfat verecek olandır. Aslında kendisinden mükâfat beklenen O’ndan başka kimse yoktur. Ancak O, cahillerin zanlarındaki bir beklenti dolayısıyla böyle buyurmuştur. Ki O, kendilerinden mükâfat umulanların en hayırlısıdır, demek olur.

“Sonuçlandırması da hayırlı olandır” anlamındaki âyette yer alan; “(Cii): Sonuçlandırma” kelimesini Âsım, el-A’meş, Hamza ve Yahya, “kaf” harfini sakin, diğerleri ise ötreli okumuşlardır ki, her ikisi de aynı anlamdadır. Yanı O, kendisinden uman ve kendisine îman eden kimselere en hayırlı âkibeti verendir, “Bu, filanın işinin sonu, âkibetidir” diye kullanılır.

Allah’tan başka, ona yardım edecek bir topluluk yoktu. Kendi kendine yardım edecek durumda da değildi.

Diyanet Vakfı
Kendisine Allahtan başka yardım edecek destekçileri olmadığı gibi kendi kendini de kurtaracak güçte değildi.

Kurtubi Tefsiri
Ona Allah’dan başka yardım edecek bir topluluk yoktu. Kendisi de kendisini kurtaramadı.

Yüce Allah’ın:

“Ona, Allah’dan başka yardım edecek bir topluluk yoktu” âyetindeki; “Bir topluluk” kelimesi, “…du (idi)”in ismidir. Ona” lâfzı da onun haberidir. “Ona …yardım edecek” buyrukları sıfat mahallinde olup yardım edici bir topluluk demektir. Bununla birlikte (kâne: İdi firlinin) haberi olması da mümkündür. Sîbeveyh’e göre birinci şekil daha uygundur. Çünkü “ona” anlamındaki kelime bundan önce gelmiştir. Ebû’l-Abbas ise ona muhalefet etmekte ve bu konuda yüce Allah’ın-

“Kimse de O’nun dengi değildir” (el-İhlas, 112/4) âyetini delil göstermektedir. Sîbeveyh’e, bununla birlikte ikinci şekli de câiz kabul etmektedir.

“Ona… yardım edecek” fiili “bir topluluk” kelimesinin çoğul anlamında olması dolayısıyla böyle (çoğul olarak) gelmiştir. Çünkü bu kelime, kimseler anlamındadır. Eğer bu fiil lâfza uygun olarak gelmiş olsaydı, âyetin; şeklinde olması gerekirdi. Yani, onun kendilerine sığınacağı taraftarları ve bir topluluğu yoktu, demek olurdu.

“Kendisi de kendini kurtaramadı.” Katade’nin açıklamasına göre, kendisini (başına gelen bu felaketlere karşı) koruyamadı, demektir. Bu. Elinden gidenlerin yerine başkalarım geri alabilecek gücü bulamadı, diye de açıklanmıştır.

“Bir topluluk” kelimesinin iştikakına (kökten türeyişine) dair açıklamalar daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nde (3/13. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Sondaki “he” (yuvarlak te) ise, ortasından eksilen “ya” harfinin yerine gelmiştir. Çünkü bu kelimenin aslı, dır.

Böyle olması ise; fiilinden gelmesi dolayısıyladır. Çoğulu: ile şeklinde gelir,

Yani onun, Allah’ın azabına karşı kendisini koruyacak, Allah’ın azabını engelleyecek aşireti, yakınları yoktu. Varlıklarıyla övünüp durduğu hizmetçileri, çoluk çocuklarını ise elinden çıkarmış, kaybetmiş bulunuyordu.

Sonunda serveti kuşatıldı, harcadıklarına karşı ellerini ovuşturmaya başladı. O, temelleri üzerine yıkılmış haldeydi. Dedi ki: “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!”

Diyanet Vakfı
Derken onun serveti kuşatılıp yok edildi. Böylece, bağı uğruna yaptığı masraflardan ötürü ellerini oğuşturup kaldı. Bağın çardakları yere çökmüştü. «Ah, diyordu, keşke ben Rabbime hiçbir ortak koşmamış olsaydım!»

Kurtubi Tefsiri
Nihayet bütün serveti yok edildi. Bu sebepten onun İçin harcadıklarına pişmanlık duyarak ellerini oğuşturmaya başladı. Çardakları üzerine çökmüş ve: “Ne olurdu, Rabbime hiç bir kimseyi ortak koşmasaydım!” diyordu.

“Nihayet, bütün serveti yok edildi” âyetindeki:

“Yok edildi” meçhul fiilinin ismi (nâib-i faili, sözde öznesi) hazf edilmiştir ki, o da mastardır. Bununla birlikte daha sonra gelen mecrur ismin

“bütün serveti” anlamındaki kelimenin) ref mahallinde olması da mümkündür.

“Bütün serveti yok edildi” ifadesi, malı tamamıyla telef edildi, demektir. Bu yüce Allah’ın, kardeşinin kendisine yaptığı uyarılardan gerçekleştirdiği ilk husustur.

“Bu sebepten, onun için harcadıklarına pişmanlık duyarak ellerini oğuşturmaya başladı.” Yani kâfir, pişmanlık duyarak bir elini diğerine vurmaya koyuldu. Çünkü pişman olan kimsenin yaptığı iş budur,

Şöyle de denilmiştir: O, sahip olduğu servetini evirip çeviriyor, ancak serveti arasında harcadıklarının yerini tutacak bir şey bulamıyordu. Bu anlama gelmesi ise bazen “mülk sahibi olma”nın “elde tutma” ile ifade olunmasından dolayıdır ki, bu da Arapların: Mülkiyetinde mal vardır, anlamında: ” Elinde mal vardır” şeklindeki tabirlerinden alınmıştır,

“Bu sebepten. . başladı” ifadesi, bu telef etmenin geceleyin gerçekleştiğine delildir. Yüce Allah’ın;

“Onlar uyurlarken hemen onu Rabbin tarafından dört bir yanından saran bir bela sardı da kapkara kesiliverdi” (el-Kalem, 68/19-20) âyetine benzemektedir.

“Ben bu ev için bu kadar harcadım, bu eve bu kadar harcadım” anlamında denilir.

“Çardakları üzerine çökmüş” yani, artık bir bölümü diğeri üzerine düşmüş ve tamamıyla boşalmış oldu. Bu ifade, “Yıldızların doğuş zamanlarında (mutad olan şekilde) yağmur yağmadı” tabirinden alınmıştır. de bunun gibidir. “Ev boşaldı” demektir.

Çöktüğü zaman da bu tabir kullanılır. Allah’ın:

“İpte zulümleri sebebiyle onların, bomboş (harap olmuş) evleri.” (en-Neml, 27/52)

Bunun, yıkılmış anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim (bu âyette da olduğu gibi)

“o, çardakları üzerine çökmüştür,” yani, çanları üzerine düşüp yıkılmıştır, denilmektedir.

Yüce Allah, böylelikle o kimsenin hem bütün mahsullerini yok etti, hem de ana sermayesini. Bu ise, karşı karşıya kalınan musibetlerin en büyüğüdür. Bu, onun azgınlığının bir karşılığı (cezası) idi.

“Ve ne olurdu, Rabbime hiç. bir kimseyi ortak koşmasaydım, diyordu.” Yani, keşke Rabbimin üzerimdeki nimetlerini bilip tanımış olsaydım, bunların yüce Allah’ın kudretiyle gerçekleştiğini bilseydim ve O’nu inkâr ederek kafi: olmasaydım. Bu, fayda vermeyecek bir zamanda duyduğu bir pişmanlıktı.

“Veya suyu çekilir de onu aramaya güç yetiremezsin.”

Diyanet Vakfı
«Yahut, bağının suyu dibe çekilir de bir daha onu arayıp bulamazsın.»

Kurtubi Tefsiri
“Yahut suyu yerin dibine çekiliverir de bir daha onu aramaya gücün yetmez.”

“Yahut suyu yerin dibine çekîliverir.” O takdirde daha önce suyu en bol bir arazi iken, sudan büsbütün mahrum bir arazi haline gelir.

“Çekilmek” aslında mastar olup isim yerinde kullanılmıştır. Nitekim: “Oruçlu, oruçsuz, adaletli, razı olunan, faziletli, çokça ziyarette bulunan adam..,” tabirlerinde de aynı şekilde kullanılmıştır. “Ağıt yakan kadınlar” tabiri de böyledir. Bu kullanımda miizekker, müennes, tesniye ve temi’ aynıdır değişmez. Amr b. Kütsûm der ki:

“Onun asil atları onun için ağıt yakar

Yularları takılmış ve üç ayakları üzerinde durup dördüncüsünün toynağını yere değdirmiş olarak.”

Bir başkası da şöyle demektedir:

“Ey Dubaa! Onların gözyaşlarını peş peşe akıt ve

Ayakta ağıt yakanlara cevap ver. (sen de katıl)!”

Görüldüğü gibi bu iki beyitte de tekil ve mastar olarak gelen kelime: ” Ağıt yakan kadınlar” anlamındadır.

Bu âyet burada: “Yahut onun suyu yerin dibine çekilmiş bir su oluverir” diye açıklanmıştır. Buna göre burada muzaf hazf edilmiştir. Tıpkı

“o kasabaya sor” (Yusuf, 12/82) âyetinde (kasaba ahalisine sor, anlamında) olduğu gibi. Bunu da en-Nehhâs nakletmektedir, el-Kisaî ise, bunu; “Yerin dibine çekilmiş su” diye açıklamıştır. Nitekim; “Su yerin dibine çekildi, çekilir…” demektir. (Son mastarda) “vav” harfinin ötreli olması dolayısıyla hemze ile gelmesi de mümkündür. gözü, başının iç tarafına doğru çekildi,” anlamındadır. Bunun, şekli ise bu fiilin bir başka kullanım şekli (şivesi) dir. Şair şöyle demiştir:

“Gözü başına doğru çekildi mi, yoksa çekilmedi mi?”

“Güneş battı, batar” demektir. Ebû Züeyb de şöyle demektedir:

“Zaman denilen şey” bir gece ve onun. gündüzünden

Bir de güneşin doğup sonra da batışından başka bir şey midir?”

“… bir daha onu aramaya gücün yetmez.” Yani, yerin dibine çekilmiş olan suyu bir daha geri çeviremezsin ve hiç bir yolla buna gücün yetmez. Şöyle de açıklanmıştır: O suyun yerine ondan başka bir su da bulamazsın, arayamazsın. İşte mü’min kişinin kardeşiyle tartışması ve onu uyarması burada sona ermektedir.

“Belki Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verir ve senin bahçene gökten bir afet gönderir de kaygan bir toprak olur.”

Diyanet Vakfı
«Belki Rabbim bana, senin bağından daha iyisini verir; senin bağına ise gökten yıldırımlar gönderir de bağ kupkuru bir toprak haline gelir.»

Kurtubi Tefsiri
“Belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir, seninkinin üzerine ise gökten bir felâket indiriverir de kaypak bir toprak haline geliverir;

“Belki” olur ki Rabbim

“bana, senin bağından daha hayırlısını” âhirette; dünyada da denilmiştir,

“verir, seninkinin” senin bağının

“üzerine ise gökten bir felâket” gökten atılacak şeyler

“indiriverir.”

“Felâket” kelimesinin tekili şeklinde gelir. Bunu el-Ahfeş, el-Kutebî ve Ebû Ubeyde söylemiştir. İbnü’l-A’râbî ise şöyle demektedir: Bu kelime hem bulut, hem yastık, hem de yıldırım anlamına gelir. et-Cevheri de şöyle demektedir: “Azâb” demektir. Ebû Ziyad el-Küllâbî der ki: “Bir araziye husban isabet etti” demek, çekirge istilasına uğradı, demektir. Yine bu kelime hesap manasına da gelir. Nitekim yüce Allah:

“Ay ve güneş bir hesap iledir” (er-Rahmân, 55/5) diye buyurmaktadır. Burada da “husbân” kelimesi bu şekilde açıklanmıştır. ez-Zeccâc der ki: Husbân, hesab’tan gelmektedir. Yani o, senin bahçenin üzerine hesab azabını gönderir. Bu ise elferînin kazandıklarının hesabı demektir. O halde burada ifade, muzafın hazfedilmesi türündendir. Yine bu kelime, bir defada atılan kısa boylu oklar demektir, Kisralar bu şekilde ok atarlardı. Semadan atılan şeyler ise azaptır.

“…de kaypak bir toprak haline geliverir.” Yani, üzerinde hiç bir bitkinin bitmediği ve hiç bir ayağın sağlamca duramadığı bir arazi oluverir. Bu, en zararlı arazi türüdür. Oysa bu felaketten önce o en faydalı bir bağ ve bahçe idi.

“Kaypak” kelimesi,

“toprak” kelimesinin sıfatını tekid içindir. Yani, o dümdüz olacağından dolayı ayaklar üzerinden kayacaktır. Nitekim; “kaygan yer” demektir. Aslında bu, ” Ayağı kaydı, kayar” fiilinden bir mastardır. ” Ayağını -başkası- kaydırdı” demektir. -Aynı zamanda- atın kuyruk tarafı anlamındadır. Şair Ru’be şöyle demektedir:

Sanki o, (karın bölgesinde) beyaz renk bulunan ve arka tarafı da siyah beyaz renkli olandır.”

“Ayağın üzerinde sebat edemediği yer,” demektir. de aynı anlamdadır, ” Tıraş” anlamında; “Başını tıraş etti, eder” manasınadır. Bu açıklamaları el-Cevherî yapmıştır. Tıraş edilmiş” anlamındadır.

Burada maksat o yerin kaygan ve kaydırın olması değildir. Aksine, anlatılmak istenen tıraş edilen bir baş üzerinde nasılki saç kalmıyorsa, o bahçede, bitki kalmayacağıdır. Bu açıklamayı da el-Kuşeyrî yapmıştır.

“Bağına girdiğinde ‘Maşallah, Allah’tan başka kuvvet yoktur’ deseydin ya! Eğer beni malca ve evlatça senden aşağı görüyorsan da,”

Diyanet Vakfı
«Bağına girdiğinde: Maşaallah! Kuvvet yalnız Allahındır, deseydin ya! Eğer malca ve evlatça beni kendinden güçsüz görüyorsan (şunu bil ki):»

Kurtubi Tefsiri
“Bağına girdiğin zaman maşaallah, Allah’ın yardımı olmadan (hiç bir şeye) güç yetirilemez, demeli değil miydin? Her ne kadar malca ve evlâtça beni kendinden az görüyorsan da;

Yüce Allah’ın:

“Bağına girdiğin zaman maşaallah, Allah’ın yardımı olmadan (hiç bir şeye) güç yetirilemez, demeli değil miydin?” âyetine dair açıklamalarımızı iki bağlık halinde sunacağız;

1. Herşey Allah’ın Kudretiyledir:

Yüce Allah’ın:

“Bağına girdiğin zaman maşallah, Allah’ın yardımı olmadan (hiçbir şeye) güç yetirilemez demeli değil miydin” âyeti, bu sözleri kalbin ile söylemeli değil miydin demektir. Bu sözler, mü’minin kâfire bir azan, ona bir tavsiyesi ve onun sözünü de reddetmesi mahiyeti adedin Çünkü o:

“Bunun ebediyen yok olacağını sanmıyorum” (Kehf 18/35) demişti.

Bu âyetteki; Ma…” ref, mahallindedir ki, bunun da takdiri: Bu bahce, Allah’ın meşîeti iledir, anlamındadır. ez-Zeccâc ile el-Ferrâ’ şöyle demişlerdir: Bu iş, Allah’ın dilemesi ve iradesiyledir. Yani o, Allah’ın meşîetiyle, iradesiyle olmuştur, demektir. Bunun, cevabının hazfedildiği de söylenmiştir ki, bu da; Allah’ın dilediği olur, dilemediği de olmaz” demektir.

“Allah’ın yardımı olmadan (hiç bir şeye) güç yetirilemez.” Yani, senin elinde toplanan bunca mal, yüce Allah’ın kudret ve kuvveti iledir. Senin öz kudret ve gücünle değildir. Eğer Allah dilerse malındaki bu bereketi kaldırır ve bunca mal senin elinde toplanıp bir araya gelmezdi.

2. “Maşâallah”, “Lâ Havle Velâ Kuvvete İlla Billah” Dualarının Fazileti:

Eşheb dedi ki: Malik dedi ki: Evine giren her bir kimsenin bunu âyet-i kerimede geçen “maşâallah…” sözlerini, söylemesi gerekir, İbn Vehb de dedi ki: Hafs b. Meysere bana şöyle dedi: Ben, Vehb b. Münebbih’in kapısı üzerinde “Maşâallah, Allah’ın yardımı olmadan hiç bir şeye güç yetirilemez” yazılı olduğunu gördüm.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın da Ebû Hüreyre’ye şöyle dediği rivâyet edilmektedir: “Ben sana cennet hazinelerinden olan bir sözü öğreteyim mi? -yahut cennet hazinelerinden bir hazine olan bir sözü demiştir” Öğret ey Allah’ın Rasûlü dedim, şöyle buyurdu: “Bu, La havle velâ kuvvete illa billah’dır. Kul bunu söyledi mi, Aziz ve Celil olan Allah da: Kulum esenlik buldu ve (Bana) teslimiyetini arzetti, diye buyurur. ” Müsned, II, 298, 335, 520. “… la havle velâ kuvvece illâ billâh’tır” bölümüne kadar: II, 355, 363, 403. 469, 525, 535- Ayrıca bk..- V, 145, 150, 152, 157, 179, 265

Bu hadisi Müslim Sahihi’nde, Ebû Mûsa’dan rivâyetle zikretmektedir. Bu rivâyette şöyle denilmektedir (Resûlüllah) buyurdu ki: “Ey Ebû Mûsa, yahut ey Abdullah b. Kays, ben sana cennet hazinelerinden olan bir sözü öğreteyim mi? -Bir rivâyette ise: Cennet hazinelerinden bir hazine olan bir sözü… denilmektedir-” Ben: O nedir ey Allah’ın Rasûlü deyince, şöyle buyurdu: “(O), La havle velâ kuvvete illa billah’dır” dedi. Buhâri, Meğâzi 38, Deavât 50, 67, Kader 7, Tevhîd 9; Müslim, Zikir 45-47; Ebû Dâvûd, Vitr 26; Tirmitl, Deavât 57; yakın lâfızlarla: Müsned, IV, 402, 403.

Yine Ebû Mûsa’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bana dedi ki: “Ben sana cennet hazinelerinden olan bir sözü öğreteyim mi? -Yahut da cennet hazinelerinden bir hazine olan bir sözü-” diye buyurdu. Ben de; Buyur, öğret dedim. Şöyle buyurdu: “(Bu), La havle velâ kuvvete illa billahil aliyyi’l-azim (sözü)dür” dedi. Müslim, Zikr 44; İbn Mâce, Edeb 59; Müsned, IV, 407, 418.

Yine rivâyet olunduğuna göre bir kimse evine girince yahut çıkınca; “Bismillah, maşaallah, la kuvvete illa billah” diyecek olursa, şeytanlar onun önünden kaçışır giderler, yüce Allah da üzerine bereketler indirir.

Hazret-i Âişe de şöyle demiştir: Kişi, evinden çıkıp da “Bismillah” diyecek olursa, melek kendisine: Doğruya iletildin (hidâyet buldun) der. Eğer “maşaallah” derse, melek ona: Bu (kötülüklere karşı) sana yeterli gelir, der. Eğer “la kuvvete illa billah” derse, melek ona: Koruma akına alındın, der.

Bu hadisi, Tirmizî ayrıca Enes b. Malik’den gelen rivâyetle de kaydetmektedir. Enes b. Malik dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Her kim, -evinden çıktığı vakit- Bismillah, tevekkeltü alallah la havle vela kuvvete illa billah diyecek olursa, ona: (Bu sözler musibetlere karşı) sana yeterli gelir ve sen koruma altına alındın, denilir, şeytan da ondan uzaklaşır.” (Tirmizî) dedi ki: Bu, garip bir hadistir, biz bunu yalnızca bu yoldan bilmekteyiz. Tirmizî, Deavât 34

Bu hadisi Ebû Dâvûd da rivâyet etmekte olup şu fazlalığı da kaydetmiştir: Ona şöyle der: “Hidâyete İletildin, (musibetlere karşı bu sözler) sana yeterli gelir ve koruma altına alındın.” Ebû Dâvûd, Edeb 102

İbn Mâce de bu hadisi Ebû Hüreyre’den rivâyet etmektedir. Buna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kişi, meskeninin yahut evinin kapısından çıktığında, onunla birlikte onun üzerinde görevli iki melek bulunur. Eğer Bismillah derse, o iki melek ona: Hidâyet buldun, derler. La havle vela kuvvete illa billah derse, korundun, derler, Tevekkeltü alallah derse, bunlar sana yeter, derler. Bu sefer onunla birlikte olan iki kişi (ins ve cin şeytanları) onunla karşılaşırlar, şöyle derler: Doğru yola İletilmiş, korunmuş ve söyledikleri sözler kendisine yeterli gelmiş bir kimseden ne istersiniz.” İbn Mâce, Dua 18

el-Hakim Ebû Abdullah da “Ulumu’l-Hadis” adlı eserinde şöyle demektedir: Muhammed b. İshak b. Huzeyme’ye, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Cennet ile cehennem birbiri ile tartıştılar. Bu -yani cennet- bana zayıf kimseler girecektir der.,.” Hadisin tamamı için bk,: Buhârî, Tefsir 50. sûre 1; Müslim, Cennet 34-36; Tirmizî, Sıfatu’l-Cenne 22; Müsned, II, 276, 314, 450, III, 79. hadisinde geçen “zayıflar” ile kimler kastedilmektedir? Muhammed b. İshak dedi ki: (Zayıf kimse), güç ve kuvvetten uzak olduğunu, hiç bir güç ve kuvvete sahip olmadığını ifade eden kimsedir. Yani, (bunu anlatan sözleri) günde yirmi veya elli defa tekrarlayandır.

Enes b. Malik de dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim, bir şey görüp de onu beğenecek olursa, “maşaallah la kuvvete illa billah” derse ona hiç bir nazar değmez.” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, V, 109, râvilerinden Ebû Bekr el-Hüzeli’nin “oldukça za.- Bir kesim de şöyle demiştir: Maşaallahu kâne: Allah’ın dilediği olur, deyip de kendisine her hangi bir şey isabet eden herkes, mutlaka ona razı olur,

Yine rivâyet olunduğuna göre dört şeyi söyleyen kimse dört şeyden emin olur. Bu sözü söyleyen nazar değmesinden yana emin olur, hasbunallah ve ni’melvekil diyen şeytanın desiselerinden emin olur, ufevidu emri ilallah diyen şeytanın hile ve tuzaklarından emin olur, lâ ilahe illa ente subhaneke innî kuntu minezzalimîn diyen kimse de üzüntü ve kederden emin olur.

“Her ne kadar malca ve evlatça beni kendinden az görüyorsan da…” âyetindeki; “…sa” şart edatı olup; Beni görüyorsan…” ise, ondan dolayı cezm edilmiş bir fiildir. Cevabı ise: “Belki Rabbim…” âyetidir, ” Ben” ise, fasıla olup İ’rabta mahalli yoktur. Bununla birlikte, “nun” ile (hazfedilmiş) “ya”yı tekid için nasb mahallinde olması da mümkündür.

Îsa b. Ömer “Her ne kadar… beni kendinden az görüyorsan da” âyetindeki ” Az” kelimesini ref ile okumuş ve o, böylelikle; Ben” kelimesini mübteda ve: ” Az” kelimesini de onun haberi olarak kabul ederken cümleyi de ikinci mef’ûl konumunda değerlendirmektedir. Birinci mef’ûl ise, “beni… görüyorsan” anlamındaki fiilin sonundaki “nun” ile “ye”dir. Ancak “ye” harfi kesrenin kendisine delâlet etmesi dolayısıyla hazf edilmiştir. “Ye”yi isbat ile okumak da oldukça güzeldir ve aslolan da budur; çünkü hakikatte isim odur.

“Fakat ben, ‘O Allah, Rabbimdir, ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam’ derim.”

Diyanet Vakfı
«Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.»

Kurtubi Tefsiri
“Fakat ben (derim ki): O, Allah’dır, benim Rabbimdir. Ben, Rabbime kimseyi ortak koşmam.”

“Fakat ben (derim ki); O, Allah’dır, benim Rabbimdir” anlamındaki âyeti, Ebû Abdurrahman es-Sülemi ile Ebû’l-Âl-iyye; şeklinde okumuştur. el-Kisaî’den de: “Fakat O Allah’dır…” diye ve “Ancak durum şu ki: O, Allah’dır, benim Rabbimdir” anlamında okuduğu, böylelikle de; in ismini içinde gizli kabul ettiği de rivâyet edilmiştir. Diğerleri ise; şeklinde “elifi isbat ile okumuşlardır. el-Kisaî dedi ki: Âyette takdim ve tehir vardır, ifadenin takdiri de şöyledir: “Fakat Allah; O’dur, benim Rabbimdir” şeklindedir. Burada; “Ben”deki hemze, çokça kullanım dolayısıyla söyleyiş hafif olsun diye hazfedilmiş ve iki “nûn”dan biri diğerine idğam edildikten sonra da “ben” anlamındaki zamirin “elifi vasıl halinde hazfedilmiş, vakıf halinde ise isbat edilmiş (okunmuş) olmaktadır.

en-Nehhâs dedi ki: el-Kisaî, el-Ferrâ’ ve el-Mazinî’nin kanaatine göre bunun asli; şeklindedir. Hemzenin harekesi önceki edatın “nûn”una verildikten sonra hemze hazfedildi ve iki nûn da birbirine idğam edilmiştir. O bakımdan bunun üzerinde vakıf yapılırsa, şeklinde okunur. Bu ise,”Ben” zamirinin “elifidir ve bunun harekesinin beyanı için böyle okunur. Ebû Ubeyd de şöyle demiştir: Bunun aslı; Fakat ben, şeklindedir. Elif hazfedildikten sonra iki nun yanyana geldiğinden dolayı şeddeli okunmuştur, el-Kisaî de bize şu beyiti okumuştur:

“Allah için sen Abalı ve yalan söyleyenin İftiralarından uzak birisisin.”

Görüldüğü gibi şair burada; kelimesi ile; Allah için sen” demek istemiş ve “Allah” lâfzının iki “lâm”ından birisini düşürdükten başka; Muhakkak ki sen” ifadesinin “elifini de hazfetmiştir. Bir başka şair ise aslına uygun olarak şöyle demiştir:

“Göz ucuyla bana iftira ediyor ve sen suçlusun diyorsun.

Üstelik benden de uzaklaşıp ayrılıyorsun.

Ama ben senden uzaklaşmayacağım.”

Burada şair; ile, Ama ben” demek istemiştir.

Ebû Hatim dedi ki: Âsım’dan; ” Ama bana gelince (derim ki):

O Allah’tır benim Rabbimdîr.” diye okuduğunu rivâyet etmişler ve durak yapmaksızın okunması halinde “elifin okunmasının lahn olduğunu iddia ettiğini nakletmişlerdir. ez-Zeccâc ise şöyle demektedir: Durak yapmaksızın (idrâc ile) okumak halinde burada “elifin de okunması güzel bir şeydir. Çünkü, “ben” anlamındaki: zamirinden “elif hazfedilmiş ve burada bu “eli-f”i onun yerine getirmişlerdir. Ubey’in kıraatinde ise bu âyet; Ama ben O, Allah’tır, Rabbim’dir (derim)” şeklindedir. İbn Âmir ile el-Mesilî, Nâfi’den ve Rüveys’den, onlar da Yakub’dan vakıf ve vasıl halinde de “elifin isbatı ile; şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Şair de şöyle demektedir:

“Aşiretin sıyrılmış kılıcıyım beni tanıyın beni

Ben, zirvelere tırmanmış Humeyd’im.”

el-A’şâ da şöyle demiştir:

“Ben, saçlarım ağardıktan sonra nadsıl olur da

Kafiye çalmaya yönelirim? Utanç olarak bu yeter.”

Vakıf yapılması halinde “elifin okunacağında ise görüş ayrılığı yoktur.

“O, Allah’dır, benim Rabbimdir” âyetindeki

“O” zamiri, kıssa, şan ve durum zamiri olarak bilinir. (Yani, durum şu ki, Allah benim Rabbimdir demek olur.) Bu da yüce Allah’ın:

“Bakarsın ki, o kâfirlerin gözleri dehşetle yerinden fırlayarak…” (el-Enbiya, 21/97) âyeti ile;

“De ki: O, Allah’dır, bir tekdir” (el-İhlas, 112/1) âyetine benzemektedir.

“Ben, Rabbime kimseyi ortak koşmam” âyetin mefhumu, diğer kardeşinin yüce Allah’a ortak koşan, O’ndan başkasına ibadet eden bir kimse olduğuna delalet etmektedir.

O bu sözleri ile şunu kastetmiş olma ihtimali de vardır: Ben, zenginliği de fakirliği de ancak O’ndan bilirim. Ve bilirim ki eğer O, dünyalığa sahip olan kimseden dünyalığı almak isterse buna kadirdir, bana fakirliği veren de O’dur.

Bu sözleriyle şunu kastetmiş de olabilir. Senin, öldükten sonra dirilişi inkâr etmen, yüce Allah’ın buna güç yetirememesi manasınadır, Bu ise, şanı yüce ve münezzeh olan Rabbin âciz olduğunu ileri sürmek demektir. O’nun âciz olduğunu ileri süren kimse, O’nu yaratıklarına benzetmiş demektir. Bu ise, Allah’a ortak koşmak ile aynı şeydir.

Arkadaşı, ona konuşurken dedi ki: “Seni topraktan, sonra nutfeden yaratan, sonra seni bir adam yapan Allah’ı inkâr mı ettin?”

Diyanet Vakfı
Karşılıklı konuşan arkadaşı ona hitaben: «Sen, dedi, seni topraktan, sonra nutfeden (spermadan) yaratan, daha sonra seni bir adam biçimine sokan Allahı inkar mı ettin?»

Kurtubi Tefsiri
Arkadaşı ona cevap vererek dedi ki: “Seni önce topraktan, sonra da bir damla sudan yaratan, sonra seni tam bir adam yapana kâfir mi oldun?”

“Arkadaşı” ismi ile ilgili farklı görüşlere göre Yahuda veya Temliha

“ona cevap vererek dedi ki: Seni önce topraktan, sonra da bir damla sudan yaratan, sonra seni tam bir adam yapana kâfir mi oldun?” sözleriyle ona öğüt verdi ve hiç bir kimsenin inkâr etme imkânı bulamadığı ve kendisinin de itiraf ettiği bu şeylerin yaratılmasını, tekrar yaratıp diriîtmekten daha büyük şeyler olduğunu ona açıkladı.

“Seni tam bir adam yapan” ifadesi, seni boyu poşu, hilkati mutedil, azaları sağlıklı ve erkek yapan demektir.

“Kıyametin kopacağını da zannetmiyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, elbette bundan daha iyisini bulurum.”

Diyanet Vakfı
«Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbimin huzuruna götürülürsem, hiç şüphem yok ki, (orada) bundan daha hayırlı bir akıbet bulurum.»

Kurtubi Tefsiri
“Kıyâmetin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülecek olsam dahi, elbette döneceğim yer itibariyle bundan daha hayırlısını bulurum.”

“O, nefsine” küfrü sebebiyle

“zulmede ede bağına girdi.” Denildiğine göre, mü’min kardeşinin elinden tutarak onu bağında, bahçesinde gezdiriyor ve ona bağ ve bahçesini gösteriyordu.

“O, nefsine zulmedende” anlamındaki âyet, hal mevkiinde bir cümledir. Küfrü sebebiyle kendisini cehenneme sokan bir kimse, elbetteki nefsine zulmeden bir kimsedir.

“Dedi ki: Bunun ebediyen yok olacağını sanmıyorum.” Sözleriyle, bu dünya yurdunun yok olacağını kabul etmedi.

“Kıyâmetin kopacağını da sanmıyorum.” Yani ben, öldükten sonra diriliş diye bir şey olacağını zannetmiyorum.

“Şayet Rabbime döndürülecek olsam dahi” yani, eğer öldükten sonra diriliş söz konusu olsa bile; O, dünyada bana bunca nimetleri verdiği gibi benim, O’nun nezdindeki üstün konumum ve değerim dolayısıyla bana bunlardan daha iyi ve değerlisini verecektir. İşte yüce Allah’ın:

“Elbette döneceğim yer İtibariyle bundan daha hayırlısını bulurum” ifadesinin anlamı da budur. O, bu sözlerini, kardeşinin kendisini öldükten sonra dirilmeye, amellerin karşılıklarının görülmesine îman etmeye çağırması üzerine söylemiştir.

Mekke ve Medine mushaflarında “Bundan” kelimesi yerine; “Bu ikisinden” şeklindedir. Basralılarla Kûfelilerin Mushaf’ında ise tekildir. Tesniye daha uygundur. Çünkü buradaki zamirin, “iki bağ “a etmesi daha yakın bir ihtimaldir.

Kendi nefsine zulmederek bağına girdi ve dedi ki: “Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum.”

Diyanet Vakfı
(Böyle gurur ve kibirle) kendisine zulmederek bağına girdi. Şöyle dedi: «Bunun, hiçbir zaman yok olacağını sanmam.»

Kurtubi Tefsiri
O, nefsine zulmede ede bağına girdi. Dedi ki: “Bunun ebediyen yok olacağını sanmıyorum.”

Onun başka serveti de vardı. Arkadaşıyla konuşurken dedi ki: “Ben malca senden daha üstünüm, adamca da daha güçlüyüm.”

Diyanet Vakfı
Bu adamın başka geliri de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona şöyle dedi: «Ben, servetçe senden daha zenginim; insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm.»

Kurtubi Tefsiri
Onun ayrıca bir geliri de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken arkadaşına dedi ki: “Ben, malca senden zenginim, sayıca da senden güçlüyüm.”

“Onun, ayrıca bir geliri de vardı” âyetindeki;

“Gelir” kelimesini Ebû Cafer, Şeybe, Âsım, Yakub ve İbn Ebi İshak, peltek “se” ile “mim” harflerini üstün olarak okumuşlardır. Aynı şekilde;

“Nihayet bütün serveti yok edildi” (42. âyet) âyetinde de bu şekilde ve; (……..) in çoğulu olarak okumuşlardır. el-Cevherî dedi ki: “Gelir, mahsul” kelimesi, ile (……..) in tekilidir. (……..) in çoğulu ise, şeklinde gelir. el-Ferrâ” da; (……..) in çoğulu; şeklinde gelir demiştir. (……..) in çoğulu, şeklinde de gelir. (……..) aynı şekilde nemâlandırılan mal, anlamına gelir. Ebû Amr ise bu kelimeyi peltek “se” ötreli, “mim” harfini de sakin olarak okumuş ve bunu

“çeşitli mallar” diye açıklamıştır. Diğerleri ise her iki harfi de ötreli olarak okumuşlardır.

İbn Abbâs, altın, gümüş ve çeşitli mallar, diye açıklamıştır. Bundan önce el-En’âm Sûresi’nde (6/99. âyet, 4. başlıkta) buna dair geniş açıklamalar geçmiş bulunmaktadır,

en-Nehhâs şunu nakletmektedir: Bize Ahmed b. Şuayb anlattı, dedi ki: Bana, İmrân b. Bekkâr haber verdi, dedi ki, bize İbrahim b. el-Alâ ez-Zübîdî anlattı, dedi ki, bize Şuayb b. İshak anlattı, dedi ki, Harun dedi ki: Bana Eban, Sa’leb’den anlattı. O, el-A’meş’den naklettiğine göre Haccac şöyle dedi: Eğer ben, “ayrıca onun bir geliri de vardı” anlamındaki âyeti her hangi bir kimsenin; diye okuduğunu İşitecek olursam, şüphesiz dilini keserim. Bunun üzerine ben el-A’meş’e: Sen bunu kabul ediyor musun dedim o, hayır bunu kabul etmeyi gerektirecek hiç bir taraf yok ki, dedi O bakımdan o, diye okur ve bunu; in çoğulu olarak kabul ederdi.

en-Nehhâs dedi ki: Bu görüşe göre; in çoğulu; şeklinde gelir. Bundan sonra; in çoğulu ise …diye gelir. Bu da Arap dilinde güzel bir şekildir. Ancak, birincisinin doğru olma ihtimali daha kuvvetlidir, doğrusunu en iyi bilen Allah’dır. Çünkü yüce Allah’ın;

“Bu îkl bağ mahsullerini vermiş” âyeti, onun mahsul ve meyvesinin bulunduğuna bir delildir.

“Bu yüzden, arkadaşı ile konuşurken arkadaşına dedi ki…” sözlü olarak onun kanaatini red ederek cevap verdi, demektir.

Muhavere; karşılıklı cevap vermek demektir Tehâvür de birinin diğerine cevap vermesi demektir. Mesela, “Onunla konuştum da o bana karşılık olarak cevap vermedi” denilir. Aynı anlamda olmak üzere tabirleri de kullanılır.

“Ben, malca senden zenginim, sayıca da senden güçlüyüm” âyetindeki “nefer: sayı” kelimesi, on kişiden daha aşağı sayıyı anlatmak üzere kullanılan “raht’: demektir. O, burada -önceden açıklandığı üzere- kendisine tabi olanları, hizmetçileri ve çoluk çocuğunu kastetmiştir.

Her iki bağ da ürününü vermiş, hiçbir şey eksik etmemişti. Aralarında bir de ırmak fışkırtmıştık.

Diyanet Vakfı
İki bağın ikisi de yemişlerini vermiş, hiçbirini eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından bir de ırmak fışkırtmıştık.

Kurtubi Tefsiri
Bu iki bağ, mahsullerini vermiş, hiç bir şeyi eksik bırakmamıştı. Bunların arasında bir ırmak da akıtmıştık.

“Bu iki bağ” yani, bunların her birisi,

“mahsullerini” eksiksiz olarak

“vermiş”dir. Bundan dolayı yüce Allah burada tekil olarak;

“Vermiş” diye buyurmuş, ” İkisi de vermişlerdi” diye buyurmamıştır.

(Her ikisi anlamına gelen):ile, lâfzı tekil midir, yoksa tesniye midir, hususunda görüş ayrılığı vardır. Basralılar bunun tekil olduğunu söylemişlerdir. Çünkü, onlara göre bu iki kelime tesniye olan bir lâfzı te’kid etmek için tıpkı çoğulu te’kid etmek için kullanılan; lâfzına benzemektedir. O bakımdan bu, tesniye olmayan müfred bir isimdir. Eğer bundan sonra zahir bir isim gelecek olursa bu lâfız ref, nasb ve cer hallerinde de aynı şekilde olur. O bakımdan; ” Her iki adamı gördüm, bana her iki adam geldi ve yolum her iki adama da uğradı” denilir (ve hiç birisinde bu lâfzın şekli değişmez). Eğer bir zamire bitişecek olursa, sondaki elif, cer ve nasb hallerinde “ya”ya kalbedilerek: “Her ikisini gördüm ve her ikisine de yolum uğradı” denilir. Tıpkı “Onlara, üzerlerine” demek gibi.

el-Ferrâ” ise şöyle demektedir: Bu, tesniye bir lafızdır. “Hepsi, bütünü” lâfzından alınmış olup, sonundaki lâm, tahfif edilmiş ve tesniye dolayısıyla elif ilave edilmiştir. Müennes için kullanılan; de böyledir. Bunlar, ancak muzaf olarak kullanılırlar ve tekil olarak kullanılmazlar. Şayet tekil olarak kullanılacak olsa o takdirde; denilir. el-Ferrâ” bu görüşüne şairin şu beyitini de delil göstermektedir:

“Onun (deve kuşunun) her iki ayağının her birinde bir tek fazlalık çıkıntı vardır.

İki ayağının her birisinde böyle bir fazlası vardır.”

O, bununla iki ayağından birisini kastettiğinden tekil kullanmıştır.

Ancak bu görüş Basralılara göre zayıftır. Çünkü, eğer bu kelime tesniye olsaydı, nasb ve cer halinde zahir isim ile birlikte kullanıldığı takdirde “elifin “ya”ya dönüşmesi icabederdi. Çünkü; kelimesinin anlamı, kelimesinin anlamından farklıdır. Zira, ikincisi kuşatıcılık için kullanılırken, diğeri belli bir şeye delalet etmektedir. Burada beyiti nakledilen şairin “elifi hazfetmesi ise zaruretten dolayıdır ve o bu “elif’i zâid olarak takdir ettiğinden dolayı hazfetmiştir. Zarureten söylenen bir sözün ise delil olarak kullanılması câiz değildir. Böylelikle bunun; “Benimle beraber” anlamındaki kelime gibi müfred bir isim olduğu sabit olmada ancak tesniyeye delalet etmek için kullanılmıştır. Nitekim Arapların: “Biz” şeklindeki kelimeleri, tek müfred bir isim olmakla birlikte iki ve daha fazla kişiye delalet etmektedir. Buna şair Cerir’in şu sözleri de delildir:

“Umame’nin her iki günü de engel olma günüdür.

Biz, ona ancak seyrek seyrek gitsek bile.”

Böylelikle şair burada bu lâfzı tek bir gün hakkında haber vermek için kullanmıştır. Nitekim, yüce Allah’ın Vermiş” âyetinde de haber tekil olarak gelmiştir. Eğer tesniye olsaydı, bunun için “İkisi de vermişti” diye buyurması gerektiği gibi, şairin de burada; “İki gün” demesi gerekirdi.

Aynı şekilde; “ikisi” lâfzının “elifi hususunda da ihtilaf edilmiştir. Sîbeveyh, bu “elifin te’nis için olduğunu ve buradaki “te” harfinin de lamu’l-fi’l üç harfli kelimenin son harfi) den bedel olduğunu ve aslında bunun “vav” olduğunu, kelimenin aslının ise; şeklinde geldiğini söylemiştir. Bu “vav”in “te”ye ibdatine sebep ise, ‘te” harfinde müenneslik alameti bulunduğundan dolayıdır. deki “elif ise, zamir ile birlikte “ya”ya dönüşebilir ve bu durumda müenneslik alameti olmaktan çıkar. O halde “vav” harfinin te’ye ibdali, te’nis’in tekidi demek olur. Ebû Ömer el-Cermî ise şöyle demektedir: Buradaki “te” mülhaktır, (Sonradan getirilmiştir). “Elif” ise, lamu’l-fi’l’dir, el-Cermî’ye göre bu kelimenin takdiri vezni; şeklindedir. Ancak durum onun dediği gibi olsaydı, Arapların bu kelimeyi ism-i mensub yapmaları halinde; demeleri gerekirdi. Ancak, bunun yerine; diyerek “te”yi düşürmüş olmaları, onların bunu; “Kız kardeş” kelimesini nisbet yaparak; demeleri şeklindeki “te” gibi değerlendirdiklerini göstermektedir. Bu açıklamayı el-Cevherî yapmıştır.

Ebû Cafer en-Nehhâs ise şöyle demektedir: Nahiv bilginleri, Kur’ân-ı Kerîm dışında, manayı gözönünde bulundurarak; “Bu iki bağ, mahsullerini vermişler,..” denilmesini câiz kabul etmişlerdir. Çünkü, bunun tercih olunan anlamı, “Her ikisi de vermişlerdir” şeklindedir.

el-Ferrâ’ -aynı anlamı ifade etmek üzere- denilmesini de uygun kabul etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü bu; “Her iki bahçe de” demektir. (el-Ferrâ”) dedi ki: Abdullah (b. Mes’ûd)’un kıraatinde de; şeklindedir. Buna göre el-Ferrâ’’nın kanaatine göre anlam: O, iki bağın hepsi de yemişlerini vermiştir” şeklindedir.

“Mahsul” hurma ve sair ağaçların meyveleri hakkında kullanılır. Bununla birlikte yenilen her bir şey hakkında da bu lâfız kullanılabilir. Yüce Allah’ın:

“Yiyecekleri… devamlıdır” (er-Ra’d, 13/35) âyeti da bu kabildendir.

“Hiç bir şeyi eksik bırakmamıştı.” Herşeyi tam ve mükemmel vermişti.

“Bunların arasında da bir ırmak akıtmıştık.” Yani, iki bahçenin ortasından bir ırmak akıtmış ve ona akacak yer (yatak) yapmıştık.

Onlara iki adamı örnek ver: Birine iki üzüm bağı vermiştik. Her iki bağı hurmalarla çevirmiştik ve aralarına da ekin yerleştirmiştik.

Diyanet Vakfı
Onlara, şu iki adamı misal olarak anlat: Bunlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin de etrafını hurmalarla donatmış, aralarında da ekinler bitirmiştik.

Kurtubi Tefsiri
Onlara o iki adamı misal ver! Onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, iki bağın etrafını hurma ağaçlarıyla donatmış, aralarında ekinler bitirmiştik.

Yüce Allah’ın:

“Onlara o iki adamı misal ver” şeklindeki bu âyeti, dünyalık dolayısıyla kendisini üstün ve güçlü bilen, buna karşılık mü’minlerle birlikte oturup kalkmaktan (büyüklendiği için) çekinen kimseye verilmiş bir misaldir. O bakımdan bu âyet, yüce Allah’ın:

“Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O’na dua edenlerle beraberliğini sebatla sürdür” (Kehf 18/28) âyeti ile alakalıdır.

Burada örnek verilen iki kişinin ismi ve bunların muayyen olarak kim oldukları hususunda farklı görüşler vardır. el-Kelbî der ki: Âyet-i kerîme Mekke ahalisinden Mahzumoğullarına mensup birisi, mü’min olup ismi Ebû Seleme Abdullah b. Abdilesed b. Hilâl b. Abdullah b. Ömer b. Mahzura olan ve Peygmaber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan önce Umm Seleme’nin kocası oları; diğeri ise kâfir olup el-Esved b. Abdilesed olan iki kardeş hakkında inmiştir. Aynı zamanda es-Sâffat Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Aralarından birisi diyecek ki: Gerçekten benim bir dostum vardı…” (es-Sâffât, 37/51) âyetinde sözü edilen iki kardeş de bunlardır. Bunların her birisine dön bin dinar miras kalmıştı. Onlardan birisi malını Allah yolunda harcayıp daha sonra kardeşinden kendisine bir şeyler vermesini İstedi, kardeşi de bilinen sözlerini söyledi… Bunu, es-Sa’lebî ve el-Kuşeyrî zikretmişlerdir.

Âyet-i kerimenin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Mekke ahalisi hakkında indiği de söylenmiştir.

Bir görüşe göre de bu âyet, Allah’a îman eden herkes ile inkâr eden herkese dair bir misaldir.

Bir başka görüşe göre bu, Uyeyne b. Hısn ile arkadaşlarının ve Selman, Suheyb ve arkadaşlarımın bir misalidir, İbn Abbâs’ın görüşüne göre Allah onları, birileri mü’min olup ismi Yahuda olan İsrailoğullarından iki kardeşe benzetmektedir. Mukâtil ise bu kişinin adının Temliha olduğunu söylemiştir. Diğeri ise kâfir olup ismi Kartuş idi. İşte yüce Allah’ın es-Sâffat Sûresi’nde sözünü ettiği iki kişi de bunlardandır, Muhammed b. el-Hasen el-Mukri de bunu böylece sözkonusu ederek şöyle demektedir: Bu iki kişiden hayırlı olan zatın ismi Temliha, diğerinin ismi da Kartuş idi. Bunlar, ortaktılar. Daha sonra mallarını paylaştırdılar. Bunların her birine üç bin dinar düştü. Mü’min olanı bin dinara köle satın alıp onları azad etti, bin dinara elbise satın alıp çıplakları giydirdi, bin dinara da yiyecek satın alarak açları yedirdi. Aynı şekilde mescidler inşa etti, hayır işleri yaptı.

Diğeri ise, sahip olduğu mal ile varlıklı kadınlarla evlendi, adar, İnekler satın aldı ve bunlar çoğaldı. Aşırı derecede bunların yavruları artıp durdu. Parasının geri kalanıyla da ticaret yaptı. Büyük bir kâr sağladı ve bütün çağdaşlarından daha zengin oldu. Birincisi ise muhtaç düştü. Bir bahçede ücretle çalışmak istedi ve kendi kendisine: Eski ortağım ve arkadaşımın yanına gidip ondan, bahçelerinden birisinde beni çalıştırmasını istesem umarım bu benim İçin daha uygundur, diyerek arkadaşının yanına gitti ise de, önündeki teşrifatçıların kabalıkları ve çokluğu dolayısıyla nerdeyse ona ulaşamayacaktı. Arkadaşının yanına varınca arkadaşı onu tanıdı ve ihtiyacını sordu. Ona: Peki, seninle malımızı yan yarıya bölüştürmedik mi? Malına ne yaptın? Arkadaşı şu cevabı verdi: Ben, o malımla daha hayırlı ve daha kalıcı olan şeyleri satın aldım. Arkadaşı kendisine: Sen gerçekten bunu tasdik edenlerden misin? Ben kıyâmetin kopacağını zannetmiyorum. Görüşüme göre de sen anni mahrum bırakmaktan başka bir şey değildir. Benim, malımı ne şekilde kullandığımı görmüyor musun? Nihayet malım işte gördüğün bunca servet ve bu güzel duruma geldi. Bu durumumuzun sebebi, benim kazanıp kâr sağlamam, senin ise beyinsizce harcamandır. Haydi, yanımdan çek git, dedi. Daha sonra Kur’ân-ı Kerîm’de sözünü ettiği şekilde mahsullerinin üzerine yüce Allah’ın, semadan göndermiş olduğu afet ile bu zenginin varlığı ve mahsulleri toptan imha edildi.

es-Sa’leb’î bu olayı bir başka lafızla nakletmekle birlikte; onun da ihtiva ettiği anlam buna yakındır.

Atâ dedi ki: Bunlar, sekizbin dinarı olan iki ortak idiler. Denildiğine göre, bu serveti babalarından miras almışlardı. Ve bunlar iki kardeş idi. Bu serveti aralarında paylaştılar. Onlardan birisi, bin dinara bir arazi satın aldı. Diğeri ise: Allah’ım, filan kişi bin dinara bir arazi satın aldı. Ben de bin dinara karşılık Senden cennette bir arazi satın alıyorum, deyip o bin dinarıtasadduketti. Daha sonra birincileri diğer bin dinara bir ev yaptı. Öteki: Allah’ım, filan kişi bin dinara bir ev inşa etti. Ben de, bin dinara karşılık Senden cennette bir ev satın alıyorum diyerek, bin dinarı tasadduk etti. Daha sonra birincileri evlenip bu evliliği dolayısıyla bin dinar harcadı. Öteki: Allah’ım! Filan kişi bin dinar harcayarak bir kadın ile evlendi, ben de Senden bin dinara karşılık cennet kadınlarından istiyorum, diyerek bin dinar tasadduk etti. Daha sonra diğeri, bin dinara hizmetçiler ve çeşitli eşyalar satın aldı. Öteki: İşte ben de Senden, cennette bin dinara karşılık hizmetçi ve eşyalar satın alıyorum deyip bin dinar tasadduk etti.

Daha sonra ileri derecede muhtaç oldu ve: Olur ki, arkadaşımın bana bir iyiliği dokunur, diyerek arkadaşının yanına gitti, arkadaşı ona: Malına ne oldu deyince, o da yaptıklarını anlattı. Bu sefer, arkadaşı: Sen gerçekten bu söylediklerini tasdik eden birisi misin? Allah’a yemin ederim, ben de sana hiç bir şey vermeyeceğim, dedikten sonra ona şöyle dedi: Sen, semanın ilahına ibadet ediyorsun. Bense ancak bir puta ibadet ediyorum. Bunun üzerine öbürü, Allah’a yemin ederim buna öğüt vereceğim, dedi ve öğüt verip hatırlatmalarda bulundu, korkuttu. Bu sefer diğeri: Haydi beraber gidelim, balık avlayalım.- Kim daha çok balık avlayacak olursa o kişi hak üzeredir, dedi. Öteki: Kardeşim, gerçek şu ki, dünya Allah nezdinde iyilik yapana bir mükâfaat, kâfire de bir ceza kılınmayacak kadar değersizdir.

Böyle demekle onu kendisi ile birlikte ava çıkmaya zorladı. Allah, her ikisini de sınadı. Kâfir olan ağını atıyor, putunun ismini, anıyor ve ağı balıkla dolup taşarak çekiyordu. Mü’min ise Allah’ın ismini anarak ağına attığı halde, ağına bir şey takılmıyordu. Diğeri ona: Durumu nasıl görüyorsun? İşte dünyada benim payım da, konumum da, etrafımdakilerin sayısı da senden daha fazladır. Eğer senin iddia ettiğin bu gerçek ise, âhirette de böylece ben senden daha üstün olacağım, dedi.

(…… dedi ki: Onlar üzerinde görevli olan melek, bu işe üzüldü. Bunun üzerine yüce Allah, Hazret-i Cebrâîl’e bu meleği alıp cennetlere götürmesini ve mü’min kişinin o cennetlerdeki yerlerini göstermesini emretti. Melek, Allah’ın mü’min kişi için hazırladıklarını görünce, şöyle dedi: İzzetin hakkı için o sonunda buraya varacak olduktan sonra, dünyada karşı karşıya kalacağı durumların hiç bir zararı olmaz. Diğer taraftan kâfirin cehennemdeki yerini de gösterince aynı melek şöyle dedi: Bunun da varacağı yer burası olduktan sonra, izzetin hakkı için onun dünyadan elde ettiklerinin hiç bir faydası olmaz.

Daha sonra yüce Allah mü’minin canını aldı, kâfiri de nezdinden gönderdiği bir azâb ile helâk etti. Mü’min, cennete yerleşip Allah’ın kendisi için hazırladıklarını görecek ve arkadaşları ile birlikte birbirlerine soru soracaklarında o;

“Gerçekten benim bir dostum vardı, o diyordu ki: Gerçekten sen inananlardan mısm?” (es-Sâffat. 37/51-52) âyetinde sözü edilenleri söyleyecektir. Bunun üzerine bir münadi de şöyle seslenecektir: Ey cennet ehli!

“Siz de tekrar bakar mısınız? Baktı ve onu cehennemin ortasında gördü,” (es-Sâffat 37/51) İşte bunun üzerine “onlara o iki adamı misal ver…” âyeti nazil oldu.

Yüce Allah bu sûrede bu iki kardeşin dünyadaki hallerini beyan ettiği gibi, âhiretleki hallerini de es-Sâffal Sûresi’nde:

“Gerçekten benim bir dostum vardı. O diyordu ki, gerçekten sen inananlardan mısın… İşte çalışanlar böylesi için çalışsınlar” (es-Sâffat, 37/51-61) âyetleri beyan etmektedir.

İbn Atiyye dedi ki: İbrahim b. el-Kasım el-Kâtip, “Acaibü’l-Bilâd” adlı eserinde Tinîs Gölü’nün burada sözü edilen iki bahçe olduğunu zikretmektedir. Bu iki bahçe, iki kardeşe ait idi. Onlardan biri hissesini diğerine sattı ve bu aldığı bedeli Allah’a itaat yolunda harcadı. Diğeri de, bu yaptığı dolayısıyla onu ayıpladı ve aralarında -sözü edilen- konuşma cereyan etti. Allah da bir gece içerisinde o bahçeyi su altında bıraktı. Bu âyet-i kerîme ile Allah onu kast etmiştir.

Diğer görüşe göre, yüce Allah’ın bu ümmete vermiş olduğu bir misaldir, daha önceden meydana gelmiş bir duruma ait bir haber değildir. Bundan maksat ise, dünyaya rağbeti azaltmak ve rağbeti âhirete yöneltmektir. Bu örneği, bir uyarı ve bir korkutma olarak zikretmiştir. Bu görüşü de el-Maverdi nakletmektedir. Ancak âyetin siyakı bunun aksine delildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

“İki bağın etrafını hurma ağaçları ile donatmış” yani, bu bahçelerin çevresini hurma ağaçları ile çevirmiştik.

“yan ve taraf’ demektir. Çoğulu, “ELraf” şeklinde gelir, ” Topluluk, filan kimsenin etrafını kuşamlar, çevirdiler” denilir. Yüce Allah’ın:

“Melekleri de Arşın etrafını kuşatmış olarak…” (ez-Zümer, 39/75) âyeti ek buradan gelmektedir.

“Aralarında ekinler bitirmiştik.” Yani Biz, üzüm bağının etrafını hurma ağaçları ile çevirmiş, üzüm bağlarının ortasında da ekin bitirmiştik.

Onlar için, içlerinden ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler, orada koltuklara yaslanırlar. Ne güzel ödül! Ne güzel bir yer!

Diyanet Vakfı
İşte onlara, alt taraflarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Onlar Adn cennetlerinde tahtlar üzerine kurularak orada altın bileziklerle bezenecekler; ince ve kalın dibadan yeşil elbiseler giyecekler. Ne güzel karşılık ve ne güzel kalma yeri!

Kurtubi Tefsiri
İşte onlara, evet onlara, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada tahtları üzerinde kurularak altın bileziklerle süslenecekler, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyeceklerdir. O, ne güzel mükâfattır, orası ne güzel konaktır!

Yüce Allah, kâfirlere hazırlamış olduğu hakir kılıcı azâbı söz konusu ettikten sonra mü’minlerin görecekleri mükâfatları söz konusu etmektedir. İfadede hazfedilmiş sözler de vardır. Yani Biz, onlar arasından güzel amellerde bulunanların mükâfaatını boşa çıkarmayız. Mü’min olmayanlardan güzel amelde bulunanlara gelince, onların amelleri ise boşa gidecektir.

“Amel” kelimesi, temyiz olmak üzere nasb edilmiştir. Bununla birlikte;

“İyi… eden” kelimesinin mef’ûlü de kabul edilebilir.

“Şüphesi ki Biz, iyi amel edenin ecrini boşa çıkarmayız” âyetinin, bir ara cümlesi olduğu, haberin ise yüce Allah’ın:

“İşte onlara, evet onlara… Adn cennetleri vardır” âyeti olduğu da söylenmiştir.

“Adn cennetleri” cennetin göbeğidir. Yani, cennetin ortasıdır, diğer cennetler onun etrafındadır. Çoğul lâfzı ile söz konusu edilmesi ise genişliğinden ötürüdür. Çünkü oranın her bir bölgesi başhbaşına bir cennet olmaya elverişlidir. “Adn”ın, ikamet etmek anlamında olduğu söylenmiştir. Bir yerde İkamet etti anlamında: denilir. ” O beldeyi vatan edindim” anlamındadır. “Develer filan yerde kaldılar ve oradan ayrılmadılar” demektir. İşte Adn cennetleri” ifadesi de buradan gelmekte olup, ikamet olunacak cennetler anlamındadır. Madene “el-Ma’din” denilmesi de buradan gelmektedir. Çünkü insanlar orada yaz kış kalırlar. Her şeyin merkezine de o şeyin “ma’dini” denir, “Âdin” ise, merada kalan dişi deve demektir. “Aden” de bir şehirdir. Bu açıklamaları el-Cevherî yapmıştır.

“Altlarından ırmaklar akan” ifadelerine dair açıklamalar, daha önceden bir kaç yerde geçmiş bulunmaktadır. (Mesela, bk. et-Tevbe, 9/72; er-Rad, 13/23)

“Orada… altın bileziklerle süslenecekler” âyetindeki: ” Bilezikler” kelimesi ‘ın çoğuludur. Saîd b. Cübeyr dedi ki: Onların her birisinin üç bileziği olacaktır. Birisi altından, birisi gümüşten, birisi de inciden.

Derim ki: Bu, Kur’ân-ı Kerîm’de nas ile belirtilmiş bir husustur. Burada

“altın bilezik” diye buyurulmuştur. el-Hac (22/23) ile Fâtır (35/33) de ise,

“altın ve inciden” diye buyurulmakta, ed-Dehr (76/21) SÛRESİ’nde ise “gümüşten bilezikler” denilmektedir. Ebû Hüreyre de der ki: Can dostum (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Mü’minin (cennette) takınacağı süsler (dünyada iken) abdestin ulaştığı yere kadar ulaşacaktır.” Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir Müslim, Tahâre 40; Nesâî, Tahâre 109; Müsned, II, 232, 371

el-Ferrâ’ “süslenecekler” anlamındaki kelimeyi “ye” harfi üstün, “ha” harfi sakin, “lâm” harfi ise şeddesiz ve üstün olmak üzere; diye okumuştur, Kadın, göze hoş gelen şeyleri (süsleri) giyinip takındığı zaman; denilir. ” O şey gözüme hoş geldi” anlamındadır. Bu açıklamayı en-Nehhâs nakletmektedir. Bilezik (sivâr); kadının giyindiği bir süs eşyası olup, çoğulu; şeklinde gelir. Bu çoğulun çoğulu ise …diye gelir. Nitekim;

“Hem üzerine altın bilezikler bırakılmalı… değil miydi” (ez-Zuhruf, 43/53) âyetindeki “bilezikler” anlamındaki kelime, bir kıraatte bu şekilde çoğulun çoğulu olarak okunmuştur. Bununla birlikte; ‘ın normal bir çoğul olması da mümkündür. Yüce Allah da: “Orada… altın bileziklerle süslenecekler” diye buyurmakta ve çoğul olarak bu şekil kullanılmaktadır, Bu açıklamayı el-Cevherî yapmıştır.

İbn Aziz şöyle demektedir: “Bilezikler” kelimesi, Bilezikler” kelimesinin (çokluk.) çoğuludur. Bu ise, ile, ‘ın çoğuludur.

Bilezik, kola altından takınılan süs eşyasıdır. Bu, gümüşten olursa buna “kulb” denilir. Çoğulu ise, “kılebe” şeklinde gelir. Eğer bu boynuz yahut fil dişinden yapılmış ise, “meseke” ismini alır. Çoğulu da “mesek” …diye gelir, en-Nehhâs der ki: Kutrub, “Esallallahü aleyhi ve sellemir: bilezikler” kelimesinin tekilinin “isvar” şeklinde geldiğini nakletmektedir. Ancak Kutrub, oldukça istisna nakillerde bulunan bir kimsedir. Yakub ve başkaları ise bu görüşü almamış ve bunu söz konusu etmemişlerdir. Derim ki: “es-Sıhah”da şu ifadeler yer almaktadır: Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: “Esâvir”in tekili isvâr’dır. Müfessirler de şöyle demektedir: Kırallar, dünyada bilezikler ve taşlar giyindikleri için yüce Allah bu süsleri cennetliklere verecektir.

“İnce ve kalın İpekten yeşil elbiseler giyeceklerdir” âyetindeki

“sündüs” oldukça ince ve nahif olan demektir. Bunun tekili “sündüse” şeklinde gelir. Bu açıklamayı da el-Kisaî yapmıştır.

“İstebrak” ise, İkrime’den nakledildiğine göre kalın olan ipeğe denir. “Harir” ile aynı şeydir. Şair der ki:

“Kimi zaman onların bedenlerine yapışan ince elbise giydiklerini görürsün.

Kimi zaman da kalın ipektir, on(lar)ın giydiği.”

O halde istebrak, dibac (yani kalın ipek) demektir. İbn Balır ise, altın ile dokunmuş olandır, diye açıklar. el-Kutebî bu kelimenin Arapçalaştırılmış Farsça bir kelime olduğunu söyler. el-Cevherî de bunun küçültme isminin, “ubeyrık” şeklinde olduğunu söyler. Bu kelimenin “el-berîk”den “İstef afe” veznine sokulmuş bir kelime olduğu da söylenmiştir. Doğrusu bu kelimenin her iki dilde de uygun düşen (sesdeş) kelimelerden olduğudur. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de, daha önceden de geçtiği üzere Arapça olmayan bir kelime yoktur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Özellikle yeşil olanın söz konusu edilmesi ise, yeşilin göze uygun düşmesinden dolayıdır. Zira beyaz renk, görmeyi dağıtır ve rahatsız edicidir. Siyah renk yerilir. Yeşillik ise, beyazlıkla siyahlık arasındadır. Bu da ışınları bir araya toplar. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Nesâî’nin rivâyetine göre, Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda bulunduğumuz bir sırada yanına bir adam gelip şöyle dedi: Ey Allah’ın Rasulü! Bize cennet elbiseleri hakkında haber ver. Bunlar, Allah tarafından özel olarak mı yaratılacaktır, yoksa belli bir şekilde mi dokunulacaktır? Hazır bulunanların bazıları buna güldüler. Ona; “Ne diye gülüyorsunuz? Bilen birisine soru soran bir cahile mi?” Adam, az veya kısa bir süre oturdu, bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Cennet elbiselerine dair soru soran kişi nerede?” Adam: O kişi İşte buradadır ey Allah’ın Rasulü, deyince, Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Hayır, cennetteki meyveler yarılarak bu elbiseler aradan çıkacaktır.” Hazret-i Peygamber bu sözü üç defa tekrarladı. Müsned, II. 203. 225

Ebû Hüreyre dedi ki: Mü’minîn evi, ortasında elbiseler dikilen bir ağacın bulunduğu içi oyulmuş bir incidir. Mü’min, parmağı İle -veya iki parmağı da demiş olabilir- inci ve mercan ile süslenmiş yetmiş elbise alır. Bunu, Yahya b. Selam Tefsirin’de, İbnü’l-Mübârek de er-Rekaik adlı eserinde zikretmişlerdir. Biz de bunun senedini et-Tezkire adlı kitabımızda kaydettik. Hadiste de nakledildiğine göre, cennet ehlinden her birisinin üzerinde her biri ayrı bir renk otmak üzere iki yüzlü elbise olacaktır. Bunlar, işitenin hoşuna gidecek bir sesle konuşurlar. İki yüzden birisi diğerine: Ben, Allah’ın dostu için senden daha değerliyim. Çünkü ben, onun bedenine bakan taraftayım, sen öyle değilsin, der. Diğeri ise: Hayır, ben Allah’ın dostuna senden daha yakın ve değerliyim. Çünkü ben onun yüzünü gördüğüm halde sen görmüyorsun, der.

Yüce Allah’ın:

“Orada tahtları üzerinde kurularak” âyetindeki; “Tahtlar” kelimesi, in çoğuludur. Bu örtülerle süslenip bezenmiş tahtlar demektir. Bu şekilde süslenmiş örtüler altındaki döşekler olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır. İbn Abbâs der ki: Bunlar, altından tahtlar olup, inci ve yakut ile süslenmişler, üzerlerinde de Örtüler bulunur. Bu tahtların bir tanesi San’a’dan, Eyle’ye kadar ve Aden ile Câbiye’ye kadar olan bir alanı kapsar.

“Kurularak, yaslanarak” kelimesinin asli; şeklindedir. Nitekim ” Yaslandı” kelimesinin asli; dır. Yaslanış’ın aslı da; kelimesidir. Bir şey üzerine dayanarak yaslanma anlamındaki; kelimesi de buradan gelmektedir. Bu kelimede “vav” te’ye kalb edildikten sonra idğam yapılmıştır. “Çokça dayanıp yaslanan adam” demektir.

“O ne güzel mükâfattır, orası ne güzel konaktır” âyetinde kastedilen ise cennetlerdir. Burada ifade “orası ne kötü bir konaktır” âyetinin’ aksinedir ki, buna dair açıklamalar az önce geçmiş bulunmaktadır. Şayet, Ne güzel!” kelimesi; şeklinde gelseydi yine câiz olurdu, çünkü bu, cennet için kullanılmış olurdu. Nitekim “orası ne güzel konaktır” ifadesinde de böyle gelmiştir. (Yani, cennet kastedilmektedir.)

el-Berâ b. Âzib’in rivâyetine göre bedevi bir Arap, Veda Haccı esnasında Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda ayağa kalktı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ da o sırada Arafat’da el-Adbâ diye anılan dişi devesi üzerinde vakfede bulunuyordu. Bedevi dedi ki: Ben, müslüman bir adamım. Bana şu: “Îman edip güzel amellerde bulunanlara gelince…” âyeti hakkında haber ver. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sen de onlardan uzakta değilsin, onlar da senden uzakta değillerdir. Burada sözü edilenler şu dört kişidir: Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali. Sen, kavmine bu âyet-i kerimenin bunlar hakkında inmiş olduğunu bildir.” Bu hadisi el-Maverdî zikretmiştir. el-Maverdî, en-Nüket, III, 304

en-Nehhâs da “Meâni’l-Kur’ân” adlı eserinde bunu senediyle kaydetmekte ve şöyle demektedir: Bize Ebû Abdullah Ahmed b. Ali b. Sehî anlattı, dedi ki: Bize, Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize, Yahya b. ed-Durays anlattı. Yahya, Züheyr b. Muaviye’den, o, Ebû İshak’dan, o, el-Berâ b. Âzib’den naklen dedi ki: Bedevi bir Arap kalktı… diyerek hadisi zikretti. Yine es-Süheylî de bunu “Kitabu’l-Â’lâm” es-Süheylî’ye ait bu eserin tam ismi, Suyutî, el-İtkan. I, 10’da belirttiğine göre: “et-Ta’rifu ve’l-İ’lâm fîmâ Vekaa fı’l-Kur’âni mine’l-Esmâi ve’l-A’lâm” şeklinde olup İbn Asâkir’in de buna bir zeyli vardır. adlı eserinde senediyle birlikte zikretmiştir. Biz de bütün bunları icazet yoluyla rivâyet etmekteyiz. Yüce Allah’a hamd olsun.

Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için, biz güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz.

Diyanet Vakfı
İman edip de güzel davranışlarda bulunanlar (bilmelidirler ki) biz, güzel işler yapanların ecrini zayi etmeyiz.

Kurtubi Tefsiri
Îman edip güzel amellerde bulunanlara gelince, şüphesiz ki Biz, iyi amel edenin ecrini boşa çıkarmayız.

De ki: “Hak, Rabbinizdendir. Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.” Biz zalimler için öyle bir ateş hazırladık ki, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatır. Yardım isteseler, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım olunur. O, ne kötü bir içecektir. Ne kötü bir barınaktır!

Diyanet Vakfı
Ve de ki: Hak, Rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkar etsin. Biz, zalimlere öyle bir cehennem hazırladık ki, onun duvarları kendilerini çepe çevre kuşatmıştır. (Susuzluktan) imdat dileyecek olsalar imdatlarına, erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile cevap verilir. Ne fena bir içecek ve ne kötü bir kalma yeri!

Kurtubi Tefsiri
De ki: (O) Rabbinizden gelen haktır. Artık dileyen îman etsin, dileyen kâfir olsun. Gerçekten Biz, zâlimler için etrafını saran duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır. Eğer feryad edip yardım isterlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile yardımlarına varılacaktır. O ne fena içecektir ve orası ne kötü bir konaktır!”

Yüce Allah’ın:

“De ki: (O) Rabbinizden gelen haktır. Artık dileyen îman etsin, dileyen kâfir olsun” âyetindeki

“haktır” anlamındaki kelime, hazf edilmiş bir mübtedânın haberi olmak üzere merfu’dur. Yani, “de ki o… haktır” anlamındadır. Bunun mübtedâ olarak merfu’ olduğu, haberinin yüce Allah’ın:

“Rabbinizden(dir)” âyetinde olduğu da söylenmiştir. Âyetin anlamı da şudur Ey Muhammed! Sen, şu kalplerine Bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz kimselere de ki: Ey insanlar! Hak, Rabbinizden gelendir. Buna muvafakiyet vermek de, yardımsız bırakmak da O’na aittir. Hidâyete iletmek de. sapıklıkta bırakmak da Onun elindedir. O, dilediğine hidâyet verir ve o kimse îman eder. Dilediğini de sapıklıkta bırakır, o kimse de kâfir olur. Bunlardan herhangi birisindeki tasarruf benim yetkim dahilinde değildir. Hakkı -zayıf olsa dahi- dilediğine veren ve -güçlü ve zengin olsa dahi- dilediğini haktan mahrum bırakan Allah’dır. Ben de sizin heva ve hevesinize uyarak mü’minlerİ kovacak değilim. Dilerseniz îman ediniz, dilerseniz küfre sapınız.

Ancak bu, Îman ile küfür arasında muhayyer bırakmak ve bu konuda ruhsat vermek anlamında değildir. Bu bir tehdit ve bir korkutmadır. Yani, eğer küfre sapacak olursanız, O, sizin İçin cehennem ateşini hazırlamış bulunuyor. Ve eğer îman edecek olursanız, size cennet vardır.

“Gerçekten Biz, zâlimler için” yani, hakkı bile bile inkâr eden kâfirlere,

“etrafını saran duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır.”

el-Cevherî der ki: “Duvar” kelimesi, kelimesinin tekilidir. Bu da evin avlusu üzerinde uzatılan şeye denilir. Pamuktan yapılmış her bir hücreye de bu isim verilir. Nitekim şair Ru’be de şöyle demektedir:

“Ey, el-Carud’un oğlu el-Münzir’in oğlu Hakem,

Şan ve şerefin yüksek duvarı senin üzerinde uzatılmış bulunuyor.”

” Etrafı surla çevrilmiş ev” denilir. Selâme b. Cendel de (İran hükümdarlarından) Perviz’i ve onun, en-Nu’man b. el-Münzir’i fillerin ayakları altında öldürmesini söz konusu ederek şöyle demektedir:

“en-Nu’man” etrafı surla çevrili evden sonra

Tavanını fillerin göğüsleri teşkil eden bir eve sokan odur.”

İbnü’l-A’râbî der ki: ” Duvarları” kelimesi, surları anlamındadır. İbn Abbâs’dan nakledildiğine göre bu, ateşten bir duvardır. el-Kelbî de şöyle demektedir: Cehennem ateşinden bir parça çıkacak ve bu, kâfirlerin çevresini bir ağıl gibi kuşatacaktır. el-Kutebî der ki: Buradaki “duvar (es-Surâdik)”den kasıt, büyükçe bir çadırın etrafında bulunan engel demektir. İbn Aziz de böyle açıklamıştır.

Bunun, kıyâmet gününde kâfirleri çepeçevre kuşatacak bir duman olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın, el-Murselât SÛRESİ’nde:

“Haydi, üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin” (el-Murselât, 77/30) âyeti ile:

“Kapkara bir gölgede” (el-Vâkıa, 56/43) âyetinde sözünü ettiği budur. Bu açıklamayı Katade yapmıştır.

Bunun, dünyanın etrafını çevrelemiş deniz olduğu da söylenmiştir. Ya’lâ b. Umeyye şöyle demektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Deniz, cehennemdir.” Daha sonra da Hazret-i Peygamber:

“Etrafını saran duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş” âyetini okuduktan sonra şöyle buyurdu: “Allah’a yemin ederim ki, ben de hayatta olduğum sürece ona girmeyeceğim ve ondan bir damla dahi bana isabet etmeyecektir” diye buyurdu. Bunu el-Maverdî zikretmektedir. el-Mâverdî, en-Nuket, III, 30J. Bu sekliyle rivâyetten bu sözlerin tümünün Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a ait olduğu izlenimi doğmaktadır. Ancak bu rivâyet, Müsned, IV, 223’de şu şekildedir: “Peygamber, deniz Cehennem’in kendisidir, diye buyurdu. Ya’la’ya -etrafındakiler (bir şeyler)- söyleyince, Yâ’la dedi ki: Yüce Allah’ın: “Etrafını saran duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış” diye buyurduğunu görmüyor musunuz? Ya’lâ’nın canı elinde olana yemin ederim ki, Rabbinin huzuruna çıkarılıncaya kadar oraya girmeyeceğim, Yüce Allah’a kavuşuncaya kadar ondan bana bir damla dahi isabet etmeyecektir.”

İbnü’l-Mübarek, Ebû Said el-Hudri’den, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet eder: “Cehennem ateşinin etrafını saran duvarları, oldukça enli, dört tane duvardır. Bu duvarların her birisi kırk yıllık yol mesafesi kadardır.” Bu hadisi Ebû Îsa et-Tirmizî de rivâyet etmiş olup, onun hakkında: Bu hasen, sahih, garip bir hadistir, demiştir, Tırmızi, Sıfatu Cehennem 4: Müsned, III, 29

Derim ki: İşte bu, “sürâdik: Duvarlar”ın, kâfirlerin üstünde yükselecek olan duman veya ateş olduğuna ve duvarlarının da vasfedilen şekilde olduğuna delildir.

Yüce Allah’ın:

“Eğer feryad edip yardım isterlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile yardımlarına varılacaktır” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demektedir; “el-Muhl (erimiş maden gibi su)”, zeytinyağı tortusu gibi oldukça katı bir sudur. Mücahid ise bunu kan ve irin diye açıklamıştır. ed-Dahhâk, bu siyah bir sudur ve şüphesiz ki, cehennem de karadır, suyu da karadır, ağacı da karadır, cehennemlikler de karadır. Ebû Ubeyde dedi ki: “el-Muhl”, yeryüzünde bulunan madenlerden demir, kurşun, bakır, kalay ve buna benzer eritilen ve kaynayarak kabaran her şeydir. İşte buna el-Muhl denilir. Buna benzer bir açıklama İbn Mes’ûd’dan da nakledilmiştir. Saîd b. Cübeyr de: Harareti en ileri derecesine ulaşmış olandır, diye açıklamıştır. Yine Saîd b. Cübeyr der ki: el-Muhl, bir çeşit katrandır. Mesela, Deveyi katranladım” denilir. Böylesine de ” Katranlanmış” denilir. Bunun, zehir olduğu da söylenmiştir.

Bütün bu görüşlerin ihtiva ettiği anlam birbirine yakındır.

Tirmizî’de de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan yüce Allah’ın:

“Erimiş maden gibi (el-Mühl)” âyeti hakkında şöyle dediği nakledilmektedir: “Bu, zeytinyağı tortusuna benzer. Onu, yüzüne yakınlaştırdı mı, yüzünün derisi soyulup düşer.”

Ebû Îsa dedi ki: Bu hadisi ancak Rişdîn b. Sa’d yoluyla biliyoruz. Rişdîn hakkında ise, hıfzı bakımından tenkitlerde bulunulmuştur. Tirmizî, Sıfatlı Cehennem 4; Müsned, V, 265.

Ebû Umame’den de, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, yüce Allah’ın:

“Ona irinli sudan içirilecektir. Onu yudum yudum içmeye çalışacak…” (İbrahim, 14/16-17) âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Su, ağzına yaklaştırılır, ancak ondan tiksinir. Ona, daha da yaklaştırıldı mı, yüzünü kavurur ve başının perçemi düşer. O suyu içti mi de bağırsaklarını parçalar ve nihayet bağırsakları arkasından çıkar. İşte yüce Allah da:

“Bağırsakları paramparça eden kaynar sudan içirilen kimseler” (Muhammed, 47/15) diye buyurmaktadır. (Yine bir başka yerde): “Eğer feryad edip yardım isterlerse, erimiş, maden gibi yüzleri kavuran bir su ile yardımlarına varılacaktır. O, ne fena içecektir ve orası ne kötü bir konaktır!” diye buyurmaktadır” (Tirmizî) dedi ki: Bu, garip bir hadîstir. Tirmizî, Sıfatu Cehennem 4.

Derim ki: İşte bu, bu hususta nakledilen görüşlerin doğruluğuna ve bunların kastedildiğine delildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır, Dil bilginleri de bunu aynf şekilde ifade etmişlerdir. es-Sıhah’da: “el-Mühla”, erimiş bakır demektir” denilmektedir.

İbnu’l-A’râbî der ki: el-Mühl, eritilmiş kurşun demektir. Ebû Amr da; el-Mühl, zeytinyağı tortusu demektir, der. Yine el-Mühl, kan ve irin demektir. Hazret-i Ebû Bekir de şöyle demiştir: Beni, şu iki elbisemle defnediniz. Çünkü nihayet bunlar kan ve irine (el-mühî) ve toprağa ait olacaktır.

“Orası ne kötü bir konaktır” âyeti ile ilgili olarak Mücahid: O ne kötü bir toplanma yeridir diye açıklamıştır. O, bununla bu kelimenin (arkadaşlık demek olan) murat’aka anlamı ile ilgili olduğu kanaatinde gibidir. İbn Abbâs, konaklanacak yer, Atâ da karar kılınacak yer diye açıklamışlardır. Döşek ve yatak diye de açıklanmıştır. el-Kutebî meclis demektir, demiştir. Bunların anlamlan birbirlerine yakındır. Aslı ise, dayanıp yaslanılacak yer demektir. İşte aynı kökten olmak üzere; “Koluma yaslandım” demektir. Şair şöyle demiştir:

“Koluna yaslanarak ona dedi ki: Ey delikanlı!

Günün kuşluk vakti saatleri kavmi önüne katmış sürüp götürüyor.”

Koluna yaslanıp da uykusu gelmeyen kimse kendi halini anlatmak üzere; der. Ebû Zueyb el-Hüzelî de der ki:

“Başbaşa kaldığım kişi uyudu da, ben geceyi koluma yaslanarak uykusuz geçirdim.

Sanki gözümde (çok acı bir ağaç olan) sütleğen ağacının usaresi sıkılmış gibi

Sabah akşam Rablerine O’nun rızasını dileyerek dua edenlerle beraber nefsini sabretmeye alıştır. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi hep aşırılık olmuş kimseye itaat etme.

Diyanet Vakfı
Sabah akşam Rablerine, Onun rızasını dileyerek dua edenlerle birlikte candan sebat et. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, kötü arzularına uymuş ve işi gücü aşırılık olan kimseye boyun eğme.

Kurtubi Tefsiri
Sabah akşam Rabblerinin rızasını dileyerek O’na dua edenlerle beraberliğini sebatla sürdür. Dünya hayatının güzelliğini isteyerek gözlerin onlardan başkasına kaymasın. Kalplerine, Bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz, hevâ ve heveslerine uymuş, İşinde haddini aşmış kimselere de İtaat etme!

Yüce Allah’ın:

“Sabah akşam Rabblerinin rızasını dileyerek O’na dua edenlerle beraberliğini sebatla sürdür” şeklindeki bu âyeti, el-En’âm Sûresi’nde yer alan:

“Sırf O’nun rızasını dileyerek sabah akşam Rabblerine dua edenleri kovma” (el-En’am, 6/52) âyetine benzemektedir. Buna dair açıklamalar da orada geçmiş bulunmaktadır.

Selman-ı Farisi (radıyallahü anh) dedi ki: Kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenen Uyeyne b. Hısn ile el-Akra b. Habis , Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gelerek şöyle dediler: Ey Allah’ın Rasulü! Sen, meclisin baş tarafına otursan da yanımızdan şu kişileri ve onların cübbelerinin kötü kokularını bizlerden uzaklaştırsan… -Onlar, bu sözleriyle Selman, Ebû Zer ve müslümanların fakir olanlarını kastediyorlardı. Üzerlerinde yünden cübbeler bulunuyordu ve bunlardan başka da giyecek birşeyleri yoktu.- İşte o vakit biz de senin yanına oturur, seninle konuşur ve senden birşeyler öğrenirdik. Bunun üzerine yüce Allah:

“Rabbinin Kitabından, sana vahyolunanı oku. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. Sen, O’ndan başka bir sığınak asla bulamazsın. Sabah akşam Rabblerinin rızasını dileyerek O’na dua edenlerle beraberliğini sebatla sürdür… Gerçekten Biz, zâlimler için etrafını saran duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır” âyetine kadar olan bölümler, (27-29. âyetler) nazil oldu. Bununla yüce Allah onları cehennem ile tehdit ediyordu. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kalkıp ashab-ı kiramın bu fakirlerini aramaya koyuldu. Nihayet onları mescidin arka taraflarında yüce Allah’ı zikreder halde bulunca, şöyle dedi: “Ümmetimden bir takım kimselerle birlikte beraberliğimi sürdürme emrini verinceye kadar canımı almayan Allah’a hamd olsun. Hayatta da sizinle birlikte kalacağım, ölümüm de sizinle birlikte olacaktır.” el-Vahidî, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân, s. 305-306; Suyûtî, ed-Durru’l Mensur, V, 380.

“Rabblerinin rızasını” O’na itaati

“dileyerek…” Nasr b. Âsım, Mâlik b. Dinar ve Ebû Abdurrahman,

“sabah akşam” âyetini; Şeklinde okumuşlardır. Buna dair delilleri ise, Mushaf’taki yazılışının da “vav” ile olmasıdır. Ancak, Ebû Cafer en-Nehhâs şöyle demektedir: Böyle yazılması bu şekilde okunmasını gerektirmez. Çünkü, “hayat” ile “salat” kelimeleri de “vav” ile yazılmıştır. Araplar ise hemen hemen bu (sabah anlamındaki “el-ğadaât”) kelimeyi bu şekilde “ğudves” diye kullanmazlar. Çünkü ne şekilde kullanılacağı bilinmektedir.

el-Hasen’in; Gözlerini onlardan başkasına kaydırma!” şeklinde okuduğu rivâyet edilmiştir ki, gözlerin, dünya süsünü talep ederek onlardan dışarda kalan ve dünyaya yönelmiş kimselere yönelmesin, demektir. Bu kıraati el-Yezidi nakletmektedir. “Gözlerin onları hakir ve küçük görmesin” anlamına geldiği de söylenmiştir. Nitekim: ” Filan kişiyi göz görmez”. Yani, o hakirdir, küçümsenen bir kimsedir, denilmesi de bu kabildendir.

“Dünya hayatının güzelliğini isteyerek.” Fakirleri meclisinde kovma teklifinde bulunan ve bu ileri gelen kimseler ile oturmak suretiyle zinete kendini kaptırarak… demektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) böyle bir işi yapmak istemedi. Ancak, yüce Allah ona böyle bir işi yapmasını da yasaklamıştır. Buradaki âyet, yüce Allah’ın:

“Eğer şirk koşarsan yemin olsun ki amelin boşa çıkar” (ez-Zümer, 39/65) âyetinden daha ileri değildir. Her ne kadar Allah onu şirk koşmaktan himaye etmiş olsa da, ona böyle hitab buyurmuştur.

” istersin” fiili, hal mevkiinde olup, (isteyerek anlamını verir) muzari bir fiildir. Dünya hayatının güzelliğini zinetini isteyerek gözlerin onlardan başkasına kaymasın, demektir. Nitekim, İmruu’l-Kays da şöyle demektedir:

“Ona, ağlamasın gözün dedim. Çünkü biz, bir hükümdarlık

ele geçirmeye çalışıyoruz. Yahut da (bu uğurda) ölür de mazur görülürüz.”

Bazıları da

“gözlerin onlardan başkasına kaymasın” anlamındaki ifadenin: “Gözlerini onlardan başkasına kaydırma!” şeklinde olması gerektiğini iddia etmişlerdir. Çünkü buradaki:

“Kaymasın” anlamı verilen fiil, bizatihi müteaddi (geçişli )dir.

Bu iddiada bulunana şöyle cevap verilir: Tilavette varid olan

“gözler” anlamındaki kelimenin merfu’ olarak gelmesi, mana itibariyle onların mansub olmalan ile ilgilidir. Çünkü,

“gözlerin onlardan başkasına kaymasın” anlamındaki ifade, “Gözlerin onlardan başkasına yönelmesin, bakmasın” konumundadır. Gözlerinin onlardan başkasına bakmaması ise, sen gözlerini onlardan başkasına kaydırma demektir. Burada fiil gözlere isnad edilmiş olmakla birlikle, gerçekte Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a tevcih edilmiştir. Nitekim yüce Allah:

“Artık onların malları… seni imrendirmesin” (et-Tevbe, 9/55) âyetinde de İmrendirmeyi mallara isnad etmiştir. Oysa mana; ey Muhammed! Sen onların mallarına imrenme demektir. Bu konuda ez-Zeccâc’ın şu sözü daha da açıklık getirmektedir: Âyetin anlamı şudur: Sen, gözlerini onları bırakıp güzel görünüş sahibi, zinet ve debdebe içerisinde bulunan başkalarına çevirme.

“Kalplerine bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz, heva ve heveslerine” yani şirke

“uymuş, işinde haddini aşmış kimselere de itaat etme.” âyetine gelince ed-Dahhâk’dan, o, İbn Abbâs’dan, yüce Allah’ın:

“Kalplerine Bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz… kimselere itaat etme”(âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bu âyet, Umeyye b. Halef el-Cumahi hakkında inmiştir. Çünkü o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hoşuna gitmeyen fakirlerden uzaklaşıp Mekkelilerin ileri gelenlerini yaklaştırmaya çağırmıştı. Bunun üzerine yüce Allah da:

“Kalplerine Bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz… kimselere de itaat etme” âyetini indifa: “Kalplerine Bizi anmaktan” tevhidi kabul etmekten “yana gaflet verdiğimiz… kimselere de itaat etme!” demektir.

“İşinde haddini aşmış” kimse ile ilgili olarak da şöyle denilmiştir: da haddi aşmak, kusurlu hareket etmek ve imanı terkelmek sureliyle acizliğini öne çıkarmak şeklindeki tefritten gelmektedir. Bunun, haddi aşmak anlamındaki ifrattan geldiği de söylenmiştir. Bunlar şöyle demişlerdi: Bizler, Mudarlıların eşrafıyız. Biz İslâm’a girersek, bütün İnsanlar da İslâm’a girer. Bu ise, tekebbürden ve sözlerde ifrata kaçmaktan ileri geliyordu.

” Haddini aşmış” ifadesinin, eskiden beri kötülükte devam edegelen anlamında olduğu ve bunun; “Bu işi o daha önceden yapmıştı” ifadesinden geldiği de söylenmiştir.

“Kalplerine… gaflet verdiğimiz” âyetinin, kendilerini gaflet içerisinde bulduğumuz… anlamında olduğu da söylenmiştir.

Nitekim; “Filan ile karşılaştım ve onu Övdüm” ifadesinin, ben onu övülmeye değer buldum, anlamında olması da böyledir. Amr b. Ma’dikerib de Haris b. Ka’boğullarına:

Allah’a yemin ederim, biz sizden istedik ve sizi cimri görmedik. Sizlerle çarpıştık, Sizi korkak bulmadık. Sizlerle hicivleştik, yine sizi yenik düşüremedik” demiştir,

Yüce Allah’ın:

“Kalplerine Bizi anmaktan yana gaflet verdiğimiz… kimselere de itaat etme” âyetinin Uyeyne b. Hısn el-Fezarî hakkında indiği söylenmiştir. Bunu Abdurrezzak nakletmektedir. en-Nehhâs da bunu Süfyan es-Sevrî’den nakletmektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Rabbinin kitabından sana vahyedileni oku. O’nun sözlerini değiştirecek yoktur. O’ndan başka bir sığınak da bulamazsın.

Diyanet Vakfı
Rabbinin Kitabından sana vahyedileni oku. Onun kelimelerini değiştirebilecek yoktur. Ondan başka bir sığınak da bulamazsın.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinin Kitabından sana vahyolunanı oku. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. Sen Ondan başka bir sığınak asla bulamazsın.

“Rabbinin Kitabından sana vahyolunanı oku. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur” âyetinin, Ashab-ı Kehf kıssasının bir parçası olduğu söylenmiştir. Yani, sen Kur’ân-ı Kerîm’e uy. Allah’ın sözlerini değiştirecek olmadığı gibi, O’nun, Ashab-ı Kehf kıssasına dair verdiği haberde bir yanlışlık da yoktur.

et-Taberî: Allah’ın kendisine karşı asi olanlara, Kitabına muhalefet edenlere tehditte bulunmak üzere söylediklerini değiştirebilecek kimse yoktur, diye açıklamıştır.

Eğer Kur’ân-ı Kerîm’e uymayacak ve ona muhalefet edecek olursan,

“sen, Ondan başka bir sığınak” bir barınak

“asla bulamazsın.” Bunun, yönelecek cihet bulamazsın anlamında olduğu da söylenmiştir ki, bu anlamı, (…………) kelimesi karşılar. Bunun da asıl anlam: meyletmekten gelir. Zaten bir kimseye sığınılacak olursa, ona da meyledilmiş olur. el-Kuşeyrî Ebû Nasr Abdurrahim dedi ki; Ashab-ı Kehf kıssasının sonu işte budur.

Muaviye, Bizans topraklarına doğru el-Madik gazasında, beraberinde İbn Abbâs’ın da bulunduğu bir sırada, Ashab-ı Kehf’in içinde bulunduğu mağaraya kadar geldi. Muaviye: Bu mağaradakilerin üzerleri açılsa da biz de onları görsek! dedi. İbn Abbâs ona: Allah senden daha hayırlı olan kimsenin dahi onları görmesini engellemiş ve;

“Yanlarına çıkıp onları görseydin, mutlaka onlardan geri dönüp kaçardın” (Kehf, 18/18) diye buyurmuştur. Ancak, Muaviye: Ben onların durumunu bilmedikçe bu işten vazgeçmem diyerek, bu maksatla bir takım kimseleri gönderdi. Bunlar mağaraya girince, Allah da üzerlerine bir rüzgâr gönderdi ve onların mağaranın dışına çıkmalarını sağladı. Bunu da es-Sa’lebî zikretmektedir.

Nakledildiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’dan onları kendisine göstermesini dilemiş. Yüce Allah da: Sen onları dünya yurdunda asla görmeyeceksin. Ama sen onlara, senin rîsaletini tebliğ etmen ve onları îmana davet etmek üzere ashabının hayırlılarından dört tanesini gönder. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Cibril (aleyhisselâm.)’a: Ben bunları nasıl göndereceğim, diye sorunca, Cibril şöyle dedi: Elbiseni yay ve onun kenarlarından birisine Ebû Bekir’i, diğerine Ömer’i, üçüncüsüne Osman’ı, dördüncüsüne de Ali b. Ebî Tâlib’i oturt. Sonra da Süleyman’ın emrine verilmiş ve kolaylıkla yumuşak bir şekilde esip giden rüzgârı çağır. Yüce Allah, o rüzgâra sana itaat etmesini emredecektir. Hazret-i Peygamber, Cibril’in dediğini yaptı ve rüzgâr onları mağaranın kapısına kadar götürdü. Mağaranın kapısından bir taş söküp çıkardılar. Köpek onların üzerine hamle yaptı. Onları görünce başını hareket ettirdi, kuyruğunu sallamaya koyuldu, başıyla da onlara; girin diye işarette bulundu. Onlar da mağaradan içeri girdiler ve Allah’ın selam;, rahmet ve bereketi üzerinize olsun, dediler. Allah, genç delikanlılara ruhlarını geri iade etti: Hep birlikte ayağa kalkıp: Ve aleykumusselam ve rahmetullahi ve berakâtuhu diyerek selamı aldılar. Ashab onlara: Ey genç delikanlılar! Gerçek şu ki, Abdullah oğlu Peygamber Muhammed -Allah’ın selat ve selamı üzerine olsun- size selamlarım iletiyor. Ashab-ı Kehf: Gökler ve yer var oldukça, Allah’ın Rasulü Muhammed’e de selam olsun. Tebliğ ettiğiniz için size de selam olsun diyerek, Hazret-i Peygamber’in dinini kabul ettiler ve İslama girdiler. Sonra da: Bizden de Allah’ın Rasulü Muhammed’e selam söyleyiniz. Daha sonra da aynı yerlerine uzandılar ve Mehdi’nin çıkacağı ahir zamana kadar uykularına çekildiler.

Denildiğine göre Mehdi, onlara selam verecek, Allah da onları diriltecek, sonra bir daha uykularına çekilecekler ve artık kıyâmet kopacağı vakte kadar kalkmayacaklardır. Hazret-i Cibril, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a onların bu yaptıklarını haber verdi. Arkasından aynı rüzgâr, bu dört sahabiyi geri götürdü. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara: “Kehf ashabını nasıl buldunuz?” diye sorunca, onlar da durumu haber verdiler. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Allahım! Beni, ashabımı ve akrabalarımı ayırma. Beni, benim ehli beytimi, benîm has yakınlarımı ve ashabımı sevenlere de mağfiret buyur” diye dua etti.

Denildiğine göre, Ashab-ı Kehf, Hazret-i Mesih’den-once mağaraya girmişlerdir. Yüce Allah da Hazret-i Mesih’e onların durumlarını haber verdikten sonra, Hazret-i Îsa ile Hazret-i Muhammed (İkisine de selam olsun) arasındaki dönemde diri İtilmişlerdir.

Bir diğer görüşe göre Kehf ashabı, Mûsa (aleyhisselâm)’dan önce idiler. Hazret-i Mûsa’ya inen Tevrat’ta onlardan söz edilmektedir. İşte yahudilerin Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a onlara dair soru sormalarının sebebi de budur.

Ashab-ı Kehf in mağaraya Hazret-i Mesih’den sonra girdikleri de söylenmiştir. Bunların, hangisinin doğru olduğunu en iyi bilen Allah’dır.

De ki: “Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O’na aittir. O ne güzel görür, ne güzel işitir! O’ndan başka onların hiçbir yardımcısı yoktur. Ve O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.”

Diyanet Vakfı
De ki: Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gizli bilgisi Ona aittir. Onun görmesi de, işitmesi de şayanı hayrettir. Onların (göklerde ve yerde olanların), Ondan başka bir yöneticisi yoktur. O, kendi hükümranlığına kimseyi ortak etmez.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Allah ne kadar kaldıklarını en iyi bilendir. Göklerin ve yerin gaybı yalnız O’nundur. O ne güzel görendir, ne güzel işitendir! Bunların O’ndan başka hiç bir velîleri yoktur. O, kimseyi hükmüne ortak yapmaz.”

Yüce Allah’ın:

“De ki: Allah ne kadar kaldıklarını en iyi bilendir” âyeti Mücahid’in görüşüne göre; ölümlerinden itibaren haklarında Kur’ân-ı Kerîm’in buyrukları indiği vakte kadar; yahut ed-Dahhak’ın görüşüne göre öldükleri vakte kadar, demektir. Ya da -önceden geçtiği üzere- çürüyerek değişmeleri vaktine kadar kaldıkları süreyi en iyi bilen Allah’dır, diye açıklanmıştır. Bir diğer açıklamaya göre mağarada kaldıkları süredir. Bu ise, yüce Allah’ın -fazlasını ve eksiğini sözkonusu etseler dahi- yahudilerden nakledip zikrettiği süredir. Yani, buna dair bilgiyi Allah’dan ya da O’nun, bu bilgiyi öğrettiği kimselerden başka, hiç bir kimse bilmez. Çünkü “göklerin ve yerin gaybı yalnız O’nundur.”

“O, ne güzel görendir, ne güzel işitendir!” O, ne iyi gören, ne iyi İşitendir demektir. Katade dedi ki: Allah’dan daha İyi gören ve daha iyi işiten hiç bir kimse yoktur. Bunlar, idrâki ifade eden bir takım tabirlerdir. Bununla birlikte; âyetinin, O’nun vahiy ve irşİsmi ile sen, hidâyet yolunu getireceğin delilleri ve işlerden hak olanı gör ve bunu âleme duyur, anlamında olduğu da söylenmiştir. O takdirde bunlar, birer taaccüp fiili değil de iki emir olurlar. Manası: Allah’ın onlar hakkında söylediklerini bunlara göster ve İşittir şeklinde olduğu da söylenmiştir.

“Bunların, O’ndan başka hiç bir velileri yoktur.” Yani, Ashabı Kehf in korunmalarını Allah’dan başka üstlenecek herhangi bir velileri, dost ve yardımcıları yoktur. “Bunların” lâfzındaki zamirin Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın çağdaşı olan kâfirlere ait olma ihtimali de vardır. Yani, Ashab-ı Kehfin kaldıkları süre hususunda görüş ayrılığına düşen bu kimselerin, işlerini çekip çevirmeyi üstlenecek Allah’dan başka bir velileri, dost ve yardımcıları bulunamaz. Nasıl O’ndan daha iyi bilen kimse olabilir? Yahut O’nun kendilerine öğretmesi olmaksızın bir şey öğrenmeleri nasıl mümkün olabilir?

“O, kimseyi hükmüne ortak yapmaz” âyetindeki Ortak yapmaz” kelimesinin “ya” harfi ile “kef” harfi, yüce Allah hakkında, haber anlamında ötreli olarak okunmuştur. İbn Âmir, el-Hasen, Ebû Recâ, Katade ve el-Cahderî ise, Ortak koşma” şeklinde “te” harfi ile ve “kef” harfi de sakin olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hitab olmak üzere okumuşlardır. O takdirde “ortak koşma” anlamındaki bu okuyuş, daha önce geçen, “O ne güzel görendir, ne güzel işitendir” (âyetinin: O’nun âyetlerini göster ve işittir, anlamına) atıf olur. Mücahid ise, “ya” harfini ötreli ve “kef’ harfini de sakin olarak okumuş olmakla birlikte, Yakub: Bu okuyuşun uygun izahını bilemiyorum, demiştir.

Ashab-ı Kehfin Halihazırdaki Durumu:

Ashab-ı Kehf, ölüp çürüdüler mi, yoksa hâlâ uykuda olup cesetleri mahfuz mudur hususunda görüş ayrılığı vardır. İbn Abbâs’dan rivâyet edildiğine göre o, Şam taraflarında katıldığı gazalardan birisinde, mağaranın yanından ve mağaranın bulunduğu dağın yakınından bir takım kimselerle birlikte geçmiş, onunla birlikte bulunanlar da onunla beraber (mağaraya doğru) yürümüşler, bir takım kemikler bulunca da: işte bunlar Ashab-ı Kehf in kemikleridir demişler. İbn Abbâs da onlara: Bunlar, uzun bir süreden beri ölüp yok olmuş bir topluluktur, demiş, Onun bu sözlerini işiten bir rahibin: Ben, Araplardan bunu bilen bir kimsenin bulunduğunu zannetmiyordum demesi üzerine ona: Bu, bizim Peygamberimizin amcasının oğludur, demişler.

Bir kesim de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “Yemin olsun ki, Meryem oğlu Îsa beraberinde Ashab-ı Kehf olduğu halde haccedecektir. Çünkü onlar henüz daha haccetmemişlerdir” dediğini rivâyet ederler. Bunu, İbn Atiyye nakletmektedir. İbn Atiyye el-Mukarrar, X, 391

Derim ki: Tevrat ve İncil’de, Meryem oğlu Îsa’nın Allah’ın kulu ve Rasulü olduğu, onun haccetmek veya umre yapmak üzere er-Revha denilen yerden geçeceği, yahut da yüce Allah’ın ona bu ikisini yapma imkânını vermekle birlikte, Havarilerini Kehf ve Rakim ashabı kılacağı ve bunların haccetmek üzere yola koyulacakları belirtilmektedir. Çünkü onlar hac da etmemişler ve henüz ölmemislerdir. Biz, bu haberi tamamıyle “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Buna göre Ashab-ı Kehf, uykudadırlar ve kıyâmet gününe kadar ölmeyeceklerdir. Onlar, kıyâmetin kopmasından az bir süre önce öleceklerdir.

Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar, dokuz da arttılar.

Diyanet Vakfı
Onlar mağaralarında üç yüzyıl ve buna ilaveten dokuz yıl kalmışlardır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, mağaralarında üçyüz yıl kaldılar, (buna) dokuz yıl daha kattılar.

Bu, yüce Allah’ın, onların mağarada kaldıkları süreye dair verdiği bir haberidir. İbn Mes’ûd’un kıraatinde: “Dediler ki: Onlar… kaldılar” şeklindedir.

Taberî der ki; israiloğulları onların bulunmalarından sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar geçen süre hakkında görüş ayrılığına düştüler. Onlardan kimisi, üçyüzdokuz yıl kaldılar, demişlerdir. Şanı yüce Allah da Peygamberine, bu sürenin uykuda geçirdikleri süre olduğunu, bundan sonraki sürenin ise insanlar tarafından bilinemeyeceğini haber vermektedir. Böylelikle yüce Allah, buna dair bilginin kendisine havale edilmesini emretmektedir.

İbn Aliyye der ki: Buna göre yüce Allah’ın (bu âyetteki) birinci: “kaldılar” âyeti ile mağaradaki uykuyu kastetmektedir. İkinci “kaldıkları” İfadesi ile de onların yerlerinin bilinmesinden Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar geçen süreyi, yahut da cesetleri çürüyerek ortadan kalktıkları süreye kadar geçen süreyi kastetmektedir, Mücahid: Kur’ân’ın indiği süreye kadar, diye açıklarken, ed-Dahhâk: Öldükleri vakte kadar, diye açıklamıştır. Kimi tefsir alimi de şöyle demektedir: Yüce Allah: “(Buna) dokuz daha kattılar” diye buyurunca, insanlar bu dokuzun saat mi, gün mü, hafta mı, ay mı, yıl mı olduğunu bilemediler. İsrailoğulları da buna göre görüş ayrılığına düştüler. Yüce Allah da bu dokuz hususunda bilginin kendisine havale edilmesini emretmektedir. Buna göre buradaki “dokuz”un ne olduğu müphem bırakılmıştır. Arap dilinin zahirinden anlaşılan ise, bu dokuzun yıl olduğudur. Ashab-ı Kehf in durumlarından anlaşılan da şudur: Onlar, Hazret-i Îsa’dan kısa bir süre sonra hükümdara karşı çıkmışlardı, sonra mağaraya girmişlerdi. Bu sırada Havarilerden bazıları da hayatta bulunuyordu. İleride geleceği üzere bundan başka görüşler de ifade edilmiştir. el-Kuşeyrî der ki: Buradaki “dokuz”dan, dokuz gün, dokuz saat diye birşey anlaşılmaz. Çünkü bundan önce yıllardan söz edilmiştir. Nitekim sen: Yanında yüz dirhem ve beş vardır, dersen, bundan anlaşılan beş dirhemdir.

Ebû Ali der ki:

“Dokuz daha kattılar” kalışlarına dokuz daha kattılar demek olup, “kalış” anlamındaki kelime hazf edilmiştir, ed-Dahhak da şöyle demektedir: Yüce Allah’ın:

“Onlar, mağaralarında üçyüz kaldılar” âyeti nazil olunca, bunu duyanların: Yıl mı, ay mı, hafta mı, gün mü diye sormaları üzerine, yüce Allah da: “Yıl” anlamındaki âyeti indirdi.

en-Nekkaş’ın da naklettiği bir rivâyet şu anlamdadır: Ashab-ı Kehf, güneş senesi hesabıyla üçyüz yıl kaldılar. Burada, arabî Peygamber’e haber vermek sözkonusu olduğundan ayrıca dokuz da zikredilmiştir. Zira onun anlayacağı yıllar kamerî yıllardır. Bu süre fazlalığı ise, her iki hesap arasındaki fazlalıktan gelmektedir. el-Gaznevî de buna yakın bir açıklama zikretmiştir. Yani, güneş senesi ile ay senesi arasındaki farka göre bu dokuz yıl söz konusu edilmiştir. Çünkü, otuzüç yıl ve dört aylık bir sürede bir yıl fark olur. Buna göre üçyüz (güneş) senesinde dokuz yıllık bir fark olur.

Cumhûr,

“Üçyüz yıl” lâfzındaki “yüz” anlamındaki kelimeyi tenvin ve “yıl” anlamındaki kelimeyi de nasb ile -takdim ve tehir üzere- okumuşlardır. Yani, şeklindeki ifadenin sıfatı mevsufa takdim edilerek okumuştur. Buna göre “yıl” anlamındaki kelime, bedel veya atf-ı beyandır. Tefsir ve temyiz olarak nasb edildiği ve; ” Yıllar” kelimesinin; ” Yıl” kelimesinin mahallinde olduğu da söylenmiştir.

Hamza ve el-Kisaî ise, “yüz” anlamındaki kelimeyi “yıllar” anlamındaki kelimeye izafe ederek okumuş ve tenvinî terk etmiştir. Onlar, bu kfraatleriyle “yıllar” anlamındaki çoğul kelimeyi “yıl” anlamında tekil gibi değerlendirmiş gibi görünüyorlar. Çünkü her ikisinin de anlamı birdir. Ebû Ali der ki: Meşhur olan kullanılışa göre, tekil isimlere izafe olunan üçyüz adam, üçyüz elbise gibi sayılar, bazen çoğullara da izafe edilebilir. Abdullah b. Mes’ûd’un Mushaf’ında da -(yıl anlamındaki kelime) tekil olarak-: “Üçyüz yıl” şeklindedir.

ed-Dahhâk, “yıl” anlamındaki kelimeyi, “vav” ile çoğul yaparak; diye okumuştur. Ebû Amr, “dokuz” anlamındaki kelimeyi Cumhûra muhalif olarak “te” harfini üstün olmak üzere; (ûli ) şeklinde okumuştur. Cumhûr ise “te” harfini esreli olarak okumuştur.

el-Ferrâ’, el-Kisaî ve Ebû Ubeyde derler ki: İfade; “Onlar, mağaralarında üç yüz yıl süre ile kaldılar” takdirindedir.

Ancak Allah dilerse. Unuttuğunda Rabbini an ve de ki: Belki Rabbim beni bundan daha doğru olana iletir.

Diyanet Vakfı
23, 24. Allahın dilemesine bağlamadıkça (inşaallah demedikçe) hiçbir şey için «Bunu yarın yapacağım» deme. Bunu unuttuğun takdirde Allahı an ve: «Umarım Rabbim beni, doğruya bundan daha yakın olan bir yola iletir» de.

Kurtubi Tefsiri
Meğer ki Allah dilemiş ola. Unuttuğun zaman Rabbini an ve: “Umulur ki Rabbim beni bundan doğruya daha yakın olana erdirir” de.

2. Yeminde (İnşaallah diyerek) İstisna Yapmak:

İbn Atiyye der ki: İnsanlar, bu âyet-i kerîme (tefsirin) de, yeminde istisnaya dair açıklamalarda bulunmuşlardır. Âyet-i kerîme ise yeminler hakkında değildir. Âyet, ancak yemin dışındaki sözlerde istisna yapmanın sünnetine dairdir. Yüce Allah’ın;

“Meğer ki Allah dilemiş ola” âyetinde, zahiri ifadenin gerektirdiği ve i’caz (veciz söz söyleme) nin güzel kıldığı bir hazf de vardır ki, ifadenin takdiri; “Meğer ki Allah dilemiş ola demedikçe” yahut da; “Allah dilerse demen müstesna” takdirindedir. O halde âyet; Allah’ın dilemesini söz konusu etmedikçe… anlamındadır. Buna göre “Allah’ın dilemesi müstesna (inşaallah)” şeklinde söylenen sözler, yasak kılınmış sözlerden değildir.

Derim ki: İbn Atiyye’nin tercih edip beğendiği görüş el-Kisai, el-Ferrâ” ve el-Ahfeş’in de görüşüdür, Basralilar: Bu; “Allah’ın meşîeti ile olması müstesna” anlamındadır, derler. Buna göre bir kimse: Ben bu işi inşaallah yapacağım diyecek olursa anlamı, Allah’ın meşîetiyle yapacağım demek olur,

İbn Atiyye der ki: Bir kesim buradaki;

“Meğer ki Allah dilemiş ola” âyetinin daha önce geçen; ” Sakın … deme” âyetinden istisnadır. (İbn Atiyye devamla) der ki: Bu, Taberî’nin naklettiği ve reddolunan bir görüştür. Bu, o kadar yanlış ve tutarsızdır ki, bunun nakledilmemesi gerekirdi.

Yeminde istisna ve bunun hükmüne dair açıklamalar ise daha önceden el-Mâide Sûresi’nde (5/89- âyet, 16. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Unuttuğun zaman Rabbini an” âyetine dair açıklanması gereken bir tek mesele vardır. O da; unutmaktan sonra hatırlama emrinin verilmesidir. Burada emrolunan hatırlama hakkında farklı görüşler vardır. Bunun, yüce Allah’ın:

“Umulur ki Rabbim beni bundan doğruya daha yakın olana erdirîrde” âyeti olduğu söylenmiştir. Mür’essîr Muhammed el-Kûfi şöyle demektedir: İşte bunlar, verdiği sözünde istisna yapmayan herkesin lâfızlarıyla söylemekle emrolunduğu âyetlerdir ve bunlar, istisnayı unutmanın keffâretidir.

Cumhûr ise şöyle demektedir: Bu, böyle bir tahsis sözkonusu olmaksızın yapılması emrolunan bir duadır. Bunun, kişinin yemini esnasında söylemeyi unuttuğu “inşaallah” sözü olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs’dan nakledildiğine göre bir kimse istisnada bulunmayı unutup da bir sene sonra dahi bunu hatırlayacak olursa, -eğer yemin etmiş İse- (istisna yaptıktan sonra) yemininde hânis (yeminini bozmuş) olmayacağını söylemiştir. Aynı zamanda bu Mücahid’in de görüşüdür. İsmail b. İshak da bu görüşü Ebû’l-Âl-iyye’den, yüce Allah’ın:

“Unuttuğun zaman Rabbini an” âyeti ile ilgili olarak nakletmektedir. O: Onu hatırladı mı istisna yapar, demiştir. el-Hasen de: Bunu hatırladığı mecliste olduğu sürece yapabilir, demiştir. İbn Abbâs ise, iki yıllık bir süre içerisinde bu istisnayı yapar, demiştir. Bu görüşünü de el-Gaznevî nakletmektedir. O, şöyle der: O takdirde bu, günahtan kurtulmak kastıyla istisnada bulunmakla (ihmai edilen) teberrükün böylelikle telafi edileceği şekilde yorumlanır. Bir hüküm ifade edecek istisna ise, ancak yemin ile muttasıl olarak yapıldığı takdirde sahih olur.

es-Süddî der ki: Bununla, unutup da hatırladığı her bir namaz kastedilmektedir. Bunun, unutmaman için Allah’ın ismini anarak istisna yap, anlamında olduğu da söylenmiştir: Onu ne zaman unutursan hemen hatırla, diye de açıklanmıştır. Bir diğer açıklamaya göre: Bir şeyi unuttun mu, Allah’ı hatırla, O da sana o şeyi hatırlatır, şeklindedir. Ondan başkasını unuttuğunda veya kendini unuttuğundu, sen onu hatırla, diye de açıklanmıştır ki, zikrin (anmanın, hatırlamanın) gerçek anlamı da budur.

Bu âyet-i kerîme, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir hitaptır. Daha sahih kabul edilen bir görüşe göre yeni bir söz başlangıcıdır. Bunun, yeminde istisna ile bir ilgisi yoktur. Diğer taraftan bu âyet, Hazret-i Peygamber’in bütün ümmetini de kapsamaktadır. Çünkü bu çokça meydana gelen bir iş olduğundan dolayı bütün insanların karşı karşıya bulundukları bir husustur. Başarıya ileten Allah’dir.

Hiçbir şey için “Ben bunu yarın mutlaka yapacağım” deme.

Diyanet Vakfı
23, 24. Allahın dilemesine bağlamadıkça (inşaallah demedikçe) hiçbir şey için «Bunu yarın yapacağım» deme. Bunu unuttuğun takdirde Allahı an ve: «Umarım Rabbim beni, doğruya bundan daha yakın olan bir yola iletir» de.

Kurtubi Tefsiri
Hiç bir şey hakkında sakın: “Ben bunu mutlaka yarın yapacağım” deme.

“Hiç bir şey hakkında sakın: Ben bunu mutlaka yarın yapacağım deme. Meğer ki Allah dilemiş ola” âyetine dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız;

1. Geleceğe Dair Verilen Sözlerde “İnşaallah” Kaydını Koymak:

İlim adamları derler ki: Yüce Allah, Peygamberi, kâfirlerin, kendisine ruh, mağaraya çekilen gene W ve Zülkarneyn hakkında soru sormaları üzerine: Yarın sorularınızın cevabını size bildireceğim deyip bu hususta (inşaallah diyerek) istisna yapmaması dolayısıyla sitemde bulunmaktadır. Onbeş gün süre ile Hazret-i Peygamber’e vahiy gelmedi. Sonunda bu ona ağır gelmeye başladı, kâfirler de bundan dolayı asılsız dedikodular yaymaya koyuldular. Hazret-i Peygamber’e bu sûre sıkıntısını gidermek üzere nazil oldu. Bu âyet-i kerimede de, yarın ben şu şu işi yapacağım, şeklinde herhangi bir hususa dair işi Allah’ın meşîetine bağlamadan söz söylememesi emredilmektedir. Böylelikle verdiği haberi gerçekleştireceğini kesin olarak İfade etmemiş olur. Çünkü: Ben, bu işi yapacağım, dediği halde yapmayacak olursa, yalan söylemiş olur.

Ama ben bu işi Allah dilerse (İnşaallah) yapacağım diyecek olursa, bu durumda haber verdiği şeyi muhakkak olarak gerçekleştireceğine dair söz vermemiş olur.

Yüce Allah’ın:

“Bir şey hakkında” âyetindeki “lâm”…de, da” konumundadır. Yahut da bu, Bir şey için” denilmiş gibi de olabilir.

Diyecekler ki: “Üçtür, dördüncüsü köpekleridir.” “Beştir, altıncısı köpekleridir” derler, bilinmeyenle taş atarak. “Yedidir, sekizincisi köpekleridir” derler. De ki: “Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kişi bilir.” Bu yüzden onlar hakkında açık bir tartışmadan başkasına girişme. Onlar hakkında hiçbir kimseden soru sorma.

Diyanet Vakfı
(İnsanların kimi:) «Onlar üç kişidir; dördüncüleri de köpekleridir» diyecekler; yine: «Beş kişidir; altıncıları köpekleridir» diyecekler. (Bunlar) bilinmeyen hakkında tahmin yürütmektir. (Kimileri de:) «Onlar yedi kişidir; sekizincisi köpekleridir» derler. De ki: Onların sayılarını Rabbim daha iyi bilir. Onlar hakkında bilgisi olan çok azdır. Öyle ise Ashab-ı Kehf hakkında, delillerin açık olması haricinde bir münakaşaya girişme ve onlar hakkında (ileri geri konuşan) kimselerin hiçbirinden malumat isteme.

Kurtubi Tefsiri
“Sayıları üçtür, dördüncüleri köpekleridir” diyecekler. “Beştir, altıncıları köpekleridir” de diyecekler. Bu, gaybı taşlamaktır. “Yedidir, sekizincileri köpekleridir” diyecekler. De ki: “Rabbim, onların sayısını en iyi bilendir. Onları pek az kimseden başkası bilemez.” O halde bunlar hakkında zahir olan şeyden başkası ile mücadele etme! Bunlara dair onlardan kimseye birşey sorma!

“Sayıları üçtür, dördüncüleri köpekleridir, diyecekler” âyetindeki; “diyecekler” kelimesindeki zamir ile Tevrat sahipleriyle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın çağdaşları kastedilmektedir. Çünkü onlar, âyet-i kerimede belirtilen bu şekilde Ashab-ı Kehf in sayısı hususunda görüş ayrılığına düşmüşlerdi.

Bununla, hristiyanların kastedildiği de söylenmiştir. Bir grup hıristiyan, Necran’dan, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna gelmişlerdi. O sırada Ashab-ı Kehf söz konusu edildi. Hıristiyanların Yakubiye kolu, bunlar üç kişiydiler, dördüncüleri de köpeklen idi, dedi. Nasturiler, beş idiler, altıncıları da köpekleri idi, dediler. Müslümanlar da: Yedi kişi idiler, sekizincileri de köpekleri idi, dediler.

Bu âyetin müşriklere, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Kehf ashabına dair soru sormalarını emreden yahudilerin durumunu haber verdiği de söylenmiştir.

Yüce Allah’ın:

“Sekizincileri de köpekleridir” anlamındaki âyetin başına gelen “vav” harfi, nahivcilere göre sayılarına dair verilen haberin sonuna gelmiş bir atıf “vav”ıdır ki, bu da onların durumunu açıklamak ve bu sayının haklarında söylenen nihai sayı olduğuna delâlet etmek içindir. Eğer bu “vav” kullanılmayacak olsaydı bile yine ifade doğru olurdu. Aralarında İbn Haleveyh’in de bulunduğu bir kesim ise bu vav’ın “vav-ı semaniye (sekiz vavı)” olduğunu da söylemişlerdir.

es-Sa’lebî’nin, Ebû Bekir b. Ayyaş’dan naklettiğine göre Kureyşliler, sayı sayarken altı, yedi ve sekiz der ve böylelikle sekizin başına “vav” harfini getirirlerdi. el-Kaffâl de buna yakın bir görüş naklederek şöyle demektedir: Bazıları Araplara göre sayının son noktası yedidir. Eğer yediden fazla saysya gerek duyulacak olursa, başına bir vav getirilmek suretiyle yeni bir haber cümlesine geçilir. Yüce Allah’ın:

“Tevbe edenler, ibadet edenler …ve kötülüklerden vazgeçirmeye çalışanlar ve Allah’ın sınırlarını koruyanlardır” (et-Tevbe, 9/112) âyeti da bu türdendir. Yine buna cehennemin kapılarını söz konusu ettiği âyet-i kerimede:

“Nihayet onlar oraya geleceklerinde kapıları açılacak” (ez-Zümer, 39/71) âyetinde “vav”sız iken, cennetten söz edince İse:

“Ve kapılan açılacağında” (ez-Zümer, 39/73.) diye “vav” getirilmiştir. Bir başka yerde de: “Sizden hayırlı olmak üzere Allah’a teslim olan… hanımlar” diye buyurduktan sonra, “vav” ile

“ve bakireler” (et-Tahrim, 66/5) diye buyurmaktadır.

O halde; şimdi bize göre on nasıl tam ve nihai bir sayı ise, onlarda da o zaman yedi öylece saymanın bir nihayeti kabul ediliyordu.

el-Kuşeyri Ebû Nasr da şöyle demektedir: Böyle bir İddia, bir delile dayanılarak ileri sürülmüş değildir. Onlara göre yedinin nihai bir sayı olduğu nereden çıkmaktadır? Diğer taraftan yüce Allah’ın:

“O Allah’dır ki, O’ndan başka hiç bir ilâh yoktur. Melik’tir, Kuddûs’dür, Selam’dır, Mü’min’dir, Müheymin’dir, Aziz’dir, Cebbar’dır, Mütekebbir’dir.” (el-Haşr, 59/23) âyeti ile bu iddia nakzedilmekte (çürütülmekte) dir Çünkü görüldüğü gibi burada sekizinci ismin başına vav getirilmiş değildir.

Kehf ashabının yedi kişi olduğunu ileri sürenlerden bir topluluk da şöyle demişlerdir: Yüce Allah’ın:

“Yedidir, sekizincileri köpekleridir” âyetinde “vav” harfinin getirilmesi, bu sayının onların durumunu bildiren gerçek sayı olduğuna dikkat çekmek ve kitap ehlinin bu hususta ileri sürdüğü sayılardan farklı olduğunu belirtmek içindir. Bundan dolayı yüce Allah bundan önceki iki sayı ile ilgili olarak, “bu gaybı taşlamaktır” diye buyurduğu halde, üçüncü sayıdan sonra bunu söz konusu etmemekte ve bu sayı hakkında her hangi bir tenkitte bulunmamaktadır. Bununla yüce Allah, Peygamber’ine, onlar yedi kişi idiler, sekizincileri de köpekleridir, demiş gibidir.

Recm (taşlamak) ise, zanna dayalı olaraksöz söylemektir. Zan ve tahmin yoluyla söylenen her bir şey hakkında; “Bu hususta tahmini kanaat belirtti, o tahmine dayalı olarak ileri sürülmüştür…” denilir. Nitekim şair de şöyle demektedir:

“Savaş, ancak sizin bildiğiniz ve tattığınız gibidir.

Yoksa onun hakkında zanna dayalı olarak söylenen sözler gibi değildir.”

Derim ki: el-Maverdî ile el-Ğaznevî şunu naklederler: İbn Cüreyc ile Muhammed b. İshak dediler ki: Kehf ashabı sekiz kişi idiler. Onlar, yüce Allah’ın:

“Sekizincileri köpekleridir” âyetini, köpeklerinin sahibi olan kişidir, diye yorumlamışlardır. Bu da nahivcilerin “vav” ile ilgili kanaatlerini ve bu “vav”ın onların dedikleri türden bir “vav” olduğu görüşünü güçlendirmektedir. el-Kuşeyrî ise şöyle demektedir: Yüce Allah:

“Dördüncüleri ile altıncıları” âyetinde “vav”ı kullanmamıştır. Eğer durum bunun aksine olsaydı kullanılması câiz olurdu, Böyle bir “vav”ın hikmet ve illetini araştırmaya koyulmak, uzak bir ihtimal ve bir tekellüftür. Bu da yüce Allah’ın bir başka yerdeki:

“Biz, hiç bir kasabayı belli bir yazısı olmaksızın helâk etmedik” (el-Hicr, 15/14) âyeti ile, bir başka yerdeki:

“Biz, uyarıcılar olmaksızın hiç bir ülkeyi helâk etmiş değiliz… hatırlatmadır” (eş-Şuarâ, 26/209) buyruklarına benzemektedir.

“De ki: Rabbim onların sayısını en iyi bilendir” âyet-i kerimesinde yüce Allah, Peygamberine, onların sayısı hakkındaki bilgiyi Allah’a havale etmesini emretmekte, sonra da insanlar arasından bunu bilenin pek az sayıda kimse olduğunu bildirmektedir. Bundan maksat ise, Atâ’nın görüşüne göre kitap ehlinden pek az bir topluluktur. İbn Abbâs da şöyle derdi: İşte ben de bu az sayıdaki kimselerdenim. Onlar yedi kişi idiler, sekizincileri ise onların köpekleridir. Daha sonra İbn Abbâs bu yedi kişinin isimlerini zikretti, köpeklerinin de ismi Kıtmir olup, benekli bir köpek idi; kısa boylu köpeklerden daha yüksek, tarla köpeklerden de daha alçak boylu olduğunu da zikretmektedir.

Muhammed b. Said b. el-Müseyyeb ise o, bir Çin köpeği idi demiştir. Sahih ise onun, Zübeyrî olduğudur. Yine Muhammed b. Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Neysabûr’da -bu husus kendisi için mukadder olmayanlar müstesna- benden bu hadisi yazmadık hiç bir muhaddis kalmamıştır. Ebû Amr ellim de bunu benden yazmıştır.

“O halde bunlar hakkında zahir olan şeyden başkası ile mücadele etme!” Yani, Ashab-ı Kent’hakkında ancak Bizim sana vahyettiğimiz ile mücadelede bulun ve tartış. Bu, onların sayılarına dair bilginin yüce Allah’a havale edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. “Zahir olan şeyle mücadele”nin, durum sizin söylediğiniz gibi değildir sözünü ve benzeri sözleri söylemek demek olduğu ve bu hususta Farazi herhangi bir şeye ihtiyacın olmadığı anlamına geldiği de söylenmiştir.

Bu âyette yüce Allah’ın, onların sayısını hiç bir kimseye açıklamadığına dair delil vardır. Bundan dolayı yüce Allah:

“Zahir olan şeyden başkasıyla” diye buyurmuştur. Bunun anlamı, geçip giden bir mücadele ve tartışmadır. Nitekim şair de bu kelimeyi bu anlamda kullanmıştır:

“Bu ise, utancı senden uzaklaşıp gidecek bir şikâyet konusudur.”

Yüce Allah, bu âyet-i kerimede, Hazret-i Peygamber’e tartışmayı mubah kılmış değildir. “Zahir olandan başkasıyla” âyeti kitap ehlinin onunla ne şekilde tartışmaları gerektiği konusunda bir istiaredir. Onun onlara cevap verip kanaatlerini reddetmesine tartışma ismi verilmiş, sonra da bu tartışma “zahir olmak” ile kayıtlandırılmışım Böylelikle yerilmiş tartışma ile gerçek tartışma arasındaki farkı ortaya koymaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Bunlar hakkında” âyetindeki zamir, Ashab-ı Kehf’e aittir. “Onlardan” âyetindeki zamir ise, Hazret-i Peygamber’e karşı çıkan kitap ehline aittir. Yüce Allah’ın:

“Bunlar hakkında… mücadele etme” âyeti ise, onların sayıları hakkında mücadele etme, demektir. “Sayılan” anlamındaki kelimenin hazf edilmesi, ifadenin zahiri itibariyle buna zaten delâlet etmesinden dolayıdır.

“Bunlara dair onlardan kimseye bir şey sorma” âyeti ile ilgili olarak rivâyet edildiğine göre; Hazret-i Peygamber, (önce) onlar hakkında Necran hristiyanlarına soru sormuş ve bu sebepten dolayı da soru sorması ona yasaklanmıştır. Bu ilmi herhangi bir hususta, müslümanların kitap ehline başvurmalarının yasaklandığına delil olmaktadır.

Böylece onları buldurduk ki, Allah’ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kesinlikle geleceğini bilsinler diye. İnsanlar kendi aralarında durumlarını tartışırken, “Onların üzerine bir bina yapın” dediler. Rableri onları daha iyi bilir. Duruma galip gelenler ise dediler ki: “Mutlaka onların yanına bir mescit yapacağız.”

Diyanet Vakfı
Böylece (insanları) onlardan haberdar ettik ki, Allahın vadinin hak olduğunu, kıyametin şüphe götürmez olduğunu bilsinler. Hani onlar aralarında Ashab-ı Kehfin durumunu tartışıyorlardı. Dediler ki: «Üzerlerine bir bina yapın. Rableri onları daha iyi bilir.» Onların durumuna vakıf olanlar ise: «Bizler, kesinlikle onların yanıbaşlarına bir mescit yapacağız» dediler.

Kurtubi Tefsiri
Böylece bulunmalarını sağladık ki, Allah’ın vadinin gerçek olduğunu ve kıyâmetin kopacağında asla şüphe bulunmadığını bilsinler. Hani onlar kendi meselelerini aralarında tartışıyorlardı. Bunun üzerine: “Üzerlerine bir bina yapın” demişlerdi. Rabbleri onları daha iyi bilendir. Onların işine galip gelen kimseler İse: “Mutlaka biz, yanlarında bir mescid edineceğiz” dediler.

“Böylece bulunmalarını sağladık.” Yani, başkalarını onlara muttali kıldık ve onları açığa çıkardık.

“Bulunmalarını sağladık” fiili, “Buldu” fiilînin hemze ile müteaddi olmuş (geçişli yapılımş) şeklidir. Aslında bu, ayağın tökezlenmesi hakkında kullanılır.

“Ki, Allah’ın va’dinin gerçek olduğunu… bilsinler” âyetinde Kehf ashabının dönemlerinde uyandırıldığı müslüman ümmet kastedilmektedir. Çünkü Dakyanus ölmüş, aradan birkaç nesil geçmiş, o sırada da o ülkeye salih bir kimse hükümdar olmuştu. O bakımdan, bu ülke ahalisi öldükten sonra haşredilmek ve kabirlerden cesetlerin diriltilmesi hususunda ihtilâfa düşmüşlerdi. Bu konuda bazıları şüphe ve tereddüde düşmüş, böyle bir dirilişi uzak bir ihtimal görmüş ve: Ancak ruhlar haşredilir. Cesedi de toprak yer, demeye koyulmuşlardı. Başka bir kesim ise, ruh da ceset de hep birlikte diriltilir, demişlerdi. Bu hükümdara, kabul edilmesi zor bir mesele haline geldi, şaşırıp kaldı, bu hususu diğer insanlara nasıl açıklayabileceğini bilemez oldu. Sonunda kıldan elbiseler giyip küller üzerinde oturmaya başlamış, bu hususa dair delil ve açıklama için yüce Allah’a niyaza koyulmuştu. Yüce Allah da sonunda Kehf ashabının bulunmasını sağlamıştı.

Denildiğine göre Kehf ashabı, aralarından birisini kendilerine yiyecek getirmek üzere şehire gönderdiklerinde hem kişi olarak, hem de aradan geçen uzun zaman dolayısı ile elindeki paralar, şehir halkı tarafından tanınmamış ve garip karşılanmıştı. O bakımdan bu kişi hükümdarın huzuruna çıkartıldı. Hükümdar, salih bir zat idi. O da, beraberindekiler de îman etmişlerdi. Bu kimseyi görünce: Bu, hükümdar Dakyanus döneminde şehirlerinden çıkan delikanlılardan birisi olabilir. Ben de yüce Allah’a onları bana göstermesi için dua edip duruyordum, dedi. Bu gence durumunu sordu, o da ona durumunu anlattı. Hükümdar bu işe çok sevindi ve şöyle (çevresindekilere) dedi; Allah size (böylece) bir belge göndermiş olabilir. Haydi bununla mağaraya doğru gidelim. Şehir halkı ile birlikte onların yanlarına gitmek üzere bineklerine bindiler. Mağaraya yaklaştıklarında Yemliha: Sizden korkmamaları için onların yanına ben gireceğim, dedi. O da yanlarına girip durumu arkadaşlarına haber verdi ve bu gelen topluluğun İslâm ümmeti olduğunu onlara söyledi. Rivâyet edildiğine göre onlar bu İşe çok sevindiler, hükümdarın yanına çıktılar, onu tazim ettiler, o da onları tazim elti. Sonra da mağaralarına geri döndüler.

Rivâyetlerin çoğunluğu, Yemliha’nın durumu onlara haber vermesi ile birlikte -ileride geleceği üzere- gerçek anlamıyla öldüklerini bildirmektedir. Cesetlerin diriltilmesi hususunda şüphe içerisinde bulunanlar da bu konuda kesin bir kanaate sahip olmuş oldular. Yüce Allah’ın:

“Bulunmalarım sağladık ki, Allah’ın va’dinin gerçek olduğunu… bilsinler” âyetinin anlamı da işte budur. Yani, hükümdar ve onun yönetimi altındakiler, kıyâmetin de hak olduğunu, öldükten sonra dirilmenin de hak olduğunu bilsinler diye…

“Hani onlar kendi meselelerini aralarında tartışıyorlardı.” Onlar bu tek kişiyi, Ashab-ı Kehf’in haberlerinin doğruluğuna delil kabul ettiler ve yanlarına girmekten çekindiler. Bunun üzerine hükümdar: Bunların üzerine bir bina yapın, dedi. Genç delikanlıların dini üzere olan kimseler de: Onların yanında bir mescid edinin, dediler.

Rivâyet edildiğine göre kâfir bir kesim: Biz buraya ya bir kilise yahut misafirhane bina edelim, demişler. Ancak müslümanlar onlara engel olarak: Hayır, biz onların yanında bir mescid edineceğiz, demişlerdi.

Yine rivâyet edildiğine göre; bazıları mağarayı üzerlerine kapatmak ve mağarada onları görünmeyecek bir halde bırakmak istemişlerdi. Abdullah b. Ömer’den rivâyet edildiğine göre yüce Allah ise o sırada onların izlerinin görülmesini engellemiş ve görülmelerini engelleyecek şekilde onları perdelemişti. İşte onlara bir alamet olmak üzere üzerlerine bir bina yapmaya iten sebep de budur.

Yine denildiğine göre hükümdar; altından bir sanduka içerisinde onları defnetmek İstedi. Rüyada onlardan birisini gördü, kendisine şöyle dedi: Sen bizi altın bir sanduka içerisine koymak istiyorsun. Böyle bir işi yapma. Biz, topraktan yaratıldık ve ona döneceğiz. Bizi halimize bırak.

Kabirler Üzerinde Mescid Edinmek, Kabirlerde Namaz Kılmak, Kabirlerde Bina Yapmak ve Benzeri Fiiller:

Burada kimileri yasak, kimileri câiz bir takım meseleler sözkonusudur. Kabirler üzerinde mescid yapmak, kabristanda namaz kılmak, kabirlerin üzerinde bina yapmak ve buna benzer sünnetin sözkonusu ettiği bir takım hususlar yasaktır, câiz değildir. Çünkü Ebû Dâvûd ve Tirmizî’nin rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) kabri ziyaret eden kadınları, kabirler üzerinde mescid yapan ve kandil yakanları lanetlemiştir. Tirmizî dedi ki: Bu konuda Ebû Hüreyre ve Âişe’den de rivâyetler gelmiştir. İbn Abbâs’ın rivâyet ettiği hadis de hasendir. Ebû Dâvud, Cenâİ7. 78; Tirmizî, Salât 121: Nesâî, Cenâiz 104: Musned, 1, 229, 287, 324, 337

Buhârî ile Müslim de, Hazret-i Âişe’den rivâyet ettiklerine göre, Um Habibe ile Ummu Seleme, Habeşistan’da gördükleri ve içinde bir takım tasvirler bulunan bir kiliseden Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a söz ettiler Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurdu: “O kimseler arasında salih bir kişi bulunup da bu salih kişi Öldü mü, hemen onun kabri üzerine bir mescid inşa eder ve orada bu suretleri yapıverirlerdi. Bunlar, kıyâmet gününde yüce Allah huzurunda mahlukatın en kötüleridirler.” Lâfız Müslim’e aittir. VI) Buhârî, Salâl İS, 54, Cenâiz 71. Menâkıbu’l-Ensâr 37; Müslim, Mesâcid 16: Nesâî, Me- siîeid 13; Musned, VI. 51

İlim adamlarımız derler ki: işte bu müslümanlara, Peygamberlerin ve ilim adamlarının kabirlerini mescide çevirmelerini haram kılmaktadır. Hadis İmâmları, Ebû Mersed el-Ganevî’den şöyle dediğini rivâyet ederler: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Kabir’lere doğru namaz kılmayınız ve kabirler üzerinde oturmayınız.” Bu hadisin lâfzı da Müslim’e aittir. Müslim, Cenaiz 97, 98, Ebû Dâvûd, Cenâiz 73: Tirmizî, Cenniz 57: Nesâî, Kıble 11; Müsned, IV, 135.

Yani, kabirleri yöneldiğiniz bir kıble edinerek, onlar üzerinde veya onlara doğru -yahudiler ve hristiyanların yaptıkları gibi- namaz kılmayınız. Çünkü bu, o kabirlerde bulunan kimselere ibadet etmeye götürür. Nitekim putlara ibadete sebep de bu olmuştu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) benzeri bir durumdan sakındırmakta ve buna götüren yolları kapatarak şöyle buyurmaktadır: “Peygamberlerinin ve aralarındaki salih kimselerin kabirlerini mescid edinen bir kavme Allah’ın gazabı çok şiddetlidir.” Muvatta’, Kcısru’s-Snln 85; Müsned, II, 246 (kısmen).

Buhârî ile Müslim, Hazret-i Âişe ile Abdullah b. Abbas’dan şöyle dediğini rivâyet ederler: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hastalanınca kendisine ait bir örtüyü yüzünün üzerine koymaya başladı. Örtü yüzünün üzerinde iken nefes almada güçlük çekince, onu yüzünden açtı ve bu haliyle şöyle buyurdu: “Allah’ın laneti yahudilerle hristiyanlar üzerine olsun. Çünkü onlar peygamberlerinin kabirlerini mescid edindiler.” Hazret-i Peygamber bununla, onların yaptıklarını yapmaktan sakındırıyordu. Buhârî, Cenniz 62. 96, Enbiyâ 50, Meğnzi 83; Müslim, Mesâcict 19-22, Ebû Dâvûd, Ceniuz 72, Nesâî, Mesâcid 13. Cenniz 106; Dârimî, Salât 120: Muvatta’, Medine 17: Müsned, I, 218. II. 284, 285… VI. 34. 80, 121, 146…

Müslim de, Hazret-i Cabir’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Kabrin alcı ile sıvanmasını, üzerine oturulmasını ve üzerine bina yapılmasını yasakladı. Müslim, Cenâiz 94; Ebû Dâvûd, Cenâiz 72; Tirmizî, Cenâiz 5»; Nesâî, Cenaiz 96-98; İbn Mâce, Cenâiz 43; Müsned, III, 295; VJ, 299 (Ummu Seleme’den), III, 332 ile 399 (kısmen) Bu hadisi ayrıca Ebû Dâvûd ve Tirmizî de Hazret-i Cabir’den rivâyet etmişlerdir. O dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), kabirlerin alçı ile sıvanmasını, kabirlerinin üzerine yazı yazılmasını, üzerlerine bina yapılmasını ve üzerlerinden geçerek çiğnenmelerinİ yasakladı. Tirmizî dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Ebû Dâvûd, Cenâiz 72; Tirmizî, Cenaiz 58: Nesâi, Cenniz 96.

Sahih (i Müslim) de, Ebû’l-Heyyâc el-Esedî’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ali b. Ebî Tâlib bana şöyle dedi: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın beni gerçekleştirmek üzere gönderdiği bir işe ben de seni göndereyim mi: Ne kadar heykel görürsen, mutlaka onu dümdüz edecek, tanınmaz bir hale getireceksin, ne kadar yükseltilmiş kabir görürsen, mutlaka onu dümdüz edeceksin -Bir rivâyette de: Ne kadar suret görürsen mutlaka onu da dümdüz edecek, tanınmaz hale getireceksin- denilmektedir. Bu hadisi Ebû Dâvûd ve Tirmizî de rivâyet etmiştir. Müslim, Cenâiz 93; Ebû Dâvûd, Cenâiz 68; Tirmizî, Cenniz 56; Nesâi, Cenaiz 99; Müsned, I. 96, 129, 145

İlim adamlarımız derler ki: Bu hadisin zahiri kabirlerin nisbeten tümseklestirilmesini, yükseltilmesini men etmekte ve alçak olmasını gerektirmektedir. Bazı âlimler de bu görüşü benimsemiştir.

Ancak Cumhûr, ortadan kaldınlması emrolunan bu yükseltmenin, deve hörgücünü andıran bir tepe görünümünden daha fazla olanı hakkındadır. Kabrin, kendisi vasıtası ile tanınmasını ve saygı duyulmasını sağlayacak bir tümseklikte olması gerekir. -Malik’in, Muvatta’’da zikrettiğine göre-, Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ve İki arkadaşının (Hazret-i Ebû Bekir ile Hazret-i Ömer’in) -Allah onlardan razı olsun- kabirleri de bu şekildedir.’ Muvatta’’da böyle bir rivâyet tesbit edemedik. Ancak Buhârî, Cenâiz 96’da: Süfyan et-Teraıtıör’ın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in kabrini -deve hörgücü gibi- tümsekleştirîlmiş gördüğüne dair ifadeleri yer almaktadır. Dârakutnî’nin, İbn Abbâs yoluyla rivâyetine göre, babamız Âdem (aleyhisselâm)’ın kabri de bu şekildedir. Dârakutnî, 11, 70.

Cahiliye döneminde Ölüyü tazim ve yüceltmek kastıyla kabrin üzerinde gereğinden fazla binanın yükseltilmesine gelince, bu şekildeki bir bina yıkılır ve ortadan kaldırılır. Çünkü böyle bir iş, âhiretin ilk konağında dünyevi zinetin kullanılması ve kabirleri tazim edip onlara İbadet eden kimselere benzemek söz konusudur.

İşte bu hususlar ve bu konudaki nehyin zahiri dolayısı ile, bu gibi işlerin haram olduğunun söylenmesi gerekir.

Kabrin, deve hörgücü gibi tümsekleştirihnesine (tesnime) gelince bu, bir karış kadar yükseltilmesi demek olup devenin hörgücü (senam)’den alınmış bir kelimedir, Kabrin üzerindeki toprakları rüzgârın sallallahü aleyhi ve sellemurmamast için Üzerine su serpilir. Şâfiî, kabrin çamur ile sıvanmasında bir sakınca yoktur der. Ebû Hanîfe de şöyle demektedir: Kabir, alçı ile de çamur ile de sıvanmaz ve üzerinde düşecek şekilde bina da yükseltilmez. Bununla bir miktar -bir alamet olmak üzere- taşların konulmasında bir mahzur yoktur. Çünkü Ebû Bekir el-Eslem rivâyetle şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Nûh b. Durâc anlattı o, Cafer b. Muhammed’den naklen dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kızı Fatıma, Hamza b. Abdulmuttalib’in kabrini her cuma günü ziyaret eder. Onun kabrine alamet olmak üzere bir taş parçası koymuştu. Bunu da Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) zikretmiştir İbn Abdi’l-Berr, et-Temhîd, III, 234.

Tabutta Defin ve Kabir;

Bu âyetin işaret ettiği câiz meselelerden birisi de tabutla defin meselesidir. Bu, özellikle gevşek arazîde caizdir. Rivâyete göre Danyal (aleyhisselâm) taştan bir tabut içerisinde imiş. Yusuf (aleyhisselâm) da kendisi için camdan bir tabut yapılmasını ve kendisine ibadet olunur korkusu ile de bir kuyuya atılmasını vasiyet etmiş ve böylece Mûsa -Allah’ın salat ve selamı hepsine olsun- dönemine kadar kalmıştır. Hazret-i Mûsa’ya, onun tabutunu oldukça yaşlı bir kadın göstermiş, o da o tabutu kaldırıp İshak (aleyhisselâm)’ın bulunduğu hazireye koymuştu. Sahih’de, Sa’d b. Ebi Vakkas’dan nakledildiğine göre o, ölümüyle sonuçlanan hastalığında şöyle demiş: Bana da tıpkı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yapıldığı gibi lahid açınız ve üzerime kerpiçleri dikine yerleştiriniz Müslim, Cenâiz 90; Nesâî, Cenâiz 85: İbn Mâce, Cenâiz 39; Müsned, 1, 169, 173, 184.

Lahid önce yerin yarılması, sonra da- eğer yer sert ise yarığın kıble tarafından bir başka kabrin kazılarak ölünün oraya yerleştirilmesine, üzerinin de kerpiç ile kapatılmasına denir. Bize göre bu, kabri (dikey) yarık şeklinde açmaktan daha faziletlidir. Çünkü yüce Allah’ın Rasulüne seçtiği şekil budur. Ebû Hanîfe de bu görüşü kabul etmiş ve sünnet olan lahid şeklinde kabri açmaktır, demiştir. Şâfiî ise sünnet olan, kabri yeri yararak açmaktır, demiştir.

Lahid şeklindeki kabirde kireç kullanılması mekruhtur. Şâfiî ise kireç kullanmakta bir mahzur yoktur, çünkü o da bir çeşit taştır, demiştir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise bunu mekruh görürler. Çünkü kireç, yapılan binayı sağlamlaştırmak için kullanılır. Kabir ve içindekiler ise çürümeye mahkûmdur, ona sağlamlık uygun düşmez. Buna göre, taş ile kireç arasında bir fark kalmamaktadır. Bir diğer görüşe göre kireç, ateşin bir izini taşır. O bakımdan -tefe’ül yoluyla- mekruh kabul edilir. Bu görüşe göre taş ile kireç arasında fark görülmektedir.

Fakihler şöyle demektedir: Kerpiç ve kamış kullanmak müstehaptır. Çünkü rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kabri üzerine bir demet kamış konulmuştur. Büyük ilim adamı İmâm Ebû Bekr Muhammed b. el-Fadl el-Hanefi -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- den nakledildiğine göre o, kendi bölgelerinde yerin gevşekliği dolayısıyla tabut kullanmanın câiz olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: Demirden dahi tabut kullanılacak olursa bunda bile bir mahzur yoktur. Ancak, onun iç tarafına toprak serilmeli ve ölü tarafından üst kesimi çamurla sıvanmalı, ince kerpiçler de ölünün sağ ve soluna yerleştirilmîşdir ki, böylelikle bu lahid konumuna gelsin.

Derim ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kabrine kadife parçasının yerleştirilmesi de bu kabildendir. Çünkü Medine toprağı hem su sızdırır, hem de tuzlu (kıraç) bir arazidir. (Hazret-i Peygamber’in azadlısı) Şükran dedi ki: Allah adına yemin ederim ki, kabirde Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’in altına kadife parçasını yerleştiren benim. Ebû Îsa et-Tirmizî dedi ki: Şükran’in bu hadisi hasen, garip bir hadistir Tirmizî, Cenâiz 55. Ancak bu manada gelen bnşkn livnyerler de vnrdır. Bk. Müslim, Cemiz 91: Tirmizî, Cenâiz 55: Nesâî, Cenâiz 88: Müsned, L 228. 355

“Çünkü sizi ele geçirirlerse ya taşlayarak öldürürler ya da sizi dinlerine döndürürler; o zaman da asla kurtulamazsınız.”

Diyanet Vakfı
«Çünkü onlar eğer size muttali olurlarsa, ya sizi taşlayarak öldürürler veya kendi dinlerine çevirirler ki, o zaman ebediyyen iflah olmazsınız.»

Kurtubi Tefsiri
“Çünkü onlar, sizi ele geçirirlerse sizi ya taşlarlar yahut kendi dinlerine döndürürler. O takdirde ebediyen iflah olmazsınız.”

“Çünkü onlar sizi ele geçirirlerse, sizi ya taşlarlar…” ez-Zeccâc dedi ki: Yani size taş atarlar, sizi taşa tutarlar. Ki, bu öldürme şekillerinin en kötüsüdür. Bu ifade, size söver sayarlar, tahkir ederler diye de açıklanmış ise de, birinci açıklama şekli daha sahihtir. Çünkü onların kıssaları ile ilgili daha önceden geçen açıklamalardan da anlaşıldığına göre onların öldürülmeleri isteniyordu . Taşa tutmak ise geçmiş dönemlerde, -yine bundan önce açıklandığı üzere- insanların dinlerine muhalefet etmenin bir cezası idi. Çünkü böyle bir cezalandırma, hepsinin ortaklaşa bu cezalandırmaya katılmalan açısından, bütün o din mensuplarını daha bir rahatlatıcı idi.

3. Vekâlet ve Sıhhati:

Aralarından birisinin, gümüş para ile gönderilmesi, vekâlete ve vekâletin sıhhatine bir delildir. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) da kardeşi Akil’i, Osman (radıyallahü anh) nezdinde vekil tayin etmişti. Genel olarak vekâletin sıhhati hususunda herhangi bir görüş ayrılığı bulunmamaktadır. Vekâlet, cahiliye döneminde de, İslâm geldikten sonra da bilinen bir uygulamadır. Nitekim, Abdurrahman b. Avf da, Umeyye b. Halef’i Mekke’de bulunan aile halkı ve diğer yakınları üzerine vekil bırakmıştı. Yani, onları korumalarını istemişti. Umeyye de o sırada müşrik idi. Buna karşılık Abdurrahman b. Avf da Umevye’ye bu yaptıklarına misliyle bir mükâfat olmak üzere Medine’de bulunan yakınlarını korumayı tekeffül etmişti. Buhârî, Abdurrahman b. Avf’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Umeyye b. Halef İle Mekke’de bulunan aile halkım ve yakınlarımı (sâğiye) koruması, benim de onun Medine’de bulunan yakınlarını korumam üzere bir belge düzenledik. Ben, adımı (Abdur)Rahmân diye sözkonusu edince, o: Ben Rahmân diye bir kimse tanımıyorum. Benimle cahiliye dönemindeki İsmini zikrederek yazış, dedi. Ben de onunla Abdu Amr diye yazıştım… diyerek hadisin geri kalan bölümünü zikretti Buhâri, Vekfılet 2

el-Esmaî dedi ki: ” Kişinin aile halkı ve yakınları, kişiye meyleden, onun yanına gelen kimseler” demektir. Bu kelime, meyletmek anlamındaki; fiilinden alınmadır. Bir şeye meyleden veya onunla birlikte bulunan her şey hakkında bu fiil kullanılır. Bu açıklamalar onun “Kitabu’l-Efâl” adh eserinden nakiedilmiştir.

4. Vekâlet Akdinin Mahiyeti ve Delilleri:

Vekâlet, bir nâiblik akdidir. Şanı yüce Allah, bu akde duyulan ihtiyaç ve bu akid sayesinde bir takım maslahatlar gerçekleşeceğinden dolayı izin vermiştir. Çünkü herkesin bütün işlerini başkasının yardımı olmadan veya rahatlıkla kendiliğinden yerine getirme imkânı bulunmaz. O bakımdan kişi bu işleri için kendisini rahatlatacak kimseleri vekil tayin eder.

İlim adamlarımız, vekâletin sıhhatine Kitab-ı Kerîm’den bir takım âyetleri delil göstermişlerdir. Bu âyetlerden birisi, açıklamakta olduğumuz âyet-i kerîme ile, yüce Allah’ın:

“…Onu (zekâtı) toplamakla görevlendirilenlere..” (et-Tevbe, 9/60);

“Şu gömleğimi götürün de…” (Yusuf, 12/93) âyetlerini delil göstermişlerdir. Sünnet-i seniyeden buna delil teşkil edecek hadisler pek çoktur. Bunlardan birisi Urve el-Bârikî yoluyla rivâyet edilen hadistir ki, bu hadis daha önceden el-En’âm Sûresi tefsirinin sonlarında (6/164. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Câbir b. Abdullah rivâyetle dedi ki: Hayber’e çıkmak istedim. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına varıp ona şöyle dedim: Ben, Hayber’e çıkmak istiyorum. Bana şöyle dedi: “Benim oradaki vekilimin yanına varırsan, sen ondan onbeş vesk (hurma) al. Senden buna dair (bu tahsilatı yapabilme yetkisine sahip olduğuna dair) bir alâmet isteyecek olursa, sen de elini onun gırtlağının üzerine koy!” Bu hadisi de Ebû Dâvûd rivâyet etmiştir. Ebû Dâvûd, Akdiyc 30.

Bu anlamdaki hadisler pek çoktur. Diğer taraftan ümmetin bu akdin câiz oluşu üzerinde icmâ’ etmesi de yeterli bir delildir.

5. Vekâletin Câiz Olduğu Alanlar:

Vekâlet, niyâbeten (vekâlet yoluyla) yerine getirilmesi câiz olan bütün haklarda caizdir. O bakımdan gasıp (gasbettiği mal hususunda) birisine vekâlet verecek olsa bu câiz olmaz. Kendisi vekil durumunda olur. Çünkü yapılması haram olan bütün işlerde de vekâlet câiz olmaz.

6. Mazereti Olanlarla Olmayanların Vekil Tayin Etmesi:

Bu âyet-i kerimede oldukça güzel bir müjde vardır. O da şudur: Onların aralarından birisini vekil tayin etmeleri, kendilerine bir zarar gelir korkusuyla herhangi bir kimsenin varlıklarını farketmesi korkusu dolayısıyla takiye ile birlikte sözkonusu olmuştu.

Mazeret sahibi olan kimselerin, başkalarını vekil tayin etmelerinin câiz olduğu ittifakla kabul edilmiştir. Mazereti bulunmayan kimsenin başkasını vekil tayin etmesine gelince, Cumhûr böyle bir vekâletin câiz olacağını kabul etmiştir. Ebû Hanîfe ve Suhnun ise câiz değildir, demişlerdir. İbnu’l-Arabî der ki: Suhnun, bu görüşünü Esed b. el-Furat’tan almış ve hakimliği döneminde buna göre hüküm vermiş gibi görünüyor. O, belki de bunu zulüm ve zorba kimselere karşı, onlardaki hakları almak ve onları zelil etmek için yapıyordu ki, bu da hakkın kendisidir. Çünkü vekâlet bir yardım ve destektir. Batıl ehli kimselere ise yardım ve destek olunmaz.

Derim ki: Bu, güzel bir açıklamadır. Din ve fazilet sahibi olan kimseler, fiilen hazır bulunsalar ve o işlerini görebilecek sağlığa sahip olsalar dahi başkalarını vekil tayin edebilirler. Hazır bulunan ve sağlıklı olan kimsenin başkasını vekil tayin etmesinin câiz ve sahih oluşunun delili, Buhârî, Müslim ve başkalarının, Ebû Hüreyre’den naklettikleri şu rivâyettir: Ebû Hüreyre dedi ki: Bir kimsenin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’da belli yaşta bir deve alacağı vardı. Hazret-i Peygamberin yanına gelerek bu devesini ödemesini isledi. Hazret-i Peygamber de: “Bunun istediği hakkını veriniz” diye buyurdu. Onun hakkı olan yaştaki deveyi aramakla birlikte bulamadılar. Ancak, yaşça ondan daha büyük deve bulabildiler. Hazret-i Peygamber yine: “Onu veriniz” diye buyurdu. Adam şöyle dedi: Sen, bana hakkımı tas tamam verdin. Allah da sana tastamam ihsan etsin, dedi. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki, sizin en hayırlınız borcunu en güzel şekilde ödeyeninizdir.” Buhârî, Vekâler 5, İstikraz 6. 7; Müsned, II, 377, 393, 431. Ayrıca bk. Müslim, Miis.îkm Lâfız Buhârî’ye aittir.

İşte bu hadis, sahih olmakla birlikte ayrıca hazır bulunan ve bedenen sağlıklı bir kimsenin başkasını vekil tayin etmesinin câiz olduğuna delildir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ashabına, kendisine vekâleten borcu olan yaştaki deveyi vermelerini emretmişti, işte bu, onun bu konuda onlara verdiği bir vekalettir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hasta da değildi, yolculukta da bulunmuyordu. Bu ise, Ebû Hanîfe ile Suhnun’un: Hazır bulunan ve bedenen sağlıklı olan bir kimsenin, ondan davacı olan kişinin rızası müstesna başkasını vekil tayin etmesi câiz değildir, şeklindeki görüşlerini reddetmektedir. Çünkü bu hadis, onların bu konudaki görüşlerine muhaliftir.

7. Âyet, Ortaklığın da Câiz Oluşuna Delildir:

İbn Huveyzimendad der ki: Bu âyet-i kerîme, ortaklığın câiz olduğu hükmünü de ihtiva etmektedir. Çünkü (sözü edilen) gümüş para, hepsine ait idi. Aynı şekilde âyet, vekâletin câiz olduğu hükmünü de İhtiva eder. Çünkü onlar aralarından birisini göndermiş ve yiyecek satın almak üzere onu vekil tayin etmişlerdi. Arkadaşların birlikte yemek yemeleri ve yiyeceklerini birlikte karıştırmalarının câiz olduğu hükmünü de ihtiva eder. Biri diğerinden daha çok yese bile. Daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/220. âyet, 6. başlıkta) geçtiği üzere yüce Allah’ın:

“Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir”(el-Bakara, 2/220) âyeti da buna benzemektedir. Bundan dolayı bizim mezhebimize mensup ilim adamları, kendisine sadaka verilen ve bunu zengine ait bir yiyeceğe karıştırıp onunla birlikte yiyen bir yoksulun bu davranışının câiz olduğunu söylemişlerdir. Yine mezhebimiz âlimleri, mudaraba yapan ortağın, kendisine ait yemeği başkasının yemeğine karıştırıp o kimseyle birlikte yemesinin câiz olduğunu da söylemişlerdir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da kendisine kurbanlık almak üzere ashabdan birisini vekil tayin etmiş bulunmaktadır.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Âyet-i kerimede buna dair bir delil yoktur. Çünkü onlardan her bir kişinin, gönderdikleri şahsa başlı başına para vermiş olması ihtimali de vardır. O takdirde o kişinin alışverişinde ortaklık sözkonusu olmaz. Yine bu konuda ancak şu iki hadis dayanak teşkil etmektedir: Bunlardan birisine göre İbn Ömer, kuru hurma yiyen bir topluluğun yanından geçmiş ve şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), bir kimsenin hurmaları ikişer ikişer yemesini, kardeşinin kendisine izin vermesi hali müstesna nehyetmiştir Buhârî, Mezâlim 14, Et’ime 44; Müslim, Eşribc 150; Ebû Dâvûd, Et’ime 43; Tirmizî, Et’ime 16; Dârimîi, Et’ime 25; Müsned, II, 7, 46, 81, 103- Diğeri ise, Ebû Ubeyde’nin komutanlığındaki el-Habat sedyesine dair Hadîs-i şerîftir el-Habat Gazvesi ile ilgili rivâyetler için bk.: Buhârî, Zebâih 12, Meğâzi 65: Müslim, Sayd 17-21: Ebû Dâvûd, Et’ime 46; Müsned, IH, 311.

Ancak bu, konuya delaleti bakımından birincisinden daha geridedir. Zira, Ebû Ubeyde’nin o gazvede kendilerine gıda teşkil edecek şeyleri asgari ölçüde yetecek kadar verme ve onları bunun için bir araya toplamama İhtimali de vardır.

Derim ki: Bu görüşün aksine, Kitab-ı Kerîm’den delil teşkil eden âyetler arasında yüce Allah’ın:

“Şayet onlarla bir arada yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir”(el-Bakara, 2/220) âyeti ile;

“Sizin için topluca veya ayrı ayrı yemenizde de bir vebal yoktur” (en-Nûr, 24/61) âyetleri de vardır. Yüce Allah’ın izniyle ileride açıklaması gelecektir.

Böylece onları uyandırdık ki, aralarında sorsunlar. İçlerinden biri dedi: “Ne kadar kaldınız?” Dediler: “Bir gün veya günün bir parçası kadar kaldık.” Dediler: “Rabbiniz kaldığınız zamanı daha iyi bilir. Şu gümüş parayla birinizi şehre gönderin, hangisinin yiyeceği daha temizse baksın, size oradan bir rızık getirsin. Nazik davransın, sizi kimseye sezdirmesin.”

Diyanet Vakfı
Böylece biz, aralarında birbirlerine sormaları için onları uyandırdık: İçlerinden biri: «Ne kadar kaldınız?» dedi. (Kimi) «Bir gün ya da günün bir parçası kadar kaldık» dediler; (kimi de) şöyle dediler: «Rabbiniz, kaldığınız müddeti daha iyi bilir. Şimdi siz, içinizden birini şu gümüş paranızla şehre gönderin de, baksın, (şehrin) hangi yiyeceği daha temiz ise size ondan erzak getirsin; ayrıca, nazik davransın (gizli hareket etsin) ve sakın sizi kimseye sezdirmesin.»

Kurtubi Tefsiri
İşte böylece kendi aralarında soruştursunlar diye onları uyandırdık. Ardından içlerinden biri: “Ne kadar kaldınız?” dedi. “Bir gün veya bir günün birazı kaldık” dediler. Dediler ki: “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi bu gümüş paranız ile şehre gönderin de baksın; hangi yemeği daha temiz bulursa ondan size bir rızık getirsin. Dikkatlice hareket etsin ve sakın sizi kimseye farkettirmesin.

“İşte böylece kendi aralarında soruştursunlar diye onları uyandırdık” âyetindeki;

“Uyandırmak”; hareketsiz iken harekete getirmek anlamındadır. Âyetin anlamı da şöyledir: Biz, onları uyuttuğumuz, hidâyetlerini artırdığımız ve uykudayken evirip çevirdiğimiz gibi onları uyandırdık da. Yani, onları daha önceki elbiselerinde ve eski hallerinde herhangi bir değişiklik olmaksızın uykularından uyandırdık. Şair, şöyle demektedir:

“Ve seher vaktinde uyandırdığım; hepsi birlikte ama, kimisi henüz yeni sarhoş olmuş,

Kimisi el yordamıyla önünü görmeye çalışır halde kalkan samimi genç arkadaşlar…”

Yüce Allah’ın:

“Kendi aralarında soruştursunlar diye” âyetindeki “lâm” lâm-ı sayrûra (oluş) lâm’ı diye bilinir. “Akıbet lâm”ı ile aynı şeydir. Yani, bu noktaya varsınlar diye bir anlam ifade eder. Yüce Allah’ın:

“Çünkü sonunda onlara bir düşman, bir tasa olacaktır” (el-Kasas, 28/8) âyetindeki “lâm” da böyledir.

O halde onların uykularından uyandınlmaları birbirlerine soruştursunlar diye olmamıştı.

Yüce Allah’ın:

“Bir gün veya bir günün birazı kaldık, dediler” âyetine gelince, onların böyle demelerine sebep, sabah öğleden önce mağaraya girmeleri, yüce Allah’ın da onları gündüzün son saatlerinde uyandırmış olmasıdır. O bakımdan onların başkanları Yemlîha veya Mekselmînâ: Uyuduğumuz süreyi en iyi bilen Allah’dır, diye cevap verdi.

Yüce Allah’ın:

“Şimdi siz, birinizi bu gümüş paranız ile şehre gönderin…” âyetine dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1. Paralarıyla Birilerini Göndermeleri:

İbn Abbâs dedi ki: Onların ellerindeki paralan bahar mevsiminde doğan deve yavrusunun ayak tabanını andırıyordu. İbn Abbâs’ın bu sözünü en-Nehhâs nakletmektedir.

İbn Kesîr, Nâfi, İbn Âmir, el-Kisaî ve Âsım’dan rivâyetle Hafs, “Gümüş paranız ile” kelimesini “re” harfini esreli olarak okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza ve Âsım’dan rivâyetle Ebû Bekir ise bu kelimeyi “ra” harfini sakin olarak okumuşlar ve ağırlığı dolayısıyla esreyi hazf etmişlerdir. Bu iki okuyuş, iki ayrı söyleyiştir. ez-Zeccâc ise bu kelimeyi “vav” harfini esreli, “ra” harfini de sakin olarak okumuştur.

Onların aç olarak uyandıkları ve yiyecek almak Üzere gönderdikleri kişinin Yemlîhâ olduğu da söylenmiştir ki, el-Gaznevî’nin naklettiğine göre bu, yaşça en küçükleri idi. Şehir ise, Üfsus (Efes) şehridir. Tarsus olduğu da söylenmiştir Bunun, cahiliye döneminde ismi da Üfsus idi. islam gelince oraya Tarsus ismini vermişlerdir.

İbn Abbâs dedi ki: Bunlarla birlikte kendi çağlarında bulunan kıralın resmini taşıyan dirhemler vardı.

2. Alınmasını İstedikleri Yiyecek ve Dikkatli Davranma İstekleri:

Yüce Allah’ın:

“Baksın, hangi yemeği daha temiz bulursa…” âyeti nu İbn Abbâs, hangi hayvanın kesim itibariyle daha helal olduğuna baksın, diye açıklamıştır. Çünkü onların yaşadıkları şehrin ahalisi, bir pul adına hayvanlarını kesiyorlardı. Aralarında imanlarını gizleyen bir topluluk vardı. İbn Abbâs: Genel olarak şehir halkı mecusi idi, demektedir.

“Hangi yemeği daha temiz bulursa” ifadesinin, daha bir bereketli olduğunu görürse anlamında olduğu da söylenmiştir. Yine denildiğine göre arkadaşları, gönderdikleri kimseye, kimse onları farketmesin dîye iki ya da üç kişilik bir yiyecek diye zannedilecek, ancak pişirilmesi halinde de bir topluluğa yetecek kadar bir miktar almasını istediler. Bundan dolayı alınan bu yiyeceğin pirinç olduğu söylenmiştir. Kuru üzüm olduğu, hurma olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Daha temiz” İfadesinin, daha hoş anlamında olduğu söylendiği gibi, daha ucuz anlamında kullanıldığı da söylenmiştir.

“Ondan size bir rızık” sizin için bir gıda

“getirsin, dikkatlice hareket etsin.” Yani, şehre girişinde ve yiyeceği satın alışında gereken dikkati göstersin

“ve sakın sizi kimseye farkettirmesin” kimseye durumunuzu haber vermesin. Şöyle de denilmiştir: Eğer o, farkedilecek olursa, hiç bir zaman diğer kardeşlerini içine düştüğü bu zor duruma düşürmesin.

Onları uyanık sanırsın, hâlbuki onlar uykudadır. Biz onları sağa ve sola çevirirdik. Köpekleri de girişte iki kolunu uzatmıştı. Onlara baksaydın, mutlaka onlardan kaçar, onlarla ilgili içini korku kaplardı.

Diyanet Vakfı
Kendileri uykuda oldukları halde sen onları uyanık sanırdın. Onları sağa sola çevirirdik. Köpekleri de mağaranın girişinde ön ayaklarını uzatmış yatmakta idi. Eğer onların durumlarına muttali olsa idin dönüp onlardan kaçardın ve gördüklerin yüzünden için korku ile dolardı.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, uyuyor oldukları halde sen onları uyanık sanırdın. Biz onları sağ yanlarına da, sol yanlarına da çeviriyorduk. Onların köpeği ise, giriş yerinde iki kolunu (ön ayaklarını) uzatmıştı. Yanlarına çıkıp onları görseydin, mutlaka onlardan geri dönüp kaçardın ve hiç şüphesiz onların korkusu ile dolardın.

“Uyanık (kimseler)” kelimesi, (…….) kelimesinin çoğuludur ve bu da uyanık bulunan kimse demektir.

“Onlar uyuyor oldukları halde” ifadesi ise, Arapların; “Onlar, rükû, sücud ediyor ve oturuyor oldukları halde” ifadesine benzemekle olup çoğul olanlar mastar ile nitelendirilmişlerdir.

“Biz onları sağ yanlarına da sol yanlarına da çeviriyorduk” âyeti hakkında İbn Abbâs der ki: Yer onların etlerini yiyip bitirmesin diye böyle yapıyordu. Ebû Hüreyre dedi ki: Her yıl onlar iki defa döndürülüyorlardı. Yılda bir defa döndürüldükleri de söylenmiştir. Mücahid de şöyle demektedir: Her yedi yılda bir defa döndürülüyorlardı. Bir başka kesim de şöyle demektedir: Ancak son dokuz yılda döndürülmüşlerdir. Üç yüz yıl içerisinde ise döndürülmediler. Müfessirlerin konu ile ilgili açıklamalarının zahirinden anlaşıldığına göre; onların bu dondürülmeleri Allah’ın bir fiili idi. Bununla birlikte, Allah’ın emriyle bir melek tarafından yapılması ve böylelikle bu fiilin yüce Allah’a izafe edilmesi de mümkündür.

Yüce Allah’ın:

“Onların köpeği ise giriş yerinde İki kolunu (ön ayaklarını) uzatmıştı” âyetine dair açıklamalarımız ise dört başlık halinde sunacağız:

1. Köpekleri:

Yüce Allah’ın:

“Onların köpeği” âyeti ile ilgili olarak Amr b. Dinar şöyle demektedir: Akrepten alınan sözlerden birisi de, “gece veya gündüz Allah Nûh’a salât ve selâm eylesin” diyen herhangi bir kimseyi sokmaması; köpekten alınan ahidlerden birisi de: “Onların köpeği ise giriş yerinde iki kolunu uzatmıştı” diyerek, üzerine gelen her hangi bir kimseye zarar vermemesidir.

Müfessirlerin çoğunun kanaatine göre burada sözü edilen köpek, gerçek bir köpektir. -Mukâtil ‘in dediğine göre- onlardan birisinin av köpeği yahut ekinini veya koyunlarını bekleyen bir köpeği idi. Köpeğin rengi ile ilgili -es-Sa’lebî’nin de sözünü ettiği şekilde- çok fazla görüş ayrılıkları vardır. Bunun hülasası şudur: Hangi renkte olduğunu söylersen isabet edersin. O kadar ki, onun rengi taş rengi veya sema renginde idi dahi denilmiştir. Aynı şekilde köpeğin ismi konusunda da görüş ayrılığı vardır. Hazret-i Ali’den Reyyan, İbn Abbâs’dan Kıtmir, el-Evzaîden Müşir, Abdullah b. Selam’dan Basît, Ka’bdan Silıya, Vehb’den Nîkyâ olduğu söyledikleri nakledilmiştir. Kıtmîr olduğu da söylenmiştir ki, bunları es-Sa’lebî nakletmektedir.

Onların dönemlerinde tıpkı günümüzde bizim şeriatimîzde câiz olduğu şekilde köpek beslemek, alıkoymak da câiz idi.

İbn Abbâs der ki: Kehf ashabı, geceleyin kaçtılar. Ve bunlar yedi kişi idiler. Beraberinde köpeği bulunan bir çobanın yanından geçtiler. O da dinlerini kabul ederek arkalarından gitti.

Ka’b dedi ki: Onlar, bir köpeğin yanından geçtiklerinde köpek onlara havladı. Onu kovdular. Ancak, geri döndü, defalarca onu kovdular. Bu sefer köpek, arka ayakları üzerine dikilip ön ayaklarını dua eden bir kimsenin yaptığı şekilde semaya doğru kaldırıp dile geldi ve: Benden korkmayın, çünkü ben Allah’ın sevdiklerini seviyorum. Siz uyuyun, ben de sizi koruyayım, size bekçilik edeyim, dedi.

2. Köpek Barındırma İle İlgili Rivâyetler:

Sahih (-i Müslim) de, İbn Ömer’den gelen rivâyete göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim, -av yahut davar köpeği müstesna- bir köpek barındıracak olursa, her gün onun ecrinden iki kırat eksilir.” Buhârî, Zebâih 6; Müslim, Musâkaat 51, 52, 54, 55: Tirmizî, Sayd 17; Nesâî, Sayd 12, 13. 14: Dârimî, Sayd 2, Muvatta’’, İsti’zan 13; Müsned, II, 4, 8. 37. 47, 55, 60, 101. 113, 147, 156 Yine Sahih (-i Müslim), Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim, -davar (çoban) yahut av veya ekin köpeği müstesna- bir köpek edinirse, her gün onun ecrinden bir kırat eksilir. ” Buhârî, Hars 3, Bed’u’l-Halk 17; Müslim, Mûsakaat 53, 56-60; Ebû Dâvûd, Edâhi, 22; Tirmizî, Sayd 17: Nesâî, Sayd 10, 12. 14; İbn Mâce, Sayd 2; Müsned, II, 267, 345.

ez-Zührî dedi ki: İbn Ömer’e, Ebû Hüreyre’nin bu hadisi rivâyet ettiği nakledilince şöyle dedi: Allah Ebû Hüreyre’ye rahmet ihsan eylesin. O, ekin sahibi bir kimse idi; (o bakımdan bu hadisi iyi bellemiş’). Müslim, Musâkaat 46. }8; Tirmizî, Sayd 17, Müsned, El, 4,

Görüldüğü gibi sabit olan sünnet av İçin, ekinleri beklemek ve davarları korumak için köpek beslemenin câiz olduğuna delildir. Bunların dışında herhangi bir menfaat söz konusu olmaksızın köpek besleyenlerin ecirlerinin eksileceğinin belirtilmesi ise, ya köpeğin müslümanları korkutmasından, havlamasıyla onları şaşırtmasından dolayıdır yahut eve meleklerin girmesine mani olduğundan dolayıdır, ya da -Şâfiî’nin görüşüne göre- köpeğin necaseti dolayısıyladır. Yahut da herhangi bir faydası olmayan bir şeyi edinmeye dair yasağın çiğnenme cesaretinin gösterilmesinden dolayıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Konu ile ilgili iki rivâyetten birisinde “iki kırat” denilirken, diğerinde de: “Bir kırat” denilmektedir. Bu, biri diğerinden daha çok e7iyet veren iki köpek türü hakkında olması ihtimaline binaendir. Mesela, Hazret-i Peygamberin öldürülmesini emrettiği siyah küpek buna bir örnektir. Hazret-i Peygamber, Hazret-i Cabir yoluyla gelen hadiste açıkça belirtildiği gibi, köpeklerin öldürülmesini nehyettiği hadisinde, bu gibi siyah köpekleri (öldürülmeyecekler arasında sayarak) bu istisnaya sokmamıştır. Bu hadisi de Sahih (i Müslim) rivâyet etmiş olup, buna göre Hazret-i Peygamber devamla şöyle buyurmuştur: “İki gözü üzerinde iki nokta bulunan simsiyah köpeği bilhassa dikkatli olunuz (öldürünüz).” Müslim, Miisîîkam 47; Müsned, TIL 333.

Sevap eksilme sebebinin, yerlerin farklılığı dolayısıyla olma ihtimali de vardır. Mesela, Medine veya Mekke’de köpek barındıran kimsenin ecrinden İki kırat, başka yerde barındıranın ecrinden de bir kırat eksilmesi söz konusu olabilir. Edinilmesi mubah olan köpek barındırma ise, tıpkı at ve kedi gibi ecrin eksilmesine sebep olmaz. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

3. Beslenmeleri Mubah Olan Köpeklerin Nitelikleri:

Malik’e göre beslenmesi mubah olan çoban köpeği, davarlarla birlikte giden köpektir. Yoksa evde hırsızlara karşı onları koruyan köpekler değildir. Ekin köpeği İse, ekinleri geceleyin veya gündüzün vahşi hayvanlara karşı koruyan köpeklerdir; hırsızlara karşı koruyan değil.

Malik’in dışındaki ilim adamları ise, davar ve ekin hırsızlarına karşı köpek edinmeyi de câiz kabul etmişlerdir. Köpeğin hükümleri ile ilgili yeterli açıklamalar, daha önceden el-Mâide Sûresi’nde (5/4. âyet, 4. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.

4. Hayır ve Salâh Sahibi Kimseleri Sevmenin Bereketi:

İbn Atiyye dedi ki: Babam -Allah ondan razı olsun- bana şunu anlatmıştı: Ben, Mısır camiinde, Ebû’l-Fadl el-Cevherî’yi, 469 yılında vaaz kürsüsünde şunfan söylerken dinledim: Hayır ehli kimseleri seven kimse, onların bereketinden bir şeylere nail olur. Bir köpek, fazilet ehli kimseleri sevdi ve onlarla birlikte arkadaşlık etti, Allah da indirdiği muhkem Kitabında ondan söz etti.

Derim ki: Bir köpek, salih ve veli kimselerle arkadaşlık edip bunlarla birlikte bulunduğundan dolayı bu üstün dereceye nail olup yüce Allah Kitabında sozkonusu ettiğine göre, mü’min ve muvahhid olup evliyayı ve salih kimseleri seven kimselerle birlikte oturup kalkanlar hakkındaki kanaatimiz ne olabilir! Hatta bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a sevgi besleyen, bununla birlikte kemal derecelerine kusurları sebebiyle ulaşamayan mü’miR kimselere bir tesellidir. Sahih (i Buhârî ve Müslim), Enes b. Malik’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir(ler): Ben, Allah Rasûlü (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte mescidden çıkıyorken, Mescid’in kapısında bir adam bizimle karşı karşıya geldi ve: Ey Allah’ın Rasûlü dedi, kıyâmet ne zaman kopacak? Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Kıyâmet için ne hazırladın?” diye sordu. Adam, boyun eğer gibi oldu, sonra da ey Allah’ın Rasûlü ben, kıyâmete çokça namaz, oruç ve sadaka hazırlamış değilim. Ancak Allah’ı ve Rasûlünü seviyorum. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Sen, sevdiklerinle berabersin.” Buhârî, Fedailu Ashâbi’n-Nebiyy 6. Edeb 95, 96, Ahkâm 10; Müslim, Bire 161-164: Tirmizî, Zühd 50; Müsned, III. 104, 110. 165, 167, 168, 172. 173, 178…

Bir rivâyette de Enes b. Malik şöyle demiştir: İslâm’a girdikten sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Sen, sevdiklerinle berabersin” âyetinden daha çok hiç bir şeye sevinmiş değiliz. Enes dedi ki: Ben, Allah’ı, Rasûlü’nü, Ebû Bekir ve Ömer’i seviyorum. Her ne kadar onların amelleriyle amel etmediysem de onlarla birlikte olacağımı ümid ediyorum. Buhârî, Fedâilu Aslınbi’n-Nebiyy 6: Müslim, Birr 163; Müsned, III, 227T 288.

Derim ki: Enes’in sözünü ettiği bu husus, nefis sahibi her bir müslümanı da kapsar. Her ne kadar biz de kusurlu kimseler isek de bunu ümid ediyoruz. Ehil kimseler olmasak dahi rahmet-i rahmanı umarız. İşte bir köpek, bazı kimseleri sevdiği için Adalı da onu o kimselerle birlikte zikretti. Peki ya biz, îmana tam bir inanç ile bağlanmış ve İslâm sözünü söylemiş, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı da seven kimseler olduğumuza göre…

“Yemin olsun ki Biz, Âdemoğullarını şerefli ve üstün kıldık. Onlara karada ve denizde taşıyacak vasıtalar verdik. Kendilerine hoş ve temiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan oldukça üstün kıldık.” (el-İsrâ, 17/70)

Bir kesim de şöyle demiştir: Onlarla beraber bulunduğu söz konusu edilen köpek, gerçek bir köpek değildir. Onlardan birisidir. Bu, mağaranın kapısı yanında, onların Önünde durmuş ve oturmuş birisi idi… Nitekim ikizler burcuna tabi olan yıldıza da köpek denilmesi bundan dolayıdır. Çünkü bu yıldızın ikizler burcuna bağlı oluşu köpeğin insana tabi oluşu gibidir. Ayrıca ona el-Cebbar (ikizlerin bir ismi) köpeği de denilir. İbn Atiyye dedi ki: Bu kimseye, aynı yere bağlı kalan ve oradan ayrılmayan hayvan ismi, bundan dolayı verilmiştir. Ancak köpeğin ön ayaklarını uzatmış olduğundan söz edilmesi, bu görüşü zayıflatmaktadır. Çünkü Örfen bu, gerçek anlamıyla köpeğin bir sıfatıdır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Sizden, her hangi bir kimse kollarını köpek gibi yaymasın” Buhâri, Ezan 141; Müslim, Salât 23î; Tirmizî, Salat 69; Nesâi, İftitâh 89, Tatbik 53; İbn Mâce, İkametu’s-Salat 21; Dârimi, Salât 75; Müsned, 111, 115, 177, 179, 191… diye buyurması da bu kabildendir.

Ebû Ömer el-Mutarriz da “Kitabu’l’Yevakît” adlı eserinde; Onların köpeklerinin sahibi ^giriş yerinde iki kolunu uzatmıştı” diye okunduğunu nakletmektedir. Burada “kâlib (köpek sahibi)” İfadesi ile -nakledilen rivâyete göre- bu adamın kastedilmiş olma ihtimali vardır. Çünkü yukarı doğru bakmak kastıyla yüzün kaldırılmasıyla beraber kolların uzatılması ve yere yapışmak, kendisini saklamaya çalışan ve şüphelenilmesini istemeyen kişinin durumudar. “Kâlib” kelimesi ile köpeğin kendisinin kastedilmiş olma ihtimali de vardır. Cafer b. Muhammed es-Sadık da, -köpek sahibi anlamında- bu kelimeyi böylece okumuştur.

“İki kolunu uzatmıştı” âyetinde, ism-i fail (uzatıcı idi, anlamında) amel etmiştir. Ve burada (mealde görüldüğü gibi) mazi fiil anlamındadır. Çünkü bu bir halin hikâyesidir. Bununla köpeğin yaptığı haber verilmek kastı güdütmemiştir. Zira (kol), dirsek ucundan orta parmak ucuna kadar olan bölgenin adıdır. Diğer taraftan: Kolların (ön ayakların) uzatılması, sürenin uzunluğundan dolayıdır diye açıklandığı gibi, köpek de uyudu ve bu da bu konudaki ilahi belgelerden birisidir, diye de açıklanmıştır. Köpeğin, gözleri açık olarak uyuduğu da söylenmiştir.

“Giriş yeri” kelimesi, (avlu gibi) boşluk, düzlük demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, Mücahid ve İbn Cübeyr yapmıştır; ki, mağaranın önündeki boşluk anlamındadır. Çoğulu da: ile şeklinde gelir. Mağaranın kapısı anlamına geldiği de söylenmiştir. İbn Abbâs da bu açıklamayı yapmıştır.

“Hiç bir yakının bulunmadığı ve bana karşı önündeki düzlüğü kapanmayan bir yere (konakladım).

Ve benim orada yaptığım iyilikler bilinmektedir; kimse bunları reddetmez.”

Bu beyit, daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

Atâ da şöyle açıklamıştır: Bundan kasıt, mağara kapısının eşiğidir. Nitekim; ” Kapalı kapı” demektir. “Kapıyı kapattım” anlamındadır. “el-Vasid” aynı zamanda kökleri birbirine yakın bitki anlamına da gelir. O bakımdan bu kelime müşterek bir lafızdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. “Yanlarına çıkıp onları görseydin” âyetini Cumhûr, “vav” harfini esreli olarak, el-A’meş ve Yahya b. Vessâb ise ötreli olarak okumuştur.

“Mutlaka onlardan geri dönüp kaçardın.” Yani, sen eğer onları görecek olsaydın onlardan kaçardın

“ve hiç şüphesiz onların korkusu ile dolardın.”

Buna sebep ise yüce Allah’ın etraflarını kapatıp sardırdığı korkunç hal ile onları bürüyen heybettir. Bunun, bulundukları yerin korkunçluğu dolayısyla olduğu da söylenmiştir. Sanki yüce Allah onları, zahiren korkunç ve ıssız bir yere barınmalarını sağlamak suretiyle, insanların onlardan uzaklaşmasını sağlamak istemiş gibidir.

Şöyle de denilmiştir: İnsanlar, bu korku dolayısı ile onlara yaklaşamıyor ve böylelikle İnsanlar tarafından görülmeleri alıkonulmuş oluyordu. Hiç bir kimse onlara yaklaşma cesaretini gösteremiyordu. Bir diğer açıklamada da şöyle denilmektedir: Onlardan kaçmak, saçlarının ve tırnaklarının uzunluğundan dolayıdır. Bunu da el-Mehdevî, en-Nehhâs, ez-Zeccâc ve el-Kuşeyrî zikretmislerdir. Böyle olması, uzak bir ihtimaldir. Çünkü uyandıklarında biri diğerine: Bir gün veya bir günün bir bölümü uykuda kaldık, demişti. İşte bu, onların saçlarının ve tırnaklarının olduğu halde kaldığına delildir. Ancak; onlar bu sözleri, tırnaklarına ve saçlarına bakmadan önce söylemişlerdir, denilmesi müstesna,

İbn Atiyye dedi ki: Onların durumları hakkında doğru olan şu ki: Yüce Allah, uykuya daldıkları sıradaki hallerini olduğu gibi muhafaza etmiştir. Böylelikle bu, hem onlar için hem de başkaları için bir belge teşkil etsin. Onların elbiseleri de eskimedi ve herhangi bir nitelikleri de değişikliğe uğramadı. Şehire giden kişi sadece o şehirin alametlerini ve binalarını tanıyamamış-“.. eğer kendi nefsinde de benimseyemeyeceği bir durum sözkonusu olsaydı.. elbetteki bu, onun için daha da önemli olurdu.

Nâfî, İbn Kesîr, İbn Abbâs, Mekkeliler ile Medineliler;” Onlar dolar taşardın” şeklinde mübalağa olmak üzere lâm” harfini şeddeli olarak okumuşlardır. Yani, defalarca dolar taşardın, demek olur. Diğerleri ise, “lâm” harfini şeddesiz olarak okumuştur. Şeddesiz okuyuş da dilde daha meşhurdur. el-Muhabbal es-Sa’dînin şu beyitinde ise bu kelimenin “lâm” harfi şeddeli olarak geçmektedir:

“en-Nu’man ihramlı iken insanlara saldırıp öldürdüğü vakit

Sen de Ka’b b. Avfdan (alacağın) zincirleri doldurdukça doldur.”

Cumhûr,

“Korku” kelimesini “ayn” harfini sakin olarak; Ebû Cafer ise ötreli olarak okumuştur. Ebû Hatim: Bu iki okuyuş iki ayrı söyleyiştir, demektedir.

“Kaçardın” kelimesi hal olarak nasb edilmiştir.

“Korku” anlamındaki kelime ise ya ikinci mef’ûldür veya temyizdir.

Güneşi doğduğu zaman görürsün ki, mağaralarının sağ yanından uzaklaşır; battığında da sol yanından onları geçer. Onlar onun ortasında bir boşluktadır. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah kimi hidayete erdirirse, işte o doğru yoldadır. Kimi de saptırırsa, artık ona doğru yolu gösterecek bir dost bulamazsın.

Diyanet Vakfı
(Resulüm! Orada bulunsaydın) güneşi görürdün: Doğduğu zaman mağaralarının sağına meyleder; batarken de sol taraftan onlara isabet etmeden geçerdi. (Böylece) onlar (güneş ışığından rahatsız olmaksızın) mağaranın bir köşesinde (uyurlardı). İşte bu, Allahın ayetlerindendir. Allah kime hidayet ederse, işte o, hakka ulaşmıştır, kimi de hidayetten mahrum ederse artık onu doğruya yöneltecek bir dost bulamazsın.

Kurtubi Tefsiri
Güneş doğduğu zaman, mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığında da onların sol yanlarından kayıp gittiğini görürdün. Kendileri ise oranın geniş bir yerinde idiler. Bu, Allah’ın âyetlerindendir. Allah kime hidâyet verirse o doğru yola erdirilmiştir. Kimi de saptırırca, artık onun için doğru yola erdirecek bir veli bulamazsın.

“Güneş doğduğu zaman mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini… görürdün.” Yani, ey bu âyetlere muhatap olan kimse! Sen, güneşin doğduğu sırada onların mağaralarından meyledip gittiğini görürdün. Yani, sen onları görmüş olsaydın, bu halde olduklarını görecektin. Yoksa burada muhatabın, onları muhakkak gördüğü anlamında bir hitap değildir.

“Meyledip bir tarafa çekilmek” anlamındadır. ” Meyletmek” demektir. Gözü bir tarafa kaymış olan bir kimseye “el-Ezver” denilmesi de buradan gelmektedir. Gözün dışındaki kaymalar hakkında da kullanılır. Nitekim İbn Ebi Rebia şöyle demiştir:

“Ve onların korkusuyla yanım meyl etmektedir (ezver).”

Antere’nin şu mısraında da bu kelimenin kökünden gelen fiil kullanılmaktadır:

“Mızrakların boynuna indirdiği şiddetli darbelerden dolayı yana meyletti.”

Mute Gazvesi ile ilgili hadiste de Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Abdullah b. Revâha’nın tahtında Cafer ile Zeyd b. Hârise’nin tahtına nisbetle bir meyil (izvirâr) gördüğü zikredilmektedir.” İbn Hişnm, Siret, IV, 18.

Haremeyn ahalisi ile Ebû Amr, “Yöneldi” kelimesini “te” harfini “ze” harfine idğam ile okumuşlardır. Bunun da aslı: şeklindedir. Âsım, Hamza ve el-Kisaî “ze” harfini şeddesiz olarak diye okumuşlardır. İbn Âmir: diye okumuştur. el-Ferrâ”, şeklinde okunduğunu nakletmiştir ki, hepsinin de anlamı birdir.

“Battığında da onların sol yanlarından kayıp gittiğini görürdün” anlamındaki âyette geçen; “Onların …dan kayıp gittiğini” âyetini Cumhûr, “onları öylece bırakıp gittiği” anlamında “te” ile okumuşlardır. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. Katade ise, “onları bu hallerinde terkettiğini” diye açıklamıştır. en-Nehhâs bu, dilde bilinen bir manadır derken, Basralılar, bir kimseyi terk etmeyi anlatmak üzere; “Onu terk etti, eder” denildiğini nakletmektedirler.

Âyetin anlamı şudur Onlara bir keramet olmak üzere güneş hiç bir şekilde isabet etmiyordu. Bu da İbn Abbâs’ın görüşüdür. Yani, güneş doğduğunda, mağaralarının sağ tarafına doğru meylederdi. Güneş battığı takdirde ise mağaralarının sol tarafından meylederdi. Böylelikle günün başlangıcında da, sonunda da güneş onlara isabet etmezdi. Onların mağaraları, Rum diyarında (küçük ve büyük) ayı yıldızlarına doğru bakıyordu. Güneş doğarken de, batarken de, doğudan batıya doğru hareket ederken de onlardan başka tarafa kayıyor ve sıcağı ile onları rahatsız etmemek, tenlerinin rengini değiştirmemek, elbiselerini de eskitmemek için güneş ışığı onlara ulaşmıyordu.

Şöyle de denilmiştir: Mağaralarının güney tarafından da batı tarafından da güneşe karşı birer engeli vardı. Onlar da bu iki engelin köşesinde bulunuyorlardı. ez-Zeccâc’ın kanaatine göre ise, mağaranın herhangi bir tarafa açılan ve bunu gerektiren bir kapısı bulunmaksızın güneşin bu durumu, Allah’ın âyetlerinden bir âyet idi.

Bir kesim, bu kelimeyi; şeklinde “ye” ile kesmek anlamına gelen; mastarından gelen bir fiil olarak okumuşlardır. Yani, mağara gölgesi ile onlara gelen güneş ışığını kesiyordu.

“Battığında da onların sol yanlarından kayıp gittiğini” âyetinin şu anlama geldiği söylenmiştir: Yani, güneş ışığından az miktar onlara cleğiyordu. Bu ise altın ve gümüşün kırıntısı anlamına gelen; kelimesinden alınmadır. Güneş ışınlarının az bir bölümü onlara ulaşıyordu, anlamındadır. Bunlar, bu görüşlerini şöyle açıklamaktadırlar: Akşam vakti güneş ışıntarının onlara değmesi, bedenlerini ıslah edici bir özelliğe sahipti.

Özetle söyleyecek olursak, bu konudaki âyet (ilâhî belge) şudur: Yüce Allah, bu niteliklere sahip bir mağarada onları barındırdı. Günün büyük bir bölümünde üzerlerine güneş ışığının gelmesi dolayısıyla rahatsız olacakları bir başka mağarada onları barındırmadı. Bu açıklamaya göre, bir bulutun gölge yapması, yahut bir başka sebep dolayısıyla güneş ışığının onlara ulaşmasının engellenmesi mümkündür. Maksat onların, gerek bedeni değişiklik, gerekse de tenlerinin renginin değişmesi, diğer taraftan sıcak ya da soğuktan rahatsız olmak gibi rahatsız edici her bir şeyin, ulaşmasına karşı korunduklarının açıklanmasıdır.

“Kendileri ise oranın” yani mağaranın

“geniş bir yerinde idiler” âyetindeki: Geniş yer” demektir. Çoğulu; İle şeklinde gelir. Şair de şöyle demektedir:

“Kimse başka bir tarafa sapmaksızın ve yalnız başına ayrı da kalmaksızın

Her bir vadiyi ve her bir genişliği adamlarla ve atlarla dolduranlar bizleriz.”

Âyet, onların kendilerine hava, esinti ve meltemlerinin isabet edeceği bir halde olduklarını anlatmaktadır.

“Bu, Allah’ın âyetlerindendir.” Allah’ın onlara bir lütrudur. Bu da ez-Zeccâc’ın konu ile ilgili açıklamasını pekiştirmektedir. Tefsir bilginleri şöyle demektedir: Onlar, uyuyor oldukları halde, gözleri açıktı. O bakımdan onları gören herhangi bir kimse onları uyanık zannederdi. Şöyle de açıklanmıştır; Uyanık bir kimsenin yattığı yerde çokça dönüp durması gibi, onların da çokça dönüp durmalarından ötürü, sen onların uyanık olduklarını zannederdin.

“Onlardan ve Allah’tan başkasına taptıklarından uzaklaştığınızda, mağaraya sığının ki Rabbiniz size rahmetinden yaysın ve işinizde size kolaylık hazırlasın.”

Diyanet Vakfı
(İçlerinden biri şöyle demişti:) «Madem ki siz onlardan ve onların Allahın dışında tapmakta oldukları varlıklardan uzaklaştınız, o halde mağaraya sığının ki, Rabbiniz size rahmetini yaysın ve işinizde sizin için fayda ve kolaylık sağlasın.»

Kurtubi Tefsiri
“Madem ki onlardan ve Allah’dan başka tapmakta olduklarından ayrıldınız, o halde mağaraya sığının. Rabbiniz size rahmetinden genişlik versin, İşinizde size faydalı olanı hazırlasın.”

“Madem ki onlardan …ayrıldınız” âyeti, denildiğine göre yüce Allah’ın onlara hitabı cümlesindendir. Yani: Siz, onlardan ayrıldığınıza göre, o halde mağaraya sığınınız. Bunun, -İbn Atiyye’nin naklettiğine göre- başkanları Yemlîha’nın söylediği sözler cümlesinden olduğu da söylenmiştir. el-Ğaznevi de bu sözler onlara, başkanları Mekselmînâ tarafından söylenmiştir, demiştir. Yani, sizler onlardan ve onların taptıklarından uzaklaşıp ayrıldığınıza göre… dedikten sonra, burada “Allah’dan başka” istisnası getirilmiştir. Yani sizler Allah’a İbadetten uzaklaşmadınız, O’nu terk etmediniz. O bakımdan bu, munkatı bir İstisnadır.

İbn Atiyye der ki: Bunun munkatı istisna olması, Ashab-ı Kehf’in kendilerinden kaçtıkları kimselerin, Allah’ı tanımamaları ve Allah’ı hiç bir şekilde bilmedikleri ve ancak putların ilâh olduklarına inandıkları varsayımına göredir. Eğer bizler, Araplar gibi Allah’ı tanımakla birlikte putlarını ibadette Allah’a ortak koşan kimseler olduklarını varsayacak olursak, o takdirde istisna muttasıl olur. Çünkü ayrılıp uzaklaşmak, -Allah hakkında müsnesnâ olmak üzere- kâfirlerin bütün ibadet ettikleri şeyler hakkında sözkonusu olmuş olur. Abdullah b. Mes’ûd’un Mushaf’ında ise bu âyet; “Allah’ın dışında tapmakta olduklarından” şeklindedir. Katade dedi ki: Bu âyetin tefsiri işte budur.

Derim ki: Buna, Hafız Ebû Nuaym’in, Atâ el-Horasani’den, yüce Allah’ın:

“Madem ki onlardan ve Allah dan başka tapmakta olduklarından ayrıldınız” âyeti hakkında naklettiği şu sözü de delil teşkil etmektedir: Hem Allah’a, hem de O’nunla birlikte başka bir ilâha tapınan bir kavme mensup bir grup genç delikanlı vardı. Bu genç delikanlılar, bu ilahlara ibadetten uzaklaşmakla birlikte, Allah’a ibadetten uzaklaşmadılar.

İbn Atiyye der ki: Katade’nin açıklamasına göre buradaki: dan başka”…dan başka” takdirinde olur.

“Allah’dan başka tapmakta oldukları” âyetindeki; …lan” ise nasb mahallinde ve yüce Allah’ın:

“Onlardan… ayrıldınız” âyetindeki zamire atf olur.

Bu âyetin muhtevası şudur: Onların bir kısmı diğerine şöyle dediler: Bizler, kâfirlerden uzaklaşıp yalnızca Allah’a ibadete yöneldiğimize göre, mağara bizim sığınağımız, barınağımız olsun ve Allah’a güvenip dayanalım. Şüphesiz ki O, rahmetini önümüzde açacak, bize yayacaktır ve bizim işimize faydalı ve kolay olanı da hazırlayacaktır.

Bütün bunlar, dünya nazar-ı itibara alınarak yapılan bir dua olmakla birlikte, âhiretleri hususunda da Allah’dan, tam bir ümit ve güven sahibi olduklarını göstermektedir. Ebû Cafer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn (radıyallahü anh) dedi ki: Ashab-ı Kehfin mesleği, kılıç, ayna ve benzeri şeyleri düzeltmek ve onlardaki pürüzleri gidermek idi. Mağaranın ismi da Hayûm idi.

” Faydalı olan” kelimesi, “mim” harfi hem esreli hem üstün olarak okunmuş olup; kendisinden yararlanılan şey (irtifalı.) demektir. İnsanın dirseğine de aynı şekilde; denilir. Bu kelime, aynı zamanda “mim” harfi üstün ve “fe” harfi esreli olarak (merîak şeklinde) da kullanılır. Dilcilerden “mim” harfi üstün ve “fe” harfi esreli (merfik şeklinde) okunmasını, “mescid” gibi ismi mekân olarak kabul edenler de vardır. Bununla birlikte bu iki şekil, iki ayrı söyleyiştir.

“Şu bizim kavmimiz, O’ndan başka ilahlar edindi. Onlara açık bir delil getirmeleri gerekmez miydi? Artık Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”

Diyanet Vakfı
Şu bizim kavmimiz Allahtan başka tanrılar edindiler. Bari bu tanrılar konusunda açık bir delil getirseler. (Ne mümkün!) Öyle ise Allah hakkında yalan uydurandan daha zalimi var mı?

Kurtubi Tefsiri
“Şunlar, şu bizim kavmimiz, O’ndan başka ilâhlar edindiler. Bari onlara dair açık bir delil getirselerdi. Artık Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir!”

Yüce Allah’ın:

“Şunlar, şu bizim kavmimiz, O’ndan başka ilahlar edindiler” âyeti şu demektir: Onların kimisi diğerine: Şunlar, şu bizim kavmimiz, yani gu bizim çağdaşlarımız ve bizim şehrimizde bizimle birlikte yaşayanlar, herhangi bir delile bağlı olmaksızın atalarını taklit ederek putlara tapındılar.

“Bari onlara dair açık bir delil” yani, putlara tapmalarına dair açık bir belge

“getirselerdi” getirmeli değiller miydi? Buradaki: “(……..) Onlara” zamirinin, ilahlara raci olduğu söylenmiştir. Yani bunlar, putların ilahlar olduğuna dair apaçık bir delil getirmeli değiller miydi?

Onların; “Bari …se…” sözleri, âciz bırakmak anlamında bir teşviktir, Onlar, böyle bir delil getirme imkânına sahip olmadıklarına göre, bu putların ilâhlıklarına dair iddialarına da iltifat etmemek gerekir.

Kalplerini sağlamlaştırdık. Ayağa kalktıklarında dediler ki: “Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir. O’ndan başka bir ilaha çağırmayız. Andolsun, böyle dersek aşırı gitmiş oluruz.”

Diyanet Vakfı
Onların kalplerini metin kıldık. O yiğitler (o yerin hükümdarı karşısında) ayağa kalkarak dediler ki: «Bizim Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir. Biz, Ondan başkasına tanrı demeyiz. Yoksa saçma sapan konuşmuş oluruz.

Kurtubi Tefsiri
(Hükümdarlarının önünde) dikilip de: “Bizim Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir. Biz O’ndan başkasını ilâh diye çağırmayız. O takdirde gerçekten son derece batıl bir söz söylemiş oluruz” dediklerinde Biz, kalplerine sabır ve metanet vermiştik.

“Biz, kalplerine sabır ve metanet vermiştik” âyeti, ileri derecedeki kararlılık ve sabrın bir ifadesidir. Allah, onlara öyle,bir azim, sabır ve metanet ihsan etmişti ki, kâfirlerin önünde: “Bizim Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir. Biz O’ndan başkasını ilâh diye çağırmayız. O takdirde gerçekten son derece batıl bir söz söylemiş oluruz” demişlerdi. Dehşete kapılmak, ruhî zayıflık ve güçsüzlük, münasebet yönü ile çözülüşe benzediğinden dolayı; nefsin güçlülüğü, kararlılığı ve ileri derecede metanet göstermesi de sağlamlığa ve metanete benzemektedir. İşte bundan dolayı (âyet-i kerimenin bu bölümünde geçen ve “sabır ve metanet” anlamı verilen kelimeyle aynı kökte olmak üzere): Filan kişi dehşete kapılmaz, sabır ve metanet sahibidir” tabiri dehşet, Savaş ve benzeri hallerde korkuya kapılmamasını anlatmak için kullanılır. Hazret-i Mûsa’nın annesinin kalbine metanet verilmesi de bu kabildendir.

Yine yüce Allah’ın:

“Kalplerinizi pekiştirmek ve onunla ayaklar (iniz)a sebat vermek için de…” (el-Enfâl, 8/11) âyeti da bu kabildendir ki, buna dair açıklamalar önceden (anılan âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Dikilip de… dediklerinde” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki ballık halinde sunacağız:

1. Dikilmelerinin Anlamı:

Yüce Allah’ın:

“Dikilip de… dediklerinde” âyetinin üç anlama gelme ihtimali vardır:

1- Bunun, onların -önceden de geçtiği gibi- kâfir hükümdarın huzurunda ayağa kalkıp dikilmelerinin anlatılması amacıyla zikredilmiş olmasıdır. Bu, hükümdarın dinine muhalefet ettikleri ve Allah uğrunda onun heybetine aldırış etmedikleri için kalplerine sebat verilmesini gerektiren bir konumdur.

2- İkinci anlamının şöyle olduğu söylenmiştir: Bu genç delikanlılar, sözü edilen şehrin ileri gelen büyüklerinin çocukları idiler. Bunlar, aralarında anlaşma ve sözleşme sözkonusu olmaksızın bu şehrin dışına çıktılar ve arka taraflarında bir araya geldiler. Onların en yaşlıları şöyle dedi: Ben içimde, gerçek Rabbimin göklerin ve yerin Rabbi olduğu kanaatini besliyorum. Onlar da: Bizler de aynı kanaati içimizde buluyoruz, dediler. Bunun üzerine hep birlikte kalkıp: “Bizim Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir. Biz Ondan başkasını ilâh diye çağırmayız. O takdirde gerçekten son derece batıl bir söz söylemiş oluruz” dediler. Yani, eğer biz O’ndan başka bir ilaha ibadet edecek olursak, hiç şüphesiz zalimce ve imkânı bulunmayan bir iddiada bulunmuş oluruz.

3- Üçüncü olarak; onların dikilmeleri Allah’a doğru kaçmak ve insanları terk etmek hususunda kararlılıkla yerlerinden kalkıp gitmeleri demektir. Nitekim bir kimse tam bir gayret ve kararlılık ile bir işi yapmak istediği takdirde: “Filan kişi bu iş için dikildi” tabiri kullanılır.

2. Mutasallallahü aleyhi ve sellemvıfların Bu Âyeti Raks ve Vecdlerine Delil Göstermeleri:

İbn Atiyye der ki: Ayağa dikilmek ve söz söylemek hususunda sufiler, yüce Allah’ın;

“Dikilip de.- Bizim Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir… dediklerinde” âyetini delil diye kabul etmişlerdir.

Derim ki: Bu, doğru olmayan bir delillendirmedir. Çünkü bu âyet-i kerimede kendilerinden söz edilenler, ayağa dikilip Allah’ın hidâyet ettiği şekilde Allah’ı andılar, kendilerine ihsan etmiş olduğu nimet ve bağışlan dolayısıyla O’na şükrettiler. Sonra da kavimlerinden korkarak, onlardan ilişkilerini kesip Rabblerine yöneldiler. İşte Allah’ın rasûllerinde, peygamberlerinde, azimet sahibi (hakta sebatlı, kararlı) veli ve dostları hakkındaki sünneti (kanunu) budur. Bu nerede! ayakları vurarak, elleri açıp raksetmek nerede. Özellikle de bu zamanımızda tüysüzlerden ve kadınlardan güzel seslilerin nağmelerini İşitmek nerede! Heyhat! bu ikisi arasında gökler ile yer arasındaki gibi bir uzaklık vardır. Diğer taraftan böyle bir tutum, ileride yüce Allah’ın izniyle Lukman SÛRESİ’nde açıklaması da geleceği üzere ilim adamlarının tümüne göre haramdır. Yine Subhân (İsra) SÛRESİ’nde de yüce Allah’ın:

“Yeryüzünde kibir ve azametle yürüme” âyeti tefsir edilirken de (el-İsra, 17/37; 5- başlıkta) yeterli açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

İmâm Ebû Bekr et-Tarsusî de su filerin bu konudaki kanaatleri hakkında kendisine soru sorulması üzerine şöyle demektedir: Raks ve vecde gelmeye gelince bunu, ilk olarak ortaya atanlar, Samirînin adamlarıdır, Sâmirî, onlara böğüren bir ceset halinde buzağıyı yapınca, onlar vecde gelerek etrafında kalkıp raksetmeye koyuldular. İşte bu, -ileride de geleceği Üzere- kâfirlerin dinidir; buzağıya İbadet edenlerin yoludur.

Biz sana onların haberini gerçek olarak anlatıyoruz. Gerçekten onlar Rablerine inanmış gençlerdi ve biz de onların hidayetini artırmıştık.

Diyanet Vakfı
Biz sana onların başından geçenleri gerçek olarak anlatıyoruz. Hakikaten onlar, Rablerine inanmış gençlerdi. Biz de onların hidayetini arttırdık.

Kurtubi Tefsiri
Biz, sana onların kıssalarını gerçek şekliyle anlatalım: Gerçekten bunlar, Rabblerine îman eden genç yiğitlerdi. Biz de hidâyetlerini arttırmıştık.

Yüce Allah’ın:

“Sonra da iki zümreden hangisinin bekledikleri süreyi daha iyi hesabettiğini ayırt edelim diye” âyeti, genç delikanlıların uykuda kaldıkları süre hakkında bir görüş ayrılığının ortaya çıktığını ifade ettiğinden, yüce Allah” “Biz, sana onların kıssalarını gerçek şekliyle anlatalım” âyeti ile onların gerçek durumlarını bildiğini haber vermektedir.

“Gerçekten bunlar… genç yiğitlerdi” âyeti da şu demektir: Onlar, genç ve henüz yaşları küçük kimseler olup aracısız olarak îman etmeleri dolayısı ile de onlar hakkında “fütüvvet; yiğitlik, delikanlılık” hükmünü vermiştir.

Dil bilginleri de böyle demişlerdir: Fütüvvet’in başı imandır. Cüneyd de şöyle demiştir: Fütüvvet; mevcudun karşılıksız verilmesi, eziyetin Önlenmesi, şekvanın terk edilmesidir. Yine fütüvvet’in, haramlardan kaçınmak ve üstün ahlâkî değerleri işlemekte eli çabuk tutmak olduğu da söylenmiştir. Bundan başka açıklamalarda da bulunulmuştur. Bu da gerçekten güzel bir açıklamadır. Çünkü manası itibariyle “fütüvvet: genç ve yiğit olmak” ile ilgili İleri sürülmüş bütün görüşleri kapsamına alır.

“Biz de hidâyetlerini artırmıştık.” Yani, herşeyden ilişkiyi kesip Allah’a yönelmek, insanlardan uzaklaşmak, dünyaya rağbet etmemek (zühd) gibi salih amel işlemelerini kolaylaştırmıştık. Bu, imandan ayrı olarak yapılan güzel işlerdir.

es-Süddî şöyle demektedir: Yüce Allah, onların hidâyetlerini çobanın köpeğini -havlayıp kendilerine dikkat çekmesi korkusu ile- taşlayıp uzaklaştırdıkları sırada, onların hidâyetlerini artırmıştı. Çünkü köpek, dua eden bir kimse gibi, ön ayaklarını semaya doğru kaldırınca, Allah onun konuşmasını sağlayarak şöyle demişti: Ey gençler, ne diye beni kovuyor, niçin beni taşlıyorsunuz, niçin beni vuruyorsunuz? Allah’a yemin ederim, siz O’nu bilip tanımadan kırk yıl öncesinden ben O’nu biüp tanımıştım.

Allah, böylelikle onların hidâyetlerini artırmıştı.

Sonra onları uyandırdık ki, iki gruptan hangisinin kaldıkları süreyi daha iyi hesap edeceğini bilelim.

Diyanet Vakfı
Sonra da iki guruptan hangisinin kaldıkları müddeti daha iyi hesap edeceğini görelim diye onları uyandırdık.

Kurtubi Tefsiri
Sonra da o iki zümreden hangisinin, bekledikleri süreyi daha İyi hesap ettiğini ayırt edelim diye onları uyandırdık.

Yüce Allah’ın:

“Sonra da… onları uyandırdık” âyeti, uykularından sonra onları uyandırdık, demektir. Diriltilen veya uykusundan kaldırılan kimseye “neb’ûs (uyandırılan)” denilir. Çünkü bu kimse daha önceden yerinden kalkmaktan ve bir takım İşleri yapmaktan alıkonulmuş bulunmaktadır.

“İki zümreden hangisinin, bekledikleri süreyi daha iyi hesap ettiğini ayırd edelim diye” âyetindeki; ” Ayırt edelim (lâfzı anlamıyla; bilelim) diye” ifadesi, sözü edilen o şeyin varlık alemine çıkması ve müşahade olunacak bir hale gelmesini anlatan bir tabirdir. Bu da Arapların kullandıktan ifadelere uygundur. Yani, Biz bunu varlık âleminde ortaya çıkmış haliyle bilelim, ortaya çıkartalım demektir. Yoksa, yüce Allah zaten her iki zümreden hangisinin bu süreyi daha iyi bildiğini bilmekte idi.

ez-Zührî, Ayırt etsin diye” anlamında “ye” ile okumuştur. “İki hizb (zümre)” ise, İki kesim, iki fırka demektir.

Âyetin zahirinden anlaşıldığına göre, iki zümreden birisi, genç delikanlıların kendileridir. Çünkü onlar kendilerinin az bir süre uykuda kaldıklarını zannetmişlerdi. İkinci zümre ise, genç delikanlıların durumu ile İlgili tarih kaydının bulunduğu ve genç delikanlıların, dönemlerinde uykudan uyandırıldıkları dönemdeki şehir halkıdır. Müessirlerin çoğunluğunun görüşü budur.

Bir diğer kesim ise şöyle demektedir: Bunlar, kâfirlerden iki ayrı zümredir. Kehf ashabının uykuda kaldıkları süre hakkında anlaşmazlık içerisinde idiler.

Bunların, mü’min İki ayrı zümre oldukları söylendiği gibi, âyetin lâfızları ile ilişkisi bulunmayacak şekilde başka görüşler de ileri sürülmüştür.

” Daha iyi hesap etti” ifadesi, mazi bir fiildir. “Süreyi” ifadesi de mef’ûlün bih olarak nasb edilmiştir. Bu açıklamayı da Ebû Ali yapmıştır. el-Ferrâ’ ise temyiz olarak nasb edildiğini söylerken, ez-Zeccâc zari olmak üzere nasbedildiğini söylemiştir. Bu iki zümreden hangisinin bekledikleri süreyi daha iyi hesap ettiğini ayırd edelim diye… demek olur. “Nihai vakit” demektir. Mücahid bunun sayı anlamında olduğunu söylemiştir. Bu ise, manayı daha iyi kavratmak kastıyla mana ile bir tefsirdir.

Taberi ise bu kelimenin; ” Bekledikleri” fiili ile nasbedildiğini söylemiştir. İbn Atiyye ise: Bu, uygun bir açıklama değildir demektedir. Bunun, temyiz olarak nasb edildiğini söyleyenlerin görüşüne gelince; daha iyi hesap etti” anlamı verilen kelimenin vezni olan): vezni, istisnalar dışında rubaî fiilden yapılmaz. Daha iyi hesap etti” ise, rubaî bir fiildir. Ancak bu görüşün lehine şöylece delil getirilebilir: Rubaî (dört harfli fiil) de bu vezin çokça kullanılmıştır. Bir kimsenin: O, ne kadar çok mal verir ve ne kadar çok hayır işler” demesi gibi.

Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), havuzunun niteliğine dair şöyle buyurmuştur: “Suyu sütten daha beyazdır.” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem); “Benîm Havz’ım(ın suyu), kardan daha beyazdır (beyâdan)” (Müslim, Tahüre 36: Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyâme 15..) diye buyurmuştur.

Ömer b. el-Hattâb da: Öyle bir kimse bunların dışında kalan şeyleri daha bir zayi eder” demiştir.

Bunun üzerine mağarada kulaklarına perde vurduk, yıllarca kaldılar.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine biz de o mağarada onların kulaklarına nice yıllar perde koyduk (uykuya daldırdık.)

Kurtubi Tefsiri
Bunun üzerine Biz de nice yıllar mağarada kulaklarına vurduk.

Bu âyet, yüce Allah’ın onları uyuttuğunu anlatan bir tabirdir. Bu da Kur’ân-ı Kerîm’in Arapların benzerini meydana getiremeyeceklerini İkrar ve itiraf ettikleri oldukça fasih ifadelerindendir. ez-Zeccâc dedi ki: Biz onların sesleri işitmelerini engelledik. Çünkü uyuyan bir kimse bir ses işitti mi uyanır.

İbn Abbâs da şöyle demektedir: Biz, kulaklarına uykuyu vurduk. Yani, seslerin kulaklarına nüfuz etmelerini önleyecek şekilde tıkadık. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Biz, kulaklarına vurduk. Yani, onların dualarını kabul ettik, kavimlerinin onlara kötülük yapmalarını önledik ve onları uyuttuk.

Bütün bu anlamlar birbirine yakındır. Kulrub da şöyle demiştir: Bu, Arapların: Emirin, yönetimi altındaki kimseleri fesal işlemekten alıkoymasını anlatmak için “emir yönetimi altındakilerin ellerine vurdu (alıkoydu)” tabiri ile efendinin, ticaret yapma iznini verdiği kölesini tasarruftan alıkoymasını anlatmak üzere kullandıkları, “efendi, kölesinin eline vurdu” tabirlerine benzemektedir. el-Esved b. Ya’kub -ki, gözleri görmeyen birisiydi- şöyle demektedir:

“Ve başıma gelen zor olaylardan birisi de -ey Babasız kalmayasıca- şudur ki:

Yeryüzüne bana fearşj setler vuruldu.

(Gözlerim görmediği için her taraf bana tıkanık gibi geliyor).”

Özellikle “kulakların söz konusu edilmesine gelince; uykunun ve uyku rahatının bozulmasına en büyük etken organın o oluşundan dolayıdır. Uyuyan bir kimsenin uykusu ancak kulağının işittiği seslerden dolayı bozulur. Uykunun başka türlü bozulması nadirdir. Ve sağlam bir uyku da ancak kulağın bir şey duymaması halinde mümkün olur. Uykuda kulağın söz konusu edilmesiyle ilgili ifadelerden birisi de Hazret-i Peygamber’in: “İşte bu, şeytanın kulağına işediği bir kimsedir” ifadesidir. Bunu da Sahih(-i Buhârî ve Müslim) rivâyet etmiştir. Buhârî, Teheccüd 13. Bedu’l-Halk 11; Müslim, Salatu’l-Müsâfirin 205; Nesâi, Kıyâmu’l-Leyl 5; İbn Mâce, İkâmetu’s-Salât 174; Müsned, I, 375, ^H, II, 26O: 427. Hazret-i Peygamber bu sözleriyle, uzun süre uyuyan ve geceleyin kalkmayan (namaza uyanmayan) kimseyi kastetmektedir.

“Nice” kelimesi,

“yıllar” kelimesinin sıfatıdır. Yani, sayılı yıllar onları uyuttuk demektir. Bu ifade ile kasıt, çokluğu anlatmaktır. Çünkü az bir sürenin “nice” ile belirtilmesine gerek yoktur. Zira, “az süre uyku”nun ne kadar olduğu örfen bilinmektedir.

(…….) mastar olup “saymak” demektir. ise, sayı anlamındadır. Ebû Ubeyde der ki: “Nice” kelimesi, mastar (mefûl-i mutlak) olarak nasb edilmiştir.

Bir topluluk da şöyle demektedir: Yüce Allah, bu yılların sayısını daha sonra beyan ederek şöyle buyurmaktadır:

“Onlar, mağaralarında üçyüz yıl kaldılar, dokuz daha kattılar.” (el-Kehf, 18/25)

Hani gençler mağaraya sığındılar da dediler ki: “Rabbimiz! Bize katından bir rahmet ver ve işimizde bize doğru bir yol hazırla.”

Diyanet Vakfı
O (yiğit) gençler mağaraya sığınmışlar ve: Rabbimiz! Bize tarafından rahmet ver ve bize, (şu) durumumuzdan bir kurtuluş yolu hazırla! demişlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Hani o yiğit delikanlılar mağaraya sığınmışlar ve şöyle demişlerdi: “Rabbimiz, bize tarafından bir rahmet, İşimizde bize doğruyu bulma başarısını ver!”

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Mağaraya Sığman Delikanlılar:

Yüce Allah’ın:

“Hani, o yiğit delikanlılar mağaraya sığınmışlar… di” âyeti ile ilgili olarak rivâyet edildiğine göre bunlar, kâfir hükümdar Dakyus -Dakinûs ve Dakyanûs da denilmektedir- şehrinin ileri gelenlerinin oğullarından bir topluluk idiler. Yine rivâyet edildiğine göre bunlar, alun bilezikler takınan, boyunlarına gerdanlıklar takan ve örüklü kimselerdi. Bunlar, Rumlardan olup Hazret-i Îsa dinine tabi olmuşlardı. Hazret-i Îsa’dan önce oldukları da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

İbn Abbâs dedi ki: Dakyânûs diye bilinen hükümdarlardan birisi, Üfsûs (Efesus, Efes) denilen Bizans şehirlerinden bir şehri eline geçirir. Bu şehrin Tarasus (Tarsus) olduğu da söylenmiştir. Bu hükümdar, Îsa (aleyhisselâm) döneminden sonra idi. Putlara tapınmayı emrederek, şehir halkını da putlara tapmaya davet etti. Gizlice Allah’a İbadet eden yedi genç vardı. Onların bu durumları hükümdara iletilince, hükümdardan korkup geceleyin kaçtılar. Beraberinde köpek bulunan bir çobana rastladılar. Çoban da onlara katıldı ve mağaraya sığındılar. Hükümdar onları mağaranın ağzına kadar takip etti. Onların mağaraya girdiklerinin izini görmekle birlikte, çıktıklarının izini lesbit edemedi. Bunun üzerine mağaradan içeriye girdiler. Allah, onların basiretlerini kör ettiğinden hiç bir şey göremediler. Bunun üzerine hükümdar: Üzerlerine mağaranın kapısını kapatınız. Böylelikle mağaranın içinde açlıktan ve susuzluktan ölsünler! talimatını verdi.

Mücahid’in, yine İbn Abbâs’dan rivâyetine göre, bu genç delikanlılar, putlara ibadet eden, onlara kurban kesen ve Allah’ı inkâr eden bir hükümdarın dini üzere idiler. Şehir halkı da bu konuda hükümdara tabi olmuştu.

en-Nakkaş’ın naklettiğine göre, bu genç delikanlılar Havarilerden birisinden yahut kendilerinden önce îman eden mü’minlerden birisinden bazı bilgiler edindiler ve Allah’a îman edip basiretleri ile de insanların yaptıkları işin çirkinliğini gördüler. O bakımdan, bu hak dine ve Allah’a ibadete bağlandılar. Bu durumları hüküdara götürüldü ve ona şöyle denildi: Bunlar senin dininden ayrıldılar, senin ilâhlarını hafife alıp onları inkâr ettiler.

Hükümdar onları huzuruna çağırdı ve kendi dinine tabi olmalarını, ilâhlarına da kurban kesmelerini emretti. Bu yoldan ayrılacak olurlarsa onları öldürülmekle tehdit etti. Rivâyet olunduğuna göre onlarda bu hükümdara:

“Bizim Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir… Madem ki onlardan ve Allah’dan başka tapmakta olduklarından ayrıldınız…” (15-16. âyetler) dediler

Yine rivâyet edildiğine göre, buna yakın sözlerle ona cevap vermeleri üzerine hükümdar onlara şöyle dedi: Siz, aklı ermeyen, akılsız gençlersiniz. Ben de size karşı aceleci davranmayacak, bunun yerine size karşı temkinli hareket edeceğim. Haydi evlerinize gidiniz, durumunuzu iyice düşünüp görüşünüzü tesbit ediniz ve benim dinîme geri dönünüz. Bu sözlerinden sonra da onlara bir süre belirledi. Daha sonra belirlediği bu süre zarfında yolculuğa çıktı. Gençler, dinlerini kurtarmak için kaçmak konusunda birbirleriyle danıştılar. Birisi onlara şöyle dedi: Ben, fi Lan dağda bir mağara biliyorum. Babam, oraya koyunlarını götürürdü. Haydi biz de oraya gidelim ve Allah bize önümüzü açıncaya kadar orada saklanalım. Kivâye: olunduğuna göre, sopa ve top oynayarak çıktılar, topu kimse onların kaçtığını farketmesin diye, gidecekleri yol istikametinde yuvarlıyorlardı.

Yine rivâyet edildiğine göre bunlar, bilgili ve kültürlü kimseler idi. Bir bayram törenine katılmak üzere çıktılar ve herkes ile birlikte bunlar da atlarına bindiler. Daha sonra sopalarıyla oynamaya koyuldular ve bu şekilde kaçıp kurtuldular.

Vehb b. Münebbih’in rivâyetine göre; önceleri Hazret-i Meryem’in oğlu Hazret-i Îsa’nın Havarilerinden birisi, bu Ashab-ı Kehf in bulunduğu şehire girmek istiyordu. O bakımdan hamamı bulunan birisinin yanında ücretle işçi girdi ve orada çalışmaya başladı. Hamamın sahibi, onun işinde çok büyük bir bereket olduğunu gördü ve bütün işlerini ona teslim elti. Şehirden bazı gençler bu adam ile tanıştılar. O da onlara yüce Allah’ı tanıttı ve onlar da ona îman ettiler, dini üzere o kişiye tabi oldular. Onunla içli dışlı oldukları her tarafa yayıldı. Birgün, sözü geçen hamama hükümdarın oğlu bir kadın ile başbaşa kalmak istedi. Ancak, havari bu işi yapmamasını ona söyledi, o da yapmadı. Bir defa daha geldi, yine bu işi yapmamasını istedi. Ancak, hükümdarın oğlu ona sövüp saydı ve yanındaki fahişe ile birlikte hamama girmekte kararlı olduğunu gösterdi. Hamama girmekle birlikte ikisi de orada öldüler. Bunun üzerine o havari ve arkadaşları bunları öldürmek ile suçlandı. Hep birlikte kaçıp mağaraya girdiler. Kehf ashabının şehirlerinden çıkışları konusunda bundan başka açıklamalar da vardır.

Köpeğe gelince; rivâyet edildiğine göre, onlara ait bir av köpeği idi. Bir başka rivâyete göre onlar, yolda giderken köpeği bulunan bir çobana rast geldiler. Çoban da kanaatlerini kabul ederek onlara uydu, köpek de onlarla birlikte gitti. Bunu da İbn Abbâs söylemiştir. Köpeğin ismi Mumrân idi. Kitmir olduğu da söylenmiştir.

Kehf ashabının isimlen ise Arapça değildir. Onların isimleriyle ilgili bilgiyi veren senet oldukça gevşektir. Taberî’nin naklettiği isimler şöyledir: En büyükleri ve onlar adına konuşan kişi olan Mekselmînâ, Mahseymilînînâ ve Yemliha; -uyandıktan sonra aralarından şehire gümüş para vererek gönderdikleri kişi budur.- Martûs, Keşentûş, Deynamûs, Yetûnus ve Birûnus. Mukâtil dedi ki: Köpek, Mekselmînâ’ya ait idi. En yaşlıları oydu ve koyunları bulunan birisi idi.

2. Dinini Yaşamak İçin Zâlimlerin Baskısından Kaçmak ve Uzletin Mahiyeti

Bu âyet-i kerîme, insanın dinini kurtarmak için ailesini, çocuklarını, yakın akrabalarını, arkadaşlarını, vatanını ve mallarını dininde fitneye düşürülmek korkusu ile karşı karşıya kalacağı mihnetler dolayısıyla dini uğrunda kaçıp hicret etmek hususunda açık bir hüküm ihtiva etmektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da dinini kurtarmak için yurdundan kaçmıştır. Ashabı da böyle yapmıştır. en-Nahl SÛRESİ’nde (16/81. âyet, 2. başlıkta) geçtiği üzere mağarada bir süre kalmış olduğu gibi, yüce Allah da bunu et-Tevbe Sûresi’nde (9/40. âyette) açık bir nas ile ifade etmiştir; bu âyete dair açıklamalar daha Önceden geçmiş bulunmakladır. Hepsi de dinlerinin esenliğe kavuşması ve kâfirlerin fitnesinden kurtuluş ümidiyle vatanlarından göç etmiş, kendi topraklarını, yurtlarını, ailelerini, çocuklarını, yakınlarını, kardeşlerini, terk etmişlerdir. Buna göre, dağlarda yaşayıp mağaralara girmek insanlardan ayrılarak yaratıcı ile başbaşa kalmak ile zâlimlerden kaçmanın cevazı, peygamberlerin ve Allah’ın gerçek dostlarının bir sünnetidir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), uzletin faziletine dikkat çektiği gibi, ilim adamlarından bir topluluk da, özellikle fitnelerin başgöstermesi ve insanların bozulması döneminde bunun faziletine dikkat çekmişlerdir. Yüce Allah da Kitabında bunu açık nas ile belirterek:

“O halde mağaraya sığının” diye buyurmaktadır.

İlim adamları derler ki: İnsanlardan ayrılıp uzlete çekilmek, kimi zaman dağlarda ve dağ yollarında, kimi zaman deniz kıyılarında ribatlarda (serhadlerde), kimi zaman da evlerde olur. Haberde şöyle denilmektedir: “Fitne oldu mu, bulunduğun yeri gizle ve dilini de tut!” Burada da özellikle herhangi bir yer sözkonusu edilmemektedir. İlim adamlarından bir kesim de uzleti, -eğer onlar arasında bulunuyorsan- kötülükten ve kötülük işleyen kimselerden kalbinle ve amelinle uzak durmak, diye kabul etmişlerdir. İbnü’l-Mübarek uzleti açıklarken şöyle demektedir: Uzlet, beraberinde bulunduğun topluluğun Allah’ı anmaya dalmaları halinde senin de aynı şekilde onlarla Akre dalmandır. Başka bir şeye dalacak olurlarsa, senin susmandır.

el-Bağavi, İbn Ömer’den, o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “İnsanlarla oturup kalkan ve onların eziyetlerine sabreden bir mü’min, onlarla birlikte oturup kalkmayan ve eziyetlerine sabretmeyenden daha hayırlıdır.” Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyâme 55: İbn Mâce, Fiten 23: Müsned, II, 43, V, 365 Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmektedir. “Mü’minler İçin manastır olarak evleri ne iyidir!” Yakın manada bir rivâyeti es-Sehâvî, el-Mekasidu’l Hasene, 1258’de zikretmektedir. Kurtubi. Dnrul-Hadıs baskısı, X, 369. dn: 2). Bu hadis, el-Hasen ve başkalarından hasen olarak gelen rivâyetlerdendir.

Ukbe b. Amir de, Resûlüllah, (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Kurtuluş nedir ey Allah’ın Rasûlü? diye sorunca, Hazret-i Peygamber şöyle cevap vermişti: “Ey Ukbe, dilini tut, evin sana yetsin ve günahların dolayısıyla da ağla.” Tirmizî, Züht) 61; Müsned, IVT 148, 158, V, 259 Yine Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “İnsanlar, öyle bir zamana erişeceklerdir ki, müslüman kişinin en hayırlıları fitnelerden kaçarak dinini kurtarmak kastiyle kendileriyle dağların başlarında dolaşacağı ve yağmur düşen yerleri bulup arkalarından gideceği koyunları olacaktır.” Buhârî, Îman 12, Menakıb 2% BedVl-Halk 15, Rikank 34, Firen 14; Nesâî, Îman 30; İbn Mâce, Fiten 13; Muvatta’’, İstizan 16: Müsned, III, 6. 30, 57. Bu hadisi Buhârî rivâyet etmiştir.

Ali b. Sa’d da el-Hasen b. Vâkid’den şöyle dediğini nakletmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Yüzseksen yılı oldu mu, artık ümmetim için bekârlık, uzlet ve dağ başlarında ruhbanlık etmek helâl olacaktır. ”

Yine Ali b. Sa’d, Abdullah b. el-Mübarek’den, o, Mübarek b. Fedale’den, o, el-Hasen’den, o, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ref ederek şöyle dediğini nakletmektedir: “İnsanlar, öyle bir zamana geleceklerdir ki, dinine bağlı bir kimsenin dininin esenliğe kavuşması, ancak dini ile bir dağın tepesinden, bir başka dağın tepesine, yahut bir yerden bir başka yere kaçıp giden kimse için mümkün olacaktır. Artık böyle bir şey oldu mu, mÂişet ancak Allah’a isyan ile elde edilir. Ve bu da oldu mu, artık bekârlık helal olur.” Ey Allah’ın Rasûlü diye sordular, sen bize evlenmeyi emrettiğin halde bekârlık nasıl helal olur? Şöyle buyurdu: “Böyle bir şey oldu mu, kişinin fesada uğraması, anne-babası eliyle gerçekleşecektir. Anne-babası olmazsa, bu sefer onun helâk oluşu zevcesi vasıtasıyla olacaktır. Eğer onun zevcesi yoksa, onun helaki çocuğu vasıtasıyla olacaktır. Eğer çocuğu yoksa, onun helaki, yakın akrabaları ve komşuları vasıtasıyla gerçekleşecektir.” Bu nasıl olur ey Allah’ın Rasûlü, diye sordular, o da şu cevabı verdi: “Geçim darlığı dolayısıyla onu ayıplarlar ve gücünün yetmediği şeylerle onu mükellef tutarlar. İşte o vakit o da kendisinin helâk olmasıyla sonuçlanacak yollara sapar. ” Elimizin altındaki kaynaklarda tesbit edemedik

Derim ki: Bu hususta insanların durumları birbirinden farklıdır. Nice kişi mağaralarda ve dağlardaki oyuklarda kalabilecek güce sahip olabilir. Bu, uzletin en üstün halidir. Çünkü Allah’ın, peygamberliğinden önceki dönemlerde Peygamberi için seçip tercih ettiği hali budur. Ayrıca Kitab-ı keriminde de bu genç delikanlılardan haber verirken, nass ile tesbit ettiği hal de budur. Çünkü yüce Allah:

“Madem ki onlardan ve Allah’dan başka tapmakta olduklarından ayrıldınız, o halde mağaraya sığının” diye buyurmaktadır.

Nice kimseler için de evinde uzlete çekilmek kendisi için daha kolay ve daha sıkıntısızdır. Bedir’e katılmış bazı kimseler de Hazret-i Osman’ın öldürülmesinden sonra bu şekilde uzlete çekilerek evlerinde oturmuş ve kabirleri dışında hiçbir yere çıkıp gitmemişlerdi.

Bazı kimseler de bu ikisi arasında ortalarda bir yerdedir. Bu kişi, insanlarla oturup kalkmaya ve onların eziyetlerine sabredebilir. O, zahiren onlarla birlikte olmakla birlikte bâtınen onlara muhaliftir.

İbnü’l-Mübarek şöyle demektedir: Bize, Vuheyb b. el-Verd anlattı, dedi ki: Bir adam, Vehb b. Münebbih’in yanına gelip şöyle dedi: Ahali, içine düştükleri bu hale düştü. Ben de kendi kendime onlarla birlikte olmama kararını verdim. Vehb: Hayır böyle yapma, dedi. Çünkü insanlarla birlikte olmak senin için kaçınılmaz bir şeydir. Onların da seninle birlikte olmaları onlar için kaçınılmazdır. Senin onlara bir çok ihtiyacın olduğu gibi, onların da sana bir çok ihtiyaçları vardır. Ama sen, onlar arasında işiten bir sağır ve gören bir kör, konuşan bir dilsiz ol. Şöyle de denilmiştir: İnsanlardan uzaklaşmayı sağlayan her bir yer, dağlar ve dağbaşlarının kapsamına girmektedir. Mescidlerde itikaf etmek, rîbat yapmak ve zikir için sahillerde bulunmak, insanların şerlerinden kaçarak evlerden ayrılmamak gibi.

Hadîs-i şerîflerde dağ başları, dağlar ve koyunların arkasından gitmek gibi hususların söz konusu edilmesi -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya- çoğunlukla uzlete çekilmek için seçilen yerlerin bunlar oluşundan dolayıdır. O halde -belirttiğimiz gibi- insanlardan uzaklaşmayı sağlayan her bir yer bunun kapsamına girmektedir. Muvafakiyet Allah’tandır, günahlardan korunmak da O’nun lütruyla olur.

Ukbe b. Âmir şöyle demektedir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Rabbim, bir dağın tepesinde koyun otlayan, namazı için ezan okuyup namaz kılan kimsenin halini beğenir. Aziz ve celil olan Allah şöyle buyurur: Kuluma bakınız, ezan okuyor, namaz İçin kamet getiriyor ve Benden korkuyor. Ben, kuluma mağfiret ettim ve onu cennetime koyacağım.” Bu hadisi Nesâî rivâyet etmiştir. Ebû Dâvud, Salâtu’s-Sefer 3: Nesâî, Ezan 26; Müsned, IV, 145 (kısmen), 157.

3. Allah’tan Doğruya İletmesini İstemek:

Yüce Allah’ın:

“…İşimizde bize doğruyu bulma başarısını ver” âyeti şunu göstermektedir: Onlar, kendilerini takip edenlerden kaçtıktan sonra duaya yöneldiler ve yüce Allah’a sığınarak: “Rabbimiz, bize tarafından bir rahmet” yani bir mağfiret ve bir rızık “işimizde de bize doğruyu bulma başarısını ver” bizİ doğruya muvaffak kıl, dediler.

İbn Abbâs: Mağaradan esenlikle çıkmayı nasib et, diye açıklamıştır. Bize doğruyu göster, diye de açıklanmıştır, İşte bu anlam dolayısıyla Hazret-i Peygamber, herhangi bir sıkıntıya düştü mü hemen namaza sığınırdı. Müsned, V, 388’de belirtildiğine göre, “Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) önemli ya da; zorlu ve sıkıntılı bir durumla karsı karsıya kaldı mı namaz kılardı.”

Yoksa sen, Kehf ve Rakim sahiplerinin ayetlerimizden şaşılacak olanlar olduklarını mı sandın?

Diyanet Vakfı
(Resulüm)! Yoksa sen, bizim ayetlerimizden Ashab-ı Kehf ve Ashab-ı Rakimin durumlarını şaşırtıcı mı buldun?

Kurtubi Tefsiri
Sen, Kehf ve Rakîm ashabını hayret edilecek âyetlerimizden mi sandın?

Sîbeveyh’in görüşüne göre, “Yoksa… mi, ma, mu” edatı, başına istifham (soru) hemzesi gelmeksizin kullanılacak olursa, hem; “Yoksa, hayır” hem de istifham hemzesi anlamındadır. Ve munkatı’ diye bilinen de budur. Buradaki bu edatın “kendini helâk edeceksin nerdeyse” deki İstifham anlamına atıf olduğu, yahut inkârı istifham hemzesi anlamında olduğu söylenmiştir.

Taberi der ki: Bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Kehf ashabının hayret edilecek bir durumda olduğunu zannetmesi üzerine takriri bir istifham olup onun bu durumunun inkârı (yani durumun aslında böyle olmadığı) anlamındadır. Yani, sana bu hususta soru soranların bu konuyu sana karşı büyük gösterdikleri gibi, senin gözünde de bu iş büyümesin. Çünkü Allah’ın sair âyetleri onların bu kıssalarından daha büyük ve daha yaygındır. İbn Abbâs, Mücahid, Katade ve İbn İshak’ın görüşü budur.

Burada hitap Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’adır. Şöyle ki: Müşrikler ona, bir türlü bulunamayan genç delikanlılar, Zülkarneyn ve Ruh’a dair soru sormuşlardı. -Önceden geçtiği üzere- vahyin gelmesi de gecikmişti. Vahiy gelince yüce Allah Peygamberine şöyle dedi: Ey Muhammed! Sen, Kehf ve Rakım ashabının hayret edilecek âyetlerimizden olduğunu mu sandın? Yani, onlar âyetlerimizden hayret edilecek şeyler değildir. Bilakis, âyetlerimiz arasında onların haberlerinden daha çok hayrete düşürecek olanlar da vardır.

el-Kelbî dedi ki: Göklerin ve yerin yaratılışı onların haberlerinden daha çok hayret edilecek bir şeydir. ed-Dahhak dedi ki: Benim, seni haberdar ettiğim gaybe dair hususlar, bunlardan daha çok hayret edilecek şeylerdir, el-Cüneyd de şöyle demektedir: Senin, İsra olayın daha çok hayret edilecek bir husustur. el-Maverdîde şöyle demektedir: İfadenin anlamı nefiydir. Yani, Bizim bu konuda sana haber verişimiz sözkonusu olmasaydı, sen öyle bir şey zannetmeyecektin. Ebû Sehl de şöyle demektedir: Bu istifham, takrir anlamındadır. Yani, sen böyle bir şey mi zannettin? Gerçek şu ki; onlar hayret edilecek bir durumdaydılar.

Kehf (mağara), dağın içindeki geniş bir oyuk demektir. Geniş olmayana ise, ğâr (mağara) denilir. en-Nakkaş, Enes b. Malik’den şöyle dediğini nakletmektedir: Kehf demek, dağ demektir. Ancak bu, dilde meşhur olan bir anlam değildir.

“Rakım” hakkında ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. İbn Abbâs der ki: Kur’ân’da ne varsa hepsini biliyorum, dört şey müstesna: Bunlar; Gislîn (el-Hâkka, 69/36), Hannân, (Meryem, 19/13), Evvâh (et-Tevbe, 9/114) ve Rakîm kelimeleridir. Bir seferinde de ona Rakîm’e dair soru sorulmuş, o da şu cevabı vermişti: KaTb, Rakim’in çıkıp ayrıldıkları bir kasaba olduğunu iddia etmişti. Mücahid de, Rakım bir vadidir, demiştir. es-Süddî ise: Rakîm, mağaranın üzerindeki kaya parçasıdır, demiştir.

İbn Zeyd de şöyle demiştir: Rakîm, Allah’ın, durumunu bize karşı örttüğü ve ona dair olayı bize açıklamadığı bir kitaptır (yazıdır). Bir başka kesim de şöyle demektedir: Rakîm, bakırdan bir tablet üzerindeki bir yazıdır. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Kâfirler, ellerinden kaçan genç delikanlıların olayını yazdıkları ve bunu kendileri İçin bir tarih başlangıcı olarak kabul ettikleri, üzerinde, aralarından ayrıldıkları zamanı ve kaç kişi olduklarını, kimlerle birlikte bulunduklarını kaydettikleri kurşundan bir tabeladır. el-Ferrâ” da böyle demiştir: Rakîm, kurşundan bir tablet olup orada isimlerini, neseblerini, dinlerini ve kimden kaçtıklarını yazmışlardı.

İbn Atiyye der ki: Bu rivâyetlerden anlaşıldığına göre bu toplum, olayları tarihleriyle tesbit eden bir toplumdu. Bu ise, o ülkenin önemli bir meziyetidir ve faydalı bir iştir. Bütün bu görüşler ise, “er-Rakîm” kelimesinin anlamından çıkartılmıştır.

“Yazılmış bir kitaptır” (el-Mutaffifin, 83/9) âyeti da buradan gelmektedir, (oldukça zehirli bir yılan türü olan) “el-Erkam” ad) da çizgileri dolayısıyla buradan geldiği gibi suyun akıp saptığı yer anlamındaki “Rakmetü’l-Vadi” de buradan gelmektedir.

İbn Abbâs’dan gelen rivâyetler arasında çelişki sözkonusu değildir. Çünkü birinci görüşü o, Ka’b’dan işitmişti. İkinci görüşü İse, sonradan Rakim’in anlamım öğrenmesi üzerine ifade etmiş olma ihtimali vardır.

Saîd b. Cübeyrde ondan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: İbn Abbâs, Kehf ashabını söz konusu ederek şöyle dedi: Bu genç delikanlıların önada olmadıkları anlaşılınca, yakınları onları araştırıp bulmak istediler. Onları bulamadılar. Durum, hükümdara arz edilince şöyle dedi; İleride bunların oldukça önemli bir durumları olduğu ortaya çıkacaktır. Sonra, kurşun bir tablet hazırlattı ve üzerine İsimlerini yazıp onu hazinesine koydurdu, işte “Rakîm” denilen şey bu tabi enir.

Şöyle de denilmiştir: Hükümdarın sarayında iki mü’min şahıs vardı. Bunlar, bu gençlerin durumunu, isimlerini ve neseblerini kurşun bir tablete yazdırdıktan sonra bakırdan bir sandukanın içine yerleştirdiler ve bu sandukayı da inşaatın içerisine yerleştirdiler. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Yine İbn Abbâs’dan nakledildiğine göre Rakîm, yanlarında bulunan ve içinde Îsa (aleyhisselâm)’ın dininden şeriat olarak benimseyip kabul ettikten hükümlerin yazılı olduğu bir kitaptır.

en-Nakkaş ise, Katade’den şöyle dediğini nakletmektedir: Rakîm’den kasıt, onların kullandıkları gümüş paradır.

Enes b. Malik ve en-Nehaî de şöyle demektedir: Rakîm, onların köpekleridir, ikrime ise, Rakim divit demektir, demiştir.

Rakîm’in, Hazret-i Hızır’ın doğrulttuğu duvarın altında bulunan gümüş levhalar olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre Rakîm ashabı, üzerlerine mağaranın kapandıktan sonra, onlardan her birisinin kendi salih amellerini sözkonusu ederek kurtulan kimselerdir Buhârî, kare 12; Müslim, Zikv 100; Ebû Dâvûd, Buyû’ 28; Müsned, II. İlâ. IV. 274-275

Derim ki: Bu hususta Buhârî ve Müslim’in rivâyet ettiği bir haber vardır Bir önceki nota bakınız. Ayrıca; Müsned, IV, 274te “Rakîmden kastedilenlerin bu üç kişi olduğu nçıkhmnsı, bizzat Hazret-i Peygambere nrfedilmektedir. Buhârî de bu kanaati benimsemiştir.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: Yüce Allah, Kehf ashabına dair haber vermekle birlikte, Rakîm ashabı hakkında hiç bir haber vermemiştir.

ed-Dahhak da şöyle demektedir: Rakîm, Rum diyarında bulunan ve içinde Kehf ashabını andıran bir şekilde uyuyor gibi bulunan yirmi bir kişinin bulunduğu bir mağaradır. Buna göre Rakîm ashabı, Kehf ashabının başından geçenler gibi başlarından bir olay geçen başka bir takım delikanlılardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Rakîm’in, içinde Kehf in bulunduğu ve Filistin yakınlarında bir vadi olduğu da söylenmiştir. Bu kelime, su yatağı demek olan “Rakmetü’l-Vadi”den alınmadır. Mesela, sen rakme’den ayrılma, dıife (kıyıyı) yi bırak, denilir. Bu açıklamayı da el-Gaznevî nakletmektedir.

İbn Atiyye dedi ki: Pek çok kimseden işittiğime göre Şam’da (Suriye topraklarında) İçinde birtakım ölüler bulunan bir mağara varmış. O mağaraya yakın yerlerde bulunanlar, bunların Kehf ashabı olduğunu iddia ederler. Bunların da üzerlerinde Rakım diye adlandırılan bir mescid ve bina ve bir de (yakınlarında) kemikleri çürümüş bir köpek de bulunmaktadır.

Endülüs’te Gırnata taraflarında Levşe adlı bir kasabanın yakınlarında içinde bir takım ölülerin bulunduğu, beraberlerinde de çürümüş bir köpek bulunan bir mağara vardır. Onların çoğunluğunun etleri kemiklerinden soyulmuş olmakla birlikte; bazılarının da etleri durmaktadır. Pek çok asırlar ve nesiller geçmiş bulunmakla birlikte onların hakkında herhangi bir bilgi izine rastlayamadık Bazı kimseler bunların Kehf ashabı olduğunu iddia etmektedir. Ben de, 504 yılında onların bulundukları yere girdim ve bu halde olduklarını gördüm. Üzerlerinde bir mescid bulunuyordu. Onlara yakın bir yerde de Rakîm diye adlandırılan Rum yapısı bir bina da vardı. Bu, âdeta bazı duvarları geriye kalmış harabe bir saraya benziyordu. Bu harap olmuş ve mezkur yerden uzak düzlük bir yerde idi. Gımata’nın yüksek taraflarında kıble cihetinde ise, Dakyus şehri diye anılan eski bir Roma kenti bulunmaktadır. Biz bu kentin kalıntıları arasında mezar ve benzeri oldukça garip eserlere rastgeldik.

Derim ki: İbn Atiyye’nin Endülüs’te gördüğünü söylediği Ashab-ı Kehf’den başkalarıdır. Çünkü yüce Allah, Ashab-ı Kehf hakkında: “Yanlarına çıkıp onları görseydin, mutlaka onlardan geri dönüp kaçardın ve hiç şüphesiz onların korkusuyla dolardın” (18. âyet) diye buyurmaktadır, İbn Abbâs da Muaviye’ye, onları görmek istemesi üzerine şöyle demişti: Yüce Allah, senden daha hayırlı olan bir kimseye bu hususta müsaade etmemiştir. Bu âyete dair açıklamalar kıssanın sonunda gelecektir.

Mücahid de yüce Allah’ın:

“Hayret edilecek âyetlerimizden mi sandın?” âyeti hakkında şöyle demektedir: Onlar gerçekten hayret edilecek bir durumda idiler, ibn Cüreyc de ondan, böyle dediğini rivâyet etmektedir. O, kanaatine bu ifadenin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ıh onların hayret edilecek bir durumda olduklarını kabul etmesinin İnkâr edilmediği görüşündedir. Yine İbn Ebi Necîh, şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bunlar bizim âyetlerimiz arasında en-hayret edilecek olanları değildir, demektir.

Ve şüphesiz biz, üzerindeki her şeyi kupkuru bir toprak kılacağız.

Diyanet Vakfı
(Bununla beraber) biz mutlaka oradaki her şeyi kupkuru bir toprak yapacağız.

Kurtubi Tefsiri
Bununla beraber Biz, onun üstünde olan şeyleri elbet kupkuru bir toprak yaparız.

Bu âyete dair açıklamalar daha önceden (İbn İshak’dan yapılan nakiller sırasında) geçmiş bulunmaktadır. Ebû Sehl dedi ki: Bundan kasıt, âdeta bitkisi koparılmış bitkisiz topraktır. kesmek demektir, Yağışsız yıl” ifadesi de buradan gelmektedir. Recez vezninde şair şöyle demektedir:

“Yağmur yağmayan o yıllar, onları önüne katıp sürüklemiştir.”

“Âdeta koparılıp izale edilmişçesine üzerinden herhangi bir bitki, imar ve benzeri hiçbir şey bulunmayan yer” demektir.

Bu âyette kıyâmet günü kastedilmektedir. O günde yer, dümdüz olacak, arkasında gizlenilip saklanılacak bir yer bulunmayacaktır.

en-Nehhâs der ki: Sözlükte “Bitki bulunmayan yer” demektir, el-Kisaî de şöyle demektedir: tabiri, “yerde bitki ve ekin namına bir şey kalmadı” demektir. Bir topluluğun bir yerde bulunan bitki ve ekini tamamiyle yiyip bitirdiklerini anlatmak için kullanılır. Bu şekilde ekini yiyilip bitirilmiş araziye de; denilir.

Şüphesiz biz, yeryüzündeki şeyleri onun için bir ziynet yaptık ki, hangisinin daha güzel iş yaptığını deneyelim diye.

Diyanet Vakfı
Biz, insanların hangisinin daha güzel amel edeceğini deneyelim diye yeryüzündeki her şeyi dünyanın kendine mahsus bir zinet yaptık.

Kurtubi Tefsiri
Hangisi daha güzel amelde bulunacak diye onları İmtihan etmek için, yeryüzünde bulunanları Biz ona bir süs yaptık.

Yüce Allah’ın:

“Yeryüzünde bulunanları Biz ona bir süs yaptık” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halindi sunacağız:

1. Yeryüzünün Zinetleri;

Yüce Allah’ın:

“…Yeryüzünde bulunanları Biz ona bir süs yaptık” anlamındaki âyette yer alan; “…bulunanlar” ile “Bir süs” kelimeleri iki ayrı mef ûldür Buradaki “süs (zinet.)” yeryüzünde bulunan her şeydir. O bakımdan bu İfade umumidir, çünkü hepsi de bunları yoktan var edene delildir. İbn Cübeyr, İbn Abbâs’dan şöyle dediğini nakletmektedir: Burada “süs” ile erkekleri kastetmiştir. İkrime’nin rivâyetine göre İbn Abbâs ve ayrıca Mücahid’în görüşlerine göre buradaki süsten kasıt, halifeler ve emirlerdir İbn Atiyye, el-Muharrar, X, 365’deki Maddenin tercümesi şöyledir: “İbn Cübeyr, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmektedir: Bununla erkekleri kastetmiştir. Mücahid de böyle demiştir, İkrime’nin İbn Abbâs’ınn rivâyetine göre, “süs” ile halifeler, âlimler ve İbn Ebi Necih de Mücahid’den, o, İbn Abbâs’tan, yüce Allah’ın:

“Yeryüzünde bulunanları Biz ona bir süs yaptık” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: İlim adamları yeryüzünün süsüdür.

Bir kesim de şöyle demektedir: Yüce Allah bununla davarları, elbiseleri, meyve ve mahsulleri, yeşillikleri, sulan ve buna benzer süs özelliğini taşıyan şeyleri kastetmektedir. Çıplak dağlar ile süs özelliği bulunmayan yılanlar ve akrepler gibi şeyler ise; bunun kapsamına girmemektedir.

Ancak, âyetin umum ifade ettiği ve yeryüzünde bulunan her bir şeyin yaratılması, sanatı ve muhkem kılınışı açısından bir süs özelliğini taşıdığı görüşü daha uygundur.

Âyet-i kerîme, Hazret-i Peygamber’i (sallallahü aleyhi ve sellem) teselliyi daha ileriye götürmektedir. Yani, ey Muhammed! Dünya ve dünyada yaşayanlar sebebiyle üzülüp kederlenme! Çünkü Bizler bunları, dünyada yaşayanlar için bir imtihan ve bir sınama sebebi kıldık. Onlardan kimisi iyice düşünür ve îman eder, kimisi inkâr eder. Diğer taraftan önlerinde kıyâmet günü vardır, gelecektir. O halde onların küfre sapmaları senin gözünde büyümesin. Nasıl olsa Biz, onlara amellerinin karşılığım vereceğizdir.

2. Güzel Ameller:

Bu âyet-i kerimenin anlamı, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetini andırmaktadır: “Şüphesiz ki, dünya yeşildir, tatlıdır. Allah da sizi orada halifeler yapmıştır, sizin nasıl amelde bulunacağınıza bakmaktadır.” Müslim, Zikr 99; Tirmizî, Fiten 26; İbn, Mâce, Fiten 19; Müsned, III, 19, 61, Hazret-i Peygamber’in şu âyeti da bunu andırmaktadır: “Sizin için en çok korktuğum şey, Allah’ın size karşı çıkartacağı dünya hayatının süsüdür.” (Bir adam); Dünya hayatının süsü nedir? diye sordu, O: “Yeryüzünün bereketleridir” diye buyurdu. Müslim, Zekât 123. Ayrıca bk. Buhârî, Zekât 47, CihılcI 37, Rikaak 7; Müslim, Zekfıt 121. 122: Nesâî, Zekât 81; 76» Mâce, Fiten 18; Müsned, II, 7, 21, 91. Bu hadisleri Müslim ve başkaları, Ebû Said el-Hudrî yoluyla rivâyet etmişlerdir.

Anlamları da şudur: Dünya, lezzeti itibariyle insanın hoşuna gider. Görünüşü İtibari ile de beğenilir bir durumdadır, Görünüşü, insanın hoşuna giden, lezzet ve tadı güzel olan meyveler buna örnektir. Allah bunlarla, hangilerinin daha güzel amelde bulunacağını ortaya çıkarmak için kullarını imtihan etmektedir, “Daha güzel amelde bulunmak’tan kasıt İse, dünyalığa karşı kimin daha zahid, ve dünyalığı kimin daha çok terk edeceğinin ortaya çıkarılması demektir.

Kulların, Allah’ın süslü gösterdiği bu hususlarda, Allah’ın masiyetinden uzak durmaları ise, ancak Allah’ın bu konuda kendilerine yardımcı olması ile mümkündür. Bundan dolayı Hazret-i Ömer, Buhârî’nin naklettiğine göre şöyle dermiş: Allah’ım! Bizler, Senin bize süslü ve güzel gösterdiğin şeylerle sevinmekten başkasını yapamayız. Allah’ım! Ben Senden, bunu hakettiği şekilde infak etme inkânını bahşetmeni diliyorum. Buhârî, Rikaak 11 Böylelikle Hazret-i Ömer, yüce Allah’dan bu güzellikleri hak olan yerlerde harcayıp infak etmeye Allah’ın kendisine yardımcı olması için dua etmiştir. İşte Hazret-i Peygamber’in: “Kim, o malı (aldığı kimseden) gönül hoşluğu ile alırsa, o kimseye o malda bereket ihsan olunur. Her kim de onu hırs ve tama’ ile alırsa, yediği halde doymayan kimseye benzer” Buhârî, Zekât 50, Vesâyâ 9. Rikaak 11; Müslim, Zekât 96; Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyame 29; Nesâî, Zekât 50, 93; Dârimî, Rikaak 37; Müsned, III, 434, âyeti bu demektir.

İşte dünyalıktan pekçok şey elde etmek isteyen kimse de, ne ele geçirirse bir türlü onunla yetinmez. Aksine, bütün gayretiyle daha çok dünyalık toplamaya çalışır. Bunun sebebi, yüce Allah’dan ve Râsulünden gelen buyrukları gereği gibi kavrayamamaktır. Çünkü dünyalık ile birlikte fitneye düşmek ve kurtulamamak, çoğunlukla görülen bir husustur. Fitneden uzak kalan, kendisine: yetecek kadar rızık verilen ve Allah’ın kendisine verdikleri ile yetinen kimse, gerçekten kurtulmuş olur,

İbn Atiyye der ki: Babam, -Allah ondan razı olsun- yüce Allah’ın:

“Hangisi daha güzel amelde bulunacak diye” âyeti hakkında şöyle derdi: Güzel amel, îman ile birlikte malı hak olan yerden almak, hak olan yere harcamak, farzları eda etmek, haramlardan uzak durmak ve mendup olan işleri de çokça işlemektir.

Derim ki: Bu, güzel bir sözdür. Lâfızları itibari ile özlüdür, anlamı itibariyle de beliğdir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ise bunu tek bir cümlecikte toplamıştır. Bu onun, Süfyan b. Abdullah es-Sekafi’nin kendisine: Ey Allah’ın Râsulü! İslâm hususunda bana öyle bir söz söyle ki, senden sonra ona dair hiç bir kimseye soru sormayayım -bir başka rivâyette İse “senden başka” şeklindedir- demesi üzerine söylediği: “Allah’a îman ettim de, sonra da dosdoğru ol” Müslim, Îman 62; Müsned, III, 413, IV, 385. sözüdür. Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir.

Süfyan es-Sevrî de şöyle demiştir: “Daha güzel amel” dünya hayatında daha çok zâhid olmak demektir. Ebû İsâm el-Askalanî de aynı şekilde: “Daha güzel amel” demek, dünyayı daha çok terk etmek demektir, demiştir.

Zühde dair ilim adamlarının ifadeleri farklı farklıdır. Kimileri şöyle demiştir: Zühd, emelin kısa tutulmasıdır. Yoksa katı şeyler yemek ve aba giyinmek değildir. Bu ifadeler Süfyan es-Sevrî’ye aittir.

Bizim (Maliki mezhebine mensup) ilim adamlarımız da şöyle demektedir: Süfyan, bu sözünde doğru söylemiştir. Allah ondan razı olsun. Çünkü emelini kısa tutan kimse, yiyeceklerine ileri derecede özenmez, giyecekleri hususunda da ince eleyip sık dokumaz. Dünyadan kolayına gelen kadarını alır ve kendisini maksuduna ulaştıracak kadarıyla yetinir.

Bir kesim de şöyle demiştir: Övülmekten de, övülmeyi sevmekten de nefret etmek demektir. Bu da el-Evzaî’nin ve bu görüşü kabul eden başkalarının kanaatidir.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: Dünyayı tümüyle terk etmek, zühdün kendisidir. Kişi onu terketmeyi ister sevsin, ister bundan hoşlanmasın. Fudayl’ın da görüşü budur,

Bişr b. el-Haris’ten şöyle dediği nakledilmektedir: Dünyayı sevmek, İnsanlarla karşılaşmayı sevmek demektir. Dünyaya karşı zahid olmak ise, insanlarla karşılaşmakta zahid olmak (ona rağbet etmemek) dir.

Yine Fudayl’dan şöyle dediği nakledilmektedir: Dünyada zahid olmanın alameti İnsanlara karşı zahid olmaktır. Bir başka kesim de şöyle demektedir: Dünyayı terk etmeyi, dünyalığı ele geçirmekten daha çok sevmedikçe kişi zalnd olamaz. Bu da İbrahim b. Edhem’in görüşüdür. Bir diğer kesim de şöyle demektedir: Zühd, kalbin ile dünyaya zahid olmak (radıyallahü anhğbet etmemek) dir. Bu görüş de İbnü’l-Mübarek’e aittir. Bir diğer kesim de şöyle demektedir: Zühd, ölümü sevmektir. Ancak, birinci görüş mana itibariyle bütün bu görüşleri kapsayan umumî bir görüştür, o bakımdan onu kabul etmek daha uygundur.

Onlar bu söze inanmazlarsa, ardından üzülerek neredeyse kendini helak edeceksin.

Diyanet Vakfı
Bu yeni Kitaba inanmazlarsa (ve bu yüzden helak olurlarsa) arkalarından üzüntüyle neredeyse kendini harap edeceksin.

Kurtubi Tefsiri
Bu söze îman etmezler diye arkalarından üzülerek kendini helâk edeceksin nerdeyse.

“Bu söze” Kur’ân-ı Kerîm’e

“îman etmezler diye arkalarından üzülerek” küfürde kalışlarına kederlenerek ve öfkelenerek Üzülerek” kelimesi, temyiz olarak nasb edilmiştir-

“kendini helâk edeceksin” kendini helâk edip öldüreceksin

“neredeyse” demektir. Buna dair açıklamalar da önceden geçmiştir.

“Arkalarından” kelimesi, “Arkası, İzi” kelimesinin çoğuludur. da denilir. Yani, onların senden yüzçevirip arkalarını dönüp gitmelerinden dolayı kendini nerdeyse helâk edeceksin, anlamındadır.

Ne onların, ne de atalarının bu konuda bilgisi vardır. Ağızlarından çıkan söz ne büyüktür. Onlar sadece yalan söylerler.

Diyanet Vakfı
Ne onların (Allah evlat edindi, diyenlerin), ne de atalarının bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük oldu! Yalandan başka bir şey söylemiyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Onların da, atalarının da buna dair hiç bir bilgisi yoktur. Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük! Onlar ancak yalan söylerler.

“Onların da, atalarının” geçmişlerinin

“da buna dair hiç bir bilgisi yoktur.” Onlar, bu sözlerini bilerek söylemiyorlar. Çünkü onlar, herhangi bir delile bağlı olmaksızın geçmişlerini taklid ederek bu iddiada bulunmuşlardır.

“Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük!” âyetindeki: “Söz” kelimesi temyiz olarak nasb edilmiştir. Bu söz, söz olarak ne büyüktür! demektir. el-Hasen, Mücahid, Yahya b. Ya’mer ve İbn İshak ise bunu merfu’ olarak okumuşlardır. Yani, o söz çok büyüktür, demek olup, kastedilen de onların Allah çocuk edindi, şeklindeki iddialarıdır. Bu kıraate göre ayrıca hazf edilmiş kelime takdirine gerek yoktur. Bir şey, büyük ve azametli olduğu takdirde; denilir. ise, adam yaşlandı, anlamındadır.

“Ağızlarından çıkan bu söz” iradesi ise sıfat mahallindedir.

“Onlar, ancak yalan söylerler” yalandan başka bir şey söylemezler.

Ve “Allah çocuk edindi” diyenleri uyarsın diye.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Hamd olsun Allaha ki, O, (insanları) kendi tarafından çetin bir azap ile ikaz etmek, iyi iş ve davranışlarda bulunan müminlere, kendileri için, içinde ebedi kalacakları (cennette) güzel bir ecir bulunduğunu müjdelemek ve «Allah evlat edindi» diyenleri de uyarmak için kuluna (Muhammede), kendisinde hiçbir (tezat ve) eğrilik bulunmayan dosdoğru Kitabı indirdi.

Kurtubi Tefsiri
Ve: “Allah, çocuk edindi” diyenleri uyarmak için (indirmiştir).

“Ve: Allah, çocuk edindi, diyenleri uyarmak İçin” âyetinde sözkonusu edilenler yahudilerdir. Onlar, Uzeyr Allah’ın oğludur, demişlerdir. Hıristiyanlar: Mesih Allah’ın oğludur, dediler. Kureyşliler de: Melekler Allah’ın kızlarıdır, dediler. Sûrenin baştarafindaki uyarıp korkutmak umumidir. Bu ise, Allah’ın oğlu vardır, diyen kimseler hakkında özel bir korkutup uyarmadır.

Onlar orada sonsuza kadar kalacaklardır.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Hamd olsun Allaha ki, O, (insanları) kendi tarafından çetin bir azap ile ikaz etmek, iyi iş ve davranışlarda bulunan müminlere, kendileri için, içinde ebedi kalacakları (cennette) güzel bir ecir bulunduğunu müjdelemek ve «Allah evlat edindi» diyenleri de uyarmak için kuluna (Muhammede), kendisinde hiçbir (tezat ve) eğrilik bulunmayan dosdoğru Kitabı indirdi.

Kurtubi Tefsiri
Ki, o mükâfat içinde ebediyen kalacaklardır.

“Hamd, kuluna Kitabı indiren ve onda hiç bir eğrilik komayan Allah’adır ki, o dosdoğru bir Kitaptır” âyeti (ile ilgili olarak), İbn İshak’ın naklettiğine göre Kureyşliler, en-Nadr b. el-Hâris ve Ukbe b. Ebi Muayt’ı, yahudi ilim adamlarına gönderdiler ve onlara şu talimatı verdiler: Muhammed hakkında bunlara soru sorun ve onlara, Muhammed’in niteliklerini anlatın. Neler söylediklerini bildirin. Çünkü onlar, kendilerine ilk kitap verilmiş kimselerdir. Ve onların yanında bizim sahip olmadığımız türden Peygamberlerin getirdiği bilgiden malumat vardır. Bunun üzerine en-Nadr ile Ukbe yola çıktılar ve Medine’ye gittiler. Medine’ye varıp yahudi ilim adamlarına, Râsulullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında soru sordular. Onlara durumunu anlattılar, söylediği sözlerin bir bölümünü haber verdiler ve şöyle dediler: Siz, Tevrat ehlisiniz. Biz size, bizim bu arkadaşımızın durumunu bildirmeniz için geldik. Yahudi İlim adamları onlara şöyle dedi: Bizim size söyleyeceğimiz üç hususu ona sorunuz. Eğer bunlara dair size haber verecek olursa o, Allah tarafından gönderilmiş bir peygamberdir. Şayet bunu yapmayacak olursa o, Allah’a yalan uyduran bir kimsedir. O takdirde uygun gördüğünüzü ona yaparsınız. Siz ona, eski zamanda ayrılıp gitmiş genç bir takım delikanlıların durumlarının ne olduğunu sorunuz. Çünkü, gerçekten onların hayret edilecek bir halleri olmuştu. Yine ona, dünyanın doğularına ve batılarına ulaşmış, oldukça dolaşmış bir kimseye dair soru sorunuz. Onun haberi ne olmuştur? Yine ona Ruh hakkında sorunuz, o nedir? Eğer size bunları haber verecek olursa, ona uyunuz, o bir peygamberdir. Eğer yapmayacak olursa, biliniz ki o, yalan uyduran bir kimsedir. Onun hakkında uygun göreceğiniz uygulamayı yapınız.

en-Nadr b. el-Haris ile Ukbe b. Ebi Muayt, Medine’den dönüp Mekke’ye geldiler ve Kureyşlilere şöyle dediler: Ey Kureyşliler topluluğu! Biz sizlere, sizin ile Muhammed arasında ayırd edici hükmü vermenizi sağlayacak bir çözüm getirdik. Yahudi ilim adamları bizlere, ona sormamızı istedikleri bazı hususlar söylediler. Ve eğer bunlar hakkında size haber verirse o bir peygamberdir. Vermeyecek olursa, yalan uyduran bir kimsedir ve onun hakkında uygun gördüğünüzü yapınız, dediler.

Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip şöyle dediler: Ey Muhammed, sen bizlere, ilk zamanlarda ayrılıp gitmiş genç delikanlıların durumunu haber ver. Çünkü onların başından hayret edilecek şeyler geçmişti. İkinci olarak sen bize, yeryüzünün doğularına ve batılarına gitmiş, oldukça dolaşmış bir adam hakkında haber ver, ayrıca bizlere Ruh’un ne olduğunu da bildir.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara: “Yarın size bu istediğiniz hususları haber vereceğim” deyip, “inşaallah” demedi. Onlar da yanından ayrılıp gittiler. İddia edildiğine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onbeş gün geçtiği halde yüce Allah bu konuda ona bir vahiy indirmedi ve Cebrâîl de yanına gelmedi. Nihayet Mekkeliler, yalan haberler yayarak: Muhammed bize yarın haber vereceğini vadettiği halde, işte bu onbeşinci günün sabahı. Kendisine sorduğumuz herhangi bir şeyi haber vermedi, dediler. Nihayet vahyin gecikmesi Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı üzdü, kederlendirdi. Mekkelilerin konuştukları ona ağır geldi. Daha sonra Cibril (aleyhisselâm), Allah (c.c) nezdinden ona Kehf ashabının sözkonusu edildiği sûreyi getirdi. Bu sûrede, Hazret-i Peygamber’e, onlar için üzülmesinden dolayı serzenişte bulunulduğu gibi, ona sordukları genç delikanlıların durumu ile dünyayı dolaşıp gezmiş adamın haberini ve Ruh’un mahiyetine dair sorduklarının cevabını getirdi.

İbn İshak dedi ki: Bana nakledildiğine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Hazret-i Cibril’e: “Ey Cibril! Senin hakkında olumsuz kanaat beslememize sebep teşkil edecek kadar bizden uzak kaldın” dedi, Cibril ona:

“Biz, ancak Rabbinin emri ile ineriz. Bizim Önümüzdeki, arkamızdaki ve bu ikisinin arasındaki her şey yalnız O’nundur. Rabbin unutkan değildir” (Meryem, 19/64) dîye cevap verdi.

Şanı yüce Allah sûreye, kendi yüce zatına hamd ile ve Râsulünün nübüvvetini sözkonusu ederek başladı. Çünkü onlar, Hazret-i Peygamber’in nübüvvetini inkâr etmişlerdi. Yüce Allah, bu sûreye: “Hamd, kuluna Kitabı indiren… Allah’adır ki” diye buyurdu. Yani, Muhammed’e Kitabı indiren Allah’dır. Sen, Benim tarafımdan gönderilmiş bir Râsulsün. Yani bu, onların senin nübüvvetine dair sordukları hususu tahkik ile ifade etmektedir, “Ve onda hiç bir eğrilik komayan” yani Kitabı, hiç bir tutarsızlığı bulunmayan, son derece mutedil ve uygun şekliyle indiren Allah’adır. “Kİ o, dosdoğru bir Kitaptır. Kendi katından” yani, seni Râsul olarak gönderen Rabbinin nezdinden “şiddetli bir azâbı” dünyada acil cezasını, âhirette de can yakıcı azabını “bildirmek, salih ameller işleyen mü’minlere de güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için” indirmiştir. “Ki, o mükâfat içinde ebediyen kalacaklardır.” Yani, kendilerinden başkalarının seni yalanladığı, senin getirdiğin hususlarda seni tasdik eden ve emretmiş olduğun amelleri işleyen kimseler, içinde ebediyen Ölmeyecekleri ebedilik yurdunda olacaklardır.

“Ve: Allah çocuk edindi, diyenleri uyarmak için” (el-Kehf, 18/4.) indirmiştir. Yani Allah, Kureyşlileri: Bizler Allah’ın kızları olan meleklere ibadet ediyoruz, dediklerinden dolayı uyarmak içindir. Halbuki “onlarında” kendilerinden ayrılmalarını ve dinlerini ayıplamalarını büyük bir şey olarak değerlendiren

“babalarının da buna dair hiç bir bilgisi yoktur. Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük!” (el-Kehf, 18/5)

Bununla, onların: Melekler Allah’ın kızlarıdır, sözlerini kastetmektedir.

“Onlar, ancak yalan söylerler. Bu söze îman etmezler diye arkalarından üzülerek kendini helâk edeceksin nerdeyse.” (el-Kehf, 18/6) Çünkü Hazret-i Peygamber, onların îman edeceklerini umuyor idi. Umudu gerçekleşmeyince onlara üzüldü. Bununla, ona böyle yapma, denildi.

İbn Hişam dedi ki: Kendini helâk edeceksin” âyeti, Ebû Ubeyde’nin bana naklettiğine göre, nefsini helake sürükleyeceksin, anlamındadır. Şair Zu’r-Rimme de şöyle demiştir:

“Ey kederin kendisini helâk ettiği kişi!

Takdirin elinden uzaklaştırdığı bir şey sebebiyle…”

Bu kelimenin çoğulu; şekillerinde gelir. Bu beyit, Zu’r-Rimme’ye ait bir kasidede yer almaktadır.

Araplar da; Bütün gayretimi ortaya koyarak ona nasihat verdim ve onun için kendimi helâk ettim” derler.

“Hangisi daha güzel amelde bulunacak diye onları imtihan etmek için yeryüzünde bulunanları Biz ona bir süs yaptık.” (el-Kehf, 18/7) İbn İshak dedi ki: Yani, onların hangisinin emrime daha çok tabi olacağını, Benim itaatim gereğince amel edeceğini ortaya çıkarmak için böyle yaptık. “Bununla beraber Biz, onun” yani yerin üstünde

“olan şeyleri elbet kupkuru bir toprak yaparız.” (el-Kehf, 18/8) Çünkü yeryüzünün üzerindeki her şey fanidir ve zeval bulacaktır. Dönüş de Bana olacaktır ve Ben herkese amelinin karşılığını vereceğim. O bakımdan, senin bu dünyada görüp duyduklarından dolayı kederlenme, bunlar seni tasalandırmasın.

İbn Hişam dedi ki: Toprak” kelimesi, yerin yüzü demektir. Çoğulu da; şeklinde gelir. Zu’r-Rimme, küçük bir ceylan yavrusunu anlatırken şöyle demektedir:

“Sanki o, başın kemiklerinde (etki yapan.) bir şarap sarhoşluğunun

Kuşluk vaktinde toprağın üzerine attığı bir yavru gibidir.”

Bu beyit, ona ait bir kasidede yer almaktadır. Saîd (toprak), aynı zamanda yol anlamına da gelir. Nitekim hadiste şöyle denilmektedir: “ Suudât’da oturmaktan sakınınız.” Müsned, 111,61 Yollarda oturmaktan sakınınız, demek istemektedir.

“Kupkuru” İfadesi hiç bir şey getirmeyen yer demek olup çoğulu: şeklinde gelir. Yağmur yağmayan yıl” demektir. Çoğulu da: Yağmur yağmayan yıllar” anlamındadır. Ayrıca böyle bir yılda kıtlık, kuraklık ve darlık da bulunur. Zu’r-Rimme, bir deveden söz ederken şöyle demektedir:

“Vurup itmek ile kıtlık ve sıkıntılar, karınlarında bulunanları tüketip bitirdi

Geriye sadece oldukça kalın kaburga kemikleri kaldı.”

İbn İshak dedi ki: Daha sonra Hazret-i Peygamber’e sordukları bir husus olan genç delikanlıların kıssası ile ilgili vahyi aldı. Orada şöyle buyurulmaktadır:

“Sen, Kehf ve Rakîm ashabını âyetlerimiz arasında hayret edileceklerden mi sandın?” (el-Kehf, 18/9) Yani, Benim kullarım arasında koymuş bulunduğum âyetlerim (delil ve belgelerim) arasında bunlardan daha çok hayret edilecek şeyler de vardır.

İbn Hişam dedi ki: Rakîm, onların durumlarına dair haberin yazılı olduğu, yazılı belge demek olup çoğulu “rukum” gelir. el-Accâc dedi ki:

“Ve yazılı bulunan mushafın karar kıldığı yer hakkı için.”

Bu mısra da onun recez veznindeki bir kasidesinde yer almaktadır.

İbn İshak dedi ki: Daha sonra şöyle buyurmaktadır:

“Hani o yiğit delikanlılar bir mağaraya sığınmışlar ve şöyle demişlerdi: Rabbimiz! Bize, tarafından bir rahmet, işimizde bize doğruyu bulma başarısını ver! Bunun üzerine Biz de, nice yıllar mağarada kulaklarına vurduk. Sonra da iki zümreden hangisinin bekledikleri süreyi daha iyi hesap ettiğini ayırt edelim diye onları uyandırdık.” (el-Kehf, 18/10-12) Daha sonra şöyle buyurulmaktadır:

“Biz, sana onların kıssalarını gerçek şekli ile” doğru olarak bildirmek suretiyle

“anlatalım: Gerçekten bunlar, Rabblerine îman eden genç yiğitlerdi. Biz de onların hidâyetlerini artırmıştık. Dikilip de: Bizim Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir. Biz, O’ndan başkasını ilâh diye çağırmayız. O takdirde gerçekten son derece batıl bir söz söylemiş oluruz, dediklerinde Biz, kalplerine sabır ve metanet vermiştik.” (el-Kehf, 18/13-14) Yani onlar, sizin bana bilginiz olmadık şeyleri ortak koştuğunuz gibi ortak koşmadılar.

İbn Hişam dedi ki: “Şetat: Batıl söz” hakkı aşıp geçmek, aşırıya kaçmak demektir. A’şa b. Kays b. Sa’lebe de şöyle demektedir:

“Siz, (bize zulmetmekten) vazgeçecek misiniz?

Esasen haksızlık yapan ve aşırı giden kimseleri ancak

Yağın da, fitillerin de (tedavi etmek amacıyla) içine doldurulurken kaybolup gittiği derin bir yara gibi hiç bir şey (haksızlığından) alıkoymaz.”

Bu beyit de-ona ait bir kasidede yer almaktadır.

İbn İshak dedi ki:

“Şunlar, şu bizim kavmimiz, Ondan başka ilahlar edindiler Bari onlara dair açık bir delil getirselerdi.” (el-Kehf, 18/15) İbn İshak dedi ki: Yani kesin, susturucu bir delil getirselerdi ya… demektir.

“Artık, Allah’a karşı yalan uydurandan daha. zalim kim olabilir. Madem ki onlardan ve Allah’dan başka tapmakta olduklarından ayrıldınız, o halde mağaraya sığının. Rabbiniz size rahmetinden genişlik versin, işinizde size faydalı olanı hazırlasın. Güneş, doğduğu zaman, mağalarının sağ tarafına yöneldiğini, battığında da onların sol yanlarından kayıp gittiğini görürdün. Kendileri ise oranın geniş bir yerinde idiler.” (el-Kehf, 18/15-17)

İbn Hişam dedi ki: Meyletti, kayıp gitti” demek olup; den gelmektedir. Nitekim Ebû’z-Zahf el-Küleybî de bir beldeyi vasf’ederken şöyle demektedir:

“Kurak otlağın gittiğimiz yoldan sapa kalması,

Üç gün susuz bırakılan ve dördüncüsünde suya salınan develeri çokça yorar.”

Bu iki mısra da onun recez veznindeki bir kasidesinde yer almaktadır. “Sol yanlarından kayıp gittiğini” onlara değmeyip, sol tarafında onları bıraktığını “görürdün” demektir. Şair Zu’r-Rimme şöyle demektedir:

“Muşrif denilen yerin dağı andıran kum tepelerini sol taraflarında bırakıp geçen,

Sağ taraflarında da el-Fevâris diye bilinen kum tepelerinin bulunduğu hevdeçlerinde bulunan kadınlara (bakakaldım).”

Bu beyit de Zu’r-Rimme’ye ait bir kasidede yer almaktadır. “(sakili); Genişçe yer” demek olup, çoğulu da; şeklindedir. Şair de şöyle demektedir:

“Sen, kavmine rüsvaylık ve aşağılık (elbisesini) giydirdin

Öyle ki, onların saygı duyulması gereken şeyleri mubah kabul edildi ve

yurtlarının düzlüklerine dahi girilmiş oldu.”

“Bu, Allah’ın âyetlerindendir.” (el-Kehf, 18/17) Yani, kitap ehlinden onların durumlarını bilen kimselere karşı bir delildir. Kitap ehlinden bunlara, sana onlar hakkında soru sormayı emreden kimselere karşı onlara dair haberi gerçek surette verdiği için, senin peygamberliğinin doğruluğu hakkında açık bir belgedir.

“Allah kime hidâyet verirse, o doğru yola erdirilmiştir. Kimi de saptırırsa artık onun için doğru yola erdirecek bir veli bulamazsın. Onlar uyuyor oldukları halde sen onları uyanık sanırdın. Biz onları sağ yanlarına, sol yanlarına çeviriyorduk. Onların köpeği ise, giriş yerinde iki kolunu uzatmıştır.” (el-Kehf, 18/17-18)

İbn Hisara dedi ki: Giriş yeri,” kapı demektir. Adi, Abd b. Vehb olan el-Absî de şöyle demektedir:

“Bana karşı kapısı asla kapanmayan ve benim oradaki iyiliğim

Münker olarak kabul edilmeyen geniş, düzlük bir arazideki…”

Bu beyit, ona ait birkaç beyitten oluşan şiir de yer almaktadır. Bu kelime aynı zamanda “avlu” anlamına da gelir, Çoğulu; şeklindedir.

“Yanlarına çıkıp onları görseydin, mutlaka onlardan geri dönüp kaçardın… Onların işine galip gelen kimseler ise…”(el-Kehf, 18/18-21) âyetinde kastedilen kimseler, aralarından yönetici ve hükümdarlık sahibi kimseler demektir.

“Mutlaka biz, yanlarında bir mescid edineceğiz dediler. Sayıları üçtür, dördüncüleri köpekleridir diyecekler” (el-Kehf, 18/22.) âyetinde kastedilen, bunlara dair soru sorutmasını Kureyşlilere emreden yahudilerin ilim adamlarıdır. “Beştir, altıncıları da köpekleridir, diyecekler. Bu gaybı taşlamaktır. Yedidir, sekizincileri köpekleridir, diyecekler. De ki:Rabbim onların sayısını en iyi bilendir. Onları pek az kimseden başkası bilemez. O halde bunlar hakkında zahir olan şeyden başkasıyle mücadele etme.” Yani, onlarla bu konuda (bilgin olmadığı halde) tartışma. “Bunlara dair onlardan kimseye bir şey sorma.”Çünkü onların bu gençlere dair bir bilgileri yoktur.

“Hiç bir şey hakkında sakın: Ben bunu mutlaka yarın yapacağım, deme! Meğer ki Allah dilemiş ola. Unuttuğun zaman Rabbini an ve: Umulurki Rabbim beni bundan, doğruya daha yakın olana erdirir, de.” (el-Kehf, 18/22-24) Yani, onların sana sordukları herhangi bir şey hakkında, bu mesele hakkında dediğin gibi, ben yarın size haber vereceğim demeyerek, “inşaallah” diye istisna yap. Unuttuğun takdirde de Rabbini an ve Rabbimin, sizin bana hakkında soru sorduğunuz şeyin doğru olanına beni ileteceğini umarım, de. Çünkü sen, Benim bu hususta sana ne yapacağımı bilemezsin.

“Onlar mağaralarında üçyüzyıl kaldılar, dokuz daha kattılar.” Yani, onlar böyle söyleyecekler. Sen

“de ki: Allah, ne kadar kaldıklarını en iyi bilendir. Göklerin ve yerin gaybı yalnız O’nundur. O, ne güzel görendir, ne güzel işitendir. Bunların, O’ndan başka hiçbir velileri yoktur. O, kimseyi hükmüne ortak yapmaz” (el-Kehf, 18/25-26) Yani. onların sana sordukları şeylerden hiçbir şey ona gizli kalmaz. İbn Hişam, Slret, I. 240-244.

Derim ki: Siret’de (İbn Hişam’ın Siret’inde) Kehf ashabının haberine dair yer alan bilgiler bunlardır, biz de bunları orada yer aldığı şekliyle zikrettik. Zülkarneyn’in haberine dair açıklamalar ileride gelecektir. Bu açıklamaları naklettikten sonra, tekrar sûrenin baştarafına dönerek diyoruz ki:

“Hamd… Allah’adır” ifadesinin anlamına dair açıklamalar, daha önceden geçmiş bulunmaktadır. el-Ahfeş, el-Kisaî, el-Ferrâ’, Ebû Ubeyd ve tevil bilginlerinin büyük çoğunluğunun iddiasına göre bu sûrenin başında bir takdim-tehîr vardır ve âyet: “Kuluna Kitabı indiren ve onda hiç bir eğrilik komayan ve onu dosdoğru olarak indiren Allah’a hamd olsun” demektir. Bu âyetteki; Dosdoğru” kelimesi, hal olarak nasb edilmiştir. Katade ise şöyle demektedir: ifade, Kur’ân-ı Kerîm’deki siyakı üzeredir, takdim ile tehir sözkonusu değildir. Âyetin anlamı da şöyledir: Biz, o kitapta bir eğrilik koraadık. Aksine onu dosdoğru bir kitap kıldık. ed-Dahhak’ın açıklaması da güzeldir ve ona göre âyet: O dosdoğru bir kitaptır, demek olup, bu da: Hikmeti dosdoğru olup hatası, tutarsızlığı ve çelişkisi bulunmayan kitap anlamındadır.

“Dosdoğru” âyetinin, önceki kitapları tasdik eden kitap, anlamında olduğu söylendiği gibi, ebedî olarak taşıdığı hüccetlerle dosdoğrudur, diye de açıklanmıştır. Eğrilik” kelimesi mef’ûlün bihtir. “Ayn” harfi esreli olarak kullanılırsa dinde, görüşte, İşte ve yolda eğrilik anlamındadır. Üstün okunursa, (avec) ise kereste, duvar ve benzeri cisimlerdeki eğriliği anlatır, buna dair açıklamalar daha önceden (Al-i İmrân, 3/99) geçmiş bulunmaktadır.

Kur’ân-ı Kerîm’de hiçbir eğrilik, yani hiçbir kusur yoktur. Onda çelişki ve aykırılık bulunmaz. Nitekim yüce Allah bir başka yerde şöyle buyurmaktadır:

“Eğer o, Allah’dan başkasından gelseydi, elbette içinde birbirini tutmayan birçok şeyler bulurlardı.” (en-Nisa, 4/82)

O, Kur’ân-ı Kerîm’i mahluk kılmadı, diye de açıklanmıştır. Nitekim İbn Abbâs’ın, yüce Allah’ın:

“Hiç bir eğriliği olmayan, Arapça bir Kur’ân olarak (indirilmiştir)” (ez-Zümer, 39/28) âyetini, o mahluk değildir diye açıkladığı rivâyet edilmiştir. Mukâtil , “eğrilik” kelimesini tutarsızlık ve aykırılık, diye açıklamıştır. Şair de şöyle demektedir:

“Ben arkadaşıma saygım dolayısıyla sevgimi sürekli kılarım

Sevgide eğri olan kimseden de hayır gelmez.”

“Kendi katından” yani, kendi nezdinden, tarafından

“şiddetli bir azâbı bildirmek…” bu azâbı bildirecek kişi de Muhammed veya Kur’ân-ı Kerîm’dir. İfadede hazf edilmiş kelimeler vardır. Yani, kâfirlere Allah’ın cezasını bildirmek içia… takdirindedir. Bu şiddetli azâb ise dünyada da olabilir, âhirette de olabilir.

“Kendi katından” âyetini Ebû Bekr, Âsım’dan rivâyetle “dal” harfi sakin ile birlikte işmam ile ve “nûn” harfini de esreli, “he” harfini ise sonunda vasl edilmiş bir “ya” ile okumuştur. Diğerleri “dal” harfini ötreli, “nûn” harfini sakin, “he” harfini de ötreli okumuşlardır. el-Cevherî der ki: Katı, tarafı” kelimesi şeklinde olmak üzere üç türlü kullanılır. Şair de şöyle demiştir:

“Çenelerinden ta boynuna kadar…”

Yüce Allah’ın:

“Salih ameller İşleyen mü’minlere de güzel bir mükâfat olduğunu” ki, o da cennettir

“müjdelemek için (indirmiştir). Ki, o mükâfat içinde ebediyen” sonu gelmemek üzere

“kalacaklardır” ve devamlı olup sonları gelmeyecektir.

“…lere… olduğunu” ifadesi, anlamındadır. Ancak, buradaki

“müjdelemek” anlamındaki kelime, eğer beyân (temyiz) kabul edilecek olursa; de, “be” harfi takdirine gerek kalmaz. “Güzel bir mükâfat”; cennete götürecek büyük sevap ve mükâfat demektir.

Dosdoğru, kendisinden gelen şiddetli bir azapla uyarsın ve salih ameller işleyen müminlere güzel bir mükâfat olduğunu müjdelesin diye.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Hamd olsun Allaha ki, O, (insanları) kendi tarafından çetin bir azap ile ikaz etmek, iyi iş ve davranışlarda bulunan müminlere, kendileri için, içinde ebedi kalacakları (cennette) güzel bir ecir bulunduğunu müjdelemek ve «Allah evlat edindi» diyenleri de uyarmak için kuluna (Muhammede), kendisinde hiçbir (tezat ve) eğrilik bulunmayan dosdoğru Kitabı indirdi.

Kurtubi Tefsiri
O, dosdoğru bir Kitaptır. Kendi katından şiddetli bir azâbı bildirmek, salih ameller işleyen mü’minlere de güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için (indirilmiştir).

Hamd, kuluna kitabı indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan Allah’a aittir.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Hamd olsun Allaha ki, O, (insanları) kendi tarafından çetin bir azap ile ikaz etmek, iyi iş ve davranışlarda bulunan müminlere, kendileri için, içinde ebedi kalacakları (cennette) güzel bir ecir bulunduğunu müjdelemek ve «Allah evlat edindi» diyenleri de uyarmak için kuluna (Muhammede), kendisinde hiçbir (tezat ve) eğrilik bulunmayan dosdoğru Kitabı indirdi.

Kurtubi Tefsiri
Hamd, kuluna Kitabı indiren ve onda hiç bir eğrilik komayan Allah’adır ki,

De ki: “Hamd, çocuğu olmayan, mülkünde ortağı bulunmayan, acizlikten ötürü bir dostu olmayan Allah’a mahsustur.” Ve O’nu tekbir ile yücelt.

Diyanet Vakfı
«Çocuk edinmeyen, hakimiyette ortağı bulunmayan, acizlikten ötürü bir dosta da ihtiyacı olmayan Allaha hamd olsun» de ve tekbir getirerek Onun şanını yücelt!

Kurtubi Tefsiri
Ve de ki: “Çocuk edinmemiş, mülkte hiç bir ortağı olmayan, acizliğinden ötürü velisi de bulunmayan Allah’a hamd olsun.” Onu tekbir ettikçe et.

“Ve de ki: Çocuk edinmemiş… Allah’a hamd olsun” âyet-i kerimesi, yahudilerin, hristiyanların ve Arapların ayrı ayrı, Uzeyr, Îsa ve meleklerin, yüce Allah’ın soyundan, züriyetinden geldikleri şeklindeki görüşlerini reddetmektedir. Allah, onların bu iddialarından yücedir, münezzehtir.

“Mülkte hiç bir ortağı olmayan.” Çünkü, ne mülkünde, ne de ibadette ortağı bulunmayan bir ve tek olandır.

“Acizliğinden ötürü de velisi bulunmayan.” Mücahid dedi ki: Yani O, hiç bir kimseyle (dayanışma) antlaşma yapmadığı gibi, hiç bir kimsenin yardımını alma yolunu da aramamıştır. Yani O’nun, acizliğinden dolayı kendisini himaye edecek ve böylelikle savunmasını yapacak bir yardımcısı olmamıştır. el-Kelbî dedi ki: Yahudilerden ve hristiyanlardan O’nun bir velisi olmamıştır. Çünkü onlar insanların en zelilleridir. Bu da onların: Biz, Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz, şeklindeki sözlerini reddetmek içindir.

el-Hasen b. el-Fadl şöyle demektedir:

“Acizliğinden ötürü velisi de bulunmayan” yani hiç bir şekilde âciz ve zelil düşürülmeyen… O bakımdan hiç bir veliye ve yardımcıya da muhtaç olmaz. Çünkü O, azizdir ve büyüktür.

“Onu tekbir ettikçe et.” Onu, tam ve eksiksiz bir şekilde ta’zim et. Denildiğine göre ta’zim ve iclâl anlamında Arapların en beliğ lâfzı “Allahu ekber” lâfzıdır. Yani sen O’nu, herşeyden daha büyük olmakla vasfet demektir. Şair de şöyle demektedir:

“Ben, Allah’ın herşeyden daha büyük olduğunu ve

Askerlerinin de hepsinden çok olduğunu gördüm.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da namaza başladı mı: “Allahu Ekber” derdi. Kitabımızın baş taraflarında da bu geçmiş bulunmaktadır.

Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Kulun Allahu Ekber demesi dünyadan ve dünyadaki herşeyden hayırlıdır.

Bu âyet-i kerîme Tevrat’ın son âyetidir. Mutarrifin rivâyetine göre Abdullah b. Ka’b şöyle demiştir: Tevrat, Fâtiha Sûresi’nin başındaki âyetlerle başlamış ve bu sûrenin sonundaki âyetlerle sona ermiştir. Gelen rivâyette bu âyet-i kerimeye “âyetül-ız” denilmektedir. Bunu da Muaz b. Cebel, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet etmiştir. el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VII, 52

Amr b. Şuayb babasından, o, dedesinden şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Abdulmuttaliboğullarından bir küçük çocuğun dili açıldı mı ona:

“Ve de ki: Çocuk edinmemiş… Allah’a hamd olsun” âyetini öğretirdi. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 353

Abdulhamid b. Vâsıt dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Her kim: Ve de ki… Allah’a hamd olsun” âyetini okursa Allah ona, yer ve dağlar gibi ecir yazar. Çünkü yüce Allah, kendisine evlat isnad eden kimseler hakkında:

“Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar parçalanıp dağılarak yıkılacak” (Meryem, 19/90) diye buyurmaktadır.”

Yine haberde nakledildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), borçtan kendisine şikâyette bulunan bir kimseye: “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın…” dan sûrenin sonuna kadar ki buyrukları okumasını, sonra da üç defa: Asla ölmeyen, hay olana tevekkül ederim, demesini emretmiştir.”

De ki: “Allah diye çağırın ya da Rahman diye çağırın; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O’nundur. Namazında sesini ne yükselt ne de kıs, bu ikisi arasında bir yol tut.”

Diyanet Vakfı
De ki: «İster Allah deyin, ister Rahman deyin. Hangisini deseniz olur. Çünkü en güzel isimler Ona hastır.» Namazında yüksek sesle okuma; onda sesini fazla da kısma; ikisinin arası bir yol tut.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, esasen en güzel isimler O’nündür.” Namazında sesini ne pek yükselt, ne de pek kıs. İkisi ortası bir yol tut.

“De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, esasen en güzel isimler O’nundur” diye başlayan bu âyet-i kerimenin nüzul sebebi şudur: Müşrikler, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Ey Allah, ey Rahmân” diye dua ettiğini görünce: Muhammed. bize birtek ilâha dua etmemizi emrediyorken, kendisi iki ilaha dua edip çağırıyor, dediler. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

Mekhûl de şöyle demektedir: Bir gece Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) teheccüd namazı kıldı ve duasında: “Ya Rahmân, ya Rahîm” dedi. Müşriklerden birisi onun bu duasını işitti. Yemâme’de de er-Rahmân diye adlandırılan bir adam vardı. Bu sözü işiten kişi şöyle dedi: Muhammed’e ne oluyor ki, Yemâme’nin Rahmânina dua ediyor. Bu âyet-i kerîme bu iki ismin (Allah ve Rahmânin) aynı yüce zatın iki ayrı ismi olduğunu beyan etmek üzere indi. Eğer siz O’na Allah diye dua edecek olursanız O’dur, yine O’na Rahmân diye dua ederseniz yine O’dur.

Şöyle de denilmiştir: Onlar, mektuplarının başına: “Bismikellahümme: Senin Adın ile ey Allah’ım” diye yazıyorlardı. Bu sefer:

“Şüphesiz ki o, Süleymandandır ve muhakkak ki o Bismillahirrahmanirrahim (diye başlamaktadır)” (en-Neml, 27/30) âyeti nazil olunca, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) “Rahmân ve Rahîm Allah’ın adıyla” diye yazmaya başladı. Bu sefer müşriklerin: Hadi Rahîm’i tanıyoruz. Peki er-Rahmân ne oluyor? demeleri üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Bir diğer açıklamaya göre yahudiler: Ne oluyor ki biz, Kur’ân-ı Kerîm’de Tevrat’da da çokça geçen bir ismi işitip duruyoruz. Bu sözleriyle Rahmân ismini kastediyorlardı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Talha b. Mûsarrif “(……..): Hangisini (kimi) çağırırsanız çağırın, esasen en güzel isimler O’nundur” diye okumuştur ki, vasıfların en faziletlisi, manaların en şereflisini gerektiren en güzel isimler O’nundur, demektir. İsimlerin güzelliği ise, şeriatın onları güzel görmesiyle açıklanır. Bu da şeriatın o isimlerin güzelliğini belirtmesi ve bunu nass ile belirlemesi ile olur. Buna şu da eklenmiştir: Bu isimler, aynı zamanda oldukça güzel ve şerefli anlamları da ihtiva etmektedir. Bu güzel isimler, tevkif ile bilinir. Yüce Allah’a, Kur’ân, hadis veya icmam tevkifi ile olmadıkça – “el-Kitabu’l Esna fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsna” acili eserimizde de açıkladığımız gibi- nazarî yolla (akıl, mantık ve kıyas ile) Allah’a bir isim vermek sahih değildir.

“Namazında sesini ne pek yükselt, ne de pek kıs” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı da iki başlık halinde sunacağız:

1. Bu Âyetin Nüzul Sebebi:

Bu âyetin nüzul sebebi ile ilgili beş ayrı görüş vardır:

1- İbn Abbâs’ın, yüce Allah’ın:

“Namazında sesini ne pek yükselt, ne de pek kıs” âyeti hakkında şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Bu âyet-i kerîme, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’de gizli saklı bulunuyorken inmiştir. Ashabı ile namaz kıldığında yüksek sesle Kur’ân-ı Ketim okurdu. Müşrikler bunu işitince Kur’ân-ı Kerîm’e, onu indirene, onu getirene sövüyorlardı. Bunun üzerine yüce Allah:

“Namazında sesini ne pek yükselt” ki, müşrikler senin kıraatini işitmesinler.

“Ne de” ashabın işitmeyecek kadar “pek kıs.” Onlara okuduğun Kur’ânı işittir, fakat o kadar da sesini yükseltme! diye buyurdu.

“İkisinin ortası bir yol tut.” (İbn Abbâs) dedi ki: Yüksek sesle okumak ile kısık sesle gizlice okumak arasında bir yol tuttur, demektir. Bunu Buhârî, Müslim, Tirmizî ve başkaları rivâyet etmişlerdir, lâfız Müslim’indir. Buhârî, Tefsir 17. sûre 14, Tevhid 34, 44, 52; Müslim, Salât: 145; Tirmizî, Tefsir 17. sûre 15; Nesâî, İftitâh 80; Müsned, I, 23, 215.

Muhâfete (kısık sesle söyleme); sesin alçaltılması ve hareketsizlik anlamındadır. Ölü soğuduğu vakit, (……..) diye durumu anlatılır. Şair şöyle demektedir:

“Geriye ancak oldukça kısık bir ses kaldı Ve bebeği donakalmış bir göz

Onun bu durumuna musibete sevinen düşman bile ona mersiye okudu

Musibetine sevinen düşmanın kendisine mersiye okuduğu kimsenin vay haline!”

2- Yine Müslim’in rivâyetine göre, Âişe (radıyallahü anha) yüce Allah’ın:

“Namazında sesini ne pek yükselt, ne de pek kıs” âyeti hakkında: Bu âyet, dua hakkında inmiştir demiştir. Müslim, Salât 146.

3- İbn Şîrîn dedi ki: Bedevi Araplar şehâdet getirdiklerinde (teşehhüdde) seslerini yükseltirlerdi. Bu âyet-i kerîme bu hususa dair inmiştir.

Derim ki: Buna göre âyet-i kerîme teşehhüdün gizlice yapılmasını ihtiva etmektedir. İbn Mes’ûd da şöyle demiştir: Teşehhüdü gizli yapmak sünnettendir. Bunu da İbnüİ-Münzir nakletmektedir.

4- Yine İbn Şîrîn “den rivâyet edildiğine göre Ebû Bekir (radıyallahü anh) gizlice Kur’ân okurdu. Ömer (radıyallahü anh) ise yüksek sesle Kur’ân okurdu. Niçin böyle yaptıkları kendilerine sorulunca, Ebû Bekir (radıyallahü anh) şöyle dedi: Ben, Kur’ân okurken Rabbime gizlice sesleniyorum. Ve O, benim kendisinden ne istediğimi bilir. Hazret-i Ömer de şöyle dedi: Ben, böyle okumakla şeytanı kovuyor, uyuklayanı da uyandırıyorum. Bu âyet-i kerîme nazil olunca, Hazret-i Ebû Bekir’e: Sen sesini biraz yükselt, Hazret-i Ömer’e de: Sen de sesini biraz alçalt denildi. Bunu da et-Taberî ve başkaları nakletmişlerdir. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 350

5- Yine İbn Abbâs’dan rivâyet edildiğine göre bunun anlamı: Gündüz namazında cehren okuma, gece namazında da içten okuma, demektir. Bunu da Yahya b. Selam ile ez-Zehrâvî nakletmektedirler.

O halde bu âyet-i kerîme nafile ve farz namazlardaki kıraatlerde cehren okuma ile gizlice okumaya dair hükümleri ihtiva etmektedir. Nafile namazlarda namaz kılan kişi gece olsun, gündüz olsun cehren okumak ile gizli okumakta muhayyerdir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da böylece rivâyet edilmiştir. Buna göre o, her iki şekilde de davranırdı. Farzlarda ise gece ve gündüzün kıraatin hükmü bilinen bir husustur.

6- Altıncı bir görüş olarak da el-Hasen şöyle demektedir: Yüce Allah: Açıktan namaz kılarken onu güzelleştirmek suretiyle, gizliden namaz kılarken de onu gelişigüzel kılmak suretiyle kıldığın namazında riyakârlık yapma! diye buyurmaktadır.

İbn Abbâs da şöyle demektedir: Sen, insanlara karşı riyakârlık yaparak namaz kılma ve insanlardan korkarak da namazı terk et me!

2. Namaz ve Kur’ân Okumak:

Yüce Allah burada “namazdı “kıraat” diye ifade etmiştir. Nitekim:

“Sabah namazını da. Çünkü sabah namazı şahit olunandır.” (el-İsra, 17/78) âyetinde de namazdan, “Kur’ân” diye söz etmektedir. Çünkü bunların herbiri, diğeri ile sıkı sıkıya ilişkilidir. Zira namaz hem Kur’ân kıraatini, hem rükû’ ve hem de sücûd’u kapsamaktadır. O halde Kur’ân okumak namazın parçalarından birisidir. Yüce Allah da Arapların mecazi ifadelerdeki adetine uygun olarak geneli, cüz’ünü zikrederek, cüz’ü de genelini zikrederek ifade etmiştir. Bu Arap dilinde çokça kullanılan bir şeydir. Sahih hadisdeki: “Ben namazı, Benimle kulum arasında ikiye pay ettim” Müslim, Salat 38, 40; Tirmizî, Tefsir 1. sûre 1: Nesâî, İftitâh 23; Muvatta’, Nida 39: Müsned, II, 285, 460. hadisi de bu kabildendir. Burada namazdan kasıt, -önceden de geçtiği üzere- Fâtiha Sûresi’nin namazda okunmasıdır.

Ağlayarak çeneleri üzerine kapanırlar ve bu, onların huşûsunu artırır.

Diyanet Vakfı
Ağlayarak yüz üstü yere kapanırlar. (Kuran okumak) onların saygısını artırır.

Kurtubi Tefsiri
Ve ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve bu, onların kalplerini daha da yumuşatır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1. Çeneleri Üstü Secdeye Kapananlar:

Yüce Allah’ın:

“Ve ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar” âyeti, onların nitelendirilmesinde bir mübalağa ve onlar için bir övgüdür. İlim cicle etme lütfuna sahip olan, ondan birşeyler tahsil eden herkesin bu mertebeye ulaşması ve Kur’ân-ı Kerîmi işittiği vakit, kalbinin huşu’ ile dolup zillet içerisinde tevazua bürünmesi gerekir. Ebû Muhammed ed-Dârimî’nin Müsned’inde et-Teymî’den şöyle dediği nakledilmektedir: Her kime, kendisini ağlatmayacak türden bir ilim verilecek olursa o, kendisine (faydalı) ilim namına hiç bir şey verilmemeye lâyıktır. Çünkü yüce Allah ilim adamlarının niteliklerini zikretmiş bulunmaktadır, dedikten sonra bu âyet-i kerimeyi okumuştur. Dârimî, Mukaddime 29, h.no: 297. Parantez içindeki “faydalı” ibaresi, Dârimî’den. Bunu, et-Taberî de nakletmektedir.

“(……..): Çeneler” kelimesi, (……..) in çoğulu olup, bu da alt ve üst çenelerin bir araya geldiği yerdir. el-Hasen der ki: Çeneler, (iki çenenin birleştiği yer değil) genel olarak “çeneler” demektir. Yani, onlar secde esnasında çenelerini yere koyarlar. Bu da alçak gönüllülüğün en ileri derecesidir. Bu kelimenin başına gelen “lâm”, “(……..) …e, a, üzerine” anlamındadır. Mesela, (……..) ifadesi, “(……..): Ağzı üzerine düştü” demektir.

İbn Abbâs der ki: “Ve ağlayarak çeneleri üstü” secdeye kapanırlar. Yüzleri üzerinde secdeye varırlar, demektir. Özellikle çeneleri sözkonusu etmesi, çenenin insan yüzünde (secde esnasında yere) en yakın yer oluşundan dolayıdır. İbn Huveyzimendad der ki: Çene üzerine secde etmek câiz değildir. Çünkü burada “çene” ile secde kastedilmektedir. Bazen, bir şey zikredilerek onun yanı başındaki şey, bir bölümü de zikredilerek onun tamamı kastedilebilir. Mesela: Secde ederek yüzü üzere kapandı, denilir ve yanağı ve gözü üzere secde etmemekle birlikte bu tabir bu şekilde kullanılır. Nitekim şair:

“Elleri ve ağzı üzerine yere yıkıldı.”

derken, yüzü ve elleri üzere yere yıkıldı, demek istemiştir.

2. Namazda Ağlamanın Hükmü:

Yüce Allah’ın:

“Ağlayarak” âyeti, namazda yüce Allah’ın korkusundan, yahut işlemiş olduğu bir masiyetten dolayı ağlamanın câiz olduğuna, bu ağlamanın namazı bozmadığına ve ona herhangi bir zarar vermediğine delildir. İbn Mübarek’in, Hammâd b. Seleme’den naklettiğine göre, o, Sabit el-Bünâni’den, o, Mutarrif b. Abdullah b. eş-Şihhîr’den, o, babasından şöyle dediğini nakletmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına vardım. Namaz kılıyordu. İçinden, ağlamaktan dolayı tencerenin fokurdarken çıkardığı ses gibi içinden ses geliyordu. Nesâî, Selıv 18; Müsned, IV. 25. 26. Ebû Dâvûd’un kitabında da: Göğsünde ağlamaktan dolayı değirmenin çıkardığı bir ses gibi ses vardı denilmektedir. Ebû Dâvûd, Salat 157

3. Namaz Esnasında İnlemek:

Fukahâ, namaz esnasında inlemenin hükmü hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Malik dedi ki: Hasta olanın inlemesi namazı bozmaz. Ancak sağlıklı bir kimsenin inlemesini mekruh görüyorum. es-Sevrî de böyle demiştir. İbn el-Hakem de Malik’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Tenahnuh (öhü diyerek boğazını arıtmak), inlemek ve üflemek namazı bozmaz. İbnü’l-Kasım ise bozar demiştir. Şâfiî de şöyle demektedir: Bunları yaparken, eğer işitilir ve anlaşılır harfleri de çıkarsa namazı bozar. Ebû Hanîfe de şöyle demektedir: Eğer, Allah korkusundan (inler) ise namazı bozmaz. Şayet ağrıdan dolayı olursa namazı bozulur. Ebû Yûsufdan gelen rivâyete göre ise, bütün bu hallerde namaz kılanın namazı tamdır. Çünkü hasta ve zayıf olan bir kimsenin inlememesi sözkonusu değildir.

4. Kalp Yumuşaklığı (Huşu’):

Yüce Allah’ın:

“Bu onların kalplerini daha da yumuşatır” âyetinde geçen huşu’ ile ilgili açıklamalar bundan önce el-Bakara Sûresi’nde (2/45. âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır, ileride de gelecektir.

Ve derler ki: “Rabbimizi tesbih ederiz! Şüphesiz Rabbimizin vaadi mutlaka yerine gelmiştir.”

Diyanet Vakfı
Ve derlerdi ki: Rabbimizi tesbih ederiz. Rabbimizin vadi mutlaka yerine getirilir.

Kurtubi Tefsiri
Ve: “Rabbimizi tenzih ederiz, gerçekten Rabbimizin vaadi kesin olarak gerçekleşir” derler.

Âyet, secde esnasında teşbihin câiz olduğuna delildir. Müslim’in Sahihinde ve başka kitaplarda Âişe (radıyallahü anha)’dan şöyle dediği zikredilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), secde ve rükû’unda: “(……..): Allah’ım, seni hamdin ile tesbih ederim, Allah’ım bana mağfiret buyur” sözlerini çokça tekrar ederdi. Buhârî, Ezan 149, Meğâzî 51. Tefsir 10. sûre 2; Müslim, Salat 217; Ebû Dâvûd, Salat 148; Nesâî, Tatbik 64, 65; lön Mâce, İkâmetu’s-Salât 20; Müsned, VI, 43, 49, 190.

De ki: “Ona ister inanın, ister inanmayın. Kendilerine ilim verilenler, o kendilerine okunduğunda, çeneleri üzerine secdeye kapanırlar.”

Diyanet Vakfı
De ki: Siz ona ister inanın, ister inanmayın; şu bir gerçek ki, bundan önce kendilerine ilim verilen kimselere o (Kuran) okununca, derhal yüz üstü secdeye kapanırlar.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ona ister îman edin, ister îman etmeyin. Çünkü bundan önce kendilerine ilim verilmiş olanlara okununca, çenelerinin üzerine yüz üstü secdeye kapanırlar.”

“De ki: Ona” yani, Kur’ân-ı Kerîm’e

“ister îman edin, ister îman etmeyin.” Bu, yüce Allah’ın onları azarlama ve tehdit etmek üzere kullandığı bir ifadedir. Yoksa muhayyer bırakmak anlamında değildir.

“Çünkü bundan önce” yani, Kur’ân-ı Kerîm’in nüzulünden ve Peygamber Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)in Peygamber olarak ortaya çıkışından önce

“kendilerine ilim verilmiş olanlara” İbn Cüreyc ve başkalarının görüşüne göre bunlar kitap ehlinden îman eden kimselerdir,

“okununca, çenelerinin üzerine yüzüstü secdeye kapanırlar.” İbn Cüreyc dedi ki: “Onlara okununca” âyeti, kitapları kendilerine okununca, demektir. Kur’ân onlara okununca, diye dé açıklanmıştır.

“Çenelerinin üzerine yüzüstü secdeye kapanırlar.” Denildiğine göre bunlar İsmail (aleyhisselâm) soyundan gelen bir topluluk idiler. Bunlar, yüce Allah, son Peygamber Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)i Peygamber olarak gönderinceye kadar kendi dinlerine sımsıkı sarılmış kimselerdi. Zeyd b. Arar b. Nufeyl ile Varaka b. Nevfel bunlardandı. Buna göre, kendilerine kitap verilmiş olanları kastetmemektedir. Aksine, din ilmi verilmiş olanları kastetmektedir. el-Hasen de şöyle demektedir: Kendilerine ilim verilenlerden kasıt, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmetidir. Mücahid de şöyle demiştir: Bunlar, ya hilelilerden bir topluluktur. Bu da “bundan önce” ifadesi dolayısıyla daha kuvvetli görülmektedir.

“Kendilerine… okununca” âyeti, Mücahidin görüşüne göre Kur’ân-ı Kerîm okununca… demektir. Çünkü bunlar, Kur’ân-ı Kerîm’den Allah’ın indirdiklerini işittiklerinde secdeye kapanırlar ve:

“Rabbimizi tenzih ederiz. Gerçekten Rabbimizin vaadi kesin olarak gerçekleşir” (el-İsrâ, 17/108) diyorlardı.

Şöyle de denilmiştir: Bunlar, kendi kitaplarını ve Hazret-i Peygambere Kur’ân’dan indirilenleri okuduklarında huşu’ duyar, secde eder ve teşbih ederler ve: Tevrat’ta sözü edilen -yani, nitelikleri belirtilen- budur. Allah’ın vadettiği de mutlaka gerçekleşecektir, derler ve İslama meylederler. İşte bu âyet-i kerîme bunlar hakkında inmiştir.

Bir kesim de şöyle demektedir:

“Bundan önce kendilerine ilim verilmiş olanlar”dan kasıt, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan önce ilim verilmiş olanlardır.

“Bundan önce” deki zamir ise, daha önce geçen:

“De ki: Ona ister îman edin” âyeti gereğince, Kur’ân-ı Kerîm’e aittir.

Her iki zamirin de Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’e ait olduğu ve yüce Allah’ın:

“Kendilerine… okununca” âyetinde Kur’ân-ı Kerîm zikredilerek başlanmıştır da denilmiştir.

Kur’an’ı insanlara ağır ağır okuman için ayet ayet ayırdık ve onu parça parça indirdik.

Diyanet Vakfı
Biz onu, Kuran olarak, insanlara dura dura okuyasın diye (ayet ayet, sure sure) ayırdık; ve onu peyderpey indirdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz, onu insanlara ağır ağır okuyasın diye, bölüm bölüm ayırdığımız bir Kur’ân olarak (indirdik). Biz, onu kısım kısım indirdik.

“Biz, onu, insanlara ağır ağır okuyasın diye, bölüm bölüm ayırdığımız bir Kur’ân olarak (indirdik).” Sîbeveyh’in görüşüne göre (……..) Bir Kur’ân olarak” ifadesi, zahir olan fiilin tefsir ettiği mahzııf bir fiil ile nasb edilmiştir. Cumhûr burada; “(……..): Biz onu… ayırdık” kelimesinin “ra” harfini şeddesiz okumuşlardır ki, bu da onu açıkladık, vuzuha kavuşturduk ve o kitapta hak ile batılı birbirinden ayırt ettik, demektir. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır. İbn Abbâs da onu tafsil ettik (geniş geniş açıkladık) diye açıklamıştır.

İbn Abbâs, Ali, İbn Mes’ûd, Ubey b. Ka’b, Katade, Ebû Recâ ve en-Nehaî ise, “ra” harfini şeddeli okumuşlardır. Biz, onu bir defada değil de peyder pey biri diğeri arkasında, bölümler halinde indirdik, demektir. Ancak, İbn Mes’ûd ile Ubeyy’in kıraatinde; “(……): Senin üzerine kısım kısım onu indirdik” anlamında okumuşlardır.

Kur’ân-ı Kerîm’in ne kadarlık bir süre zarfında indiği hususunda görüş ayrılığı vardır. Yirmibeş senede indiği söylendiği gibi, İbn Abbâs yirmi üç senede, demiştir. Enes, yirmi yılda inmiştir, demiştir. Bu ise, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yaşı ile ilgili görüş ayrılığına göre değişmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’in dünya semasına bir defada indiği hususunda ise herhangi bir görüş ayrılığı yoktur. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde geçmiş bulunmaktadır.

“Ağır ağır okuyasın.” Uzun süre zarfında, arka arkaya bölümler halinde okuyasın, demektir. Bu açıklama İbn Mes’ûd’un kıraati ile uygunluk arzetmektedir. Yani Biz, o Kur’ânı âyet âyet ve sûre sûre indirdik. Birinci görüşe göre ise; “(……..): Ağır ağır okuyasın” ifadesi, tilavet ve tertibinde onu ağır ağır okuyasın, anlamına gelir. Bu açıklamayı da Mücahid, İbn Abbâs ve İbn Cüreyc yapmışlardır. Bu da Kur’ân okuyan kimsenin kıraati ağır ağır, tertil ile, ve Kur’ân lâfzının fazlalık ya da eksiklik ile değiştirilmesine götürecek şekilde neşe verici nağmelere kaçmaksızın, mümkün olduğu kadarıyla güzel ve hoş bir seda ile okuması demektir. Çünkü, Kitab(ımız)ın baştaraflarında da geçtiği üzere lafızda fazlalık ya da eksiklik ile okuyuşlar haramdır.

Kıraat âlimleri; “(……..): Ağır ağır” deki “mim”i, -İbn Muhaysın müstesnâ- ötreli okumuşlardır. İbn Muhaysın buradaki “mim” harfini üstün okumuştur. Nitekim bu kelimenin mastarı hem “mim” harfi üstün, hem ötre, hem de esreli olarak üç türlü de okunabilir. Malik dedi ki:

“Ağır ağır okuyasın” tane tane ve kelimeleri tek tek anlaşılır bir şekilde okuyasın, demektir.

“(……..); Biz, onu kısım kısım indirdik” âyetinde, önceki husus dolayısıyla mastar ile te’kiei ve mübalağa yapılmıştır. Yani Biz, o Kur’ân-ı Kerîmi ardı arkasına bölümler halinde indirdik. Eğer bütün farzları aynı anda yerine getirmeleri istenmiş olsaydı, ürküp kaçarlardı.

Onu hak ile indirdik ve o da hak ile indi. Seni ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.

Diyanet Vakfı
Biz Kuranı hak olarak indirdik; o da hakkı getirdi. Seni de ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz, onu hak olarak indirdik, o da hak olarak indi. Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.

“Biz onu hak olarak indirdik, o da hak olarak indi” âyeti, bundan önce geçen mucizeler ile Kur’ân-ı Kerîme dair açıklamalarla ilişkilidir. Zamir, Kur’âna racidir.

“O da hak olarak indi” âyetindeki tekrarın açıklaması da şöyledir: Birincisi: Biz, onun hak olarak indirilmesini vacip kıldık. İkincisinin anlamı ise: Hakkı bünyesinde taşıyarak indi, anlamında olabilir. Mesela bir kimsenin, “elbiseleri ile çıktı” ifadesinin, elbiseleri üzerinde olduğu halde çıktı, anlamında olması gibi.

“(……..): Hak olarak” âyetindeki birinci “be”nin, “beraber” demek olup, hak ile beraber anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da; “(……..): Emir, kılıcı yanında olduğu halele bindi” demektir.

“Hak olarak indi” ise, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ineli demektir. “(……..): Zeyd’in yanına inelim” tabiri de böyledir. Anlamın şöyle olabileceği de söylenmiştir: Biz, onun hak ile inmesini takdir ettik ve o da böylece indi.

Ondan sonra İsrailoğullarına dedik ki: “Yeryüzünde oturun. Sonra ahiret vaadi geldiğinde sizi topluca getiririz.”

Diyanet Vakfı
Arkasından da İsrailoğullarına: «O topraklarda oturun! Ahiret vadi tahakkuk edince, hepinizi toplayıp bir araya getireceğiz» dedik.

Kurtubi Tefsiri
Ondan sonra İsrailoğullarına şöyle dedi: “O yere siz yerleşin. Sonra âhiret vaadi gelince onları da sîzi de bir araya getireceğiz.”

“Ondan” yani, onun suda boğulmasından

“sonra İsrailoğullarına şöyle dedik: O yere” Şam ve Mısır topraklarına

“siz yerleşin. Sonra, âhiret” yani kıyâmet

“vaadi gelince, onları da sizi de bir araya getireceğiz.” Kabirlerinizden her bir yerden birbirinize karışmış olarak, birbiriyle tanışmayanlar olarak ve sizden hiçbir kimsenin kendi aşiret ve kabilesine doğru gitmesi sözkonusu olmaksızın haşredeceğiz.

İbn Abbâs ve Katade dediler ki: Biz, hepinizi değişik cihetlerden getiririz. Anlam birdir. el-Cevherî şöyle demektedir: kef if: Bir araya gelmek, getirmek: Çeşitli kabilelerden bir araya gelen insanlar demektir. Mesela; “(……..): Karmakarışık halde geldiler, bir arada geldiler” demektir. Yüce Allah’ın; “(……..): Sizi de bir araya getireceğiz” âyeti, bir arada ve birbirinize karışmış olarak getireceğiz, demektir. Bir yemek, iki veya daha fazla türün karışımından meydana gelmiş ise ona: (……..) denilir. “(……..): Filan filanın arkadaşıdır” demektir. el-Esmaî de şöyle demektedir: Lef if: Çoğul isim olup tekili yoktur ve çoğul gibidir. Yani: Onlar, Mahşer vaktinde kabirlerinden birbirini tanımayan ve birbirine karışmış, etrafa darmadağınık halde yayılmış çekirgeler gibi çıkacaklardır.

el-Kelbî de şöyle demektedir: “Sonra âhiret vaadi gelince” âyeti, Îsa (aleyhisselâm)’ın semâdan gelişi anlamındadır.

Onları yeryüzünden sürmek istedi, fakat biz onu ve onunla beraber olanların hepsini boğduk.

Diyanet Vakfı
Derken, Firavun onları ülkeden çıkarmak istedi. Bu yüzden biz onu ve maiyyetindekilerin hepsini (denizde) boğduk.

Kurtubi Tefsiri
Bunun üzerine onları o yerden sürüp çıkarmak istedi. Biz de onu beraberindekilerle birlikte suda boğuverdik.

“Bunun üzerine onları o yerden sürüp çıkarmak istedi.” Yani Fir’avun, Hazret-i Mûsa ile İsrailoğullarını öldürmek yahut uzaklaştırmak suretiyle Mısır topraklarından çıkarmak istemişti. Allah ise onu helâk etti.

Dedi ki: “Andolsun, bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi apaçık deliller olarak indirdiğini sen de bilmektesin. Ey Firavun! Gerçekten ben de seni yok edilmiş biri sanıyorum.”

Diyanet Vakfı
(Musa Firavuna:) «Pek ala biliyorsun ki, dedi, bunları, birer ibret olmak üzere, ancak, göklerin ve yerin Rabbi indirdi. Ey Firavun! Ben de senin hakikaten mahvolduğunu sanıyorum!»

Kurtubi Tefsiri
O da demişti ki: “Yemin olsun ki bunları, birer ibret olmak üzere göklerin ve yerin Rabbinden başka kimsenin indirmediğini bilmişsindir. Fir’avun! Ben de seni gerçekten helâk edilmiş sanıyorum.”

“O da demişti ki: Yemin olsun ki bunları” yani bu dokuz âyeti,

“birer ibret” yani, yüce Allah’ın kudretine ve vahdaniyetine delil olarak kullanılacak belgeler

“olmak üzere göklerin ve yerin Kabbinden başka kimsenin indirmediğini” burada indirmek, var etmek anlamındadır,

“bilmişsindir.”

“(……..): Bilmişsin” şeklinde “te” harfi üstün olarak, Fir’avun’a hitap olmak üzere okunmuştur. el-Kisaî ise te harfini ötreli olarak okumuştur. (O takdirde: Bilmişimdir, anlamındadır), Ali (radıyallahü anh) ın da kıraati budur ve o şöyle demiştir: Allah’a yemin olsun ki, Allah’ın düşmanı bunu bilmiş değildir. Ancak bilen Mûsa (aleyhisselâm)’dır. Bunun üzerine ben İbn Abbâs’a durumu bildirelim, o bana: Buradaki “te” harfi üstün iledir, dedi ve yüce Allah’ın:

“Kalpleri onlara inandığı halde zulümle büyüklenmeleri sebebiyle onları inkâr ettiler.” (en-Neml, 27/14 ) âyetini delil gösterdi ve inadı Fir’avun’a nisbet etti.

Ebû Ubeyde şöyle demektedir: Bizce kabul edilen kıraat şekli “te” harfinin üstün okunuşudur. İbn Abbâs’ın delil gösterdiği husus dolayısıyla daha sahih olan da budur. Çünkü, Mûsa (aleyhisselâm) davet eden elçi kendisi olmakla birlikte: “Ben bilmişimdir” diyerek delil getirmez. Bütün bunlarla birlikte Hazret-i Ali’den bu kıraat sahih olarak nakledilmiş olsaydı, hiç şüphesiz delil olurdu. Ancak, ondan böyle bir kıraat sabit değildir. Bu kıraat, Külsum el-Muradî’den nakledilmektedir ki, o tanınmayan ve meçhul bir ravidir. el-Kisaî’den başka herhangi bir kimsenin bu şekilde okuduğunu bilmiyoruz.

Şöyle de denilmiştir: Mûsa (aleyhisselâm), bu mucizelere dair bilgiyi Fir’avun’a izafe etmiştir. Çünkü Fir’avun, sihirbazların nelere güç yetirebileceğini bilen birisi idi. Hazret-i Mûsa’nın yaptığının benzerini hiç bir sihirbazın yapamayacağını ve ancak eşyayı yaratan, göklere ve yere malik olan kimsenin bunlara güç yetirebileceğini bilmişti.

Mücahid de şöyle demektedir: Soğuk bir kış gününde Hazret-i Mûsa, Fir’avunun yanına gireli. Üzerinde giyindiği kadife bir elbisesi vardı. Hazret-i Mûsa, asasını bırakır bırakmaz bir ejderha oluverdi. Fir’avun, bulunduğu yerin iki tarafının da, ağzının içerisinde olduğunu görü verdi, bundan dehşete kapılarak, üzerindeki kadife elbisesini pisletti.

“Fir’avun, ben de seni gerçekten helâk edilmiş sanıyorum” âyetindeki sanmak (zan), tahkik anlamındadır. “(……..)-. Helâk olmak” da helâk olmak ve hüsrana uğramak anlamındadır. Şair el-Kümeyt şöyle demektedir:

“Kudâ’a, Yemenli olmaktan dolayı hüsrana

Uğratılmış ve hüsrana uğramış olduğunu gördü.”

Bunun lanetlenmiş olmak anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu anlamı, el-Minhâl, Saîd b. Cübeyr’den, o, İbn Abbâs’dan rivâyet etmiştir. Ebân b. Tağlih de böyle açıklamış ve şu beyi ti nakletmiştir:

“Ey Kavmimiz, akılsızlık ederek bizimle Savaşmayı istemeyiniz

Şüphesiz beyinsizlik de, haddi aşmak da lanetlenmiş bir şeydir.”

Meymûn b. Milinin da, İbn Abbâs’dan bunun “kıt akıllı” anlamında olduğunu söylediğini nakletmektedir.

el-Me’mûn bir adama bakmış, ve ona: Ey mesbûr diye hitap edince, bu kelimenin ne anlama geldiği ona sorulunca şu cevabı vermiş: er-Reşîd dedi ki: el-Mansur, bir adama: Mesbur dedi. Ben ona bunun ne anlama geldiğini sordu m, o da bana: Bana Meymûn b. Mihrân anlattı… diyerek, İbn Abbâsin bu açıklamasını zikretti.

Katade ise helâk olmuş anlamına geldiğini söylemiştir. Yine Katade ile el- Hasen ve Mücahid’den, helake uğramış anlamına geldiğini söyledikleri nak- ledilmiştir. “Sübûr” helâk oluş anlamındadır. “(……..); Allah, düşmanı helâk etti” demektir.

Hayırdan alıkonulmuş, engellenmiş anlamında olduğu da söylenmiştir. Dil bilginleri de: “(……..): Seni bu işten engelleyen, alıkoyan nedir?” tabirini nakletmişlerdir. Yine; “(……..): Allah onu engelledi, engeller” tabirini de nakletmişlerdir.

İbnü’z-Ziba’ri der ki:

“Sapıklık yollarını izlemekte şeytan ile aynı yolda gidiyordum

Kim şeytanın meylettiği gibi saparsa şüphesiz ki o, helâk olmuş demektir.”

ed-Dahhâk “mesbûr’in, büyülenmiş anlamına geldiğini söylemiştir. Ancak, Hazret-i Mûsa da Fir’avuna, kendisine söylediği sözün bir benzerim farklı lâfız ile söylemiş ve böylece cevap vermiş olmaktadır.

İbn Zeyd ise bu kelimenin, “ahmak ve akılsız” anlamına geldiğini söylemiştir.

Andolsun, Musa’ya dokuz apaçık ayet verdik. İsrailoğullarına sor; onlara geldiği zaman Firavun ona dedi ki: “Ey Musa! Gerçekten seni büyülenmiş sanıyorum.”

Diyanet Vakfı
Andolsun biz, Musaya açık açık dokuz ayet verdik. Haydi İsrailoğullarına sor. Musa onlara geldiğinde Firavun ona, «Ey Musa! dedi, senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum!»

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, Mûsa’ya apaçık dokuz âyet verdik. İşte İsrailoğullarına sor! O, onlara geldiğinde Fir’avun ona: “Ey Mûsa! Ben seni herhalde büyülenmiş sanıyorum” demişti.

“Yemin olsun ki Biz, Mûsa’ya apaçık dokuz âyet verdik.” Bu âyetler hakkında farklı görüşler vardır. Bunun, kitabın âyetleri anlamında olduğu söylenmiştir. Nitekim Tirmizî ve en-Nesâî, Safvân b. Assâl el-Muradîden rivâyetlerine göre iki yahudiden birisi arkadaşına; Seninle şu peygambere gidelim, ona soralım. Arkadaşı: Sen, onun için peygamber deme. Çünkü eğer o bizim sözlerimizi işitecek olursa, onun dört gözü olur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gidip ona, yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki Biz Mûsa’ya apaçık dokuz âyet verdik” âyetine dair soru sordular. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurdu: “Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin, hak ile olması müstesna Allah’ın haram kıldığı canı öldürmeyin, hırsızlık yapmayın, büyücülük yapmayın, suçsuz bir kimseyi yöneticiye jurnalleyerek onu öldürmesine sebep olmayın, faiz yemeyin, namuslu ve iffetli bir kadına iftirada bulunmayın ve Savaştan da kaçmayın. -Şüphe Şu’be’dendir- Ve özel olarak sizin için ey Yahudi topluluğu! Cumartesi gününde haddi aşmayın.” Bunun üzerine el ve ayaklarını öperek şöyle dediler: Şehadet ederiz ki, gerçekten sen bir peygambersin. Şöyle buyurdu: “Peki, sizi İslâm’a girmekten alıkoyan nedir?” Şöyle dediler: Dâvûd, zürriyeti arasında sürekli bir peygamber bulunsun diye dua etmişti. Biz de eğer İslâm’a girecek olursak yahudilerin bizi öldüreceğinden korkarız. Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 14; Nesâî, Tahrimud-Dem 18. el-Bakara Sûresi’nde de (2/65. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Buradaki âyetlerin, mucizeler ve delil teşkil edici belgeler oldukları da söylenmiştir. İbn Abbâs ve ed-Dahhak da şöyle demişlerdir: Dokuz âyetten (mucizeden) kasıt; asa, el, dil deniz, tufan, çekirgeler, haşerât, kurbağalar ve kan olarak verilen ayrı ayrı mucizelerdir.

el-Hasen ve en-Nehaî derler ki: Bunlar, el-A’raf Sûresi’nde (7/133. âyet-i kerimede) sözü edilen beş mucizedir. Bu sözleriyle tufan ile ona atfedilen (çekirge, haşerât, kurbağalar ve kan) mucizeleri ile ek asa, kıtlık yılları ve mahsullerin eksikliği mucizeleridir.

el-Hasen’den de buna benzer bir rivâyet nakledilmiştir. Şu kadar var ki o, kıtlık yılları ile mahsullerin eksikliğini bir mucize olarak kabul etmekte, dokuzuncusunu ise asasının, sihir diye uydurdukları şeyleri yutuvermesi olarak saymaktadır. Malik’den de böyle bir rivâyet gelmiştir, ancak o da kıtlık yılları ile mahsullerin eksiltilmesi yerine, denizin yarılması ile dağın kaldırılması mucizelerini zikreder.

Muhammed b. Ka’b da der ki: Bunlar, el-A’raf Sûresi’nde sözü edilen beş mucize ile deniz, asa, taş ve mallarının yerin dibine geçirilmesi mucizeleridir. Bütün bu mucizelerin geniş açıklamaları daha önceden geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamd olsun.

“İşte İsrailoğullarına sor. O, onlara geldiğinde…” Yani, ey Muhammed!

Mûsa, -Yûnus Sûresi’nde açıklaması geçtiği üzere- (bk. 10/88. âyet) bu mucizeleri onlara getirdiğinde onlara sor! Bu, yahudilerin Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söylediklerinin doğruluğunu bilip anlamaları (istifham) kastıyla bir soru sormaktır.

“Fir’avun ona: Ey Mûsa! Ben seni her halde büyülenmiş sanıyorum demişti.” Garip fiilleriyle büyü yapan birisi zannediyorum, demektir. Bu açıklamayı el-Ferrâ” ve Ebû Ubeyde yapmışlardır. Böylelikle o, ism-i mef’ûlü ism-i fâil yerine kullanmıştır. Tıpkı ( ism-i mef’ûl olarak); “bu uğursuzdur, bu da uğurludur” demek isterken, meş’ûm ve meymun fiillerini kullanmak gibi.

Aklanmış diye ele açıklandığı gibi, yenik düşürülmüş ve buna mahkum edilmiş diye ele açıklanmıştır ki, bu açıklamayı Mukâtil yapmıştır. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır, bu açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs ve Ebû Nehîk’den nakledildiğine göre onlar, haber olarak; (………): İsrailoğullarını istedi” diye oku muşlardır. Yani Mûsa, Fir’avundan, İsrailoğullarını serbest bırakıp onların yollarında durmamasını ve kendisiyle birlikte İsrailoğullarını göndermesini istedi.

De ki: “Rabbimin rahmet hazinelerine sahip olsaydınız, harcama korkusuyla onları tutardınız.” İnsan çok cimridir.

Diyanet Vakfı
De ki: Rabbimin rahmet hazinesine eğer siz sahip olsaydınız, harcanır korkusuyla kıstıkça kısardınız. İnsanoğlu da pek eli sıkıdır!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Eğer siz, Rabbimin rahmet hazinelerine sahip olsaydınız, o zaman tükenir korkusuyla muhakkak cimrilik ederdiniz.” Zaten insan çok cimridir.

“De ki: Eğer siz, Rabbimin rahmet hazinelerine” rızık hazinelerine, nimet hazineleri diye de açıklanmıştır ve bu daha genel bir açıklamadır.

“Sahip olsaydınız, o zaman tükenir korkusuyla muhakkak cimrilik ederdiniz.” Bu âyet onların: MÂişetimizin darlığı genişlesin diye

“bize yeryüzünden bir pınar fışkırtmadıkça asla sana inanmayacağız” (el-İsrâ, 17/90) sözlerinin bir cevabıdır.

Yani eğer sizin mÂişetiniz genişleyecek, rahatlayacak olursa, yine de cimrilik edersiniz.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Yaratıklardan herhangi bir kimse, Allah’ın hazinelerine sahip olursa, yüce Allah’ın bunlardan cömertçe infakta bulunduğu gibi, bu mahluk harcamada bulunmayacaktır. Bunun da iki sebebi var: Birincisi o, mutlaka bunun bir bölümünü kendi nafakası ve kendisine fayda sağlayacak şeyler için ayrı tutar, ikincisi ise o, fakirlikten korkar ve yokluktan çekinir. Yüce Allah ise varlığı itibariyle bu iki halden de yüce ve münezzehtir. Bu âyet-i kerimede “infak” kelimesi; fakirlik anlamındadır, İbn Abbâs ve Katade de böyle demişlerdir. Dilcilerin naklettiklerine göre, (……..) ifadeleri, kişinin malı azaldı, anlamınadır.

“Zaten insan çok cimridir.” Oldukça eli sıkıdır, cimridir, manasınadır.

“(……..); Aile halkının nafakasını daralttı, cimrilik etti” demektir. (……..) ile, (…..) de aynı anlamdadır.

Bu âyet-i kerîme ile ilgili olarak iki görüş ileri sürülmüştür. Birincisine göre bu âyet özel olarak müşrikler hakkında inmiştir, bu görüş el-Hasen’e aittir. İkincisine göre de umumidir, bu da Cumhûrun görüşüdür, bunu da el-Maverdî nakletmektedir.

Görmediler mi ki, gökleri ve yeri yaratan Allah, onların benzerlerini yaratmaya kadirdir? Onlar için şüphe edilmeyen bir ecel koymuştur. Fakat zalimler inkârdan başkasını istemezler.

Diyanet Vakfı
Düşünmediler mi ki, gökleri ve yeri yaratmış olan Allah, kendilerinin benzerini yaratmaya da kadirdir! Allah, onlar için bir vade takdir etti. Bunda şüphe yoktur. Ama zalimler, inkarcılıktan başkasını kabullenmediler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, gökleri ve yeri yaratmış olan Allah’ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? Hem onlar için bir ecel tayin etti ki, onda hiçbir şüphe yoktur. Fakat zâlimler küfürde kalmaktan başkasında ayak diretmediler.

Yüce Allah onlara şöylece cevap vermektedir:

“Onlar, gökleri ve yeri yaratmış olan Allah’ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? Hem onlar için bir ecel tayin etti ki, onda hiç bir şüphe yoktur.”

İfadede takdim ve tehir olduğu söylenmiştir. Onlar, gökleri ve yeri yaratan, kendileri için hiçbir şüphe bulunmayan bir ecel tayin eden Allah’ın, onların benzerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi, demektir.

“Ecel” dünyada kaklıkları ve ondan sonra ölüm ile sonuçlanan süredir. . Bunda hiçbir şüphe yoktur, çünkü bu müşahede ile görülen bir husustur.

Bir diğer görüşe göre bu, onların:

“Yahut iddia ettiğin gibi gökyüzünü üzerimize parça parça düşürenin” (el-İsrâ, 17/92.) şeklindeki sözlerinin bir cevabıdır. Buradaki “ecel” in kıyâmet günü olduğu da söylenmiştir.

“Fakat zâlimler küfürde kalmaktan başkasında ayak diretmediler.” Yani müşrikler, ancak bu belirli eceli ve Allah’ın âyetlerini inkâr etme yolunu seçtiler, başkasına da yönelmediler. Şöyle de denilmiştir: Buradaki ecelden kasıt, öldükten sonra diriliş vaktidir ve bunda hiçbir şüphenin olmaması gerekir.

Bu, onların ayetlerimize inanmayıp: “Biz kemik ve toz olduktan sonra mı, gerçekten yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” demelerinin cezasıdır.

Diyanet Vakfı
Cezaları işte budur! Çünkü onlar, ayetlerimizi inkar etmişler ve: «Sahi bizler, bir kemik yığını ve kokuşmuş toprak olduktan sonra yeni bir yaratılışla diriltilmiş mi olacağız?» demişlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Bu, onların cezasıdır. Çünkü onlar âyetlerimizi inkâr ettiler ve: “Bir yığın kemik ve ufalanmış toprak olunca mı? Sahi biz mi yeniden yaratılıp diriltileceğiz”? dediler.

“Bu, onların cezasıdır. Çünkü onlar, âyetlerimizi inkâr ettiler.” Yani, bu azap onların inkârlarının cezasıdır.

“Ve: Bir yığın kemik ve ufalanmış toprak olunca mı? Sahi biz mi yeniden yaratılıp diriltileceğiz? dediler.” Ve böylelikle öldükten sonra dirilişi inkâr ettiler.

Allah kimi hidayete erdirirse, işte o doğru yoldadır. Kimi de saptırırsa, artık onun için O’ndan başka bir dost bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzüstü, kör, dilsiz ve sağır olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir. Ne zaman sönmek üzere olsa, biz onun alevini artırırız.

Diyanet Vakfı
Allah kime hidayet verirse, işte doğru yolu bulan odur; kimi de hidayetten uzak tutarsa, artık onlara, Allahtan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır bir halde yüzükoyun haşrederiz. Onların varacağı ve kalacağı yer cehennemdir ki, ateşi yavaşladıkça onun alevini artırırız.

Kurtubi Tefsiri
Allah, kimi hidâyete erdirirse, işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık bunlar için O’ndan başka asla veliler bulamazsın. Biz onları, kıyâmet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşredeceğiz. Varacakları yer cehennemdir. Alevi yavaşladıkça, Biz onlara alevini artırırız.

“Allah, kimi hidâyete erdirirse, işte doğru yolu bulan odur.” Yani, Allah onlara hidâyet verseydi, elbette onlar da hidâyete erişirlerdi.

“Kimi de saptırırsa artık bunlar için O’ndan başka asla veliler bulamazsın.” Hiç kimse onları hidâyete erdiremez.

“Biz onları, kıyâmet günü… yüzükoyun haşredeceğiz” âyeti ile ilgili iki türlü açıklama yapılmıştır. Birincisine göre bu, onların cehenneme hızlıca götürüleceklerini ifade eden bir tabirdir. Ve Arapların, bir topluluğun hızlıca geldiğini ifade etmek için kullandıkları:.” (……..): O kimseler, yüzleri üstü geldiler” tabirinden alınmıştır.

İkinci açıklamaya göre, kıyâmet gününde onlar cehenneme yüzleri üstü sürükleneceklerdir. Nitekim dünyada da ileri derecede tahkir ve işkence edilen kimselere de bu şekilde uygulama yapılır. Sahih olan açıklama da budur. Çünkü Enes yoluyla gelen hadise göre bir adam şöyle demiş: Ey Allah’ın Rasûlü, [yüzleri üzere haşredilecek kimseler (mi olacaktır)?] Hadisin yer aldığı kaynaklarda [ ] içindeki lâfızlara tekabül eden Arapça ifadeler yok Kâfir, yüzü üzere mi haşredilecektir? Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Onu iki ayak üzere yürüten, kıyâmet gününde yüzükoyun yürütmeye kadir değil midir?” Katade de, bu hadis kendisine ulaşınca: Evet, Rabbimizin izzeti için kadirdir, dedi. Bunu, Bulları ve Müslim rivâyet etmiştir. Buhârî, Tefsir 25. sûre 1: Müslim, Sıfatul-Münafikın 54: Delil olarak da bu yeterlidir.

“Körler, dilsizler ve sağırlar olarak.” İbn Abbâs ve el-Hasen dedi ki: Yani onlar, kendilerini sevindirecek şeyleri görmekten yana kör; herhangi bir delil ileri sürüp bu maksatla konuşmaktan yana dilsizler; kendilerine fayda sağlayacak şeyleri de işitemeyecek sağırlar olacaklardır. Bu açıklamaya göre duyu organları eski halleri üzere kalacaktır.

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar, Allah’ın kendilerini nitelendirmiş olduğu bu nitelikte haşredileceklerdir. Tâ ki bu da azaplarını daha bir artırıcı olsun. Sonra bu duyuları ateşte bir daha yaratılacak ve göreceklerdir. Çünkü yüce Allah:

“Günahkârlar, ateşi görünce içine düşeceklerin kendileri olduklarını anlayacaklar” ( el-Kehf, 18/53) diye buyurmaktadır. Yüce Allah’ın şu âyeti gereği de konuşacaklardır:

“Orada: Ölüm! diye feryad ederler.” (el-Furkan, 25/13) yüce Allah’ın şu âyeti gereği de işiteceklerdir:

“Onun, büyük bir öfke ile çıkaracağı şiddetli uğultusunu işiteceklerdir.” (el-Furkan, 25/12)

Mukâtil b. Süleyman da şöyle demiştir:

“Onlara:

“Yıkılın içerisine, bana da söz söylemeyin.” (el-Mu’minun, 23/108) denileceği vakit, kör olacaklar görmeyecekler, sağırlaşacaklar işitmeyecekler ve hiç bir şeyi anlayamayacak şekilde dilsiz olacaklardır.

Aşırı siyahlığı dolayısıyla ateşe girecekleri vakit kör olacaklar ve onlara: Yıkılın içerisine, benimle konuşmayın denileceği vakit ele, sözlerinin kesileceği, cehennemin uğultu ve kaynamasının, İşitmelerini alıp hiç bir şey işitemeyecek hale gelecekleri de söylenmiştir.

“Varacakları” yerleşecekleri ve kalacakları

“yer, cehennemdir. Alevi yavaşladıkça” ed-Dahhâk ve başkalarından rivâyete göre çimdikçe, Mücahid’e göre de söndükçe… demektir. “(……..)-. Ateş söndü, söner” denilir.

“(……..) Onu ben söndürdüm” demektir.

“Biz onlara alevini” alevli ateşi

“artırırız.” Alevinin dinmesi ise, acı ve ızdıraplarının eksilmesine de, azaplarının hafiflemesine de sebep olmayacaktır.

Bunun, “yavaşlamaya yüztuttukça…” anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Kuran okuduğunda” (el-İsra, 17/45) âyetinin, Kur’ân okumaya başlayacağında, Kur’ân okumak istediğinde … anlamda olması gibidir.

De ki: “Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, kullarını hakkıyla bilendir, hakkıyla görendir.”

Diyanet Vakfı
De ki: Benimle sizin aranızda gerçek şahit olarak Allah kafidir. Zira O, kullarını hakikaten bilip görmektedir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Benimle sizin aranızda gerçek şahid olarak Allah yeter. Gerçek şu ki O, kullarından gerçekten haberdardır, çok iyi görendir.”

Rivâyete göre Kureyş kâfirleri, yüce Allah’ın:

“Ben, Peygamber olarak gönderilmiş bir insandan başka bir şey miyim ki?” âyetini işittiklerinde şöyle demişlerdi: Peki, senin, Allah’ın Rasûlü olduğuna kim tanıklık eder? Bunun üzerine: “De ki: Benimle sizin aranızda gerçek şahid olarak Allah yeter. Gerçek şu ki O, kullarından gerçekten haberdardır, çok iyi görendir” âyeti ineli.

De ki: “Eğer yeryüzünde yerleşik yürüyen melekler olsaydı, biz de onlara gökten bir melek peygamber indirirdik.”

Diyanet Vakfı
Şunu söyle: Eğer yeryüzünde yerleşmiş gezip dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten, peygamber olarak bir melek gönderirdik.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Şayet yeryüzünde yerleşmiş yürüyen melekler olsaydı, Biz onlara gökten melek bir peygamber gönderirdik.”

Yüce Allah, bununla meleğin, ancak meleklere peygamber olarak gönderileceğini bildirmektedir. Şayet O, Âdemoğullarına bir melek göndermiş olsaydı, asli yaratılışında onu görmeye güç yetiremezlerdi. Şanı yüce Allah, bu gücü ancak peygamberlere vermiş ve buna tahammül edebilecek takati yalnız onlarda yaratmıştır. Bu da onlara bir belge ve bir mucize olsun diye böyledir.

el-En’âm Sûresi’nde de bunun benzeri bir âyet-i kerîme geçmiş bulunmaktadır ki, o da yüce Allah’ın:

“Sana, ne diye bir melek indirilmedi’? dediler. Eğer Biz, bir melek indirseydik, herhalde iş bitirilmiş olurdu. Ve sonra kendilerine bir süre verilmezdi. Eğer onu bir melek yapsaydık, onu elbette bir adam yapardık…” (el-En’âm, 6/8-9) âyetidir.

Buna dair açıklamalar da daha önceden (belirtilen âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

İnsanlara hidayet geldiğinde, onların iman etmelerine engel olan şey, sadece: “Allah, bir beşeri mi peygamber gönderdi?” demeleridir.

Diyanet Vakfı
Zaten, kendilerine hidayet rehberi geldiğinde, insanların (buna) inanmalarını sırf, «Allah, peygamber olarak bir beşeri mi gönderdi?» demeleri engellemiştir.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine hidâyet geldiği zaman insanları, îman etmekten alıkoyan tek şey, onların: “Allah bir insanı mı peygamber gönderdi?” demeleri olmuştur.

“Kendilerine hidâyet” yani, Allah tarafından peygamberler ve kitaplar ile Allah’a davet

“geldiği zaman, insanları îman etmekten alıkoyan tek şey onların” cahillik ederek:

“Allah bir insanı mı peygamber gönderdi? demeleri olmuştur.” Yani, Allah, insanlardan bir peygamber göndermeyecek kaçlar yücedir, demek istemişlerdir.

Yüce Allah bununla, onların aşırı inatlarını beyan etmektedir. Çünkü onlar. Sen de bizim gibisin. Bizim sana itaat etmemiz gerekmez, demişler ve Peygamberin getirdiği mucizeden gafil kalmışlardır.

“Îman etmek” deki birinci “(……..): …mek”, cer harfi düşürülmek suretiyle nasb mahallindedir. İkincisi ise, (demeleri deki “me”); “(……..): Alıkoyan” ile ref mahallindedir. Yani, insanları kendilerine hidâyet geldiğinde îman etmekten alıkoyan tek şey, onların: Allah Peygamber olarak bir insanı mı göndermiştir, demeleridir.

“Yahut altından bir evin olsun ya da göğe çıkasın. Göğe çıkmana da inanmayız, ta ki bize okuyacağımız bir kitap indiresin.” De ki: “Rabbimi tenzih ederim! Ben, ancak beşer bir peygamberim.”

Diyanet Vakfı
«Yahut da altından bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın. Bize, okuyacağımız bir kitap indirmediğin sürece (göğe) çıktığına da asla inanmayız.» De ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben, sadece beşer bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Yahut, altından bir evin olsun veya göğe çıkasın. Buna rağmen üzerimize okuyacağımız bir kitap indirmediğin sürece de çıktığına asla îman etmeyiz.” De ki: “Fesubhanallah! Ben, peygamber olarak gönderilmiş bir insandan başka bir şey miyim ki?”

“Yahut, altından bir evin olsun.” Buradaki zuhruf (mealde; altın) kelimesi, İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiğine göre altın diye açıklanmıştır. Asıl anlamı ise zinet demektir. Muzahraf, zinetlenmiş, süslenmiş anlamındadır. “Zehârifü’l-mâ”, sudaki yollar demektir. Mücahid der ki: Ben, “zuhruf”un ne olduğunu bilmiyordum. Nihayet İbn Mes’ûd’un kıraatinde “(……..): Altından bir evin” ifadesini gördüm. Yani bizler, sende gördüğümüz bu fakirlik dururken sana itaat edecek değiliz (demek istemişlerdi).

“Veya göğe çıkasın” yükselesin. “(……..): Merdivende yükseldim, yükselirim, yükselmek” denilir. (……..) de onun gibidir.

“Buna rağmen, üzerimize okuyacağımız bir kitap” yani, Allah’dan her birimize ayrı ayrı gönderilmiş bir kitap

“indirmediğin sürece de çıktığına” yani, senin çıkışma

“asla îman etmeyiz.” Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Hatta onlardan herbiri kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister.” (el-Müddesir , 74/52)

“(……..): De ki: Fesubhanallah.” Mekke ve Şam ahalisi bunu:

“(……..): Dedi ki: Fesubhanallah” diye okumuşlardır ki, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kastedilmektedir. Yani, Hazret-i Peygamber, yüce Allah’ı herhangi bir şeyden acze düşmekten, herhangi bir fiilde ona itiraz edilmekten tenzih etmiştir.

Şöyle de denilmiştir: Bütün bunlar, onların aşırı küfürleri ve olmadık tekliflerinin hayret edilecek şaşırtıcı bir şey olduğunu ortaya koymaktadır.

Diğerleri ise, emir olarak “de ki” diye okumuşlardır ki: Ey Muhammed, onlara de ki; demektir. “Ben, peygamber olarak gönderilmiş bir insandan başka bir şey miyim ki!” Yani ben, ancak Rabbimden bana vahyolana tabi olurum. Allah ise, insanların kudreti içerisinde olmayan bu şeylerden dilediğini yapar. Siz, insanlardan herhangi bir kimsenin bu gibi mucizeleri getirdiğini hiç işittiniz mi?

Kimi inkarcılar; Bu ikna edici bir cevap değildir, demişlerdir. Ancak, onlar bu sözlerinde yanılmışlardır. Çünkü, onlara cevap vererek şöyle demiştir: Ben, ancak bir beşerim. Benden istediklerinizden hiç bir şeyi yapabilecek kudrete malik değilim. Ve ben, Rabbime bu gibi tekliflerde bulunmak imkânına da sahip değilim. Benden önceki peygamberler de ümmetlerine, isteyip arzuladıkları herşeyi getirmiş değillerdir. Benim yolum da onların yoludur. Onlar, Allah’ın kendilerine vermiş olduğu peygamberliklerinin doğruluğuna delil teşkil eden mucizeler ile yetiniyorlardı. Kavimlerine karşı delillerini ortaya koyduktan sonra artık, kavimlerinin bunlar dışında birtakım mucizeler teklif etmeleri gerekmez. Eğer, Allah’ın onların teklif ettikleri her türlü mucizeyi isteklerine uygun olarak getirmesi gerekli bir şey olsaydı, aynı şekilde onların seçip istedikleri kişileri de peygamber olarak göndermesi gerekirdi. Her bir kimsenin de ben, benden başkasının talep ettiğinden farklı bir başka mucize veya âyet bana da verilmedikçe îman etmem, demesi de gerekirdi. Bu ise, tedbir ve idarenin insanlara havale edilmesi sonucunu verir. Oysa tedbir ve idare ancak yüce Allah’a aittir.

“Yahut, dediğin gibi gökyüzünü üzerimize parça parça düşüresin; ya da Allah’ı ve melekleri karşımıza getiresin.”

Diyanet Vakfı
«Yahut, iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten parçalar yağdırmalısın veya Allahı ve melekleri gözümüzün önüne getirmelisin.»

Kurtubi Tefsiri
“Yahut, iddia ettiğin gibi, gökyüzünü üzerimize parça parça düşüresin; Allah’ı ve melekleri karşımıza topluca getiresin.

“(……..): Yahut… gökyüzünü… düşüresin” şeklinde genelin okuyuşudur. Mücahid ise, “(……..) Yahut gökyüzü… düşsün” şeklinde fiili semaya isnad ile okumuştur.

“Parça parça” kelimesi, İbn Abbâs ve başkalarından rivâyete göre “(……..) Parçalar” demek olup (……..) in çoğuludur. Nafi’, İbn Âmir ve Âsım’ın kıraati de böyledir. Diğerleri ise “sin” harfini sakin olarak; (……..) diye okumuşlardır. el-Ahfeş der ki: “Sin” harfini sakin olarak okuyan bu kelimeyi tekil okumuş olur. “Sin” harfini üstün okuyan da çoğul okumuş olur.

el-Mehdevî der ki: “Sin” harfini sakin okuyan kimsenin bu okuyuşuna göre bunun; “(……..): Bir parça” nın çoğulu olması mümkün olduğu gibi, “bir şeyi örttüm” anlamındaki (……..) den mastar olması da mümkündür. Onlar, sanki semayı üzerimizi kapatacak şekilde üzerimize düşür, demiş gibi olur- lar. el-Cevherî de şöyle demektedir: “(……..); Bir şeyin bir parçası” demektir. Meselâ, “(……..): Bana elbisenden bir parça ver” denilir. Bunun çoğulu da (……..) ile, (……..) şeklinde gelir. (……..) ile, (……..)ın aynı şeyler olduğu da söylenmektedir.

“Yahut, Allah’ı ve melekleri karşımıza” Katade ve İbn Cüreyc’den nakledildiğine göre, karşımızda onları görecek şekilde

“topluca getiresin.” ed-Dahhak ve İbn Abbâs ise, kefil olarak getiresin, diye açıklamışlardır. Mukâtil , şahit olarak diye açıklamıştır. Mücahid ise, “kabil” kelimesi, kabilenin çoğuludur. Yani, çeşitli melekleri kabile kabile getiresin. Bir diğer açıklamaya göre senin, bunu getireceğine dair bize taahhüdde bulunan kefiller olarak getiresin, demektir.

“Ya da senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olsun da içlerinden ırmaklar akıtasın.”

Diyanet Vakfı
«Veya senin bir hurma bahçen ve üzüm bağın olmalı; öyle ki, içlerinden gürül gürül ırmaklar akıtmalısın.»

Kurtubi Tefsiri
“Yahut senin hurmalıklardan, asmalardan bir bahçen olsun da aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtasın.

Katade; “(……..): Yahut… bir bahçen olsun” şeklinde (“te” yerine “ye” ile ) okumuştur.

“Aralarından” ortasından demektir.

Dediler ki: “Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana inanmayacağız.”

Diyanet Vakfı
Onlar: «Sen, dediler, bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız.»

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Bize, yeryüzünden bir pınar fışkırtmadıkça asla sana inanmayacağız.

“Dediler ki: Bize, yeryüzünden bir pınar fışkırtmadıkça asla sana inanmayacağız” âyeti, Rabia’nın oğulları Utbe ve Şeybe ile Ebû Sübyan, en-Nadr b. el-Haris, Ebû Cehil, Abdullah b. Ebi Ümeyye, Ümeyye b. Halef, Ebû’l-Bahteri, el-Velid b. el-Muğire ve buna benzer Kureyşin ileri gelen kimseleri hakkında inmiştir.

Şöyle ki: Bunlar, Kur’ân-ı Kerîme karşı ona benzer bir örnek getirmekten yana acze düştüklerinde, mucize olarak onu kabul etmeye yanaşmayınca -İbn İshak ve başkalarının naklettiklerine göre- güneşin batışından sonra Kâ’be’nin arka tarafında bir araya geldiler. Sonra biri diğerine: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a haber gönderin, onunla konuşun, onunla tartışın ki, bu konuda ona karşı (yapacağınız muamelede) mazur gorillesiniz. Ona, kavminin ileri gelenleri seninle konuşmak üzere bir araya gelip toplandılar. Yanlarına gel, diye haber gönderdiler. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) konuştuğu şeyler hakkında (olumlu) bir kanaate sahip oldular zannı ile yanlarına geldi.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), onların doğruyu bulmalarını çok arzu eder, onların zora ve sıkıntıya düşmeleri ona ağır gelirdi. Nihayet gelip yanlarına oturdu. Ona, ey Muhammed, dediler. Biz. sana seninle konuşalım diye haber gönderdik. Allah’a yemin ederiz ki, senin kavmini karşı karşıya bıraktığın böyle bir durumla Araplar arasından herhangi bir kimsenin kendi kavmini karşı karşıya bıraktığını bilmiyoruz. Sen atalara sövdün, dini ayıpladın, ilahlara dil uzattın, akılları beyinsizlikle suçiadın, topluluğumuzu dağıttın. Ne kadar çirkin bir şey varsa bizimle senin aranda onu ortaya çıkarmaktan geri kalmadın. -Ona, bu ya da buna benzer sözler söylediler- Eğer sen bu sözü bize getirmekle bir mal sahibi olmak peşinde isen, senin için aramızdan mal toplarız, malı en çok olanımız sen olursun. Eğer sen bu yolla aramızda şeref sahibi olmayı arzu ediyorsan, biz seni kendimize baş yaparız. Eğer bu yolla başımıza kral olmak istiyorsan, seni başımıza kıral yaparız. Eğer sana bu gelen, zaman zaman sana görünen bir cin olup seni etkisi altına almış bulunuyor ise, bundan dolayı biz seni tedavi etmek için mallarımızı harcamaya hazırız. Ta ki, sen bu cinin etkisinden kurtulup senin iyileşmeni sağlayalım veya sana karşı yapabileceklerimizi tamamıyla yapmış olarak mazur görülelim.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara şöyle dedi: “Bende, söylediklerinizin hiç birisi yok. Ben, size bu getirdiklerimle ne sizin mallarınıza sahip olmak istiyorum, ne aranızda şeref sahibi olmak, ne size kıral olmak istiyorum. Ancak, Allah beni sizlere bir peygamber olarak göndermiş, üzerime bir Kitap indirmiş, bana size, müjdeleyip, uyarıp korkutan bir kişi olmamı emretmiştir. O bakımdan ben de sizlere Rabbimin asaletlerini tebliğ ettim. Size, samimiyetle öğüt verdim. Eğer benim bu getirdiklerimi kabul ederseniz, işte bu sizin dünya ve âhiretteki büyük bir payınız olur. Eğer onu, bana karşı durarak reddedecek olursanız, Allah benimle sizin aranızda hüküm verinceye kadar Allah’ın emri üzere sabrederim.” Hazret-i Peygamber de onlara bu şekilde veya buna benzer, sözlerle cevap verdi.

Onlar: Ey Muhammed dediler. Eğer bizim sana yaptığımız bu tekliflerden herhangi birisini kabul etmiyor isen, sen de biliyorsun ki, beldesi bizden daha dar, suyu bizden daha az, geçimi bizden daha zor hiç bir kimse yoktur. O halde bizim için, seni bu risalet ile gönderen Rabbinden dilekte bulun. Bu vadiyi bize oldukça daraltan bu dağları bizden yürütüp uzaklaştırsın. Topraklarımızı böylelikle düz ve geniş yapsın, bizlere Şam nehirleri gibi nehirler fışkırtsın. Atalarımızdan geçmiş olanları da diriltsin ve bu dirilteceği kimseler arasında da Kusay b. Kilab da bulunsun. Çünkü o, doğru sözlü, bilge bir insandı. Biz de ona senin söylediğin sözler hakkında sorular sorarız, hak mıdır yoksa batıl mıdır diye. Şayet bunlar, seni tasdik eder ve senden istediklerimizi de yapacak olursan, biz de seni tasdik ederiz. Ve böylelikle de senin Allah nezdindeki mevkiini de bilir, itiraf ederiz, dediğin gibi seni bir Peygamber olarak gönderdiğini kabul ederiz.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara dedi ki: “Ben, size bunlarla gönderilmedim. Ben size, Allah’dan benimle gönderdiği şeyleri getirdim. Benimle size tebliğ edilmek üzere gönderilen şeyleri de tebliğ etmiş bulunuyorum. Eğer onu kabul edecek olursanız, bu sizin dünya ve âhiretteki payınız olur. Eğer bana karşı durup onu reddedecek olursanız, Allah benimle sizin aranızda hüküm verinceye kadar Allah’ın emri üzere sabrederim.”

Bu sefer şöyle dediler: Eğer sen bizim için bunları yapmayacak olursan, o halde kendin için şunları iste: Rabbinden, seninle birlikte senin söylediklerini tasdik edecek ve senin adına bize karşı cevap verip sözlerimizi reddedecek bir melek göndermesini iste. Yine Rabbinden, sana bağlar bahçeler, köşkler, altın ve gümüşten hazineler vermesini iste. Böylelikle bizim seni gördüğümüz şekilde, rızık peşinde koşmak ihtiyacın olmasın. Çünkü sen, bizim yaptığımız gibi çarşı pazarlarda duruyor ve geçimini aramaya çalışıyorsun. (Bunlar olsun) ki, biz de eğer senin iddia ettiğin gibi bir Rasûl isen, Rabbinin nezdindeki fazilet ve yüksek mevkiini bilir ve itiraf ederiz.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara şöyle cevap verdi: “Ben, böyle bir şey yapmam. Ben, bu şekilde Rabbimden isteklerde bulunacak bir kimse değilim. Ve ben size bunlar için gönderilmiş de değilim. Allah, beni müjdeleyici ve korkutucu olmak üzere göndermiştir. -Veya buna benzer sözler söyledi- Eğer benim size bu getirdiklerimi kabul edecek olursanız, bu sizin dünya ve âhiretteki payınız olur. Eğer onu reddedip kabul etmeyecek olursanız, ben de Allah benimle sizin aranızda hükmünü verinceye kaçlar Allah’ın emri üzere sabrederim.”

Bu sefer şöyle dediler: O halde iddia ettiğin üzere, dilediği takdirde Rabbinin yapacağı şey olan göğü üzerimize parça parça düşür. Sen bunu yapmadıkça biz de sana asla îman etmeyeceğiz. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Aziz ve celil olan Allah, eğer bunu size yapmayı dileyecek olursa elbetteki yapar.”

Şöyle dediler: Ey Muhammed! Senin Rabbin, bizimi seninle birlikte oturacağımızı, sana neler soracağımızı ve senden isteyeceğimiz şeyleri bilmedi mi ki, senin bize ne şekilde karşılık vereceğini bundan önce niye öğretmedi ve eğer biz, senin bize bu getirdiklerini senden kabul etmeyecek olursak, bize ne yapacağım haber vermedi? Çünkü bize ulaştığına göre, sana bunları öğreten, kendisine “er-Rahmân” denilen Yemâmeli bir adamdır. Yemin olsun ki Allah’a, biz de ebediyen er-Rahmân’a. îman etmeyeceğiz. Artık ey Muhammed, bu söylediklerimiz bizim mazeretimizdir. Allah’a yemin olsun ki, biz seni bize bu yaptıklarınla başbaşa bırakmayacağız. Ya biz seni helâk ederiz, yahut sen bizi helâk edersin.

Onlardan birisi kalkıp: Biz, Allah’ın kızları olan meleklere ibadet ediyoruz, dedi.

Bir diğeri kalkıp: Sen, Allah’ı ve melekleri topluca karşımıza getirmedikçe asla sana îman etmiyeceğiz, dedi.

Onlar, bu sözleri Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a söyledikten sonra o da yanlarından kalkıp gitti. Onunla birlikte Abdullah b. Ebi Ümeyye b. el-Muğire b. Abdullah b. Ömer b. Mahzûm -ki, Hazret-i Peygamber’in halası olan Abdulmuttalib kızı Atike’nin oğludur- ona: Ey Muhammed dedi. Kavmin sana bunları arz etti, sen de onların tekliflerini kabul etmedin. Daha sonra onlar, kendileri için birtakım isteklerde bulunarak, senin söylediğin şekilde Allah nezdindeki mevkiini bilmek istediler, böylelikle seni tasdik edecek ve sana uyacaklardı. Ama sen yine onların isteklerini yerine getirmedin. Arkasından senden, kendin için kendileri vasıtasıyla senin onlara üstün olduğunu, Allah nezdindeki mevkiini bilebilecekleri bir takım şeyleri istemeni istediler, yine sen bunu yapmadın. Daha sonra, onları korkutageldiğin azâbın bir bölümünü olsun acilen başlarına getirmeni senden istediler, yine yapmadın -veya buna benzer sözler söyledi-. Allah’a yemin olsun ki sen, semaya doğru yükselen bir merdiven edinip de sonra benim gözümün önünde o merdivene tırmanıp semaya gitmedikçe, sonra da beraberinde senin dediğin gibi olduğuna tanıklık edecek dört meleğin geldiği bir belge de getirmedikçe sana îman etmeyeceğim. Allah’a yemin ederim, faraza bunu yapacak olsan dahi, yine de seni tasdik edeceğimi zannetmiyorum.. Bu sözleri söyleyip Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in yanından gitti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem.) da kavminin haber gönderip çağırdıklarında umutlandığı şekilde îman etmediklerini ve onların kendisinden alabildiğine uzaklaştıklarını görmesi dolayısıyla üzüntülü ve kederli bir şekilde ailesinin yanına döndü. İbn Hişâm, es-Siretu’n-Nebeviyye, I, 236-238. -Bütün bunlar İbn İshak’ın lâfızlarıdır-.

el-Vâhidî de İkrime’elen, o da İbn Abbâs’dan şöyle dediğini nakletmektedir: Bunun üzerine yüce Allah:

“Dediler ki: Bize, yeryüzünden bir pınar fışkırtmadıkça asla sana inanmayacağız” âyetini indirdi. el-Vâhidî, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân. s. 300-302’de aynı olayı naklettikten sonra bunları söylemektedir.

“(……..): Bir pınar” âyeti, Mücahid’den nakledildiğine göre su fışkırtan, suyun kaynadığı gözler demektir. Kelime, “yef’ûl” vezninde olup, “(……..): Kaynadı, fışkırdı, kaynar, fışkırır”dan gelmektedir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî, (……..): …Bize fışkırtmadıkça” şeklinde şeddesiz olarak okumuşlardır. Ebû Hatim de bunu tercih etmiştir. Çünkü “pınar” anlamındaki kelime tekildir. Ancak, -bir sonraki âyet-i kerimede- “ırmaklar akıtasın” anlamındaki; (……..) ın, şeddeli olduğunda ihtilâf etmemişlerdir. Ebû Ubeyd ise, bir önceki âyet-i kerimedeki kelime de böyle (şeddeli) dir demiştir. Ebû Hatim ise, hayır, onun gibi değildir. Çünkü birinci âyette geçen bu kelimeden sonra gelen “pınar” anlamındaki kelimedir ve bu da tekildir. İkincisinde geçen kelime ise “ırmaklar” anlamındaki kelime olup bu da çoğuldur. Şeddeli okuyuş ise teksire (çokluğa) delildir, demektedir. Ona da şöyle cevap verilmiştir: “Pınar” anlamındaki kelime tekil ise de maksat, -Mücahidin de dediği gibi- çoğuldur. “(……..): Pınar” demektir, çoğulu da; (……..) şeklinde gelir.

Andolsun, biz bu Kur’an’da insanlara her türlü misali verdik. Fakat insanların çoğu inkârdan başkasını kabul etmedi.

Diyanet Vakfı
Muhakkak ki biz, bu Kuranda insanlara her türlü misali çeşitli şekillerde anlattık. Yine de insanların çoğu inkarcılıktan başkasını kabullenmediler.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz, bu Kur’ân’da insanlara her örnekten türlü türlü açıklamalar yapmışızdır. Yine insanlardan pek çoğu küfürden başkasını kabul etmediler.

“Yemin olsun Biz, bu Kur’ân’da insanlara her örnekten türlü türlü açıklamalar yapmışızdır.” Yani, kendisinden ibret alınması gereken her türlü örneklerle değişik değişik açıklamalarda bulunduk. Türlü âyetler, ibretler, teşvikler, korkutmalar, emirler, yasaklar, öncekilerin kıssaları, cennet, cehennem ve kıyâmete dair açıklamalarda bulunduk.

“Yine insanlardan pek çoğu küfürden başkasını kabul etmediler.” Bununla, Mekke halkını kastetmektedir. Onlara hakkı açıkladı, önlerini açtı ve onun hak olduğu kendileri için besbelli oluncaya kadar da kendilerine mühlet verdi. Ancak onlar, hakkın apaçık ortaya çıktığı zamanda bile küfre sapmaktan başkasını kabul etmediler.

el-Mehdevî dedi ki: Kaderiyye’nin: Güç yetirebikliği şeyden yüzçeviren kimseden başkası hakkında “kabul etmedi (ebâ)” fiili kullanılamaz şeklindeki sözlerinde lehlerine delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü, kâfir her ne kadar imandan yüzçevirmesi dolayısıyla Allah onun hakkında îmana muktedir olamama hükmünü vermiş olmasından ve kalbini mühürlemesinden ötürü îman etme gücüne sahip değil idiyse de, bu hale gelmezden önce, genişlik ve mühlet dönemlerinde hakkı aramaya ve hakkı batıldan ayırt etmeye güç yetirmekte idi.

De ki: “İnsanlar ve cinler, bu Kur’an’ın benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirine yardımcı da olsalar, onun benzerini getiremezler.”

Diyanet Vakfı
De ki: Andolsun, bu Kuranın bir benzerini ortaya koymak üzere insü cin bir araya gelseler, birbirlerine destek de olsalar, onun benzerini ortaya getiremezler.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Yemin olsun, bu Kur’ân’ın bir benzerini getirmek için insanlar ve cinler bir araya toplansalar, birbirine yardımcı olsalar dahi yine benzerini getiremezler.”

Yani, şairlerin bir beyit şiir üzerinde yardımlaşarak onu düzelttikleri gibi birbirlerine yardım ve destek olsalar dahi bunu yapamazlar.

Ayet-i kerîme, kâfirlerin: Dilescyclik biz de bunun gibi bir söz söylerdik, demeleri üzerine inmiş ve yüce Allah da böylelikle onları yalanlamıştır.

Kitabın baş taraflarında (Mukaddime, Kur’ân icazı ile ilgili bahis) Kur’ân i’cazına dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.

“Yine benzerini getiremezler” âyeti “(……..): Yemin olsun eğer” lâfzındaki yeminin cevabıdır. (Bu fiil) şart kastı ile cezm edilmiş de olabilir. Şair şöyle demektedir:

“Bugün sana anlatılanlar, yemin olsun ki, eğer doğru iseler

Sen de oldukça sıcak bir günde güneşe karşı açıkta dur.”

Ancak Rabbinin rahmeti sebebiyledir. Şüphesiz O’nun lütfu senin üzerindedir, büyüktür.

Diyanet Vakfı
Ancak Rabbinin rahmeti (sayesinde Kuran baki kalmıştır). Çünkü Onun sana lütufkarlığı çok büyüktür.

Kurtubi Tefsiri
Ancak, Rabbinden bir rahmet olmak üzere. Gerçekten O’nun sana lütfü pek büyüktür.

“Yemin olsun ki, dilersek sana vahyettiğimizi” yani Kur’ân-ı Kerîmi

“bütünüyle alıveririz.” Yani, Bizim onu indirmeye gücümüz yettiği gibi, insanlar unutacak şekilde alıp giderebilme gücüne de sahibiz. Bu, yüce Allah’ın:

“Size bilgiden ancak pek az bir şey verilmiştir” âyeti ile de ilişkilidir. Yani, eğer Ben, size vermiş olduğum o pek az bilgiyi dahi gidermeyi dilersem, elbette buna da gücüm yeter.

“Sonra onu geri almak için bize karşı duracak bir kimse” onu, tekrar sana geri iade edebilecek bir yardımcı

“de bulamazsın. Ancak, Rabbinden bir rahmet olmak üzere.” Yani, Biz, Rabbinden bir rahmet olmak üzere böyle bir şeyi dilemiyoruz. O halde bu, birincisinden (kendisinden istisna yapılandan) olmayan bir (munkatı’) istisnadır.

“Gerçekten O’nun sana lütfü pek büyüktür.” Çünkü seni, Âdemoğullarının efendisi kılmış, sana Makam-ı Mahmud’u ve bu Kitab-ı Aziz’i ihsan etmiştir. Abdullah b. Mes’ûd da şöyle demiştir: Dininizden ilk kaybedeceğiniz şey emanet, son kaybedeceğiniz şey de namazdır. Bu Kur’ân-ı Kerîm âdeta sizden çekilip alınmış gibi olacaktır. Bir gün, sabahı edecek ve ondan hiç bir şey hatırlamayacaksınız. Bir adam: Bu nasıl olacak ey Abdurrahman’ın babası? Biz onu, kalbimizde de mushaflarımızda da tesbit etmiş bulunuyoruz.

Onu çocuklarımıza öğretiyoruz, çocuklarımız da kıyâmet gününe kadar kendi çocuklarına öğretip duracaktır deyince, şöyle dedi: Bir gece içinde alınıp götürülecek, mushaflarda da kalplerde de ne varsa gidecektir. Ve insanlar, hayvanlar gibi sabahı edeceklerdir. Daha sonra Abdullah: “Yemin olsun ki, dilersek sana vahyettiğimizi bütünüyle alıveririz…” âyetini okudu.

Bunu, Ebû Bekr b. Ebi Şeybe bu manada rivâyet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Ebû’l-Ahvas haber verdi. O, Abdulaziz b. Rufey’den, o, Şeddad b. Ma’kil’den dedi ki: Abdullah -yani İbn Mes’ûd- dedi ki: Şu aranızda bulunan bu Kur’ân-ı Kerîm, fazla zaman geçmeyecek, sizden çekilip alınacaktır. Ben, şöyle dedim: Allah onu kalplerimizde, biz de onu mushaflarımızda tesbit etmiş bulunuyorken nasıl bizden çekilip alınacak? Dedi ki: Bir gecede üzerine gelinecek ve kalplerde ne varsa sökülüp alınacak, mushaflarda ne varsa gidiverecek. İnsanlar, böylelikle Kur’ânı yitirmiş olarak sabahı edecekler. Sonra da: “Yemin olsun ki, dilersek sana vahyettiğimizi bütünüyle alıveririz” âyetini okudu. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V. 334. Bu, isnadı sahih bir rivâyettir.

İbn Ömer’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Kur’ân, arı uğultusu gibi bir uğultu çıkartarak indiği yere dönmedikçe kıyâmet de kopmayacaktır. Allah: Bu halin nedir diye soracak, o şöyle diyecek: Rabbim, ben Senden çıktım, Sana dönüyorum. Okunuyorum ama, hükümlerim gereğince amel olunmuyor.

Derim ki: Bu anlam, Abdullah b. Amr b. el-Âs ile Huzeyfe yoluyla rivâyet edilen hadiste merfu olarak gelmiştir. Huzeyfe dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bir kumaşın deseni nasıl silinip gidiyorsa, İslâm’ın da izi öylece silinip gidecektir. O kadar ki, oruç nedir, namaz nedir, kurban nedir, sadaka nedir bilinemeyecek. Yüce Allah’ın Kitabı üzerine bir gecede yürünülecek ve yeryüzünde ondan geriye tek bir âyet dahi kalmayacaktır. Geriye oldukça piri fani ve yaşlı bir takım kimseler kalacak ve: Biz babalarımızın şu lâilaheillallah sözünü söylediklerini görmüştük, diyeceklerdir. Ve bunlar da namaz nedir, oruç nedir, kurban nedir, sadaka nedir bilmeyeceklerdir.”

Sıla, ona şöyle dedi: Peki, namazın ne olduğunu, orucun ne olduğunu, kurbanın ne olduğunu, sadakanın ne olduğunu bilmiyorlarsa lailaheillallah’ın onlara faydası ne olacak? Huzeyfe ondan yüz çevirdi. Sıla, bu sözünü üç defa tekrarladı, Huzeyfe de her seferinde ondan yüz çeviriyordu. Sonra Huzeyfe ona yönelerek şöyle dedi: Ey Sıla! Onları ateşten kurtarır, dedi ve bunu üç defa tekrarladı. Bu hadisi de İbn Mâce Sünen’inde rivâyet etmiştir. İbn Mâce, Fiten 26; Hâkim. el-Müstedrek, IV. 474

Abdullah b. Ömer de şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) başındaki bir ağrı dolayısıyla başı bağlı olarak çıktı ve gülümsedi. Minbere çıktı, Allah’a hamd-u senada bulunduktan sonra şöyle dedi: “Ey insanlar! Şu yazdığınız kitaplar ne oluyor? Allah’ın Kitabından başka bir kitap mı? Aradan fazla bir zaman geçmeyecek, Allah, kitabı dolayısıyla gazaplanacak ve ondan kitabım almadığı tek bir yaprak ve tek bir kalp dahi bırakmayacaktır.” Ey Allah’ın Rasûlü dediler, o gün mü’min erkeklerin, mü’min kadınların durumu ne olacak? Şöyle buyurdu: “Allah hakkında hayır murad ettiği kimsenin kalbine lâilaheillalah’ı bırakacaktır.” Suyutî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 336 Bunu da es-Sa’lebî, el-Ğaznevî ve başkaları tefsirlerinde) zikretmişlerdir.

Eğer dileseydik, sana vahyettiğimizi elbette giderirdik. O zaman bu konuda bize karşı sana bir vekil bulamazdın.

Diyanet Vakfı
Hakikaten, biz dilersek sana vahyettiğimizi ortadan kaldırırız; sonra bu durumda sen de bize karşı hiçbir koruyucu bulamazsın.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki, dilersek sana vahyettiğimizi bütünüyle alıveririz. Sonra onu geri almak için Bize karşı duracak bir kimse de bulamazsın.

Sana ruhtan soruyorlar. De ki: “Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir.”

Diyanet Vakfı
Sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ancak az bir bilgi verilmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Bir de sana ruhu soruyorlar. De ki: “Ruh, Rabbimin emrindendir. Size bilgiden ancak pek az bir şey verilmiştir.”

Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Abdullah (b. Mes’ûd) dan şöyle dediğini naklederler: Ben, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte bir tarlada bulunduğum bir sırada, Hazret-i Peygamber hurma ağacından bir sopaya dayanıyor iken, yahudiler(den) bir grup geçti. Biri diğerine: Buna, ruha dair soru sorun, dedi. (Birileri): Sizi böyle bir soru sormaya iten ne ki dedi. Bir başkaları da: Size hoşunuza gitmeyecek bir karşılık vermesin, dedi. Yine, ona sorun dediler. Ona, ruha dair soru sordular. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) durdu ve onlara hiç bir cevap vermedi. Ona vahiy gelmekte olduğunu anladım, o bakımdan olduğum yerde kaldım. Vahiy nazil olduktan sonra şöyle dedi:

“Bir de sana ruhu soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir, size bilgiden ancak pek az bir şey verilmiştir.” Buhârî’nin lâfzı bu şekildedir. Buhârî, Tefsir 17. sûre 12, Tevhîd 28; Müslim, Sıfâtıı’l-Münafikîn 32; Tirmizî, Tefsir 17. sûre 10: Müsned, I. 389, 444-445. Müslim’de ise: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sustu, ifadesi geçmektedir. Yine orada; (“size… verilmiştir” yerine): “Onlara… verilmiştir” denilmektedir. Müslim, Sıfatul-Münafikin 33; Buhârî, İlm 47, Tevhid 29. her iki yerde de: “el-Â’meş dedi ki: “Bizim kıraatimizde böyledir” ilâvesiyle.

İlim adamları, hakkında soru sorulan ruhun, hangi ruh olduğu konusunda farklı görüşlere sahiptirler. O, Cebrâîldir denilmiştir. Bu görüş, Katade’ye aittir. Katade dedi ki: İbn Abbâs bunu saklıyordu. Hazret-i Îsa’dır da denilmiştir, Kur’ân-ı Kerîm olduğu da söylenmiştir -İleride eş-Şûrâ Sûresi’nin sonunda açıklanacağı üzere- Ali b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: Bu meleklerden yetmiş bin yüzü bulunan bir melektir. Her bir yüzünde yetmiş bin dili, her bir dilinde de yetmiş bin lügat vardır. Bütün bu lügailarla Allah’ı teşbih eder. Onun getirdiği her bir teşbihten yüce Allah, kıyâmet gününe kadar meleklerle birlikte uçacak bir melek yaratır. Bunu, et-Taberi nakletmiştir. İbn Atiyye de şöyle demektedir: Ben, Ali (radıyallahü anh) dan, bu rivâyetin sahih olarak gelmiş olduğunu zannetmiyorum.

Derim ki: Beyhakî, senedini kaydederek şöyle demektedir: Bize, Ebû Zekeriya haber verdi. O, Ebû İshak’dan: Bize, Ebû’l-Hasen et-Tarâifî haber verdi. Bize, Osman b. Said anlattı, bize Abdullah b. Salih anlattı. O, Muaviye b. Salih’den, o, Ali b. Ebi Talha’dan, o, İbn Abbâs’dan, yüce Allah’ın:

“Bir de sana ruhu soruyorlar” âyeti hakkında, ruh bir melektir, demiştir. Yine aynı senedi ile Muaviye b. Salih’den: Bana, Ebû Hıran, Yezid b. Semure, kendisine Ali b. Ebî Tâlib’den nakleden birisinden anlattığına göre Ali b. Ebî Tâlib, yüce Allah’ın:

“Bir de sana ruhu soruyorlar” âyeti hakkında şöyle demiştir: Bu, meleklerden bir melektir. Onun yetmiş bin tane yüzü vardır. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûı; V, 331-332’de belirttiğine göre bunu el-Beyhâkî, el-Esmâ ve’s-Sıfâfdn rivâyet etmiştir. diyerek hadisi aynı lâfız ve mana ile nakletmektedir.

Atâ İbn Abbâs’dan şöyle dediğini nakleder: Ruh, onbir bin kanadı ve bin tane yüzü olan, kıyâmet gününe kadar Allah’ı teşbih edecek olan bir melektir. Bunu da en-Nehhâs nakletmektedir.

Yine İbn Abbâs’dan şöyle dediği nakledilmiştir: Ruh, Allah’ın ordularından bir ordudur. Bu askerlerin elleri ve ayakları vardır, yemek de yerler. Bunu da el-Ğaznevi nakletmektedir.

el-Hattabi dedi ki: Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Ruh, meleklerden bir melektir. Ve hilkat itibariyle oldukça büyük ve üstün sıfatları vardır.

Tevil bilginlerinin çoğunluğunun kanaatine göre ise, Hazret-i Peygambere soru soranlar, bedenin kendisiyle hayat bulduğu ruh hakkında sormuşlardır. Aralarından, nazar ehli kimseler de şöyle demişlerdir: Onlar aslında, ruhun keyfiyeti, insanın bedeni içerisindeki vaziyeti, ruhun cisim ile uyuşması, hayatın onunla ilişkili olması hakkında soru sordular. Bu ise, Allah/dan başka hiç bir kimsenin bilemeyeceği bir husustur.

Ebû Salih, de şöyle demiştir: Ruh, Âdemoğullarının hilkati gibi bir yaratıktır. Ama bunlar, Âdemoğulları değildir. Elleri ve ayakları vardır.

Sahih olan ise, Yüce Allah’ın:

“De ki: Ruh, Rabbimin emrindedir” âyeti dolayısıyla bu hususun müphem bırakılması gerektiğidir. Yani ruh, yüce Allah’ın işlerinden çok büyük bir iştir. Allah onu müphem bırakmış ve onunla ilgili tafsilatı vermemiştir. Böylelikle, kesin olarak insan var olduğunu bilmekle birlikte, bizzat kendi nefsinin hakikatinden hareketle kati olarak âciz olduğunu bilsin diye. insan, bizzat kendisini bilmek noktasında böyle olduğuna göre, hakkın hakikatini idrâk etmekten yana âciz olması öncelikle sözkonusudur. Bunun hikmeti ise aklın, kendisinin yanıbaşında bulunan yaratığı bilip idrak etmekten yana âciz oluşunun, yaratıcısını idrâk etmekten daha bir âciz olduğuna delil olduğunun ortaya çıkmasıdır.

“Size bilgiden ancak pek az bir şey verilmiştir.” Bu âyetle kime hitap edildiği konusunda farklı görüşler vardır. Bir kesim, buna muhatap olanların yalnızca soru soranlar olduğunu söylemişlerdir. Bir başka kesim ise, bütünüyle yahudiler kastedilmiştir, demektedir. İşte. İbn Mes’ûd’un kıraati olan; “(……..): onlara… verilmiştir” okuyuşu buna göredir ve o bu kıraati Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet etmiştir.

Bir diğer kesim de şöyle demektedir: Maksat, bütün yaratıklardır. Sahih olan da budur. Cumhûrun kıraati olan: “(……..): Size… verilmiştir” kıraati de buna göredir.

Yahudiler, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Hikmetin tâ kendisi olan Tevrat bize verildiğine ve kendisine hikmet verilene büyük bir hayır verilmiş olduğuna göre, nasıl olur da bize ilimden pek az bir şey verilmiş olabilir diye sorunca, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da yüce Allah’ın ilmiyle onlara cevap vermiş ve böylelikle susturulmuş oldular.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bazı hadislerinde: “Bütünüyle, herkes” ifadesini de açıkça zikretmiştir. Bu da “size verilen bilgi” ile, bütün alemin kastedildiğini ifade eder. Çünkü yahudiler: Sen bizi mi kastettin, yoksa kendi kavmini mi kastettin diye sormuşlar, o da: “Herkesi” diye buyurmuştur. İşte bu anlamda olmak üzere:

“Eğer yerde olan bütün ağaçlar kalem olsa…” (Lukman, 31/27) âyeti nazil olmuştur. Bunu da Taberi -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- nakletmektedir.

Şöyle de denilmiştir: Ruha dair soru soranlar Kureyşlilerdir. Yahudiler onlara: Siz ona, Ashab-ı Kehf, Zülkarneyn ve Ruh’a dair soru sorunuz. Şayet bunkırın ikisi hakkında size haber verir ve birisine dair açıklamada bulunmazsa o bir peygamberdir. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber onlara, -ileride geleceği üzere- Ashab-ı Kehf’i ve Zülkarneynin haberini bildirdi Ruh hakkında da: “De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir.” Yani, Allah’dan başka hiç bir kimsenin bilmediği emirlerden (işlerden)dir diye buyurdu. Bunu da el-Mehdevî ve başka müfessirler, İbn Abbâs’dan nakletmişlerdir.

De ki: “Herkes kendi tarzına göre iş yapar. Rabbiniz, kimin yolca daha doğru olduğunu daha iyi bilir.”

Diyanet Vakfı
De ki: Herkes, kendi mizaç ve meşrebine göre iş yapar. Bu durumda kimin doğru bir yol tuttuğunu Rabbiniz en iyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Herkes kendi tabiatına göre hareket eder. Rabbiniz, kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.”

Yüce Allah’ın:

“De ki: Herkes kendi tabiatına göre hareket eder” âyetini İbn. Abbas, herkes tarafına, cihetine göre amel eder diye, açıklamıştır. ed-Dahhâk da böyle açıklamıştır. Mücahid, tabiatına göre amel eder, diye açıklamıştır. Yine ondan gelen bir başka rivâyete göre, kendi sınırları çerçevesinde amel eder, demektir. İbn Zeyd, dinine göre amel eder, el-Hasen ve Katade, niyetine göre, Mukâtil , cibilliyetine göre… diye açıklamışlardır. el-Ferrâ” ise, mayasında yer eden yol ve mezhebine göre amel eder, diye açıklamıştır.

Şöyle de denilmiştir: De ki: Herkes kendisine göre ve kendi inancına göre daha güzel ve doğruya daha yakın gördüğü şeye göre amel eder.

“Şâkile (mealde; tabiat)” kelimesinin, şekilden alınma olduğu da söylenmiştir. Meselâ: Sen benim şeklim ve şâkiletim üzere değilsin, denilir. Şair de şöyle demiştir:

“Her kişi kendi fiiline benzer

Kişi ne yaparsa işte onun ehli (yakını) odur (veya; ona ehildir).”

O halde “şek!” benzer, misli ve denk demektir. Nitekim yüce Allah’ın: “(……..): O türden başka çeşit çeşit daha vardır” (Sâd, 38/58) âyeti da buna benzemektedir. “Şikl” ise, heyet demektir. Mesela, sikli güzel cariye, denilir.

Bütün bu açıklamalar, birbirine yakındır. Âyetin anlamı şudur: Herkes, kendi aslına ve alışageldiği ahlâkına uygun düşeni yapar. Bu âyet, kâfirler için bir yergi, mü’minler için de övgüdür. Bu âyet-i kerîme ile bir önceki âyet-i kerîme, el-Velid b. el-Muğire hakkında inmişlerdir. Bunu el-Mehdevi nakletmektedir.

“Rabbiniz, kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.” Muinini, kâfiri ve bunlardan her birisinin ne ile karşı karşıya kalacağını en iyi O bilir.

“Kimin daha doğru yolda olduğunu” duasının daha çabuk kabul edildiğini… anlamında olduğu da söylenmiştir; dininin daha güzel olduğu… anlamındadır, diye de açıklanmıştır.

Nakledildiğine göre ashab-ı kiram -Allah hepsinden razı olsun- Kur’ân-ı Kerîmi müzakere ettiler. Ebû Bekir es-Sıddik (radıyallahü anh) şöyle dedi: Ben, Kur’ân-ı Kerîmi başından sonuna kadar okudum. Orada şanı yüce ve mübarek Allah’ın:

“De ki: Herkes kendi tabiatına göre hareket eder” âyetinden daha güzel ve daha ümit verici bir âyet göremedim. Çünkü kula yakışan, onun tabiatına uygun olan isyandan başka birşey değildir. Rabbe yakışan da günahları mağfiret etmekten başkası olamaz. Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) da dedi ki: Ben de Kur’ânı başından sonuna okudum. Orada yüce Allah’ın:

“Rahmân ve Rahîm Allah’ın İsmi ile, Hâ, Mim. Kitabın indirilmesi hükmünde galip, en iyi bilen Allah’dandır. O, günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden, azâbı çetin ve nimeti pek bol olandır” (el-Mu’min, 40/1-3) âyetinden daha güzel ve umut verici bir âyet göremedim. Çünkü burada, günahların bağışlanmasını tevbenin kabulünden önce zikretmektedir. Bu da mü’minlere bir işarettir. Osman b. Affan (radıyallahü anh) da şöyle dedi: Ben de Kur’ânın tamamını başından sonuna kadar okudum. Yüce Allah’ın:

“Kullarıma haber ver ki: Ben, gerçekten Ben Gafûr ve Rahîmim” (el-Hicr, 15/49) âyetinden daha güzel ve daha ümit verici bir âyet görmedim. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) da şöyle dedi: Ben de Kur’ân-ı Kerîmi başından sonuna kadar okudum. Yüce Allahın:

“De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah, bütün günahları mağfiret eden Muhakkak O, çok çok mağfiret edendir, rahmet edendir” (ez-Zümer, 39/53) âyetinden daha güzel ve daha umut verici bir âyet göremedim.

Derim ki: Ben de Kur’ân-ı Kerîmi başından sonuna kadar okudum. Yüce Allah’ın:

“îman edenler ve imanlarına da zulüm karıştırmayanlara gelince, işte onlaradır güvenlik ve onlardır hidâyete ermiş olanlar” (el-En’âm, 6/82) âyetinden daha güzel ve daha umut verici bir âyet göremedim.

İnsana nimet verdiğimizde yüz çevirir, yan döner. Ona bir kötülük dokunduğunda ise ümitsiz olur.

Diyanet Vakfı
İnsana nimet verdiğimiz zaman (bizden) yüz çevirip yan çizer; ona bir de zarar ziyan dokunacak olsa iyice karamsarlığa düşer.

Kurtubi Tefsiri
İnsana nimet verdiğimiz zaman yüzçevirir ve yan çizer. Ona kötülük dokunduğu zaman ise, pek ümitsiz olur.

“İnsana nimet verdiğimiz zaman yüzçevirir ve yan çizer.” Yani, şu Kur’ân-ı Kerîm’in, ziyanlarım artırdığı kimselerin nitelikleri, Allah’ın âyetleri üzerinde gereği gibi düşünmekten yüzçevirmek ve O’nun nimetlerine karsa nankörlük etmekten ibarettir.

Denildiğine göre bu âyet-i kerîme, el-Velid b. Muğire hakkında inmiştir.

“Yan çizer” âyeti, büyüklük taslayıp uzaklaşır, anlamındadır. “(……..): Yan çizdi, uzaklaştı” fiilinin maklûbu: İkinci ve üçüncü harflerinin yer değiştirmiş şekli: (……..) da aynı anlamdadır. Yani, böyle bir kimse, Allah’ın haklarını yerine getirmekten uzaklaşır. “(……..): O şey uzaklaştı” demektir.

(……..) ile, (……..) aynı anlamda olmak üzere, “ondan uzaklaştım” demektir. “(……..): Ben onu uzaklaştırdım, o da uzaklaştı” demektir. “(……..):

Birbirlerinden uzaklaştılar” “(……..): Uzak yer” anlamındadır. en-Nâbiğa da der ki:

“Şüphesiz ki sen, beni nasıl olsa yetişecek olan geceye benzersin

Her ne kadar senden uzak kaldığım yerin oldukça uzak olduğunu

sansam dahi.”

İbn Zekvânin rivâyetine göre İbn Amir, -bu kelimeyi- (……..) şeklinde ve hemzeyi son harf olmak üzere okumuştur ki, bu da; (……..) den kalbedilmiş demektir. Nitekim; (……..) ile “(……..): Gördü” denilmesi gibi.

Bu okuyuşun kalkmak ve doğrulmak demek olan; (……..) den geldiği de söylenmiştir. Aynı şekilde düşmeye de, oturmaya da; (……..) denilir. O halde bu zıt anlamlı kelimelerdendir. Yine bu kelime; (……..) şeklinde, “nûn” harfi üstün ve hemzesi esreli olarak da okunmuştur. Ancak, çoğunluk (……..) şeklinde; “(……..): Gördü” vezninde okumuştur.

“Ona kötülük dokunduğu zaman ise pek ümitsiz olur.” Yani fakirlik, hastalık, sefalet gibi bir sıkıntı ile karşı karşıya kalırsa, ümidini büsbütün keser. Çünkü Allah’ın lütfüna itimadı, güveni yoktur.

Kur’an’dan, müminler için şifa ve rahmet olanı indiriyoruz. Zalimlerin ise yalnızca zararını artırır.

Diyanet Vakfı
Biz, Kurandan öyle bir şey indiriyoruz ki o, müminler için şifa ve rahmettir; zalimlerin ise yalnızca ziyanını artırır.

Kurtubi Tefsiri
Kur’ân’dan, mü’minler için bir şifa ve rahmet olanı kısım kısım indiririz. Zâlimlerin ise ancak hüsranını artırır.

Bu âyete, dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1. Kur’ân’dan İndirilenler:

Yüce Allah’ın: “(……..): İndiririz” âyetini Cumhûr, “nûn” ile okumuştur. Mücahid ise, “ze” harfi şeddesiz ve “ye” harfi ile; “(……..): İndirir” diye okumuştur ki, el-Mervezî de bunu Hafs’dan rivâyet etmiştir.

(……..): İbtidai gaye (başlangıç noktasını bildirmek) içindir. Cinsin beyanı için de olabilir. Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir: Biz, Kur’ân-ı Kerîm’den, şifa olma özelliğini bünyesinde taşıyan şeyleri indiririz. Haberde de şöyle denilmektedir: “Kur’ân ile şifa aramayan kimseye Allah şifa vermesin. İbn Mâce, Tıb 28.

Ancak, bazı tevil bilginleri buradaki “(……..) …dan” edatının teb’îz (kısmîlik bildirmek) için gelmiş olmasını kabul etmemektedir. Çünkü teb’îz için olursa, Kur’ân’ın bazı bölümlerinde şifa bulunmayacağı manası çıkar. İbn Atiyye ise şöyle demektedir: Öyle bir anlam çıkarmak sözkonusu olmaz. Aksine bu edatın kısım kısım indirilmiş olması açısından teb’îz için kullanılmış olması mümkündür. Ve şöyle buyurulmuş gibidir: Biz, Kur’ân-ı Kerîm’den, şifa olan bir miktar indiriyoruz ve esasen onun bütünü de bir şifadır.

2. Kur’ân-ı Kerîm’in Şifa Oluşu İle İlgili Görüşler:

İlim adamları, Kur’ân-ı Kerîmin şifa oluşu ile ilgili iki görüş ortaya koymuşlardır. Birinci görüşe göre Kur’ân-ı Kerîm kalplerden bilgisizliği ve şüpheleri izale etmek suretiyle bir şifadır. Ayrıca mucizelerin kavranması, yüce Allah’a delil teşkil eden hususların kavranılması hususunda kalplerdeki cahillik perdesini açıp gidermek cihetiyle de bir şifadır.

İkinci görüşe göre Kur’ân-ı Kerîm, rukye (okuyarak tedavi), teavvüz (Allah’a sığınmak) ve buna benzer yollarla zahiri hastalıklara bir şifadır.

Lâfız, Dârakutnî’nin olmak üzere hadis İmâmları Ebû Said el-Hudrî’den şöyle dediğini rivâyet etmektedirler: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), otuz kişilik süvari birliğinden oluşan bir seriye halinde bizi gönderdi. Araplardan bir kavmin yanında konakladık. Onlardan, misafir olarak bizleri ağırlamalarını istedik, kabul etmediler. Kabilenin başkanı (bir akrep tarafından) sokuldu. Bunun üzerine yanımıza gelerek: Aranızdan akrebe karşı rukıye yapan bir kimse var mıdır diye sordular. -İbn Katte’nin rivâyetinde ise: Bizim hükümdarımız ölüyor (fazlalığı) vardır.- Ben de: Evet, ben bunu yapabilirim. Fakat bize (birşeyler) vermeden bu işi yapmam. Bunun üzerine: Size otuz tane koyun vereceğiz, dediler. Ben de ona, yedi defa Elhamdülillahi Rabbilâlemîn (Fâtiha Sûresi)ni okudum ve iyileşti. -Süleyman b. Katte’nin, Ebû Said’den rivâyetinde: Kendisine geldi ve iyileşti denilmektedir.- Bunun üzerine hem bizi ağırlayacak yiyecek şeyler gönderdi, hem de koyunları gönderdi. Ben ve arkadaşlarım gönderdiği yiyecekleri yedik. Ancak koyunlardan yemeyi kabul etmediler. Nihayet Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vardık ve ben de ona durumu haber verince şöyle buyurdu: “Sen onun bir rukye olduğunu nerden biliyorsun?” Ey Allah’ın Rasulü, dedim. Bu, içime doğan birşey oldu. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Yeyiniz o koyunlardan bize de yediliniz.” Bunu, “es-Sünen” adlı kitabında rivâyet etmiştir. Dârakutnî’ye ait bu eserin doğru ismi -Îmanı Kurtubî’nin hayatı ve tefsirine dair yaptığımız ve tercümemizin başına koyduğumuz çalışmada da görüldüğü gibi (s. 109) “el-Müdebbec”dir.

“el-Medîh” Dârakutnî, III, 64-65. Ayrıca: Buhârî, İcâre 16, Tıb 33, 39; Müslim, Selâm 66; Ebû Dâvûd, Buyu’ 37. Tıb 19; Tirmizî, Tıb 20; İbn Mâce, Ticârât 7; Müsned, III. 2, 10, 44. adlı eserinde de es-Serrî b. Yahya yoluyla gelen hadiste şöyle demektedir: Bana el-Mu’temir b. Süleyman anlattı, o, Leys b. Ebi Süleym’den, o, el-Hasen’den, o, Ebû Umame’den; o, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan dedi ki: “Barasa, deliliğe, cüzzama, karın hastalığına, vereme, sıtmaya ve nefese (nazara.) karşı zaferan veya kırmızı kil ile şunları yazmanın, Allah’ın izniyle faydası olur:

(……..) Özelin ve genelin şerrinden, kötülükle isabet eden nazardan, kıskandığı, zaman kıskanandan, Ebû Ferve’den (İblis’ten) ve onun doğurduklarından, Allah’ın eksiksiz kelimelerine ve genel olarak bütün isimlerine sığınırım. Tercüme, Kurtubinin hadisle geçen garip lâfızlara dair açıklamaları dikkate alınarak yapılmıştır.

“Otuzüç melek, aziz ve celil olan Rabblerinin huzuruna varıp bizim topraklarımızda hastalık vardır, dediler. Şöyle buyurdu: Kendi topraklarınızdan bir miktar toprak alınız ve onunla alınlarınızı mesh ediniz. Ya da şöyle dedi: Biz size, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın rukıyesini tavsiye ederiz. Onu gizleyen yahut da onun karşılığında bağış kabul eden bir kimse iflah olmasın.

Daha sonra Fâtihatü’l-Kitap ile el-Bakara Sûresi’nin baş tarafından dört âyet-i kerîme, kendisinde rüzgârların evirilip çevirilmesinden söz edilen âyet, (el-Bakara, 2/264) Âyete’l-Kürsî (el-Bakara, 2/255.) ile ondan sonraki iki âyet-i kerîme ve:

“Göklerde ne var, yerde ne varsa Allah’ındır…” (el-Bakara, 2/284.) âyetinden itibaren el-Bakara Sûresi’nin sonuna kadar, Ali İmrân Sûresi’nin başından on, sonundan on âyet, en-Nisa Sûresi’nin ilk âyeti, el-Mâide Sûresi’nin ilk âyeti, el-En’âm Sûresi’nin ilk âyeti, el-A’raf Sûresi’nin ilk âyeti ile yine el-A’raf’ta yer alan:

“Şüphesiz, Rabbiniz o Allah’tır ki, gökleri ve yeri altı günde yarattı” (el-A’raf’, 7/54) âyeti sonuna kadar, Yûnus Sûresi’nde yer alan:

“Mûsa dedi ki: Sizin bu yaptığınız sihirdir, şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Elbette Allah o bozguncuların işini düzeltmez” (Yûnus, 10/81) âyeti ile, Tâ-Hâ Sûresi’nde yer alan:

“Sağ elindekini bırak. Onların yaptıklarını yutacak. Onların yaptıkları ancak bir büyücü hilesidir. Büyücü ise, nereye giderse iflah olmaz” (Tâ-Hâ, 20/69) ile, es-Saffât Sûresi’nin baş tarafından on âyet. ile Kulhuvallahu ehed (İhlas) Sûresi ve Muavizeteyn (helâk ve Nas) Sureleri temiz bir kaba yazılır. Sonra temiz bir su ile üç defa yıkanılır. Sonra, rahatsız olan kişi ondan üç avuç alır. Sonra ondan namaz için abdest alır gibi abdest alır. Ancak, bundan önce de namaz için abdest almalı ki, bu takdirde bu su ile abdest almadan önce taharet üzere olsun. Sonra başı, göğsü ve sırtı üzerine bu sudan döker. Ancak bu su ile istinca etmez. Sonra da iki rekât namaz kılar, sonra da yüce Allah’tan şifa diler. Bunu üç gün süre ile, her gün bir miktar yazı yazacak kadarı tekrarlar. Bir rivâyette ise: “Ebû Kıtre’nin şerrinden ve onun doğurduklarının şerrinden” ve: “Alınlarınızı da mesh ediniz” denilmekte ve ravi bu konuda herhangi bir şüphe ifadesi kullanmamaktadır.

Buhârî de, Âişe (radıyallahü anha) dan rivâyet ettiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) vefatı ile sonuçlanan hastalığında, Muavvizeleri okur ve kendisine üflerdi. Hastalığı ağırlaşınca, onları ben okuyup ona üfler ve bereketleri dolayısıyla kendi elini vücuduna mesh ederdim. Ben, (haelisi ez-Zührî’den rivâyet eden Ma’mer) ez-Zühri’ye: Nasıl üflerdi diye sordum, o da şöyle dedi: Ellerine üfler, sonra da ellerini yüzüne sürerdi. Buhârî, Meğâzi 83, Tıb 32, Fedâilu’l-Kur’ân 14, Deavat 12: Müslim, Selâm 51: Ebû Dâvûd, Tıb 19; İbn Mâce, Tıb 38; Muvatta’ Ayn 10; Müsned, VI, 104, 124.

Malik de İbn Şihab’dan, o, Urve’den, o da Âişe’den rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) rahatsızlandı mı, kendisine Muavizeteyni okur ve bunları (elinin içine) tefleder veya nefs ederdi. Bk. İbn Mâce, Tıb 38: İbn Abdil-Berr. el-İstizkâr, XXVII, 28-30

Ebû Bekir el-Enbârî dedi ki: Dilciler, “nefs etmeyi” tükürüksüz olarak üflemek, “tefi etmeyi” de tükürüklü olarak üflemek diye açıklamışlardır. Şair şöyle demiştir:

“Eğer iyileşirse ben onun için nefs edip üflemem

Eğer o yitirilecek olursa, zaten yitirilmek onun hakkıdır.”

Zu’r-Rimme de şöyle demektedir:

“Üstünde yosun tutmuş suyun içinden

Kavmin, kuyunun içinden su almak üzere inen kişisi, ne zaman su içmek

isterse, üfleyerek içer (tefi eder).”

Şair burada, tükürük saçarak üfler, demek istemiştir.

İleride yüce Allah’ın izniyle, el-Felâk Sûresi’nde nefse dair ilim adamlarının görüşleri açıklanacaktır.

3. Rukye’nin Hükmü İle İlgili Görüşler:

İbn Mes’ûd’un rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Muavizât (Felâk ve Nas sûreleri) okunarak yapılması müstesna, rukyeyi mekruh görürmüş.

Ancak Taberî der ki: Bu hadis ve benzeri rivâyetlerin dinde delil olarak gösterilmesi câiz değildir. Çünkü bu iradisi nakleden kimseler arasında bilinmeyen kimseler vardır. Faraza, sahih olsa dahi bu ya bir yanlışlık olurdu veya nesh edilmiş olurdu. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Fâtiha Sûresi hakkında: “Onun bir rukye olduğunu nereden bildin?” demiştir. Kur’ân-ı Kerîmin iki sûresi olan Muavizeteyn ile rukye yapmak câiz olduğuna göre, cevaz bakımından Kur’ân-ı Kerîmin diğer bölümleri ile de rukye yapmak aynı hükmü taşımalıdır, çünkü hepsi de Kur’ân-ı Kerîmdir. Yine, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: “Ümmetimin şifası, Allah’ın Kitabından üç âyet-i kerimede, yahut bir lokma balda, yahut da bir hacamat bıçağı ile açılacak bir yarıktadır.” Buhârî, Tib 3. 4; İbn Mâce, Tıb 23: Müsned, I, 246, III, 343, IV, 146, VI, 401″de yer alan üç husus ‘”bir içim bal, hacamat bıçağıyla açılacak bir yarık ve -hoşuma gitmemekle birlikte- bir dağlamadır” diye sayılmaktadır. “Okunacak üç âyet” ifadesini tesbit edemedik. Recâ’ el-Ğanevî de şöyle demiştir: Kim Kur’ân-ı Kerîm ile şifa aramayacak olursa, onun için şifa sözkonusu değildir.

4. Allah’ın Bazı İsimlerinin, Yahut Kur’ân-ı Kerîm’in Bazı Ayetlerinin Bir Yere Yazılıp Su İle Yıkanması… (Nüşre):

İlim adamları nüşre hakkında farklı görüşlere sahiptirler. Nüşre Allah’ın bazı isimlerinin yahut Kur’ân-ı Kerîmin bazı bölümlerinin bir yere yazıldıktan sonra su ile yıkanması, sonra da hastaya o suyun sürülmesi veya içirilmesidir.

Said b. el-Müseyyeb bunu câiz kabul etmektedir. Ona şöyle sorulmuştur: Bir adamın hanımına yaklaşması alıkonulmuş ise, onun bu hali çözülüp nüşre yapılabilir mi? O, bunda bir mahzur yoktur, fayda veren şey de yasaklanmaz, diye cevap vermiştir.

Mücahid ise, Kur’ân-ı Kerîmin bazı âyetlerinin bir şeye yazıldıktan sonra yıkanılarak korkuya kapılan kimseye içirilmesi görüşünde değildi. Âişe (radıyallahü anha) ise bir kaba Muavizetyni okur, sonra da bu suyun hastaya dökülmesini emrederdi, el-Mazeri Ebû Abdullah der ki: Nüşre, rukye yapanlarca bilinen bir husustur. Ona bu ismin veriliş sebebi ise, nüşre yapılan kimseyi, neşretmesi (yani, halinin çözülmesi) den dolayıdır.

el-Hasen ile İbrahim en-Nehaî ise, nüşreyi uygun kabul etmezlerdi, en-Nehaî şöyle demiştir: Ben, bu işi yapana bir belâ isabet edeceğinden korkarım. O, bu kanaati ile Kur’ân-ı Kerîm’in sağlayacağı şeyden hemen sonra bir belâ gelmesi, onun herhangi bir şifa ile fayda sağlamasından daha yakın bir ihtimal olduğu kanaatinde gibidir. el-Hasen de der ki: Ben, Enes’e sordum, o şöyle dedi: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, bunun şeytandan olduğunu zikredenler vardır.

Ebû Dâvûd da, Ca bir b. Abdullah yoluyla şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a nüşre hakkında sorulmuş, o da: “Şeytanın amelindendir” diye cevap vermiştir. Ebû Dâvûd, Tıb 9; Müsned, III. 294.

İbn Abdiİ-Berr dedi ki: Bu rivâyetler, nisbeten gevşek (leyyin) rivâyetlerdir ve bunun başka anlamlara gelme ihtimali de vardır. Şöyle de denilmiştir: Bu yasaklayıcı İfadeler, Allah’ın Kitabı, Rasûlünün sünneti ve bilinen tedavi şekillerinin dışına çıkılması hali hakkında kabul edilir. Nüşre, tıb türü bir uygulamadır. O, fazileti bulunan bir şeyin yıkanmış suyudur. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın abdestine benzer. Hazret-i Peygamber de şöyle buyurmuştur: “Şirk ihtiva etmediği sürece rukyenin bir mahzuru yoktur. Sizden kim kardeşine faydalı olabilecekse onu yapsın.” Müslim, Selâm 61-63: Müsned, III, 302. 334, 382, 393. Kıırtubî’nin zikrettiği: “… şirk ihtiva etmediği sürece…” kaydı, hüküm itibariyle doğru olmakla birlikte, belirtilen yerlerde bu kayıt ayrıca zikredilmemişim

Derim ki: Biz, nüşre ile ilgili merlü olan nassı ve bunun ancak Allah’ın Kitabı’ndan yapılabileceğini önceden zikretmiş bulunuyoruz. Ona dayanılarak hareket etmek gerekir.

5. Muska ve Benzeri Şeyleri Takmak:

Malik dedi ki: Aziz ve celil olan Allah’ın isimlerinin yazılı olduğu kâğıtlarının, teberruk kastı ile hastaların boyunlarına asılmasında -bunları asmaktan kasıt nazarı defetmek olmamak şartıyla- bir mahzur yoktur. Bunun anlamı ise, ona herhangi bir şekilde nazar isabet etmeden önce nazara karşı koymak niyetini taşımamaktır. İlim ehlinden önemli bir topluluk da bu kanaattedir. Bunlara göre sağlıklı olan hayvan veya Âdemoğluna nazar değer korkusuyla bazı şeyleri asmak câiz değildir. Bekinin gelmesinden sonra ise, aziz ve celil olan Allah’ın isimlerinin yazılı olduğu bir kâğıdı asmak, yüce Allah’dan kurtuluş ve iyileşmek kastıyla bunları yazmak ise, nazardan olsun başka şeyden olsun rukye ile tedavinin mubah kabul edildiğine dair sünnette valid olmuş rukye kabilindendir.

Abdullah b. Amr dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizden herhangi bir kimse, uykusunda korkacak olursa:

(……..): Allah’ın gazabından, kötü ikabından, şeytanların şerrinden ve yanında hazır bulunmalarından Allah’ın tam kelimelerine sığınırım, desin.” Tirmizî, Deavat 93: Ebû Dâvûd, Tıb 19; Muvatta’’ Sear 9; Müsned, II. 181. Abdullah, bu duayı yetişkin çocuklarına öğretirdi. Bunu öğrenecek yaşa gelmemiş olanlarının ise, yazar ve üzerlerine asardı. Müsned, II, 181

Denilse ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Kim, üzerine birşey asacak olursa, onunla başbaşa bırakılır (işi ona havale edilir)” dediği rivâyet edilmiştir. Tirmizî, Tıb 24 İbn Mes’ûd da, Um veledinin üzerinde bağlanmış bir temime (muska) görünce, onu şiddetle çekip kopardıktan sonra şöyle demiştir: İbn Mes’ûd’un çocukları hiç şüphesiz şirke muhtaç değillerdir. Arkasından da şöyle demişti: Şüphesiz ki temimeler, rukyeler ve tivele şirktendir. Ona, tivele nedir diye sorulunca, o da: Kadının kendisi vasıtasıyla kocasına kendisini sevdirmek istediği şeylerdir.

Ukbe b. Âmir el-Cuheni’den de şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)i söyle buyururken dinledim: “Kim, bir temimeyi üzerine asacak olursa, Allah ona tamamlamasın. Kim de bir vedea (nazar boncuğu) takacak olursa, Allah ona kalp rahatlığı vermesin.” Müsned, IV. 154

el-Halil b. Ahmed dedi ki: Temime, bir takım duaların yazılı olduğu bir gerdanlıktır. Vedea ise, bir takım boncuklardır. Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Temime, Arapçada gerdanlık demektir. İlim ehlince anlamı da, nazar değmesi korkusuyla, yahut bir başka maksatla bunların meydana gelmesi, yahut da gelmemesi amacıyla ve fiilen meydana gelmeden önce boyunlara takılan gerdanlıklardır. “Allah, onu tamama erdirmesin” ifadesi, Allah onun sıhhat ve afiyetini tamama erdirmesin, demektir. Mana itibariyle onun gibi olan vedea (nazar boncuğu) asanlar hakkındaki “Allah kalp rahatlığı vermesin” ifadesi ise, Allah afiyetini, bereketini kaldırsın, demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bütün bunlar cahiliye döneminin yaptıkları temime ve gerdanlık asmaktan bir sakındırmadın Onlar, bu boncuk ve askıların kendilerini koruduklarını, başlarına gelecek belaları Savacaklarını zannediyorlardı. Halbuki bunları Allah’dan başka hiç bir kimse önlemez. Afiyet veren de O’dur, bela veren de O’dur. O’nun hiçbir ortağı yoktur. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), işte onlara cahiliye döneminde yaptıkları bu kabil işleri yapmayı yasaklamaktadır. Âişe (radıyallahü anha) dan da dedi ki: Belânın gelişinden sonra takınılan şeyler, temime değildir.

Kimi ilim adamı ise, belânın ister gelişinden önce olsun, ister sonra olsun her birinde temime asmayı mekruh, kabul etmiştir. Yüce Allah’ın izniyle birinci görüş hem rivâyet bakımından, hem aklî bakımdan daha sahih görünmektedir. İbn Mes’ûd’dan gelen rivâyete gelince; o, bu davranışı ile Kur’ân-ı Kerîmin dışında Iraklılardan (Babil’deki Harut ve Ma rut sihirlerinin kalıntı la rindan) ve kâhinlerden öğrenilmiş birtakım şeylerin asılmasından hoşlanmadığını anlatan bir rivâyet olabilir. Çünkü, boyuna asılmış olsun, olmasın Kur’ân-ı Kerîm ile şifa istemek şirk olmaz. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Kim üzerine bir şey asacak olursa onunla başbaşa bırakılır” hadisine gelince; üzerine Kur’ân-ı Kerîm’den birşeyler asan kimsenin de işlerini Allah’ın üstlenmesi ve Allah’ın onu kendisinden başka kimseye havale etmemesi, bırakmaması gerekir. Çünkü, kendisinden yardım islenen ve Kur’ân-ı Kerîm vasıtası ile şifa istenmek suretiyle kendisine teveccüh olunan O’dur.

İbnü’l-Müseyyeb’e, Kur’ân âyetlerinin boyna asılıp aşılmayacağı hususunda sorulmuş, o da şöyle cevap vermiştir: Eğer bu bir mahfaza veya koruyucu bir parça içerisinde bulunursa, bunda bir mahzur yoktur. Bu ise, yazılı olan şeyin Kur’ân-ı Kerîm olması hakkındadır.

ed-Dahhâk’dan nakledilen rivâyete göre ise o, kişinin, cima esnasında ve helaya gittiği vakit bir kenara koymak şartıyla, Allah’ın Kitabı’ndan birşeyler yazılı bulunan bir yazıyı üzerine asmasında bir mahzur görmemiştir. Ebû Cafer Muhammed b. Ali de, çocuklarının üzerlerine asılacak bu gibi dualara ruhsat vermiştir. İbn Şîrîn de kişinin, Kur’ân’dan yazılı birşeyleri üzerine asmasında bir mahzur görmezdi.

6. Mü’minlere Rahmet, Zâlimlere Ziyan: Kur’ân:

“Mü’minler için bir şifa ve rahmet” yani, Kur’ân okumak sebebiyle Allah’ın lütfedip verdiği sevap ile birlikte sıkıntıları açıp gideren, ayıpları temizleyen, günahları örtüp gizleyendir. Nitekim Tirmizî, Abdullah b. Mes’ûd’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim Allah’ın Kitabı’ndan bir harf okuyacak olursa, onun karşılığında o kimseye bir hasene verilir. Bir hasene ise on misli ile mükâfatlandırılır. Ben sizlere “elif, lâm, mim” bir harftir demiyorum. Aksine, “elif” bir harf, “lâm” bir harf, “mim” bir harftir.” (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih, garip bir hadistir. Tirmizî, Fedâilu’l-Kur’ân 16 Daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

“Zâlimlerin ise” yalanlamaları sebebiyle

“ancak hüsranını artırır.” Katade dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’in okunduğu bir yerde oturan bir kimse, yerinden ya bir fazlalık ile, yahut bir eksiklik ile kalkar. Sonra da:

“Kur’ân’dan, mü’minler için bir şifa ve rahmet olarak kısım kısım indiririz…” âyetini okudu.

Bu âyetin bir benzeri de yüce Allah’ın:

“De ki: O, îman edenler için bir hidâyet ve bir şifadır. Îman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlar için bir körlüktür” (Fussilet, 41/44) âyetidir.

Bu açıklamaya göre Kur’ân-ı Kerîm, farzlar ve hükümlere dair ihtiva ettiği açıklamaları ile bir şifadır.

De ki: “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.”

Diyanet Vakfı
Yine de ki: Hak geldi; batıl yıkılıp gitti. Zaten batıl yıkılmaya mahkumdur.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Hak geldi, bâtıl da çekişe çekişe can verdi. Çünkü bâtıl, can çekişe çekişe yok olucudur.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Gelen Hak ve Giden Bâtıl:

Buhârî ve Tirmizî, İbn Mes’ûd’dan şöyle dediğini naklederler: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’nin fethi yılında Mekke’ye girdiğinde, Ka’be’nin etrafında üçyüz altmış tane put vardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) elinde bulunan bir çubuk -ravi belki de: sopa dedi- ile o putları dürtmeye ve bu esnada da:

“Hak geldi bâtıl da çekişe çekişe can verdi. Çünkü bâtıl can çekişe çekişe yok olucudur Hak geldi, bâtıl ise ne baştan bir şey var edebilir, ne de iade edebilir” (Sebe’, 34/49) diyordu. Lâfız, Tirmizî’nindir. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 8. Ayrıca Buhârî, Tefsir 17. sûre 2; Müsned, 1. 377. Müslim’de de bu şekilde; “(……..): Putlar, dikili taşlar” lâfzı iledir. Bir rivâyette ise, “(……..): Putlar” diye geçmektedir. Müslim, Cihâd 87. İlim adamlarımız derler ki: Putların bu sayıda olmalarının sebebi, onların hergün bir putu tazim ediyor olmaları idi. En büyüklerine tazim için ise iki gün ayırırlardı.

Hadis’deki: “Elindeki bir sopayla onları dürtmeye koyuldu” ifadesi ile ilgili olarak denildiğine göre; bu putlar kurşun ile yere sabitleştirilmişlerdi. Kendisi ise, her bir putun suratını dürttükçe o da sırt üstü geri yıkılıyordu. Yahut, arkasından dürterse yüz üstü yıkılıyordu ve şöyle diyordu: “Hak geldi, bâtıl da çekişe çekişe can verdi. Çünkü bâtıl, can çekişe çekişe yok olucudur.” Bunu da Ebû Ömer ve Kâdı Iyâd nakletmişlerdir.

el-Kuşeyri dedi ki: O putlardan yüzüstü yıkılmadık hiç bir put kalmadı, daha sonra verdiği emir ile kırıldılar.

2. Müşriklerin Put ve Heykelleri ve Masiyet Araçlarının Kırılması:

Bu âyet-i kerimede, yenik düşürüldükleri takdirde müşriklerin putlarının ve bütün heykellerinin yıkılacağına delil vardır. Mana itibariyle bâtıla âlet olan ve ancak yüce Allah’a isyana elverişli bulunan, yüce Allah’ın, zikrinden alıkoymaktan başka hiç bir anlamı da olmayan tanbur, ucî ve zurna gibi bütün bâtıl âletlerinin kırılması da kapsamına girmektedir.

İbnü’l-Munzir dedi ki: Taş, tahta ve buna benzer yapılmış bütün suretler ile insanların ancak -yasak kılınmış bulunan- eğlence için kullandıkları ve faydasız olan her şey bu put hükmündedir. Bunların herhangi birisinin satılması câiz değildir. Bundan tek istisna altın, gümüş, demir ve kurşundan yapılmış putlardır. Ancak, bunların da mevcut suretlerinin değiştirilerek külçe veya parçalar haline getirilip değişikliğe uğramaları şarttır. O takdirde bunların alınıp satılmaları câiz olur.

el-Mühelleb der ki: Batıla dair aletlerden kırılıp da kırıldıklarından sonra alıkonulmalarında eğer herhangi bir menfaat var ise onların sahiplerinin kırılmış halleriyle bunları alması öncelikli hakkıdır. Ancak İmâmın, malî cezayı ve işi sıkı tutmayı daha ağırlaştırmak kastıyla bunları ateşte yakma görüşüne sahip olması müstesnadır. İbn Ömer (radıyallahü anh)’ın bu gibi şeyleri yaktığına dair uygulaması, bundan önce geçmiş bulunmaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in, cemaat namazına gelmeyip geride kalanların evlerini yıkmak istediği de bilinen bir husustur. Buhârî, Ezan 29, Ahkâm 52: Müslim, Mesâcid 251: Tirmizî. Salât 48; Nesâî, İmânıe 49: Dârimî, Salât 54: Muvatta’’, Salâtul-Cemâa 3: Müsned, I. 450.

İşte bu ve bununla birlikte Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in, sahibesi tarafından lanetlenmiş dişi deve hakkında söylediği şu âyeti malî cezalarda aslî bir kaidedir: Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Haydi o deveyi bırakınız, çünkü o lanetlenmiştir.” Müslim, Birr 80-81: Ebû Dâvûd, Cihâd 50: Dârimî, İsti’zân 45: Müsned, IV. 429, 43J. VI, 72 Böylelikle Hazret-i Peygamber, sahibesini te’clip etmek ve yaptığı beddua dolayısıyla onu cezalandırmak maksadıyla deve üzerindeki mülkiyetini izale etmiştir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) da sahibi tarafından su katılmış sütü dökmüştür.

3. Bu Hususta Tamamlayıcı Bilgiler:

Âyetin tefsiri ile ilgili yaptığımız bu açıklamalar, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisini de bize hatırlatmaktadır: “Allah’a yemin ederim ki, Meryem oğlu Îsa adaletli bir hakem olarak inecektir. Yemin olsun haçı kıracak, domuzları öldürecek, cizyeyi kaldıracak (İslâm veya kılıçtan başkasını kabul etmeyecek) ve yemin olsun genç dişi develer dahi -mal çokluğundan dolayı- terk edilecekler, onlar üzerinde yol alınmayacaktır.” Bu hadisi Buhârî ve Müslim rivâyet etmişlerdir. Müslim, îman 243: Müsned, II. 494. Develer sözkonusu edilmeden: Buhârî, Buyu’ 102; Müslim, Îman 242.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in, üzerinde suret bulunan perdeyi yırtıp parçalaması da bu kabildendir. Aynı zamanda bu, sözünü ettiğimiz şekilde suret ve eğlence âletlerinin şeklini bozmaya da delildir. İşte bütün bunlar, bu gibi şeyleri edinmenin men edildiğini ve bunlara sahip olanın aleyhine olmak üzere bunların mahiyetlerinin değiştirilmesinin gerektiğini ortaya koymaktadır. Çünkü hiç şüphesiz bu gibi suretlere sahip olan kimseler kıyâmet gününde azap edilecekler ve onlara: Yarattıklarınızı diriltiniz, denilecektir. Bu da yeterlidir. İleride bu hususa dair açıklamalar, yüce Allah’ın izniyle en-Neml Sûresi’nde (27/37. âyetin tefsirinde) gelecektir.

“De ki: Hak” yani İslâm

“geldi.” Mücahid’in açıklamasına göre Kur’ân geldi. Cihad. diye de açıklanmıştır.

“Bâtıl” bir görüşe göre şirk, Mücâhid’e göre şeytan

“da çekişe çekişe can verdi.”

Ancak doğru olan lâfzın mümkün olduğu kadar umumî alınmasıdır. O takdirde tefsiri şöyle olur: Şeriat bütün muhtevasıyla geldi,

“batılda çekişe çekişe can verdi,” çürük ve batıl olduğu ortaya çıktı. Canın çıkması (zühûk) da buradan gelmektedir ki, bu da nefsin batıl olması yani, yok olması demektir. “(……..): Canı çıktı, çıkar” denilir. “(……..): Onu (o cam) ben çıkardım” demektir.

“Çünkü bâtıl, can çekişe çekişe yok olucudur” yani kalıcılığı yoktur. Hak ise sapasağlam kalır, sebat bulur.

De ki: “Rabbim! Beni doğru bir girişle girdir, doğru bir çıkışla çıkar ve bana tarafından destekleyici bir güç ver.”

Diyanet Vakfı
Ve şöyle niyaz et: Rabbim! Gireceğim yere dürüstlükle girmemi sağla; çıkacağım yerden de dürüstlükle çıkmamı sağla. Bana tarafından, hakkıyla yardım edici bir kuvvet ver.

Kurtubi Tefsiri
Ve de ki: “Rabbim, beni doğruluk girdirişi ile girdir; doğruluk çıkarışı ile çıkar. Tarafından bana destekleyici bir sultan ver.”

Anlamın, şu şekilde olduğu söylenmiştir: Beni, doğruluk ölümü ile öldür, kıyâmet gününde de doğruluk diriltilişi ile dirilt. Böylelikle bir önceki:

“Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir” âyeti ile ilişkili olmaktadır. Sanki yüce Allah ona böyle bir vaaclde bulunduktan sonra kendisine yapmış olduğu bu vaadi gerçekleştirmesi için dua etmesini emretmiş gibidir. Beni, emrolunan şeylere girdir, yasaklanan şeylerden çıkart! anlamında olduğu da söylenmiştir. Bir diğer açıklamaya göre anlam şöyledir: Yüce Allah, Hazret-i Peygamber’e, gerek namazında, gerek namazı dışında kendisini müşrikler arasından çıkartıp güvenilir yere girdirmesi için yapacağı duayı öğretmektedir.

Yüce Allah, onu Mekke’den çıkarttı ve Medine’ye vardırdı. Bu anlamdaki açıklamayı Tirmizî, İbn Abbâs’dan şöylece rivâyet etmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’de idi. Daha sonra ona hicret etmesi emrolundu. Bunun üzerine de:

“De ki: Rabbim beni doğruluk girdirişi ile girdir, doğruluk çıkarışı île çıkar. Tarafından bana destekleyici bir sultan ver” ayeti indi. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 9; Müsned, I. 223

ed-Dahhâk şöyle demektedir: Bundan kasıt, Mekke’den çıkması ve Mekke’nin fethedilcliği günü de güvenlik içerisinde Mekke’ye girmesidir.

Ebû Sehl dedi ki: Münafıklar:

“Eğer Medine’ye dönersek, elbette en şerefli ve kuvvetli olan, en hakir olanı oradan mutlaka çıkartacaktır” (el-Münafikun, 63/8) dedikten sonra, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Tebuk’den döndüğünde bu âyet Medine’ye aziz olarak girdirilmesi ve zafer için Mekke’den çıkartılması için dua demektir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Bana, lütfetmiş olduğun peygamberliğe, doğruluk girdilisi ile girdir ve benim camını alacağın vakit bu görevimden doğruluk çıkartısı ile çıkart. Bu anlamdaki bir açıklamayı Mücahid yapmıştır.

-Mim harfi ötreli olarak- “mueihal” ve “muhraç” kelimesi, girdirmek ve çıkartmak demektir. Yüce Allah’ın:

“Beni, mübarek bir indiriş ile indir” (el-Mu’minun, 23/29) âyetindeki “münzeh indiriş” kelimesi gibidir ki, kendisinde hoşlanmayacağım bir şey görmeyeceğim bir indiriş, demektir. Genel olarak da kurra bu şekilde okumuşlardır. Ancak, el-Hasen, Ebû’l-Âl-iyye ve Nasr b. Âsım, mimlerin fethi ile “medhal ve mahreç” şeklinde “giriş ve çıkış” anlamında okumuşlardır. Birincisi rubaidendir, ikincisi ise sülâsîdendir. İbn Abbâs dedi ki: Sen beni ölüm esnasında doğruluk girdirişi ile girdir, öldükten sonra diriltilme sırasında da doğruluk çıkartılışı ile çıkart, demektir.

Şöyle de denilmiştir: Sen beni her nereye girdirirsen doğruluk ile girdir ve doğruluk ile çıkart. Yani bir başka yüzle gelip bir başka yüzle çıkan bir kimse kılma. Çünkü, iki yüzlü kimseler Senin nezdinde muteber kimseler olamazlar.

Âyetin, kapsamına giren bütün hususları, bütün yolculuk ve işleri aynı şekilde ölüm ve hayatta umulan türlü şekillerde kaderin değişik hallerini kapsayan umumi bir âyet olduğu da söylenmiştir ki; Rabbim, bütün işlere girişimi ele, çıkışımı da Sen ıslah et, doğru kıl, demek olur.

Yüce Allah’ın:

“Tarafından bana destekleyici bir sultan ver” âyeti ile ilgili olarak en-Nehaî ve İkrime şöyle demişlerdir: “Sultan”dan kasıt, sapasağlam, sabit, delil ve hüccet demektir.

el-Hasen’in görüşüne göre ise bundan kasıt kuvvet, zafer ve dininin bütün dinlere üstün gelmesidir. O, şöyle demektedir: Yüce Allah ona hiç şüphesiz Faris’in (İran’ın), Rum’un (Bizans’ın) ve diğerlerinin ellerinden mülklerini mutlaka alıp bu mülkü kendisine vereceğini vadetmektedir.

Geceden bir kısmında da, sadece senin için nafile olarak kalk. Umulur ki Rabbin seni övgüye layık bir makama yükseltir.

Diyanet Vakfı
Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus bir nafile olmak üzere namaz kıl. (Böylece) Rabbinin, seni, övgüye değer bir makama göndereceği umulur.

Kurtubi Tefsiri
Gecenin bir kısmında da sana has nafile olmak üzere onunla (Kur’ân ile) gece namazı kıl. Umulur ki (şüphesiz) Rabbin, seni övülmüş bir makama gönderir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1. Gecenin Bir Kısmında ve Teheccüd:

Yüce Allah’ın: “(……..): Gecenin bir kısmında” âyetindeki: “(……..): … da” leb “iz (kısmîlik) bildirmek içindir. “(……..): Gece namazı kıl” âyetindeki “fe” ise, hazfedilmiş bir fiile atıf etmektedir. “Kalk ve gece namaz kıl” demektir.

“Onunla” âyeti ile, Kur’ân kastedilmektedir.

Teheccüd; (gece namaz kılmak) kelimesi “el-hucûd”dan gelmekte ve zıt anlamlı kelimelerdendir. Çünkü (……..) fiili hem uyudu, hem de onun zıddı olmak üzere geceleyin uyumayıp uyanık kaldı anlamına gelir. Şair de şöyle demektedir:

“Minâ’da bulunanlar uyanıkken ziyarette bulunsaydı ya

Ve keşke onun hayali Minâ’ya bir daha dönse geriye.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Yol arkadaşlarımız uyuyorken o, yanımıza geceleyin uğrasaydı ya

Ve sevgiliye bağışlarını hep biri diğeri ardınca yapıp sürdürüp gitseydi geceyi.”

(……..) ile, (……..) aynı anlamdadır. “(……..): Onu uyuttum” demektir. Yine onu uyandırdım, anlamına da gelir.

Teheccüd, bir süre uyuduktan sonra uyanmak anlamınadır. Sonraları bu, belli bir namazın ismi olarak kullanılmaya başlandı. Çünkü kişi geceleyin bu namaz için uyanır. Buna göre teheccüd, uykudan namaz için kalkmak demektir. el-Esved, Alkame, Abdurrahman b. el-Esved ve başkaları da bu anla mda açıklamalarda bulunmuşlardır.

Kadı İsmail b. İshak, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından el-Haccac b. Ömer’den şöyle dediğini nakletmektedir: Sizden herhangi bir kimse, gecenin tamamını namaz kılmakla geçirecek olursa, teheccüclde bulunmuş olduğunu mu zanneder? Teheccüd, uyuduktan sonra kalkıp namaz kılmaktır, sonra yine bir süre uyuduktan sonra kalkıp namaz kılmaktır, sonra yine bir süre uyuduktan sonra kalkıp namaz kılmaktır. İşte Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in (teheccüd) namazı böyle idi. Taberâni, el-Evsat, IX, 304-305; el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, II, 277. Ancak ravî sahabenin ismi. el-Haccac b. Ömer değil, el-Haccac b. Amr’dır. Ömer ile Amr’ı birbirinden ayırd etmek için yazılması gereken “vav”‘ sehven herhangi bir şekilde yazılmamış olmalıdır.

Hücûd’un uyku anlamında olduğu da söylenmiştir. Kişi, gece uyumayacak olursa; (……..) ile; “(……..): Uykuyu (kenara) bıraktı” denilir. Buha göre “hücud” uyku demektir. Uykudan sonra namaza kalkan kimseye de “müteheccid (teheccüdde bulunan)” denilir. Çünkü müteheccid, uyku demek olan hücuclu üzerinden atan kimse demektir.

Bu fiil, bu bakımdan (……..) fiillerine Sırasıyla fiillerin anlamları: Günah gördü, sakıncalı gördü, günah olacağından çekindi, kendisini ibadete Verdi, pis kabul ederek tiksindi, pislendi. benzemektedir ki, bu fiillerin ifade ettikleri hasletleri, kişinin üzerinden atması halinde kullanılır. Şanı yüce Allah’ın: “(……..): Siz, pişmanlık duyardınız.” (el-Vâkıa, 56/65) Yani, gönül rahatlığı ve sevinci demek olan “el-Fükâhe”yi üzerinizden atardınız, âyeti da (bu bakımdan) bunu andırmaktadır. Mesela bir kimse çok neşeli ve gülen birisi ise; (……..) denilir.

Ayet-i kerimede gecenin bir bölümünü namaz ve kıraat ile uyanık olarak geçir, demektir.

2. Hazret-i Peygamber ve Ümmeti İçin Teheccüd’ün, Hükmü:

Yüce Allah’ın:

“Sana has nafile olmak üzere” âyeti, Mukâtil ‘in açıklamasına göre; senin şan ve şerefini yükseltmek üzere… demektir. İlim adamları, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmeti sözkonusu edilmeyip özellikle anılmasının sebebi hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Bir görüşe göre gece namazı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, yüce Allah’ın:

“Sana has nafile olmak üzere” âyeti dolayısıyla bir farz idi. Çünkü bu; ümmetin görev olarak yerine getirmesi gereken farzdan ayrı bir fariza olarak anlamındadır.

Derim ki: Böyle bir tevil, iki sebepten dolayı uzak bir ihtimaldir. Birincisi, farza nafile adının verilmesi. Böyle bir adlandırma hakikat değil, mecazdır. İkincisi ise, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in: “Beş vakit namaz vardır ki, Allah onları kullara farz kılmıştır” Ebû Dâvûd, Salâl 9; Nesâî, Salât ó; İbn Mâce, İkametu’s-Salât 194; Müsned, V, 317. 322. âyeti ile (Hadîs-i şerîfte nakledilen) yüce Allah’ın:

“Bunlar beş vakittir ve elli vakit demektir, söz benim nezdimde asla değişikliğe uğramaz” Buhârî, Salât 1. Enbiyâ 5. Menâkıb 42. Tevhid 37; Müslim, Îman 259, 263; Tirmizî, Sakil 45; Nesâî, Salât 1; İbn Mâce, İkametus-Salât 194; Müsned, I, 315, III, 149. âyetidir ki, bu da açık bir nasdır. Dolayısıyla yüce Allah’ın, Hazret-i Peygamber’e beş vakit namazdan ayrı olarak bir vakit namazı farz kıldığı nasıl söylenir? Böyle bir şey doğru olamaz. Her ne kadar: “Üç şey bana farz, ümmetim için tatavvu (nafile) dir: Gece namazı, vitr ve misvak kullanmak” dediği rivâyet olunsa bile. el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, IV, 264, aynı manada, ancak “vitir, misvak ve gece namazı” sırasıyla Hazret-i Âişe’den gelen ve Taberânî, el-Evsât (IV. l65)ta yer aldığı belirtilmekte, ravilerinden Abdurrahman es-San’ânî’nin yalancı olduğu kaydedilmektedir. Aynı anlamdaki diğer benzer rivâyetlerin de çeşitli ravilerinin tenkide uğradığı zikredilmektedir.

Şöyle de açıklanmıştır: Gece namazı Hazret-i Peygamberin nafile olarak kıldığı bir namazdır. İşin başında herkese vacip idi. Daha sonra bu vücup nesh edildi ve gece namazı farz iken sonraları tatavvu oldu. Nitekim ileride -yüce Allah’ın izniyle el-Müzzemmil Sûresi’nde- genişçe açıklanacağı gibi Hazret-i Aise de böyle demiştir. Buna göre Hazret-i Peygamber’e nafile kılma emri mendupluk anlamındadır ve burada hitap Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yönelik demektir. Çünkü onun geçmiş ve gelecek her türlü günahı mağfiret olunmuştur. O, kendisi için vacip olmayan bir şeyi nafile olarak kılacak olursa, onun bu ameli derecelerini dalia bir yükseltici olur. Onun dışında ümmetten herhangi bir kimsenin kıldığı nafileler ise, günahlar için keffaret ve farzlarda meydana gelen bir takım gedikleri telafi etmektir. Bu anlamdaki bir açıklama, Mücahid ve başkaları tarafından yapılmıştır.

“Nafile” kelimesinin, bağış ve ihsan anlamında olduğu da söylenmiştir. Çünkü kulun, ibadete muvaffak kılınmaktan daha faziletli, mutlu kılıcı bir bağışa nail olması mümkün değildir.

3. Makam-ı Mahmûd (Övülmüş Makam):

Allah’ın:

“Umulur ki (şüphesiz), Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir” âyetindeki

“Makam-ı Mahmûd” ile ilgili dört farklı görüş ileri sürülmüştür.

Birinci Görüş: Bu görüşlerin en sahihi budur. Diğer görüşler. Beşinci Başlık’da gelecektir. Bu da kıyâmet gününde bütün insanlara şefaatte bulunmaktır. Bu görüşü, Huzeyfe b. el-Yeman dile getirmiştir. Buhârînin Sahih’inde İbn Ömer’den şöyle dediği nakledilmektedir: İnsanlar, kıyâmet gününde topluluklar halinde bir arada bulunacaklar. Her bir ümmet peygamberine tabi olacak ve: Ey filan şefaat et, diyecektir. Nihayet şefaat (talebi) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ulaşacaktır. İşte, yüce Allah’ın onu

“Makam-ı Mahmûd.”a ulaştıracağı gün o gündür. Buhârî, Tefsir 17. sûre 11.

Müslim’in Sahih’inde Enes’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Bize, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) anlatarak dedi ki: “Kıyâmet günü olacağında, insanlar dalgalar halinde birbirlerine girecekler. Âdem’in yanına varacaklar ona: Soyundan gelenlere şefaat et, diyecekler. O: Ben bu şefaatin ehli değilim diyecektir. Ama ben size İbrahim (aleyhisselâm)’a gitmenizi tavsiye ederim. Çünkü o, Allah’ın halilidir. Bunun üzerine İbrahim’e gidecektir. O da: Ben bu işin ehli değilim diyecektir. Ama size Mûsa’ya gitmenizi tavsiye ederim. Çünkü o kelîmullahtır. Bunun üzerine Mûsa’ya gidilecek. O da: Ben bu işin ehli değilim, diyecek. Ama size Îsa (aleyhisselâm)’a gitmenizi tavsiye ederim. Çünkü o, Allah’ın ruhu ve kelimesidir. Bunun üzerine Îsa’ya gidilecek, o da: Ben bu işin ehli değilim diyecek. Ama ben size Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gitmenizi tavsiye ederim. Bunun üzerine bana gelinir, ben de: Evet bu iş benim işimdir, derim” diye hadisin geri kalan bölümünü zikretti. Müslim, Îman 322, 326. Ayrıca bk. Buhârî, Enbiyâ 3, Tefsir 17. sûre 5, Tevhîd 19, 24, 36; Müslim, Îman 327, 328; Tirmizî, Sıfatul-Kıyâme 10, Tefsir 17. sûre 18: Müsned, I, 281, 295, II. 435.

Tirmizî de, Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), yüce Allah’ın:

“Umulur ki (şüphesiz) Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir” âyeti hakkında ona soru soruldu, da o: “O, şefaattir” diye buyurdu. (Tirmizî) dedi ki: Bu, hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 7.

4. Hazret-i Peygamber in Şefaatleri:

Makam-ı Mahmud’un, Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ulaşıncaya kadar peygamberlerin birinin diğerine havale ettiği şefaat meselesi olduğu böylelikle sabit olmaktadır. Bunun üzerine Peygamberimiz, hesaplarının çabuklaştırılması ve bulundukları yerin (mevkuf)in dehşetinden rahatlamaları için, orada bulunanlara bu şefaati yapacaktır. Bu şefaat Hazret-i Peygambere hastır. Bundan dolayı da o: “Övünmüyorum ama, ben Âdem’in çocuklarının efendisiyim” Tirmizî, Tefsir 17. sûre 18: İbn Mâce, Zühd 37: Müsned, I, 5, 281, 295, III, 2, 144. diye buyurmuştur.

en-Nakkâş der ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in üç şefaati vardır: Umumi şefaati, cennetliklerin cennete daha erken girmeleri için şefaati ve büyük günah işlemiş kimselere şefaati.

İbn Atiyye der ki: Ancak, meşhur olan onun şefaatlerinin yalnızca iki tane olduğudur: Umumi şefaat ile günahkârların ateşten çıkartılması için şefaati. Bu ikinci şefaati, peygamberlerin biri diğerine havale etmezler, aksine onlar da bu şefaatte bulunurlar, ilim adamları da böyle bir şefaatte bulunurlar.

Kadı Ebû’l-Fadl Iyad der ki: Kıyâmet gününde Peygamberimizin beş tane şefaati vardır: Birincisi umumi şefaattir, ikincisi bir takım kimselerin hesapsız olarak cennete girdirilmeleri için yapacağı şefaattir, üçüncüsü günahları sebebiyle ateşe girmeleri gereken, ümmetinin muvahhidlerinden bir topluluk hakkında yapacağı şefaattir. Peygamberimiz, bu gibi kimseler hakkında ve yüce Allah’ın dilediği kimseler hakkında şefaatte bulunacak ve bunlar cennete gireceklerdir. İşte bid’atçi Haricîlerle Mutezilîlerin inkâr ettikleri şefaat budur. Bunlar, kendi bozuk asıl ilkelerine istinaden bu şefaatlerin sözkonusu olmayacağını söylemişlerdir. Bu ilkeleri ise, talisin ve takbih esaslarına mebni, aklî bakımdan herkesin hakettiğini bulması ilkesidir. Dördüncü şefaat, cehennem ateşine girmiş bazı günahkârlar hakkındaki şefaattir. Peygamberimizin ve onun dışındaki peygamberlerin, meleklerin ve diğer mü’min kardeşlerinin şefaati ile bu günahkârlar oradan çıkacaklardır. Beşincisi ise cennet ehlinin derecelerinin daha bir artıp yükselmesi için yapılacak şefaattir. Böyle bir şefaati ise, Mutezile de inkâr etmemektedir ve mahşerdeki ilk şefaati de inkâr etmemektedirler.

5. Yüce Allah’dan Peygamberin Şefaatini İstemek:

Kâdı Iyâd der ki: Müstefiz Müstefiz: Kelime olarak, yaygın, dolup taşan anlamında olup, hadis terimi olarak bazılarına göre; ikiden fazla rivâyet yolu bulunan, fakat mütevatir hadis derecesinde hadistir. Bazılarına göre “‘meşhur hadis” ile aynı şeydir. (Prof. Dr. Talat Koçyiğit, Hadis Lâfızları, Ankara 1980. s. 332-333) nakil ile bildiğimize göre Selef-i Salih, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in şefaatini (Allah’dan) talep etmiş ve bunu arzulamışlardır. Buna göre: “Bir kimsenin, Allah’dan kendisine Peygamberin şefaatini nasib etmesini dilemesi mekruhtur. Çünkü onun şefaati ancak günahkârlara olacaktır” diyenlerin sözlerine iltifat edilmez. Çünkü Hazret-i Peygamberin şefaati, önceden de açıkladığımız gibi, hesabın hafifletilmesi için de, derecelerin artması için de olacaktır. Diğer taraftan aklı başında her kimse kusurlu olduğunu, Allah’ın affına muhtaç olduğunu, kendi ameline bel bağlamadığını, helâk edileceklerden olmaktan korktuğunu itiraf etmektedir. Şefaatin istenmemesi gerektiğinden söz edenlerin, dualarında mağfiret ve rahmet de istememeleri gerekir. Çünkü bunlar da günahkârlar için sözkonusudur. Bütün bu iddialar, selef ve halefin yaptıkları bilinen dualara muhaliftir. Buhârî’nin, Câbir b. Abdullah’tan rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim ezanı işittiğinde:

“Ey bu eksiksiz çağrının ve kılınan namazın Rabbi olan Allah’ım! Sen, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vesileyi, fazileti ihsan et. Ve onu kendisine va’dettiğin Makam-ı Mahmud’a ulaştır” diyecek olursa, kıyâmet gününde de benim şefaatim onun için helâl olur.” Buhârî, Ezan 8, Tefsir 17. sûre 11; Ebû Dâvûd, Salât 37; Tirmizî, Salat 43; Nesâî, Ezan 38; İbn Mâce, Ezan 4; Müsned, 111. 354.

İkinci görüş: Makam-ı Mahmud, kıyâmet gününde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem’)’a Livaü’l-Hamd diye bilinen sancağın verilmesidir.

Derim ki: Bu görüş ile birinci görüş arasında bir aykırılık yoktur. Çünkü, Hazret-i Peygamber, elinde Livaü’l-Hamd bulunduğu halde şefaatte bulunacaktır. Tirmizî Ebû Said el-Hudrî’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kıyâmet gününde ben Âdemoğullarının efendisiyim. Ama övünmüyorum. Elimde hamd sancağı bulunacaktır, ama övünmüyorum. O gün, Âdem ve diğer bütün peygamberlerden benim sancağım altında bulunmayacak hiç bir peygamber olunmayacaktır…” Tirmizî, Tefsir 17. sûre 18. Menâkıb 1; Müsned, I, 281. 295.

Üçüncü görüş: Taberî’nin, Mücahid’in de aralarında bulunduğu bir kesimden naklettiği görüştür. Bu görüş sahipleri şöyle demişlerdir: Makam-ı Mahmud yüce Allah’ın, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kendisiyle birlikte Kimsisine oturtmalıdır. Bu görüşün sahipleri bu hususta bir de hadis rivâyet etmişlerdir. Taberî, oldukça aşırı ve gereksiz açıklamalarla bunu mümkün olabileceğini söyleyerek desteklemeye çalışmıştır. Ancak, böyle bir şey anlam itibariyle çok zor kabul edilebilir ve böyle bir şeyin olma ihtimali de çok uzaktır. Bununla birlikte böyle bir görüşün rivâyet edilmesinin reddedilmesine de gerek yoktur. Ancak bir açıklamanın ilme uygun bir şekilde tevil edilmesi gerekmektedir.

en-Nakkâş, Ebû Dâvûd es-Sicistanî’den şöyle dediğini nakletmektedir: Bize göre bu hadisi inkâr eden kimse itham altındadır. Çünkü ilim ehli bu hadisi nakledip durmuşlardır. Böyle bir şeyin câiz olmayacağını kabul edenlere, bunu yorumlamayı ben üzerime alıyorum.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) ve Mücahid de derler ki: Önder ilim adamlarından herhangi bir kimse, eğer Kur’ân-ı Kerîmi tevil edip yorumluyor ise, bunların ilim ehlince kabul edilmemiş iki görüşleri (yorumları) vardır. Birincisi budur, ikincisi de yüce Allah’ın:

“O günde yüzler var ki, apaydınlıktır, Rabblerine bakıcıdırlar” (el-Kıyame, 75/22-23) âyetini; burada bakmak sözkonusu değildir, sevabı beklemek sözkonusudur, şeklindeki tevildir.

Derim ki: İbn Şihab bunu, “Tenzil hadis” diye bilinen hadiste sözkonusu etmektedir. Yine Mücahid’in bu âyeti tefsir ederken: Allah, onu (Muhammedi.) arşın üzerine oturtacaktır dediği rivâyet edilmiştir. Bu, imkânsız olan bir tevil değildir. Çünkü yüce Allah, bütün eşyayı da, arşı da yaratmadan önce bizatihi kaimdi, vardı. Daha sonra eşyayı yarattı. Ancak, eşyaya muhtaç olduğundan değil, kudret ve hikmetini izhar etmek, varlığı bilinsin, sapasağlam bütün fiillerini kemal derecesindeki ilim ve kudretiyle bildirsin diye. O, kendi nefsi için bir arş yarattı ve bu arşın üzerine ona temas etmesi sözkonusu olmaksızın ve dilediği keyfiyette istiva etti, yahut da arş onun için bir mekân oldu.

Denildiğine göre şanı yüce Allah, mekânı ve zamanı yaratmadan önceki sıfatı ne ise, şimdi de o sıfatlara sahiptir. Bu açıklamaya göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı arşın üzerinde oturtması ile yerin üzerine oturtması arasında bir fark yoktur. Çünkü, Allah arşın üzerine istiva etmesi, intikal, zail olmak ve ayakta durmak, oturmak gibi hal değişikliği şeklinde sözkonusu değildir. Arşın üzerinde yer kaplayacak bir halde istivası da düşünülemez. Aksine O, arşı üzerinde kendi nefsi hakkında haber verdiği şekilde ve keyfiyetsiz olarak istiva etmiştir. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı Arşının üzerine oturtması, O’nun için Rububiyet sıfatını gerektirici veya Ubudiyet sıfatından çıkmasını gerektirecek bir hususiyet arz etmez. Aksine O, Hazret-i Peygamberin mevkiini yükseltmek ve diğer insanların üzerinde bir şeref sahibi olduğuna dikkat çekmek içindir. Haber kipi olarak: “Kendisiyle beraber” ifadesine gelince, bu da yüce Allah’ın:

“Şüphe yok ki, Rabbin nezdinde kiler…” (el-A’raf, 7/206.);

“Rabbim benim için nezdinde cennette bir ev yap.” (et-Tahrim, 66/11);

“Muhakkak ki Allah ihsan edenlerle beraberdir” (el-Ankebut, 29/69) âyetleri ve benzerlerinin dile getirdikleri şeyler ile aynı seviyededir. Bütün bunlar, rütbe, mevki, mazhariyet ve üstün derece ile alakalıdır, mekân ile ilgileri yoktur.

Dördüncü görüş, Biz. Peygamber’in şefaati ile ateşten çıkaracağı kimseleri çıkartmasıdır. Bu görüş, Câbir b. Abdullah’ın görüşü olup, bunu Müslim de nakletmektedir. Müslim, Îman 320. Biz de bunu “et-Tezkire” adlı kitabımızda zikretmiş bulunuyoruz. Başarı. Allah’tandır.

6. Teheccüd Namazı ve Makam-ı Mahmud:

İlim adamları, gece teheccüd namazı kılmanın, Makam-ı Mahmud’a ulaşmaya nasıl sebep teşkil ettiği konusunda farklı iki görüşe sahiptirler. Birinci görüşe göre şanı yüce Allah, dilediği fiili bu konudaki hikmet yönünü bizim bilmemiz sözkonusu olsun ya da olmasın, onun faziletine sebep kılabilir, ikinci görüşe göre gece namazında insanlardan ayrı, yaratıcı ile başbaşa kalmak ve O’na seslenmek sözkonusudur.

Yüce Allah, gece kıldığı namazda Rabbi ile başbaşa kalıp kendisine müracaatta bulunmayı ona ihsan etmiştir ki, Makam-ı Mahmud, da bu demektir. Bu makamda insanlar derecelerine göre biri diğerinden üstündür. Bunda en üstün derecede bulunanları ise Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) dır. Ona, kimseye verilmeyecek şeyler verilecek, hiçbir kimsenin yapamayacağı şefaati o yapacaktır. Diğer taraftan “umulur ki” ifadesi, yüce Allah tarafından yerine getirilmesi gereken bir va’ad anlamındadır.

“(……..): Bir makama” kelimesi, zarf olarak nasb edilmiştir. “… Bir makamda…” ya da; “… bir makama…” anlamındadır.

et-Taberî de Ebû Hüreyre’den, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ın şöyle buyurduğunu nakletmektedir: “Makam-ı Mahmud, kendisinde ümmetime şefaatte bulunacağım makamdır.” Taberî, XV. 145. 146 Buna göre makam, insanın üstün işleri görmek üzere duracağı yer demektir. Hükümdarın huzurunda çeşitli makam ve mevkilerin (protokol yerlerinin) bulunması gibi.

Güneşin batıya meyletmesinden gece karanlığına kadar namazı dosdoğru kıl; sabah Kur’an’ını da. Şüphesiz sabah Kur’an’ı şahitlidir.

Diyanet Vakfı
Gündüzün güneş dönüp gecenin karanlığı bastırıncaya kadar (belli vakitlerde) namaz kıl; bir de sabah namazını. Çünkü sabah namazı şahitlidir.

Kurtubi Tefsiri
Güneşin kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı dosdoğru kıl. Sabah, namazını da. Çünkü sabah namazı şahit olunandır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1. Güneşin Kaymasından İtibaren Kılınacak Namazlar:

Yüce Allah, müşriklerin hile ve tuzaklarını sözkonusu ettikten sonra:

“Güneşin kaymasından… namazı dosdoğru kıl” âyeti ile Peygamberine sabrı ve namazı gereği gibi dikkatle muhafaza etmeyi emretmektedir. Demek ki namaz sayesinde düşmanlara karşı ilâhî yardımın talep edilmesi de sözkonusudur. Yüce Allah’ın şu âyeti da buna benzemektedir:

“Yemin olsun ki, onların söylediklerinden dolayı göğsünün daraldığını elbette biliyoruz. Artıksen hemen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol.” (el-Hicr, 15/97-98)

el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/3. âyet, 4. başlık ve devamında) “namazı ikame etme (kılma)”nin anlamına dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Müfessirlerin icmaı ile bu âyet-i kerîme farz namazlara işaret etmektedir.

İlim adamları “kayma (dülûk)” nın anlamı hususunda iki ayrı görüş ortaya koymuşlardır.

1- Bundan kasıt, güneşin semanın ortasından (batıya doğru) zeval bulmasıdır. Bu açıklama Hazret-i Ömer, onun oğlu (Abdullah b. Ömer), Ebû Hüreyre,

İbn Abbâs ve onların dışında tabiin ve bir grup ilim adamının görüşüdür.

2- İkinci görüşe göre de dülûk (güneşin kayması), güneşin batması demektir. Ali, İbn Mes’ûd ve Ubey b. Ka’b bu görüştedirler. İbn Abbâs’dan da bu görüş rivâyet edilmiştir.

el -Maverdî der ki: “Dülûk”u, güneşin batışının ismi kabul eden kimselerin bu kabullerinin sebebi şudur: İnsan, güneşin batımı esnasında onu iyice görmek için elleriyle gözlerini ovalar (delk). Bunu, güneşin zevalinin ismi olarak kabul edenlerin bu kanaatlerine sebep ise kişinin, güneş ışınlarının şiddeti dolayısıyla gözlerini delk etmesi (ovalaması) dolayısıyladır. Ebû Ubeyd de şöyle demektedir: Güneşin dülûku, batışı demektir. (……..); ifadesi güneş battı, demektir. Kutrub da şu beyiti zikretmektedir:

“İşte burası Rebahin iki ayağının durduğu yerdir

Berah (denilen güneş) batın caya kadar elini siper etmiştir.”

“Berahi” kelimesi, hazamı, katami, rekasi vezni ile güneşin isimlerinden bir isimdir. el-Eerra bunu, “Birahi” şeklinde rivâyet etmiştir ki, bu da el ayası demek olan; (……..)’in çoğuludur. Elini kaşlarının üzerine koymuş ve öylece bakıyorken güneş battı, demektir. el-Accac’ın şu beyitinde de bu kullanılmıştır:

“Güneş nerdeyse ağır bir hastalık (a yakalanmış) gibi olacaktı.

Ve ben onu (ışıklarını) kaygan bir yerden kayıyormuş gibi olsun

diye el ayam ile defediyorum.”

Bundan sonra beyitin son kelimesinin anlamına dair

İbnu’l-A’râbî’den iki satırlık bir açıklama nakledilmektedir. Bu açıklamalar beyitin manasında yer aldığından ayrıca tercümeye gerek görülmemiştir.

(……..) tabiri, güneş battı anlamında da kullanılır. Şair Zu’r-Rimme de şöyle demektedir:

“Öyle kandiller ki, onların ışığını sağlayanlar

Yıldızlar da değildir, batan ve kaybolanlar da değildir.”

İbn Atiyye de şöyle demektedir: Dülûk, -sözlükte- meyletmek demektir. O bakımdan dülûk’un ilk vakti güneşin zeval bulmasıdır. Son vakti ise batışıdır. Güneşin zevalinden batışına kadar olan vakte de dülûk denilir, çünkü güneş bu durumda kayma ve meyletme halindedir. Şanı yüce Allah, güneşin kayması halinde ve kaymaya başlaması sırasında söz konusu olan namazları zikretmektedir. Bunun kapsamına öğle, ikindi ve akşam namazları girer. Bununla birlikte akşam namazının, “gecenin karanlığı (ğasaku’l-leyl)” ifadesine dahil olması da mümkündür. Bazıları, öğle namazı vaktinin zevalden güneşin battığı vakte kadar devam ettiği görüşündedir. Çünkü şanı yüce Allah, öğle namazının vücubunu dülûk’e bağlı kılmıştır. İşte bunun hepsi de düluk’dur. Bu görüş el-Evzaî’ye ve nisbeten farklı durumlara göre değişik hükümler ile Ebû Hanîfe’ye aittir. Malik ve Şâfiî de zaruret halinde buna işaret etmişlerdir.

2. Gece Karanlığı (Ğasaku’l-Leyl):

Yüce Allah’ın:

“Gecenin karanlığına kadar” âyeti ile ilgili olarak Malik, İbn Abbâs’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Güneşin dülûku, meyletmesi, kayması demektir.

“Gecenin karanlığı” ise, gece ve karanlığının bir araya gelmesi demektir. Ebû Ubeyde “el-Ğasak” gecenin siyahlığı demektir, demiştir. İbn Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:

“İşte karardı şu gece

Ben de keder ve uykusuzluktan rahatsızlandım.”

Ğasaku’l-Leyl’in, şafağın (batıştan sonraki kırmızılığın) kaybolması demek olduğu söylendiği gibi, karanlığının görülmeye başlaması olduğu da söylenmiştir. Şair Züheyr de şöyle demektedir:

“Elleri -o aldırış etmeksizin- cömertlik edip durdu

Nihayet karanlık basıncaya ve başgösterinceye kadar.”

“(……..); Gecenin karanlığı bastı” denilir, mastarı da; (……..) şeklinde gelir. “Sin” harfi üstün olarak “el-Ğasek” isimdir. Kelimenin asıl anlamı, seyelân etmek akmak ile alakalıdır. Göz aktığı zaman; (……..) denilir. Muzari fiili de; (……..) şeklinde gelir. “(……..) Yaradan sarı bir su aktı, akmak” denilir. “(……..); Müezzin akşam ezanını gece karanlığına kadar erteledi” demektir. el-Ferrâ’nın naklettiğine göre; “(……..): Gece karanlığı bastı” ile (……..) şekilleri hep aynı anlamdadır. er-Rabi’ b. Huseym de, bulutlu olduğu günde müezzinine; (……..) derdi ki, bununla akşamı gece karanlığı basıncaya kadar ertele, tehir et, demek istiyordu.

3. Akşam Namazı Vaktinin Sonu:

İlim adamları, akşamın son vakti hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Bir görüşe göre akşamın vakti sadece bir tanedir ve güneşin kayboluşu dışında ayrıca bir vakti yoktur. Cibril’in İmâmlık edişi ile ilgili hadisten bu husus açıkça anlaşılmaktadır. Bu husustaki rivâyetlerin geçtiği bazı yerler: Buhârî, Mevâkitu’s-Salât 1; Müslim, Mesâcid 166, 167; Ebû Dâvûd,’Salât 2; Tirmizî, Salât 1; Nesâî, Mevâkît 1, 10, 17; İbn Mâce, Salât 1; Dârîmî, Salât 2; Muvattâ, Vukûtu’s-Salât 1; Müsned, I, 333, III, 30, 330, V, 374. Çünkü Hazret-i Cebrâîl, akşam namazını her iki günde de aynı vakitte kılmış ve bu kıldığı vakit de güneşin batışı esnasında idi. Maliki mezhebine mensup ilim adamlarının kanaatine göre Malikin mezhebinde kuvvetli olan görüş de budur. Yine, Şâfiî’den meşhur olan iki görüşten birisi de budur es-Sevrî de böyle demiştir.

Yine Malik, Muvatta’’da şöyle demektedir: Şafak (batıştan sonraki kırmızılık) kaybolacak olursa, akşam namazı vakti çıkmış, yatsı namazının vakti girmiş olur. Ebû Hanîfe, onun arkadaşları, el-Hasen b. Hayy, Ahmed, İshak, Ebû Sevr ve Dâvûd da böyle demişlerdir. Çünkü batış vakti ile şafağın kayboluşuna kadar geçen bütün süre, gecenin kararma zamanıdır. Bu husustaki Ebû Mûsa yoluyla gelen hadis de bunu gerektirmektedir ve orada şöyle denilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ikinci günde soru sorana, akşam namazını kıldırarak vaktini şafağın kaybolacağı esnaya kadar tehir etmiştir. Bu hadisi de Müslim rivâyet etmiştir. Müslim, Mesâcid 178.

Bu kanaatte olanlar şöyle derler: Bu hadis, Cibril’in İmâmlığı ile ilgili haberlerden daha uygundur. Çünkü bu hadis Medine’de vârid olmuştur, Cibril’in İmâmlığı ise Mekke’de gerçekleşmiştir. Sonradan varid olan haberin ise, Peygamber’in fiil ve emrinden kabul edilmesi evladır (daha uygundur). Çünkü sonraki haber ondan öncekileri nesh edicidir. İbnü’l-Arabî ise, bu görüşün, Malik’in meşhur görüşü olduğunu, ömrü boyunca okuttuğu Muvatta’’da ve hayattayken de bunu telkin ettiğini iddia etmiştir.

Bu görüş ayrılığındaki incelik şudur: İsimlere müteallik olan hükümler acaba bu isimlerin ilklerine mi taalluk eder, sonlarına mı, yoksa hüküm onların hepsi ile mi irtibatlıdır? Kıyas cihetinden daha güçlü görülen boşa anılması sözkonusu olmaması için hükmün evveline taalluk ettiğidir. Hükmün evveline taalluk ettiği kabul edilirse, bundan sonra onun sonuna kadar tamamına taalluk ettiği de kabul edilir.

Derim ki: Vaktin genişliğini kabul eden görüş dalia tercihe değer. Nitekim İmâm Haliz Ebû Muhammed Abdulğani b. Said Ebû Muhammed Abdulğanî b. Saîd b. Ali b. Saîd el-Ezdî el-Mısrî. Meşhur bir hadis hafızı, inceliklere vâkıf neseb âlimi. H. 409 yılında vefat etmiştir. (el-Kettânî, er-Risâletu’l- Mustetrafa, s. 116) el-Eclah b. Abdillah el-Kindî yoluyla gelen hadiste Ebû’z-Zübeyr’den, o da Cabir’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) güneşin batışına yakın bir vakitte Mekke’den çıktı. Şerife varmadan akşam namazını kılmadı. Burası ise dokuz millik bir mesafedir. Buna yakın bir rivâyet şöyledir: “… Ebû’z-Zübeyr’den, o Cabir’den rivâyete göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Mekke’de iken güneş batmış o iki namazı (akşam ile yatsıyı) Şerifte bir arada (cem ile) kıldı.” (Ebû Dâvûd, Salâlu’s-Sefer 5; Nesâî, Mevâkît 45) Serif: Hişâm b. Said’in dediğine göre Mekke’den on mil uzaktadır. (Ebû Dâvûd, aynı yer).

Bu hususta nesih olduğu görüşü ise, o kadar açık görüş değildir. Tarih bilinse dahi bu böyledir. Çünkü bu iki hadisin bir arada cem edilmeleri mümkündür. İlim adamlarımız derler ki: Cibril’in namaz kıldırmasıyla ilgili hadisler, akşam namazı hususunda efdal olan vakit ile ilgili kabul edilir. Bundan dolayı ümmet akşam namazının erken kılınması ve güneşin batışı ile birlikte kılmak için elini çabuk tutulması hususunda ittifak etmiştir. İbn Huveyzimendâd der ki: Müslümanlar arasında, cemaat ile namaz kılınan bir mesciclde akşam, namazını güneşin batışından sonraya bırakan olduğunu bilmiyorum. Vakit genişliği ile ilgili hadisler ise cevaz vaktini beyan, etmektedir. Böylelikle her iki hadis arasında tearuz ortadan kalkmakta ve iki hadisin de bir arada cem’i sahih olmaktadır. Bu ise usul bilginlerinin ittifakı ile birini diğerine tercih etmekten, daha uygundur. Çünkü böyle bir yolla her iki delil de uygulamaya konulmaktadır. Nesh olduğunu söylemek veya tercihte bulunmakta ise iki rivâyetten birisini düşürmek sözkonusudur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4. Sabah Namazı:

Yüce Allah’ın: “(……..): Sabah namazı” âyetinde (namaz anlamı verilen): “Kur’ân” kelimesinin mansub gelmesi iki bakımdandır: Evvela bu kelime “salât (namaz)”a atfedilmiştir. Yani, sabah Kur’ânını dosdoğru kıl, demektir ki, sabah namazını dosdoğru kıl, anlamına gelir. Bu açıklamayı el-Ferrâ” yapmıştır.

Basralılara göre bu kelime iğrâ olmak üzere nasb edilmiştir. Yani; “(……..): Sen, sabah, namazına çokça dikkat etmelisin” anlamındadır. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır. Sabah namazı hakkında diğer namazlardan ayrı olarak özellikle “Kur’ân” tabirinin kullanılması, Kur’ân-ı Kerîmin, bu namazın büyük bir bölümünü işgal etmesinden dolayıdır. Çünkü sabah namazının kıraati, meşhur olarak kaydedildiğine göre hem uzun olur, hem de cehrendir. Bu açıklama da ez-Zeccâc’dan nakledilmiştir.

Derim ki: Medine’deki uygulama, sabah namazında Kur’ân okumayı, cemaate zarar vermeyecek kadar uzatmanın müstehab olduğu şeklinde karar kılmıştır. Bu namazda Mufassal bölüm uzun sûrelerinden okunur. Okunan Kur’ân’ın uzunluğu bakımından, sabah namazından sonra, öğle ve cuma namazları gelir. Akşam namazında kıraat kısa kesilir, ikindi ve yatsı namazlarında ise orta yollu tutulur. İkindi namazı hakkında akşam namazı gibi kısa okunacağı da söylenmiştir.

Müslim’in Sahihinde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in namazlardaki kıraatlerine dair rivâyetleri Müslim, Salât 154 (34. bab)tan itibaren zikretmektedir. Merhum müfessirimizin işaret ettiği rivâyetler ve başkaları bir arada olmak üzere oradan takip edilebilir. ve başka hadis kaynaklarında vârid olan, kısa okunması karar bulmuş olan namazlarda uzunca okumaya yahut uzunca okunması karar bulmuş olanlarda da kısa okumaya dair -Meselâ Nesâîdeki Sabah namazında Felak ve Nas sûrelerini okumak Nesâî, İftitah 46 buna karşılık Akşam namazında ise A’raf, Murselat ve Tûr sûrelerini okumak gibi- rivâyetler Nesâî, İtfitah 64-67 ise, uygulamada terk edilmişlerdir. Ayrıca, yatsı namazına İmâmlık yapan ve Bakara Sûresi’ni okuyarak namazı uzunca kıldıran Muâz b. Cebel’e Hazret-i Peygamber’in tepki göstermesi de bunu göstermektedir. Bu hadisi de sahih kitaplar rivâyet etmektedir. Buhârî, Edeb 74: Müslim, Salât 178. 179: Ebû Dâvûd, Salât 124; Nesâî, İmâıne 39. 41, İftitâh 63. 70, 71: İbn Mâce, İkametu’s-Salât 48; Müsned, III, 124, 299, 308, 369.

Hazret-i Peygamber’in İmâmlara, namazlarını kısa kesmelerini emrederek şöyle buyurması da bunun gerekçeleri arasındadır: “Ey insanlar! Şüphesiz aranızda nefret ettirenler vardır. Sizden herhangi bir kimse cemaatine İmâm olacak olursa (kıraati) kısa kessin. Çünkü aralarında küçük, büyük, hasta, rahatsız, zayıf ve ihtiyaç sahibi kimseler vardır.” Buhârî, İlin 28. Ezan 61. 63. Edeb 75. Ahkâm 13; Müslim, Salât 182; Ebû Dâvûd, Salât 124; İbn Mâce, İkametu’s-Salât. 48: Dârimî, Salât 46; Müsned, IV, 118, 119. V, 273 Yine Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ama, sizden herhangi bir kimse tek başına namaz kılacak olursa, dilediği kadar uzatsın.” Buhârî, Ezan 62; Müslim, Salât 183-185: Ebû Dâvûd, Salât 124; Nesâî, İmâme 35: İbn Mâce, İkâmetus-Salât 4-8: Muvatta’, Salâtul-Cemâa, 13; Müsned, II, 486, 502 Bütün bunlar, sahih hadisler arasında kaydedilmektedir.

5. Kıraatsiz Namaz Olmaz:

Yüce Allah’ın:

“Sabah namazını da” âyetinde, “Kur’ân” lâfzını kullanmış olması, kıraatsiz namaz olmayacağının delilidir. Çünkü yüce Allah burada namazı

“Kur’ân” diye adlandırmıştır. İlim adamları ise namazda kıraat hususunda farklı görüşlere sahiptir.

Cumhûrlarının kanaatine göre İmâm olsun, tek başına olsun her rekâtte Fâtiha Suresini okumak vaciptir. Malikin meşhur olan görüşü budur. Yine ondan nakledildiğine göre namazın çoğu bölümlerinde okunması vaciptir. İshak’ın görüşü de budur.

Yine Malik’den, yalnızca bir rekâtte Fâtiha okumanın vacip olduğu görüşü nakledilmiştir ki, el-Muğire ve Suhnun da böyle demişlerdir. Namazın hiç bir yerinde kıraatin vacip olmadığı görüşü de ondan nakledilmiştir ama, ondan gelen en şaz rivâyet de budur.

Yine Malik’den nakledilen bir başka görüşe göre, namazın yarısında kıraat vaciptir.

el-Evzaî’den ve Eyyub’dan nakledildiğine göre kıraat, İmâm için de tek başına namaz kılan için de, cemaat için de her durumda vaciptir. Şâfiî’nin iki görüşünden birisi de budur. Buna dair yeterli açıklamalar, daha önceden el-Fâtiha Sûresi’nde (tefsirinin ikinci bölümü, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

6. Sabah Namazında Tanıklık:

Tirmizî’nin, Ebû Hüreyre’den rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), yüce Allah’ın:

“Sabah, namazını da, çünkü sabah namazı şahit olunandır” âyeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Gece melekleri ile gündüz melekleri ona şahit olurlar.” Bu hasen, sahih bir hadistir. Bu hadisi ayrıca Ali b. Müshir, el-A’meş’den, o, Ebû Salih’den, o, Ebû Hüreyre ve Ebû Salih’den, ikisi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet etmişlerdir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 5

Buhârî de Ebû Hüreyre’den, o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Cemaatle kılman namaz, tek başına kılman namazdan yirmi beş derece daha faziletlidir. Gece melekleri ile gündüz melekleri de sabah namazında bir arada bulunurlar.” Ebû Hüreyre der ki; Dilerseniz:

“Sabah namazını da, çünkü sabah namazı şahit olunandır” âyetini okuyunuz. Buhârî, Tefsir 17. sûre 10; Müslim, Mesâcid 246: Nesâî, Sakil 21; Müsned, II, 233, 266.

İşte bu hususiyeti dolayısıyla sahalı namazı erken kılınır. Sabah namazını erken kılmayan bir kimsenin namazında meleklerin iki kesiminden ancak birisi bulunur. Yine bu hususiyeti dolayısıyla Malik ve Şâfiî, sabah namazının alaca karanlıkta (tağlîs) kılınmasını dalia faziletli kabul etmişlerdir.

Ebû Hanîfe ise şöyle demektedir. Efdal olan (bazan) tağlis (alaca karanlık) ile, bazan aydınlık (İslar) halinde kılmaktır. Eğer bunu gerçekleştiremeyecek olursa, aydınlık halinde kılınması, tağlisden (alaca karanlıkta kılınmasından) dalia uygundur. Fakat bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın devamlı olarak alaca karanlıkta sabah namazını kılma uygulamasına muhaliftir. Aynı şekilde böyle bir uygulama ile gece meleklerinin namazda hazır bulunma imkânı da kaybedilmiş olur. Doğrusunu da en iyi bilen Allah’tır.

7. Sabah Namazı Gece Namazı mı, Gündüz Namazı mıdır?

Bazı ilim adamları, Hazret-i Peygamber’in: “Gece melekleri de, gündüz melekleri de o namazda hazır bulunurlar” âyetini, sabah namazının gece namazı da olmadığına, gündüz namazı da olmadığına delil göstermişlerdir.

Derim ki: Buna göre ikindi namazı da aynı şekilde ne gece namazından, ne de gündüz namazından sayılır. Çünkü fasih olan Peygamberden, Ebû Hüreyre’nin sahih rivâyetine göre o şöyle buyurmaktadır: “Gece melekleri ile gündüz melekleri sizin aranızda birbirinin peşinden gider gelirler. Ve bunlar, ikindi namazı ile sabah namazında bir araya gelirler.” Buhârî, Mevâlduı’s-Salât 16. Tevhîd 23. 33: Müslim, Mesâcid 210; Nesâî, Salât 21; Muvatta’, Kasru’s-Salâti fi’s-Scler 82; Müsned, II, 257, 312. 486.

Bilindiği gibi ikindi namazı, gündüzün bir vaktindedir. Sabah namazı da gecenin bir vaktindedir. Ancak, durum böyle değildir. Sabah, namazı da tıpkı ikindi gibi gündüz namazındandır. Buna delil ise, oruç ve yeminler ile ilgili bahislerdir ki, bu da gayet açıktır.

Bu, senden önce gönderdiğimiz peygamberler hakkındaki sünnettir. Bizim sünnetimizde bir değişiklik bulamazsın.

Diyanet Vakfı
Senden önce gönderdiğimiz peygamberler hakkındaki kanun (da budur). Bizim kanunumuzda hiçbir değişiklik bulamazsın.

Kurtubi Tefsiri
Senden önce gönderdiğimiz peygamberler için de uyguladığımız sünnet (budur). Sen Bizim sünnetimizde hiç bir değişiklik bulamazsın.

“Senden önce gönderdiğimiz peygamberler için de uyguladığımız sünnet (budur).” Yani, senden önce gönderdiğimiz peygamberlere uyguladığımız sünnet gibi bunlar da azap edilirler. Buna göre; “(……..): Sünnet” kelimesi, “(……..): Azap edilirler” takdiri ile nasb edilmiştir. “Sünnet” kelimesinin başındaki “gibi” anlamındaki “kef” düşünce, fiil amel etmiş oldu. Bu açıklamayı el-Ferrâ” yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre bu âyet; “(……..): Gönderdiğimiz kimselerin sünnetini tayin ve tesbit ettik” anlamında olmak üzere nasb edilmiştir. Bunun, “kef” harfinin hazf edilmiş olduğu takdirine göre hazf edildiği de söylenmiştir. İfadenin takdiri de şu anlamda olur: Senin ardından ancak pek az kalacaklardı. Tıpkı senden önce gönderdiklerimizin sünneti gibi. Bu takdire göre yüce Allah’ın: (Bir önceki âyet-i kerimede geçen): “(……..): Ancak pek az” âyeti üzerinde vakıf yapılmaz. Ancak, birinci ve ikinci açıklamaya göre vakıf yapılabilir. “(……..): Senden önce gönderdiğimiz peygamberler” âyeti üzerinde ise vakıf hasendir.

“Sen, Bizim sünnetimizde hiç bir değişiklik” onun, tesbit edilen vadesinde herhangi bir değişme

“bulamazsın.”

Az kalsın, seni yeryüzünden çıkarmak için tedirgin ediyorlardı. O zaman senin ardından orada pek kalamazlardı.

Diyanet Vakfı
Yine onlar, seni yurdundan çıkarmak için nerdeyse dünyayı başına dar getirecekler. O takdirde, senin ardından kendileri de fazla kalamazlar.

Kurtubi Tefsiri
Yakında seni bu yerden çıkarmak için mutlaka rahatsız edecekler. O takdirde kendileri de senin ardından ancak pek az kalacaklardır.

Bu âyet-i kerimenin, -sûrenin baştaraflarında geçtiği üzere- Medine’de indiği söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demektedir: Yahudiler, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Medine’de kalışını kıskandılar ve şöyle dediler: Peygamberler, peygamberlikle Şam’da görevlendirilmişlerdir. Eğer sen gerçek bir peygamber isen haydi oraya git. Çünkü sen oraya gidecek olursan, o takdirde biz seni tasdik eder, sana îman ederiz. Hazret-i Peygamber, onların İslâm’a girmelerini arzu ettiğinden dolayı, içinden böyle bir şeyi yapmak istedi. Ve Medine’den bir merhalelik mesafe uzaklaştı, bunun üzerine Allah teâlâ bu âyet-i kerimeyi indirdi.

Abdurrahman b. Ğanm da şöyle demektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Tebuk gazvesine, yalnızca Şam üzerine yürümek kastıyla yola çıktı. Tebuk’e varıp orada konakladığında yüce Allah’ın:

“Yakında seni bu yerden çıkarmak için mutlaka rahatsız edecekler” âyeti -surenin nüzulü tamamlandıktan sonra- indi. Ve o da geri dönmeyi emretti.

Bu âyetin Mekke’de indiği de söylenmiştir. Mücahid ve Katade derler ki: Âyet-i kerîme, Mekkelilerin Hazret-i Peygamberi çıkartmayı kararlaştırmaları hakkında inmiştir. Eğer onu Mekke’den çıkartmış olsalardı onlara mühlet verilmezdi. Ama Allah ona hicret etme emrini verdi, o da Mekke’den çıktı. Bu açıklama daha sahihtir. Çünkü sûre Mekke’de inmiştir. Diğer taraftan, bundan önceki âyetler da Mekkehlerin durumunu haber vermektedir, yahudilerden herhangi bir şekilde söz edilmemektedir.

Yüce Allah’ın:

“Bu yerden” âyeti ile de Mekke arazisi ve toprakları kast edilmektedir. Nitekim yüce Allah’ın:

“Ben bu yerden asla ayrılmayacağım” (Yusuf, 12/80) âyetinde kastedilen Mısır’dır. Buna delil de yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Seni çıkartan ülkenden daha güçlü nice ülke vardı.” (Muhammed, 47/13) Bununla da kastedilen Mekke’dir. Yani, oranın ahalisi onu çıkarmak istemişlerdi. İşte bundan dolayı “seni çıkartan” âyeti ile çıkartma fiili o ülkeye (ahalisine) izafe edilmiştir.

Bir başka görüşe göre bütün kâfirler, ona karşı birleşmek suretiyle Hazret-i Peygamberi Arap topraklarından çabucak çıkartmak istediler. Allah onu korudu. Eğer onu Arap topraklarından çıkartmış olsalardı, onlara hiç bir şekilde mühlet verilmeyecekti. İşte yüce Allah’ın:

“O takdirde kendileri de senin ardından ancak pek az kalacaklardı.” âyetinin anlamı da budur.

Atâ b. Ebi Rebâh; “(……..) Kalacaklar” âyetini, “(……..): Bırakılacaklar” şeklinde şeddeli “be” ile okumuştur. Nâfi’, İbn Kesîr, Ebû Bekr ve Ebû Amr; “(……..): Senden sonra” diye okumuşlardır. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve el-Kisaî ise; (……..) diye okumuşlardır, Ebû Hatim de yüce Allah’ın: ” (……..): Allah’ın Rasûlüne muhalefet için geri kalanlar, oturmalarına sevindiler” (et-Tevbe, 9/81) âyetini nazar-ı itibara alarak bu okuyuşu tercih etmiştir. Bu da senden sonra, senin ardından, demektir. Şair de şöyle demektedir:

“Onların ardından o diyar boş kaldı sanki

Aralarında hasır ören kadınlar hasır sermiş gibidir.”

el-Maverdî; ” (……..): Serenler sermiştir” diye nakletmektedir.

(……..) okuyuşunun (ki Nâfi’, İbn Kesîr ve diğerlerinin okuyuşudur), “senden sonra” anlamında olduğu; (……..); okuyuşunun” sana muhalefet” anlamında olduğu da söylenmiştir ki, bunu da İbnu’l-Enbârî nakletmiştir.

“Ancak pek az” âyeti ile ilgili iki türlü açıklamada bulunulmuştur. Birincisine göre onların, Hazret-i Peygamberden sonra kaldıkları süre, onu Mekke’den çıkardıkları süre ile Bedir günü arasındaki süredir. Bu ise, burada sözü edilen kimselerin Kureyşliler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. İkinci görüşe göre ise bu süre, Kurayzaoğullarının öldürülmesi ile Nadîroğullarının sürülmesi arasındaki süredir. Bu da âyette kastedilenlerin yahudiler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür.

O zaman sana, hem hayatta hem ölümde azabın kat katını tattırırdık; sonra bize karşı bir yardımcı da bulamazdın.

Diyanet Vakfı
O zaman, hiç şüphesiz sana hayatın ve ölümün sıkıntılarını kat kat tattırırdık; sonra bize karşı kendin için bir yardımcı da bulamazdın.

Kurtubi Tefsiri
O takdirde Biz sana, hayatın da kat kat (azâb)mı, ölümün de kat kat (azâb)ını tattıracaktık, sonra Bize karşı hiç bir yardımcı da bulamayacaktın.

“O takdirde Biz sana hayatın da kat katını, ölümün de kat katını tattıracaktık.” Yani, eğer sen onlara meyletmiş olsaydın, dünya hayatında da hayatın iki kat azabını, âhirette de ölümün iki kat azabını sana tattıracaktık. Bu ise, oldukça ileri derecede bir tehdittir. Kişinin derecesi ne kadar yüksek olur ise. muhalefet etmesi halinde karşı karşıya kalacağı azap da daha üstün ve daha büyüktür. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir hayasızlıkta bulunursa ona azâbı iki kat artırılır.” (el-Ahzab, 33/30) Bir şeyin katı (dı’f) ise, onun iki mislidir. Kimi zaman bu kelime pay anlamında da kullanılır, yüce Allah’ın:

“Herbiriniz için bir dı’f (pay) vardır” (el-A’raf, 7/38) âyetinde olduğu gibi. Buna dair açıklamalar, bundan önce el-A’raf Sûresi’nde (işaret olunan âyet-i kerimede) geçmiş bulunmaktadır.

Eğer seni sağlamlaştırmasaydık, onlara biraz meyledecektin.

Diyanet Vakfı
Eğer seni sebatkar kılmasaydık, gerçekten, nerdeyse onlara birazcık meyledecektin.

Kurtubi Tefsiri
Ve eğer Biz sana sebat vermemiş olsaydık, onlara az kalsın biraz meyledecektin.

“Ve eğer Biz sana” hak üzere

“sebat vermemiş” ve seni onların isteklerine muvafakat göstermekten korumamış

“olsaydık, onlara az kalsın biraz meyledecektin.” Katade dedi ki: Bu âyet-i kerîme nazil olunca Hazret-i Peygamber: “Allah’ım, sen beni göz açıp kapayacak bir süre kadar dahi bana bırakma ” Ebû Dâvûd, Edeb 101 (hadis no: 5090); Müsned, V, 42, Ebû Bekre’den duaya dair bir hadisin bir bölümü olarak ve nüzul sebebine değinmeksizin. diye buyurdu.

Bir diğer açıklamaya göre hitabın zahiri Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yönelik olmakla birlikte özü itibariyle Sakiflilerin durumunu haber vermektedir. Yani: Onlar, az kalsın senin hakkında onların sözlerini kabule meyledip yanaştığına dair haber vereceklerdi. Böylelikle onların fiili mecazi olarak Hazret-i Peygamber’e nisbet edilmiş oldu. Nitekim bir kimseye: Nerdeyse kendini öldürecektin sözünü, nerdeyse yaptığından ötürü insanlar seni öldürecekti, anlamında kullanmak da böyledir. Bunu el-Mehdevî nakletmektedir.

Şöyle de denilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) asla onlara meyletmeyi içinden geçirmiş değildir. Aksine, âyetin anlamı şöyledir: Eğer Allah’ın senin üzerinde lütuf ve ihsanı olmasaydı sen de onların isteklerini kabule meyledecektin. Fakat, Allah’ın senin üzerindeki lütfü nun eksiksizliği sayesinde böyle bir şeye yanaşmadın. Bu açıklamayı da el-Kuşeyrî nakletmektedir.

İbn Abbâs dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) masum idi. Fakat bu onun ümmetine, onlardan herhangi bir kimse Allah’ın hüküm ve şeriatleri hususunda müşriklere hiç bir şekilde meyletmemesi için bir uyarıdır.

Ve neredeyse, sana vahyettiğimizden seni saptırarak, onun dışında bir şeyi Bize karşı uydurman için seni kandıracaklardı; işte o zaman seni dost edinirlerdi.

Diyanet Vakfı
Müşrikler, sana vahyettiğimizden başka bir şeyi yalan yere bize isnat etmen için seni, nerdeyse, sana vahyettiğimizden saptıracaklar ve ancak o takdirde seni candan dost kabul edeceklerdi.

Kurtubi Tefsiri
Neredeyse seni bile sana vahyettiğimizden başkasını Bize karşı uydurasın dîye fitneye düşüreceklerdi. O takdirde seni dost edineceklerdi.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) tavafı esnasında Hacer-i Esved’i istilâm ederken, Kureyşliler onu engelleyerek şöyle dediler: Sen bizim ilâhlarımıza bir yakınlık göstermedikçe Hacer’i istilâm etmene müsaade etmeyeceğiz. Peygamber, kendi kendisine şöyle düşündü: “Allah, benim bu işten hoşlanmayıp tiksindiğimi biliyorken onlar da benim Hacer’i istilâm etmeme müsaade ettikten sonra, benim bu putlarına yakınlık göstermemin bana bir zararı olmaz.” Ancak, yüce Allah bunu kabul etmeyip üzerine bu âyet-i kerimeyi indirdi. Mücahid ve Katade de böyle demişlerdir.

İbn Abbâs da, Atâ’nın rivâyetine göre şöyle demiştir: Bu âyet-i kerîme Şakuliler Heyeti hakkında inmiştir. Bunlar, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek ondan olmadık isteklerde bulunup şöyle dediler: Sen bir süre bizim ilâhlarımızla yararlanmamıza izin ver ki, onlara verilecek hediyeleri alalım. Bu hediyeleri aldıktan sonra bu putlarımızı kırar ve İslâm’a gireriz. Mekke’yi haram belde ilan ettiğin gibi vadimizi de haram bir bölge olarak ilan et ki, Araplar bizim kendilerine üstünlüğümüzü itiraf etsinler. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onların bu isteklerini kabul edecek gibi olunca, bu âyet-i kerîme indi.

Şöyle de açıklanmıştır: Burada işaret olunan Kureyşlilerin büyüklerinin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a söyledikleri şu sözlerdir: Şu düşük seviyeli kimseleri ve köleleri yanımızdan uzaklaştır ki, biz de seninle birlikte oturalım ve senin sözlerini dinleyelim. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunu yapmak istedi, ancak böyle davranması ona yasaklandı.

Katade dedi ki: Bize nakledildiğine göre, Kureyşliler bir gece sabaha kadar Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile başbaşa kaldılar. Onunla konuştular, ona saygıda kusur etmediler, onu kendilerine yaklaştırmaya, kendilerine doğrultmaya çalışıp durdular ve şöyle dediler: Ama sen öyle bir şey getirmektesin ki, insanlardan hiçbir kimse bunu getirmiş değildir. Sen bizim efendimizsin, ey efendimiz deyip durdular ve bu şekildeki sözlerini sürdürmeye devam ettiler. Nihayet Peygamber (.sallallahü aleyhi ve sellem) bazı istekleri hususunda onlara yaklaşacak gibi oldu, sonra da Allah onu bu işten korudu. Ve bu âyet-i kerimeyi indirdi.

“Seni bile… fitneye düşüreceklerdi” ifadesi, senin ayağını da kaydıracaklardı, demektir. Mesela; “(……..): Kişiyi önceden kabul etmiş olduğu görüşünden uzaklaştırdım, kaydırdım” denilir. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır. Senin, yüzünü başka tarafa çevireceklerdi, diye de açıklanmış ise de anlamı birdir.

“Sana vahyettiğimizden ” Kur’ân’ın hükmünden… uzaklaştıracaklardı. Çünkü, Hazret-i Peygamber’in onların isteklerini kısmen de olsa kabul etmesi, Kur’ân’ın hükmüne muhaliftir.

“Sana vahyettiğimizden başkasını Bize karşı uydurasın diye.” Yani, sana vahyettiğimiz âyetlerden başka Bize birtakım şeyleri uydurasın diye… Bu Şakulilerin, ağaçlarıyla, kuşlarıyla ve yabani hayvanlarıyla Mekke’yi haram bir belde kıldığın gibi, bizim vadimizi de haram bir bölge kıl, şeklindeki isteklerine işarettir. (Çünkü) eğer Araplar sana niye Taiflilere böyle bir özellik tanıdın diye soracak olurlarsa, sen de bu hususta sana mazeret olması için: Bana bunu Allah emretti dersin, demişlerdi.

“O takdirde seni dost edineceklerdi.” Yani sen onların istediklerini yapacak olsaydın, seni dost edinirlerdi. Sana temiz duygularıyla bağlanırlardı. “Halil: Dost” kelimesi, samimi dostluk ve arkadaşlık demek olan; (……..) kökünden alınmıştır. Hazret-i Peygamber kendilerine meyletmiş olacağından, onlar da onu dost edinmiş olacaklardı.

“O takdirde seni dost edineceklerdi” âyeti, seni fakir bir kimse haline getireceklerdi diye de açıklanmıştır. Bu kelime fakirlik demek olan- ve “hı” harfinin üstün okunuşuyla-: (……..)’den gelmiş olur. Onu fakir düşürmeleri ise, kendilerine ihtiyaç duyacak hale gelmesi demektir.

Bu dünyada kör olan kimse, ahirette de kördür ve yol bakımından daha şaşkındır.

Diyanet Vakfı
Bu dünyada kör olan kimse ahirette de kördür; üstelik iyice yolunu şaşırmıştır.

Kurtubi Tefsiri
Kim bunda kör ise o âhirette de kördür. Yol itibariyle de en şaşkındır.

“Kim bunda” bu dünyada ibret almaktan ve hakkı görmekten yana

“kör ise o, âhirette” âhiret ile ilgili hususlarda

“de kördür.”

İklime dedi ki: Yemenlilerden bir grup gelerek, İbn Abbâs’a bu âyet-i kerîme hakkında soru sordular, o da onlara şöyle dedi: Ondan önce geçen:

“Rabbiniz, lutfundan arayasınız diye sizin, için denizde gemileri yürütendir… çoğundan oldukça üstün kıldık” (el-İsrâ, 66-70) âyetlerini okuyunuz. İbn Abbâs dedi ki: Kim bu nimetler ve görmüş olduğu bu âyetlere rağmen kör kalacak olursa o, âhirette de görmeyen bir kör olacak ve yolca daha sapık olacaktır.

Anlamın şöyle olduğu söylenmiştir: Kim, dünya hayatında yüce Allah’ın kendisine ihsan etmiş olduğu nimetlere karşı kör kalırsa o, âhiret nimetlerine karşı da kördür.

Şu anlama geldiği de söylenmiştir: Kendisine mühlet verilen, genişlik verilen, tevbesinin kabul olunacağı va’dinde bulunulan bu dünyada iken kör olan bir kimse, hiç şüphesiz tevbenin söz konusu olmayacağı âhirette de kör olacaktır.

el-Hasen de şöyle demiştir: Kim, bu dünyada kâfir ve sapık bir kimse ise, âhirette de o kör ve yol itibariyle daha şaşkın olacaktır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu dünyada Allah’ın kesin delillerine karşı kör kalan bir kimseyi Allah, kıyâmet gününde kör olarak çürütecektir. Nitekim yüce Allah:

“Biz, onu kıyâmet gününde kör haşrederiz…” (Tâ-Hâ, 20/124) diye buyurduğu gibi, bir başka yerde de şöyle buyurmaktadır:

“Biz, onları kıyâmet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşredeceğiz.” (el-İsra, 17/97)

Yüce Allah’ın:

“O, âhirette de kördür” âyetinin anlamı ile ilgili olarak bütün bu açıklamalar hakkında geçerli olmak üzere, âhiretteki körlüğü daha da ileri derecede olacaktır, diye de söylenmiştir. Çünkü buradaki körlük kalp körlüğüdür. Benzeti bir şey ise göz körlüğü hakkında söylenmez. el-Halil ve Sîbeveyh şöyle demişlerdir: Çünkü gözdeki körlük, el ve ayak gibi hilkatten gelen bir husustur. O bakımdan “ne kadar da elleri vardır!” denilmeyeceği gibi “o, ne kadar da kördür!” denilemez.

el-Ahfeş de şöyle demektedir: Burada böyle bir ifadenin kullanılmayış sebebi aslı itibariyle üç harften daha çok sayıda harften meydana gelen bir kelime oluşudur ve bunun aslı; (…..): Kör” şeklindedir.

Ancak bazı nahivciler; “(……..): Ne kadar da kördür, akşam vakti ne de az görüyor!” demenin mümkün olacağını kabul etmişlerdir. Çünkü bunların fiilleri; (…..) Kör oldu, akşam vakti iyi göremedi” şeklindedir. el-Ferrâ” der ki: Şam’da, Basralı bir ilim adamının bana naklettiğine göre o, Araplardan; (…..): Saçı ne kadar da siyahtır!” ifadesini kullandıklarım nakletti. Şair de şöyle demektedir:

“Üstün ve yüceliklerde sizin ne gölgeniz, ne bir mahsulünüz var.

Fakat rezil edici şeylerde sizin hem adamlarınız, hem ileri gelenleriniz var.

Hükümdarlara gelince, bugün sen onların en aşağılık olanlarısın

Ve elbise olarak bir aşçının giyebileceği bembeyaz elbiselisisin.”

Merhum Kurtubî bu açıklamalarıyla, âyet-i kerimedeki “kördür” anlamını verdiğimiz “a’mâ'” kelimesinin, “daha da kördür” anlamında ism-i tafdil (üstünlük belirten sıfat) olabileceğini anlatmakladır.

Ebû Bekr, Hamza, el-Kisaî ve Halef ise, bu âyet-i kerimede geçen: “(……..): Kör” kelimesini her iki yerde de imale ile, diğerleri ise üstün okumuşlardır. Ebû Amr ise, birincisini imaleli, ikincisini üstün okumuştur.

“Yol itibariyle de en şaşkındır” yani, böylesi hidâyete doğru bir yol bulamaz.

Her toplumu önderleriyle çağıracağımız gün: Kitabı sağından verilenler, kitaplarını okuyacaklar ve onlara en küçük bir haksızlık yapılmaz.

Diyanet Vakfı
Her insan topluluğunu önderleri ile birlikte çağıracağımız o günde kimlerin amel defteri sağından verilirse, onlar, en küçük bir haksızlığa uğramamış olarak amel defterlerini okuyacaklar.

Kurtubi Tefsiri
O gün, her sınıf insanı İmâmları île çağırırız. Kimin kitabı sağ eline verilirse onlar kitablarını okurlar ve onlara hurma çekirdeği iplikçiği kadar zulmedilmez.

“O gün, her sınıf insanı İmâmları ile çağırırız” âyeti ile ilgili olarak Tirmizî, Ebû Hüreyre’den rivâyet ettiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Onlardan birisi çağırılır ve kitabı sağ eline verilir. Boyu altmış zira uzatılır, yüzü ağartılır, başı üzerine parıl parıl parlayan inci bir taç konulur. O da arkadaşlarının yanına geri döner. Onu uzaktan görürler ve: Allah’ım, bu kişi bizim yanımıza gelsin ve bu kişiyi bizim için mübarek kıl, derler. Nihayet yanlarına varır ve şöyle der: Sizden her birinize bunun gibi (bir mükâfat bulunduğu) müjdesini veriyorum. (Hazret-i Peygamber devamla) buyurdu ki: Kâfire gelince yüzü karartılır, boyu Âdem suretinde altmış zira uzatılır ve ona bir taç giydirilir. Arkadaşları da onu görürler ve: Bunun şerrinden Allah’a sığınırız, Allah’ım, bunu yanımıza getirme, derler. Ancak o yanlarına varır ve: Allah’ım onu bizden uzaklaştır, derler. O, Allah da sizi uzaklaştıran. Sizden herbir kimseye bunun gibi (bir ceza) vardır, der.” Ebû Îsa der ki: Bu, hasen garip bir hadistir. Tirmizî, Tefsir 17. sûre 6.

Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Her ümmeti diz çökmüş göreceksin, her ümmet kitabına çağırılacak: Bugün de sizlere, işleye geldiğiniz amellerinizin karşılığı verilecektir” ( el-Câsiye, 45/28) âyetidir.

Kitaba da “İmâm” ismi verilir. Çünkü amellerinin ne olup ne olmadığının bilinmesi için kitaba başvurulacaktır.

İbn Abbâs, el-Hasen, Katade ve ed-Dahhâk da “İmâmları ile” âyetini, “kitapları ile” diye açıklamıştır. Yani, onlardan her bir kimseyi içinde amellerinin yazılı bulunduğu kitabı ile çağıracağız. Buna delil ise: “Kimin kitabı sağ eline verilirse” âyetidir.

İbn Zeyd: Onlara indirilen kitap ile çağırırız, diye açıklamıştır. Yani, her bir insan dünyada iken okuduğu kitabı ile çağırılacaktır. Tevrat’a mensup olanlar Tevrat ile, Kur’a n’a mensup olanlar Kur’ân ile çağırılacaklar ve: Ey Kur’ân ehli! Ne işler yaptınız? Sizler, bunun emirlerine uyup yasaklarından kaçındınız mı diye sorulacak; diğerlerine de benzeri şekilde sorular yönelecektir.

Mücahid de: “İmâmları ile” âyeti, Peygamberleri ile çağırırız demektir, demiştir.

İmâm (önder) kabul olunarak kendisine uyulan kimse demektir. Ve şöyle denilir: İbrahim (aleyhisselâm)’a uyanları getiririz, Mûsa (aleyhisselâm)’a uyanları getiririz. Bir de şeytana uyanları getiririz, putlara uyanları getiririz denilir. Hak ehli ayağa kalkar ve sağ ellerine kitaplarını alırlar. Batıl ehli de ayağa kalkar ve kitaplarını sol ellerine alırlar. Katade de böyle açıklamıştır.

Ali (radıyallahü anh) da, çağlarının önderleri ile çağırılacaklardır, diye açıklamıştır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da, yüce Allah’ın:

“O gün, her sınıf insanı İmâmları île çağırırız” âyeti hakkında şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Herkes kendi zamanlarının İmâmı ile Kabillerinin kitabı, Peygamberlerinin de sünneti ile çağırılacaktır. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V. 317. İbrahime uyanları getiriniz, Mûsa’ya uyanları getiriniz, Îsa’ya uyanları getiriniz, Muhammed -hepsine en üstün sakıt ve selam olsun- uyanları getiriniz, demektir. Hak ehli ayağa kalkar ve sağ ellerine kitaplarını alırlar. Yine şeytana uyanları getiriniz, sapıklığın önderlerine uyanları getiriniz. Hidâyet önderi ile sapıklığın önderi kimseleri getiriniz” diyecektir.

el-Hasen ve Ebû’l-Âl-iyye de şöyle demişlerdir: “İmâmları ile” âyetinden kasıt, amelleri ile çağırırız demektir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Şöyle denecek: Haklarındaki takdirlere razı olanlar nerede? Kendilerine yasak kılman şeyleri işlemeyip sabredenler nerede?

Mezhepleri ile çağırılacaklardır, diye de açıklanmıştır. Dünya hayatında iken, İmâm kabul ettikleri kimseler ile çağırılacak, ey Hanefi, ey Şâfiî, ey Mu’tezili, ey Kaderi -ve buna benzer- diye çağırılacaklar. Hayır, şer, hak veya batıl, kendisine uydukları kişiye nisbet edilerek çağırılacaklardır. Ebû Ubeyde’nin konu ile ilgili açıklamasının anlamı da budur. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Hüreyre de şöyle demiştir: Sadaka ehli kimseler sadaka kapısından, cihad ehli kimseler cihad kapısından çağırılacaklardır… Bunu ifade eden uzunca bir hadis vardır. Buhârî, Savm 4; Fedâihrs-Sahâbe 5; Müslim, Zekât 85, 86; Tirmizî, Menâkıb 16; Nesâî, Siyanı 43; Muvatta’, Cilıâci 49

Ebû Sehl der ki: Namaz kılan kişi filan, oruç tutan kişi filan nerede denilir. Bunun da aksi olarak filan tef çalıcısı, filan laf alıp götüren kişi nerededir, diye seslenilecektir.

Muhammed b. Ka’b der ki: “İmâmları ile” anneleri ile çağırırız, demektir. Çünkü İmâm; “(……..): Önde olan” ın çoğuludur. Hükemâ da şöyle demişlerdir; Bunda üç türlü hikmet vardır. Birincisi Îsa dolayısıyla, ikincisi Hazret-i Hasan ile Hazret-i Hüseyin’in şerefini ortaya çıkarmak için, üçüncüsü ise veled-i zinaların rezil olmamaları için.

Derim ki: Ancak bu görüş su götürür. Çünkü İbn Ömer’den gelen sahih hadiste o şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah, kıyâmet gününde öncekileri de sonrakileri de bir araya getirdikten sonra, ahdini bozan herkes için bir bayrak dikilecek ve: Bu filan oğlu filanın ahdine hainliğidir, denilecek.” Bu hadisi Müslim ve Buhârî rivâyet etmişlerdir. Daha önce de birkaç defa geçmiş, ve kaynakları gösterilmiş bulunan bu hadisin yer aldığı bazı yerler: Buhârî, Cizye 22. Edeb 99. Hiyel 9. Filen 21: Müslim, Cihâd 8. 10-17; Ebû Dâvûd, Cihâd 150: Tirmızî, Siyer 28…

Hadiste geçen: “Bu, filan oğlu filanın hainliğidir” ibaresi, insanların âhirette kendilerinin ve babalarının isimleriyle çağırılacağına delildir. Bu da: Ancak annelerinin İsmi ile çağırılacaklar ve böylelikle de babalarının kötü halleri setreciilmiş olunacaktır, diyenlerin kanaatlerini reddetmektedir.

“Kimin kitabı sağ eline verilirse” âyeti,

“İmâmları ile” âyetinin, “kitapları ile” anlamında olduğunu söyleyenlerin görüşlerini pekiştirmektedir. Aynı şekilde yüce Allah’ın:

“Biz, her şeyi bir İmâm-ı mübinde (apaçık bir önder kitapta) tesbit etmişizdir” (Yasin, 36/12) âyeti da bunu pekiştirmektedir.

“Onlar, kitaplarını okurlar ve onlara hurma çekirdeği iplikçiği kadar zulmedilmez” âyetindeki (fetîl ) iplikçik, hurma çekirdeğinin yangındaki ince fitildir. Buna dair açıklamalar daha önceden en-Nisa Sûresi’nde (4/49- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Andolsun, biz Âdemoğlunu şerefli kıldık, onları karada ve denizde taşıdık, onlara güzel rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğuna karşı açıkça üstün kıldık.

Diyanet Vakfı
Biz, hakikaten insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık. Onları, (çeşitli nakil vasıtaları ile) karada ve denizde taşıdık; kendilerine güzel güzel rızıklar verdik; yine onları, yarattıklarımızın birçoğundan cidden üstün kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, Âdem oğullarını şerefli ve üstün kıldık. Onlara, karada ve denizde taşıyacak vasıtalar verdik. Kendilerine hoş ve temiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan oldukça üstün kıldık.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Âdem oğullarının Üstünlüğü:

Yüce Allah, daha önce sözü geçen korkutmaları dile getirdikten sonra, Âdem oğulları üzerindeki nimetini bir daha beyan ederek: “Yemin olsun ki Biz, Âdem oğullarını şerefli ve üstün kıldık…” diye buyurmaktadır.

“(…..): Şerefli ve üstün kıldık” fiili, (…..): Şerefli ve üstün oldu” fiilinden mudaaf (ikinci harfi olan “re” şeddelenmiş)dır. Biz, onlara bir şeref ve bir üstünlük verdik demektir. Buradaki kerem (şeref ve üstünlük), eksikliğin nefyedilmesi anlamında olup, mâlî kerem (cömertlik) anlamında değildir.

Bu şerefli ve üstün oluşun (kerâmet)’in kapsamına, onların uzun boylu, güzel suretli olarak yaratılması, Âdemoğlu dışında hiç bir canlının kendi irade, kasıt ve tedbiri (işlerini düzenlemesi) yoluyla gerçekleştirilmesi mümkün olmayacak şekilde karada ve denizde taşınmaları da bunun kapsamına girmektedir. Ayrıca onlara, yüce Allah’ın tahsis ettiği yiyecekler, içecekler ve giyecekler de buna dahildir. Bu hususlarda hiç bir canlı, Âdemoğullarının sahip olduğu geniş imkânlara sahip kılınmamıştır. Çünkü bütün canlılar arasında mal kazanma, elbise giyinme ve çeşitli terkiplerden yapılmış yiyecekleri yeme imkânına yalnızca Âdem oğulları sahiptir.

Diğer bütün canlıların yapabildikleri azami iş, ya çiğ et yemektir, ya da çeşitli şeylerin karışımı olmayan sade şeyler yemektir.

Taberî de, bir gurup ilim adamından naklettiğine göre, şerefli ve üstün oluş, insanın eliyle yemesidir. Diğer canlılar ise ağızları ile yerler. Bu açıklama İbn Abbâs’dan da rivâyet edilmiştir. Bunu el-Mehdevî ile en-Nehhâs zikretmektedir. el-Kelbî ve Mukâtil de bu görüştedir ve bunu el-Maverdî nakletmektedir.

ed-Dahhâk da şöyle demiştir: Allah, Âdemoğullarını konuşma ve ayırt etme gücü (akıl) ile onları şerefli ve üstün kılmıştır. Atâ da der ki: Boylarının mutedil ve dik olmasıyla güzel surete sahip olmalarıyla onları üstün ve şerefli kılmıştır.

Muhammed b. Ka’b der ki: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)i onlardan kılmakla üstün kılmıştır. Bir diğer görüşe göre yüce Allah, erkekleri sakallarıyla, kadınları da zülüfleriyle üstün ve şerefli kılmıştır. Muhammed b. Cerir et-Taberi de der ki: İnsanları diğer yaratıklara egemen ve diğer yaratıkları da insanlara müsahhar kılmıştır. Söz ve yazı ile üstün kılındıkları da söylendiği gibi, kavrayış ve temyiz (ayırt etme gücü ve akıl) ile üstün kılındıkları da söylenmiştir.

Doğru ve muteber kabul edilmesi gereken görüş şudur: Esasen üstünlük, mükellef oluşun esası olan akıl iledir. Akıl sayesinde Allah bilinip tanınır ve akıl ile O’nun sözü kavranılır. Akıl sayesinde Allah’ın nimetlerine ve peygamberlerinin tasdikine ulaşılır. Şu kadar var ki, kuldan bütün istenenler yalnız akılla yerine getirelemediğinden dolayı onlara bir de peygamberler gönderilmiş, kitaplar indirilmiştir. Şeriatin misali güneştir, aklın misali de gözdür. Göz açılıp sağlıklı görme imkânına sahipse güneşi görür ve eşyanın detay çizgilerini idrâk eder.

Daha önce naklettiğimiz görüşlerin kimisi kimisinden daha kuvvetlidir. Bununla birlikte yüce Allah, bazı canlılarda Âdemoğlundan daha üstün bir takım özellikler vermiş bulunmaktadır. Atın yürümesi, işitmesi ve görmesinin, filin kuvvetinin, arslanın kahramanlığının, horozun cömertliğinin ileri derecede oluşu gibi. O bakımdan, üstünlük ve şerefli kılmış, açıkladığımız gibi ancak akıl iledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

2. Meleklerin İnsan ve Cinlere Üstünlüğü Söz Konusu mudur?

Bir kesim şöyle demektedir: Bu âyet-i kerîme, meleklerin insanlara ve cinlere üstün kılınmış olmalarını gerektirmektedir. Çünkü yüce Allah’ın:

“Mukarreb melekler de…” (en-Nisa, 4/172) âyeti bunu gerektirmektedir.

Ancak, âyet-i kerimeden böyle bir hükmün anlaşılması sözkonusu değildir. Aksine burada üstünlük insanlarla cinler arasında söz konusudur. Bu âyet-i kerimede yüce Allah, Âclem oğullarına diğer canlılar arasında özellikle vermiş olduğu üstünlükleri saymaktadır. Cinlerin büyük çoğunluğu fazilet itibariyle daha aşağıdadır. Melekler ise, fazilet itibariyle daha aşağıda bulunan çoğunluğun dışındadır. Âyet-i kerîme onları sözkonusu etmemektedir. Aksine, meleklerin daha faziletli olma ihtimali de anlaşıldığı gibi, bunun aksi ihtimal de anlaşılabilir, fazilet itibariyle birbirlerine eşit oldukları anlamı da çıkartılabilir. Özetle söylenecek olursa, bu meselede kat’i bir şey söylemek oldukça zordur. Bazıları tıpkı bir takım peygamberlerin diğerlerine üstün ve faziletli olduğu hususunda söz söylemekten çekindikleri gibi, bu koli da da söz söylemekten çekinmişlerdir. Çünkü Hadîs-i şerîfte: “Peygamberler hakkında birinin diğerinden daha hayırlı olduğunu ileri sürmeyin Buhârî, Husumât 1, Diyât 32; Müslim, Feda il 163; Ebû Dâvûd, Sünne 13; Müsned, III, 31, 33. ve beni Metta oğlu Yûnus’tan daha üstün tutmayın” Buhârî, Enbiyâ 35, Tefsir 4. sûre 26, 6. sûre 4, Tevhid 50: Müslim, Fedâil 166, 167; Ebû Dâvûd, Sünne 13: Tirmizî, Sakil 20. denilmektedir. Ancak bu, bu ususta bir delil olarak gösterilemez. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de peygamberler arasında fazilet ve üstünlük farkı olduğuna dair açık nas bulunmaktadır, biz bunu el-Bakara Sûresi’nde (2/253. âyetin tefsirinde) açıkladık. Meleklerle mü’min kişi arasındaki fazilete dair açıklamalarımızı da yine (el-Bakara, 2/33- âyet, 3- başlıkta) hatırlatmış bulunuyoruz.

3. Hoş ve Temiz Rızıklar Dolayısıyla Üstünlük:

“Kendilerine hoş ve teiniz rızıklar verdik.” Yani lezzetli yiyecekler ve :ecekler ihsan ettik. Mukâtil der ki: Yağ, bal, tereyağı, hurma ve helva ihan ettik. Başkalarının rızkına gelince, onların da saman, kemik ve benzeri eylerle rızıklandığını görmektesiniz.

“Ve onları yaratıklarımızın çoğundan oldukça üstün kıldık.” Hayvanını, davarlara, yırtıcı hayvanlara ve kuşlara, onlara galip gelmek, onları taarruf altına almak suretiyle üstün kıldığımız gibi, mükâfat, amellerin karşılığının görülmesi, hafıza, ayırt etme gücü ve feraset gibi niteliklerle de usan kıldık.

4. Hoş ve Temiz Yiyeceklerden Mahrumiyet:

Bu âyet-i kerîme, Âişe (radıyallahü anha) dan rivâyet edilen şu hadisi reddetmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kendi nefislerinizi hoş yiyeceklerden malilim ediniz. Çünkü şeytan bu gibi kimselerin damarlarında yürüyecek gücü kendisinde bulamaz.” Sufilerin pek çoğu hoş ve temiz şeyleri yemeyi terketmeye bunu delil göstermekle birlikte, bunun hadis diye bir aslı yoktur. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm bunu reddetmekte olduğu gibi, sabit sünnetde de- bir kaç yerde de açıklandığı üzere- buna muhalif hususları dile getirmektedir.

Ebû Hamid et-Tûsî (el-Gazali) şunları nakletmektedir: Sehl, bir süre Arabistan kirazı (sedir) ağacı yaprağı ile beslenir idi. Üç yıl süre ile döğülmüş incir yaprağı yedi.

İbrahim b. el-Benna da şunu nakletmektedir: Ben Ihmîm’den İskenderiyye’ye kadar Zunnûn ile arkadaşlık ettim. İftar vakti gelince ben, beraberimde bulunan bir ekmek ve bir miktar tuz çıkardım, sonra ona: Buyur dedim. Bana tuzun döğülmüş mü diye sordu, evet deyince, sen asla iflah olamazsın dedi. Bu sefer ben azık torbasına baktım ne göreyim, çok az miktarda kavrulmuş arpa unundan ağzına atıyordu. Ebû Yezici şöyle demiştir: Kırk yıl süreyle Âdem oğullarının yediklerinden hiçbir şey yemedim.

Bizim (mezhebimize mensup) ilim adamlarımız ise şöyle demektedir: Bu, kişinin kendisini zorlaması câiz olamayan işlerdendir. Çünkü yüce Allah, Âdem oğlunu buğday ile şerefli ve üstün kılmış, onun kabuk ve fazlalıklarını da davarlarına ayırmıştır. Dolayısıyla saman yiyerek davar ve hayvanların rızıklarına ortak olmak sahih olmaz. Kavrulmuş arpa unu ise bağırsaklarda sancı yapar. İnsan yalnızca arpa unu ve kalın tuz yemeye kalkışacak olursa bu sefer tabiatında sapmalar görünür. Çünkü arpa unu soğuk ve kurutucudur. Tuzun kendisi kuru ve kabz edicidir. Bu özelliği ile de beyine ve göze zarar verir. Nefis kendisini kıvamda tutacak şeylere meylettiği halde de o şeylerden alıkonulacak olursa bu sefer, şanı yüce Allah’ın hikmetini reddetmek suretiyle karşı koymuş olur. Daha sonra bu, bedene zararlı olur. O bakımdan böyle bir fiil, şeriata da akla da muhaliftir.

Bilindiği gibi beden Âdem oğlunun bineğidir. Eğer bu bineğe gereken itina ve şefkat gösterilmeyecek olursa, maksuda ulaştıramaz. İbrahim b. Edhem’den rivâyet edildiğine göre o, bir seferinde tereyağı, bal ve beyaz ekmek satın almış. Ona bütün bunları mı alıyorsun denilince, şu cevabı vermiş: Bulduğumuz zaman erkek adamların yediği gibi yeriz. Bulmayacak olursak yine erkekler gibi sabrederiz.

es-Sevrî et, üzüm ve pelte yer, sonra da namaza kalkardı. Seleften, benzeri durumlar çokça nakledilmiştir. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Mâide (5/87. âyet, 1. başlık ve devamında); el-A’raf (7/32. âyet, 1. başlık ve devamında) sûrelerinde ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

Birinci husus eğer onların bu şekilde yaptıkları sahih ise, bu dinde aşırıya gitmektir.

“Kendiliklerinden ortaya koydukları ve Bizim kendilerine farz kılmadığımız” ( el-Hadid, 57/27) türden bir ruhbanlıktır.

Ya da sizi tekrar denize döndürüp üzerinize kasırga göndermesinden ve inkârınız sebebiyle sizi boğmasından; sonra da bize karşı bir takipçi bulamamanızdan emin misiniz?

Diyanet Vakfı
Yahut Onun, sizi bir kez daha oraya (denize) gönderip üzerinize bir kasırga yollayarak, inkar etmiş olmanız sebebiyle sizi boğmayacağından emin misiniz? Sonra, bundan dolayı kendinize (intikamınızı almak için) bizi arayıp soracak bir destekçi de bulamazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Yoksa O’nun, sizi tekrar oraya döndürüp üstünüze şiddetli bir fırtına yollamasından ve sonunda nankörlüğünüz yüzünden sizi suda boğmasından emin mi oldunuz? Sonra bize karşı onun öcünü alacak kimse bulamazsınız.

“Yoksa O’nun, sizi tekrar oraya” yani denize

“döndürüp üstünüze şiddetli bir fırtına yollamasından… emin mi oldunuz?” âyetindeki (…..):

“Şiddetli fırtına”: Şiddetle kırıp geçiren, şiddetli rüzgâr demektir. Bu kelime, (…..): Bir şeyi şiddetle kırdı, kırar” dan gelmektedir. (…..); Kırmak” demektir.

Mesela (…..): Rüzgâr gemiyi kırıp geçirdi” demek olup, (…..): Şiddetli, kırıp geçiren rüzgâr”; (…..): Şiddetli gürültülü, sesli gök gürültüsü” demektir. “Gök gürültüsü ve başka şeylerin şiddetli olarak ses çıkarmaları” fiilinin mastarı; (……..) şeklindedir. (…..): Kırık, dökük, ufalanmış ağaçlar” demektir. (…..): Kırılmak, dökülmek” anlamındadır. (…..); aynı zamanda oyun ve eğlence anlamına da gelir. Denildiğine göre bu kelime(nin bu anlamı) müvelled’dir. Müvelled, insaninnn rivâyet asrından sonra eskiden beri kullandıkları lafızdır, (el-Mu’cemu’l-Vasît, -ilk baskının mukaddimesi- s. 16).

“Ve sonunda nankörlüğünüz yüzünden” küfür ve inkârınız sebebiyle “sizi suda boğmasından emin mi oldunuz?”

İbn Kesîr ile Ebû Amr,

“sizi yere geçirmesinden” anlamındaki âyeti, (…..): sizi yere geçirmemizden”;

“yahut üzerinize… göndermesinden” anlamındaki âyeti, (…..) Yahut üzerinize göndermemizden”; “sizi… döndürüp” anlamındaki âyeti, (…..): Sizi döndürmemizden”; “üstünüze… yollamasından” anlamındaki âyeti, (…..): Üstünüze yollamamızdan” şeklinde; “suda boğmasından” anlamındaki âyeti, (…..): Suda boğmamızdan” şeklinde, her beş yerde de tazim anlamı veren nûn” ile (birinci çoğul şahıs) diye okumuşlardır. Buna sebep ise; (…..): Bize karşı” anlamındaki âyettir. Diğerleri ise hep “ye” ile (mealde gösterildiği şekilde) okumuşlardır. Bu okuyuşa sebep ise, bundan (iki) önceki âyet-i kerimede geçen: (…..): Ondan…” âyetidir.

Ebû Cafer, Şeybe, Ruveys ve Mücahid ise,

“sizi suda boğmasından” anlamındaki kelimeyi rüzgârın sıfatı olmak üzere; (…..): (O rüzgârın) sizi suda boğmasından” diye okumuşlardır. el-Hasen ve Katade’den ise, (…..): Sizi iyiden iyiye suda boğmasından” şeklinde “ra” harfi şeddeli olmakla birlikte “ye” ile okumuşlardır.

Ebû Cafer ise, hem burada hem de Kur’ân-ı Kerîm’de geçtiği diğer yerlerde: (…..): Fırtınalar, rüzgârlar” diye okumuştur.

Bir görüşe göre; (…..): Şiddetli fırtına” karada helâk eden şiddetli rüzgâr; (…..): Kasırga” ise, denizde, suçla boğan fırtına demektir. Bu açıklamayı el-Maverdî nakletmiştir.

“Sonra da bize karşı onun öcünü alacak kimse bulamazsınız.” Mücahid, buradaki; “(……..): Öc alacak kimse” kelimesini, intikam alacak kimse diye açıklamıştır. en-Nehhâs bu kelime intikam almak ile ilgilidir. Aynı şekilde herhangi bir intikam veya bunun dışında (benzeri) bir talepte bulunan herkese; (…..) denilir. Nitekim (…..):

“Örfe uyarak istesin” (el-Bakara, 2/178) ifadesi de buradan gelmektedir.

Karada sizi yere geçirivermesinden ya da üzerinize taş yağdırmasından emin misiniz? O zaman kendinize bir koruyucu bulamazsınız.

Diyanet Vakfı
Onun, sizi kara tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden, yahut başınıza taş yağdırmayacağından emin misiniz? Sonra kendinize bir koruyucu da bulamazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Peki, kara tarafından sîzi yere geçirmesinden, yahut üzerinize çakıl taşları yağdıran bir kasırga göndermesinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize hiç bir vekil de bulamazsınız.

“Peki, kara tarafından sizi yere geçirmesinden… emin mi oldunuz?” Yüce Allah, bu âyeti ile denizden’ denizdeki tehlikelerden kurtulacak olsalar dahi, karada da onları helâk etmeye kadir olduğunu beyan etmektedir.

“(…..): Yere geçirilmek” yerin herhangi birşey ile birlikte aşağı doğru göçmesi demektir. Dibi yıkılan kuyuya: (…..); kafadan içeri doğru girmiş göze: (…..) denilir. Yine suyu çekilmiş pınara da: (…..) denilir. Güneş, yeryüzünde görülmeyecek (tutulacak) olursa, (…..) denilir.

Ebû Amr der ki: (…..): Taşlar arasında açılan ve suyu kesintisiz bol kalan kuyu” demektir. Bunun çoğulu: (…..) şeklinde gelir.

(…..) Kara tarafı” ise, yerin bir tarafı demektir. Onu bu şekilde nitelendirmesinin sebebi, oranın yere geçirilmesinden sonra taraf olmasından dolayıdır. Aynı şekilde kara bir taraf, deniz bir başka taraftır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bunlar, deniz kıyısında bulunuyorlardı. Denizin kıyısı ise kara tarafıdır. Deniz kıyısında bulundukları sırada denizin dehşet ve tehlikelerinden yana güvenlik içinde idiler. Şanı yüce Allah, denizden dolayı korktukları şeylerden onları sakındırdığı gibi, karada bulundukları sırada kendisinden yana kendilerini emniyette gördükleri şeyden de onları korkutmaktadır.

“Yahut üzerinize çakıl taşları yağdıran bir kasırga…” Ebû Ubeyde ve el-Kutebî’nin açıklamasına göre küçük taşlar atan oldukça şiddetli fırtınalı bir rüzgâr

“göndermesinden emin mi oldunuz?” Katade der ki: Bu âyet ile kastedilen, Lût kavmine yapıldığı gibi onlara semâdan atılacak taşlardır. Nitekim dolu yağdıran buluta “hâsib” denildiği gibi, toprak ve küçük taş getiren rüzgâra da “hâsib ile hasibe” de denilir. Şair Lebid de şöyle demektedir:

“Çakıl taşları kaldırarak şiddetlice esen her fırtına

-Ahalisi orayı boşalttı diye- üzerlerinden eteklerini çekip sürüdü.”

el-Ferezdak da şöyle demektedir:

“Şam’ın kuzeyine yönelmiş kimseler olarak bizleri darmadağın olmuş

Ve atılmış pamuk gibi çakıl taşı kaldırmış bir fırtına ile dövüyor.”

“Sonra kendinize hiç bir vekil” Allah’ın azabından sizi koruyacak koruyucu ve bir yardımcı

“de bulamazsınız.”

Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda, O’ndan başka çağırdığınız kaybolur. Sonra sizi karaya kurtardığında yüz çevirirsiniz. İnsan çok nankördür.

Diyanet Vakfı
Denizde başınıza bir musibet geldiğinde, Ondan başka bütün yalvardıklarınız kaybolup gider. O sizi kurtarıp karaya çıkardığında, (yine eski halinize) dönersiniz. İnsanoğlu çok nankördür.

Kurtubi Tefsiri
Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O’ndan başka taptığınız herkes kaybolur. Fakat O sizi kurtarıp karaya çıkarınca yüz çevirirsiniz. Zaten insan çok nankördür.

“Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman” âyetindeki (…..): Sıkıntı” kelimesi, hem suda boğulmak, hem de suyun akıntısıyla sürüklemesinin durması endişesinin sebep olduğu korkulan kapsayan bir lafızdır. Ayrıca oldukça çalkalanması ve dalgalanması halindeki dehşetli hallerini de kapsar.

“O’ndan başka taptığınız herkes kaybolur” âyetindeki (…..): Kaybolur” lâfzı, telef olur ve yitirilir, yok olur, demektir. Bu ise, Allah’tan başka ilâh diye ibadet olunan, dua olunan herkes için tahkir edici bir ifadedir.

Âyet-i kerimenin anlamı şudur: Kâfirler, putlarının şefaatçi olacaklarına, putlarının bir üstünlük ve meziyetlerinin bulunduğuna inanırlar. Halbuki onların her birisi -fıtratı ile red olunması imkânsız bir şekilde- biliyor ki, bu putların büyük ve sıkıntılı hallerde yapacak hiçbir şeyleri yoktur, hiçbir etkileri söz konusu değildir. Yüce Allah bu hususta bütün çarelerin ortadan kalktığı, denizin böyle bir halini hatırlatarak onları konu üzerinde düşündürmektedir.

“Fakat O, sizi kurtarıp karaya çıkarınca” yine ihlastan

“yüzçevirirsiniz. Zaten insan” burada kâfir insan kastedilmektedir

“çok nankördür.”

İnsanın, tabiat itibariyle -Allah’ın korudukları kimseler müstesna- nimetlere karşı çok. nankör olduğu söylenerek de açıklanmıştır. Buna göre buradeki “insan” cins isim olur.

Rabbiniz, denizde sizin için gemiyi yürüten O’dur ki O’nun lütfundan arayasınız. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.

Diyanet Vakfı
(Kullarım!) Rabbiniz, lütfuna nail olmanız için denizde gemileri sizin için yüzdürendir. Doğrusu O, sizin için çok merhametlidir.

Kurtubi Tefsiri
Rabbiniz, lütfundan arayasınız diye sizin için denizde gemileri yürütendir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.

“Rabbiniz, lütfundan” önceden (el-Bakara, 2/198. âyette) de geçtiği gibi ticaretlerle

“arayasınız diye sizin için denizde gemileri yürütendir.”

Âyette geçen: (…..): Yürütmek” gütmek, sürüklemek demektir.

Nitekim yüce Allah’ın: “(…..): Görmez misin ki, Allah bulutları sürüyor” (en-Nûr. 24/43) âyetinde aynı fiil kullanılmıştır Şair de şöyle demektedir:

“Ey bineğini süren ve Esedoğullarına:

Bu sesler ne oluyor? diye soran süvari!”

“Gemilerin sürülmesi (yürütülmesi)” ise, yumuşak esen rüzgâr ile götürülmeleridir. Burada; “(…..): Gemiler” kelimesi çoğuldur. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/64. âyet, 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Deniz (bahr)” tatlı veya tuzlu olsun, oldukça fazla miktardaki suya denilir. Ancak bu isim, çoğunlukla tuzlu sular hakkında kullanılır.

Bu âyet-i kerîme yüce Allah’ın nimetlerine ve kulları üzerindeki lütuflarına dikkat çekmektedir. Yani, Rabbiniz sizlere şu şu nimetleri ihsan edendir, o halde O’na ortak koşmayınız.

“Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.”

Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir gücün yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.

Diyanet Vakfı
Şurası muhakkak ki, benim (ihlaslı) kullarım üzerinde senin hiçbir ağırlığın olmayacaktır. (Onları) koruyucu olarak Rabbin yeter.

Kurtubi Tefsiri
“Benim gerçek kullarım üzerinde senin hakimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.”

“Benim gerçek kullarım üzerinde senin hakimiyetin yoktur” âyeti ile ilgili olarak, İbn Abbâs: Bunlar mü’minlerdir, demiştir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Hicr, 1.5/42 âyetinin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Vekil olarak” İblîs’in kabul edebileceği türden davranışlara karşı koruyucu, onun hile, tuzak ve kötü desiselerine karşı da muhafaza edici olarak

“Rabbin yeter.”

Onlardan gücünün yettiğini sesinle ayart, atlı ve yaya gücünle üzerlerine gel, mallarında ve çocuklarında onlara ortak ol, onlara vaat et. Şeytan, onlara sadece aldatıcı vaatlerde bulunur.

Diyanet Vakfı
Onlardan gücünün yettiği kimseleri davetinle şaşırt; süvarilerinle, yayalarınla onları yaygaraya boğ; mallarına, evlatlarına ortak ol, kendilerine vaadlerde bulun. Şeytan, insanlara, aldatmadan başka bir şey vadetmez.

Kurtubi Tefsiri
“Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle yerinden oynat. Onlara karşı atlılarınla, piyadelerinle gürültü çıkararak baskın düzenle. Mallarına, evlatlarına ortak ol. Onlara vaadlerde bulun.” Fakat şeytan onlara bir aldatıştan başka ne vaad eder?

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1. Şeytanın Sesine Kulak Verenler:

“(…..): Yerinden oynat” anlamındaki kelime, ayağını bulunduğu yerden kaydır, onu hafife al, demektir. Asıl anlamı, kesmektir. Nitekim; (…..): Kumaş parçalandı” ifadesi de buradan gelmektedir. Sen. onu, haktan koparmak suretiyle yerinden kaydır, demektir. (…..) Korku, o kimseyi hafife aldı” anlamındadır. (…..): Rahat olmayan bir şekilde oturdu” demektir.

Buradaki “yerinden, oynat” emri, aciz bırakmak içindir. Yani senin gücün kimseyi saptırmaya yetmez, kimsenin üzerinde herhangi bir otoriten söz konusu değildir, istediğini yap.

2. Şeytanın Sesi:

“Sesinle” âyetinde ki şeytanın sesinden kasıt, -İbn Abbâs’tan gelen açıklamaya göre- yüce Allah’a isyan etmeye çağıran herbir sebeptir. Mücahid’e göre ise şarkı, zurnalar (çalgı aletleri) ve eğlencedir. ed-Dahhâk’e göre zurna (ve çalgı) sesidir. Âdem (aleyhisselâm), Habil’in oğullarını dağların üzerine, Kabil’in çocuklarını da ait taraflarına yerleştirmişti. Aralarında güzel kızlar da vardı. Mel’un şeytan zurnaya üfleyerek onları neşelendirdi. Kendilerini tutamayarak yoldan saptılar ve zina ettiler. Bunu el-Ğaznevî nakletmektedir.

“Sesinle” âyetinin, vesvesenle anlamında olduğu da söylenmiştir.

3. Şeytanın Atlıları ve Piyadeleri:

“Onlara karşı atlılarınla, piyadelerinle gürültü çıkararak baskın düzenle” âyetindeki; (…..) ‘ın asıl anlamı, sürenin gürültülü bir şekilde önündekileri sürmesi, demektir. (…..): Sesler” demektir. Şeddeli olarak; (…..): Sesler çıkardılar, bağırıştılar” tabiri de hurdan gelmektedir. (…..): Bir şeyi kendime çektim” ile; (…..): Onu kendime çektim” aynı anlamdadır. (…..): Düşmana karşı (güç, kuvvet) topladı” demektir.

Âyetin anlamına gelince: Sen, onlara karşı gücün yettiği kadarıyla her türlü hileni bir araya getir. Müfessirlerin çoğunluğu da şöyle demektedir: Bununla, ister binek üzerinde olsun, ister piyade olsun Allah’a isyan yolunda yürüyen herkes kastedilmektedir. İbn Abbâs, Mücahid ve Katade şöyle demektedirler: Şeytanın, cin ve insanlardan atlıları ve piyadeleri vardır. Allah’a isyan uğrunda Savaş veren binekli, bineksiz herkes İblisin atlıları ve piyadeleri arasında yer alır.

Saîd b. Cübeyr ve Mücahid de İbn. Abbas’dan şöyle dediğini rivâyet ederler: Allah’a isyan uğrunda yol alan bütün atlılar ile Allah’a isyan, uğrunda yol alan bütün piyadeler, haramdan kazanılmış her bir mal ve her fahişenin çocuğu şeytana aittir.

(…..): Piyadeler” kelimesi, (…..): Piyade” kelimesinin çoğuludur. (…..): Arkadaşlar” kelimesinin; (…..) çoğulu olduğu gibi.

Hafs bu kelimeyi, “cim” harfini esreli olarak okumuştur ki, (“cim” harfinin sakin okunuşu ile birlikte) iki ayrı söyleyiştir ve “piyade” anlamında; (…..) ile (…..) denilir. İkrime ve Katade ise, çoğul olarak; (…..) diye okumuşlardır.

4. Mal ve Evlatlarda Şeytanın Ortaklığı:

“Mallarına, evlatlarına ortak ol.” Yani, bu. hususta kendine ortaklık sağla. İblisin mallarda ortaklığı, Allah’a masiyet uğrunda harcanmalarıdır. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bunlar, helal olmayan yollardan ellerine geçirdikleri mallardır. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. İbn Abbâs der ki: Bundan kasıt, haram kıldıkları. Bahire, Sâibe, Vasile ve hâm diye bilinen develerdir. Katade de böyle açıklamıştır. ed-Dahhâk ise maksat, putlarına kestikleridir, diye açıklamıştır.

Çocuklar ile ilgili olarak da bunların zina mahsûlü çocuklar oldukları söylenmiştir ki, Mücahid, ed-Dahhak ve Abdullah b. Abbas böyle demişlerdir. Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre bunlar, öldürdükleri ve haklarında türlü cinayet ve günahlar işledikleri çocuklardır. Ondan nakledilen bir başka açıklama da, bu çocuklara Abu’l-Haris, Abdu’l-Uzza, Abdu’l-Lat, Abdu’ş-Şems ve buna benzer isimler vermeleridir. Bir diğer açıklamaya göre, çocuklarını küfür boyasına boyamalarıdır. Nihayet çocuklarını yahudi ve hristiyan yaptılar. Tıpkı hristiyanların çocuklarını özel sularına batırmaları (vaftiz) gibi. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. Beşinci bir görüş, Mücahid’den rivâyet edilen açıklamadır: Kişi, hanımı ile cima ettiğinde Allah’ın ismini anmayacak olursa, cinni, onun organı üzerinde katlanır ve onunla cima eder. İşte yüce Allah’ın:

“Bunlara onlardan önce ne bir insan dokunmuştur, ne de bir cin” (er-Rahmân, 55/56, 74) âyeti bunu kastetmektedir ki, ileride gelecektir.

Âişe (radıyallahü anha)’dan rivâyet edilen hadiste şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sizin aranızda yabancılaşmış kimseler vardır.” Ben: Ey Allah’ın Rasulü! Yabancılaşmış kimseler ne demektir? diye sordum, şöyle buyurdu: “Bunlar, cinlerin de kendilerinde ortak olduğu kimselerdir.”

Bunu, et-Tirmizî el-Hakim, “Nevâdiru’l-Usul” adlı eserinde rivâyet etmiştir.

el-Herevî der ki: “Bunlara yabancılaşmış kimseler (muğarribin)” denilmesinin sebebi, bunlarda yabancı bir damarın bulunmasından dolayıdır. et-Tirmizî el-Hakim de şöyle demiştir: Cinlerin de çeşitli hususlarda Âdemoğlu ile yarışmaları ve karışmaları sözkonusudur. Cinler arasından Âdemoğulları ile evlenenler de vardır. Sebe’ kıraliçesi Belkıs’in ebeveyninden birisi cinlerden idi. İleride bunun açıklaması inşaallah gelecektir.

5. Şeytanın Boş Vaadleri:

“Onlara vaadlerde bulun.” Yani, sen onları yalan ve asılsız kuruntulara boğ. Kıyâmet yoktur, hesap yoktur, telkinlerinde bulun. Eğer hesap da cennet de, cehennem de varsa bile başkalarına göre sizin cennetlik olmanız daha önceliklidir. Yüce Allah’ın: “(Şeytan) onlara vaadlerde bulunur, olmayacak kuruntulara düşürür: Oysa şeytan kendilerini aldatmaktan başka bir şey vadetmez” (en-Nisa, 4/120) âyeti da bu pekiştirmektedir ki, buradaki “aldatma”dan kasıt, batıl ve asılsız vaadler demektir.

“Onlara vaadlerde bulun” âyetinin, onlara kötülük yapmak istiyenlere karşı yardım vaadinde bulun, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Bu da şeytana tehdit ve azap ile korkutmak üzere verilmiş bir emirdir. Bunun, şeytanın da ona uyanların da hafife alınması anlamında bir emir olduğu söylenmiştir.

6. Çalgı Aletleri, Şarkı ve Eğlence:

Ayet-i kerimede, zurnaların (çalgı âletlerinin), şarkı ve eğlencenin haram olduğuna delil olacak ifadeler vardır. Çünkü Mücahid’in açıklamasına göre,

“onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle yerinden oynat, onlara karşı… gürültü çıkararak baskın düzenle” âyeti bunu anlatmaktadır. Şeytanın sesi, yahut fiili ve onun hoş ve güzel gördüğü şeylerden uzak durmak vaciptir. Nafi’in, İbn Ömer’den rivâyetine göre o, bir seferinde bir zurna sesi işitmiş, bunun üzerine parmaklarıyla kulaklarını tıkamış, devesini, ey Nalı’ ey Nafi’, işitiyor musun diye yolun dışına çıkartarak sürmüştü. Nafi’ diyor ki: Ben evet dedikçe o aynı şekilde yoluna devam etti, nihayet ona hayır deyince ellerini indirdi ve tekrar devesini yola çevirerek; ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı, bir çobanın zurna sesini işitip de benim yaptığım gibi yaptığını gördüm, dedi. Ebû Dâvûd, Edeb 52.

İlim adamlarımız der ki: İtidal sınırları dışına çıkmayan bir sese karşı uygulamaları bu olduğuna göre, ya bugünün insanlarının şarkı ve çalgılarına karşı tavırları ne olabilirdi? İleride yüce Allah’ın izniyle Lukman Sûresi’nde (31/6. âyet, 3. başlıkta) daha geniş açıklamalar gelecektir.

Dedi ki: “Git! Onlardan sana uyan olursa, cehennem sizin cezanızdır — tam bir ceza.”

Diyanet Vakfı
Allah buyurdu: Git! Onlardan kim sana uyarsa, iyi bilin ki hepinizin cezası cehennemdir. Tam bir ceza!

Kurtubi Tefsiri
Buyurmuştu ki: “Haydi git. Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz ki cehennem hepinizin cezasıdır. Hem de tam bir ceza!”

“Buyurmuştu ki: Haydi git.” Bu, tahkir edici bir emirdir. Yani, bütün gücünü ortaya koy. Biz sana mühlet vermiş bulunuyoruz.

“Onlardan kim sana uyarsa” Âdem’in züniyetinden sana kim itaat ederse,

“şüphesiz ki cehennem hepinizin cezasıdır. Hem de tam bir ceza!”

Mücahid ve başkalarından nakledildiğine göre eksiksiz ve yeterli bir ceza, demektir.

Buradaki: (…..); Tam” kelimesi, mastar olarak (mefül-i mutlak olarak) nasb edilmiştir. (…..): Onu artırdım, artırırım” denilir.

Yine (…..): Mal, bizatihi arttı, artar” denilir. İsm-i faili; (…..) şeklinde gelir. O halele bu fiil hem lazım, hem müteaddidir.

Dedi ki: “Gördün mü, bu mu bana üstün kıldığın? Eğer kıyamet gününe kadar bana süre verirsen, onun soyunu pek azı hariç mutlaka yoldan çıkarırım.”

Diyanet Vakfı
Dedi ki: «Şu benden üstün kıldığına da bir bak! Yemin ederim ki, eğer beni kıyamete kadar yaşatırsan, pek azı dışında, onun neslini kendime bağlayacağım!»

Kurtubi Tefsiri
Benden şerefli kıldığın şu kişi var ya! “Eğer beni kıyâmet gününe kadar geciktirirsen, onun soyunu -pek azı müstesna olmak üzere- mutlaka emrim altına alırım” demişti.

İblis dedi ki:

“Benden şerefli” yani, üstün

“kıldığın şu kişi var ya.” Çünkü İblis, ateş cevherinin, çamur cevherinden daha hayırlı olduğu görüşüne sahipti. Ancak o, cevherlerin esas etibariyle birbirinin dengi olduğunu bilmiyordu. Buna dair açıklamalar daha önceden el-A’raf sûresi’nde (7/12.âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“İkram: Şerefli kılmak”; övülen herşeyi kuşatıcı bir isimdir. Âyette hazf edilmiş ifadeler olup takdiri şöyledir: Benden daha şerefli kılmış olduğun şu varlık hakkında bana haber ver. Sen beni ateşten, onu çamurdan yaratmışken ne diye onu benden üstün kıldın? Buradaki bu ifadelerin hazf edilmesi, işitenin bunları bildiğinden dolayıdır. Hazf edilmiş ifadelerin takdirine ihtiyaç olmadığı da söylenmiştir. Yani: Şu benden üstün kıldığın kişi var ya, hiç şüphesiz ben ona şunları şunları yapacağım, anlamındadır.

(…..)

“Mutlaka emrim altına alırım” ifadesi, İbn Abbâs’ın açıklamasına göre, mutlaka ben onların üzerine egemenlik kuracağım, demektir, el-Ferrâ’ da böyle açıklamıştır. Mücahid ise, ben onları çepeçevre kuşatacak, avucuraun içine alacağım, diye açıklamıştır. İbn Zeyd, onları saptıracağım, demiştir. Bu açıklamalar anlam itibariyle birbirine yakındır. Yani, azdırmak ve saptırmak suretiyle onun soyundan gelecek olanları kökten imha edeceğim, onları önüme katıp sürükleyeceğim. Araplardan da “çekirgelerin, ekinin tamamını yiyip bitirmeleri halini anlatmak için” -aynı kökten olmak üzere-: (…..) tabirini kullandıkları rivâyet edilmektedir.

Anlamın, şöyle olduğu da söylenmiştir: Hiç şüphesiz ben onları dilediğim tarafa sürükleyeceğim ve istediğim şekilde onları arkamdan çekip götüreceğim. Bu da Arapların; (…..): Atın ağzına yuları takıp çektim, çekerim” tabirinden alınmıştır. (…..) da aynı anlamdadır. Birinci açıklama da buna yakındır. Çünkü çekirgeler ekinlerin üzerine hanekleriyle (çeneleriyle) yürürler ve zarar verirler. Şair de şöyle demiştir:

“Ben sana bizi çokça zarara sokup sıkıntıdan Sıkıntıya düşüren ve zayıf koyan,

Mallarımızı no varsa hepsini alıp götüren ve bütünüyle yok eden bir (geçirdiğimiz) yıldan şikâyet ediyorum.”

“Pek azı müstesna” Yani, benim şerrimden korunanlar müstesna. Bunlar ise yüce Allah’ın:

“Muhakkak Benim kullarım üzerinde senin hiç bir tasallutun olmaz” (el-Hicr, 15/42) âyetinde sözünü ettiği kimselerdir. İblis bunu zannma binaen söylemişti. Nitekim yüce Allah:

“Yemin olsun, İblis onların aleyhindeki zannını gerçekleştirmişti” (Sebe’, 34/20) diye buyurmaktadır. Yahut da o bunu beşerin tabiatı gereği onlarda birtakım arzu ve isteklerin de yerleştirileceğini bildiği için ya da bunu meleklerin:

“Sen orada fesat çıkartacak bir kimseyi mi yaratacaksın?” (el-Bakara, 2/30) sözlerine binaen de söylemiş olabilir.

el-Hasen der ki: İblis’in böyle bir zarına sahip olması, Âdem (aleyhisselâm)’a vesvesesini telkin ettiğinde, (karşı durmak konusunda) her hangi bir azmini görmemiş olmasından dolayıdır.

Hani meleklere: “Âdem’e secde edin” demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O dedi ki: “Ben çamurdan yarattığın kimseye secde mi ederim?”

Diyanet Vakfı
Meleklere: ademe secde edin! demiştik. İblisin dışında hepsi secde ettiler. İblis: «Ben, dedi, çamurdan yarattığın bir kimseye secde mi ederim!»

Kurtubi Tefsiri
Hani Bk meleklere: “Âdem’e secde edin” demiştik. Onlar da -İblis müstesna- secde etmişlerdi. “Ben, bir çamur olarak yarattığın kişiye secde eder miyim?” demişti.

Şeytanın insanın düşmanı olduğundan daha önceden söz edilmiş idi. Burada söz Âdem’e gelerek:

“Hani Biz meleklere: Âdem’e secde edin, demiştik” diye buyurulmaktadır. Yani, sen müşriklerin sapıklıkta devam etmeleri, Rabblerine karşı azgınlık etmeleri, İblisin, Rabbine isyan edip secde etmeyi kabul etmeyişini ve o söylediği sözlerini de hatırlaleyhisselâmöylediği sözler ise yüce Allah’ın:

“İblis müstesna secde etmişlerdi Ben, bir çamur olarak” yani çamurdan

“yarattığın kişiye secde eder miyim, demişti” âyetinde dile getirilmektedir. Bu soru inkâri bir istifhamdır. Hazret-i Âdem’in yaratılışı ile ilgili yeterli açıklamalar, bundan önce el-Bakara SÛRESİ (2/31. âyet) ile el-En’âm Sûresi’nde 6/11 ve 12. âyetlerde) geçmiş bulunmaktadır.

Hani sana demiştik ki: “Rabbin insanları kuşatmıştır.” Sana gösterdiğimiz rüyayı ve Kur’an’daki lanetlenmiş ağacı da insanlar için bir imtihan kıldık. Onları korkutuyoruz ama bu, onlara sadece büyük bir azgınlık artırır.

Diyanet Vakfı
Hani sana: Rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır, demiştik. Sana gösterdiğimiz o görüntüleri ve Kuranda lanetlenen ağacı, ancak insanları sınamak için meydana getirdik. Biz onları korkuturuz da, bu onlara, büyük bir azgınlıktan başka bir şey sağlamaz.

Kurtubi Tefsiri
Hani sana: “Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır” demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur’ân’da lanet edilen ağacı Biz, ancak insanlara bir fitne kıldık. Biz, onları korkutuyoruz. Fakat bu, büyük bir tuğyandan başka bir şeylerini artırmıyor.

“Hani sana: Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır, demiştik” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demektedir: Burada

“insanlar” dan kasıt, Mekkelilerdir. Onları kuşatması, onları helâk etmesidir. Yani, Allah onları helâk edecektir. Yüce Allah’ın burada bunu “mazi” lâfzı ile sözkonusu etmesi, gerçekleşeceğinin muhakkak oluşundan dolayıdır. Bununla Bedir günü ve Mekke’nin fethi günü cereyan eden ve va’dedilmiş bulunan helâk etmeyi kast etmiştir.

Yüce Allah’ın:

“İnsanları çepeçevre kuşatmıştır” âyetinin, kudreti onları çepeçevre kuşatmıştır, demek olduğu da söylenmiştir. O bakımdan onlar, Allah’ın kabzasındadırlar. O’nun meşîeti dışına çakamazlar. Bu açıklamayı Mücahid ve İbn Ebi Necih yapmışlardır.

el-Kelbî der ki: İlmi insanları kuşatmıştır, anlamındadır. Bir diğer açıklamaya göre maksat, Hazret-i Peygamber’in, insanların onu öldürmek istemelerine karşı korunması ve böylelikle Rabbinin risaletini tebliğ etmesinin sağlanmasıdır. Yani Biz, seni onlara bir bekçi göndermedik. Aksine sana düşen tebliğde bulunmaktır. Sen, bütün gayretinle tebliğini yap. Onlara karşı da seni Biz korur, muhafaza ederiz. Onlardan hiç korkmaleyhisselâmana, emrettiğim şekilde risaleti tebliğe devam et. Çünkü Bizim kudretimiz hepsini çepeçevre kuşatıcıdır. Bu anlamdaki açıklamaları el-Hasen, Urve, Katade ve başkaları yapmışlardır. “Sana gösterdiğimiz o rüyayı… Biz, ancak insanlara bir fitne kıldık.” Yüce Allah, korkutmayı ihtiva eden Kur’ân âyetlerini indirişini açıkladıktan sonra buna, İsrâ âyetini (mucizesini) söz konusu etmeyi eklemektedir. Bu mucize sûrenin baş taraflarında zikredilmiştir. Buhârî ve Tirmizî’de, İbn Abbâs’tan, yüce Allah’ın:

“Sana gösterdiğimiz o rüyayı… Biz, ancak insanlara bir fitne kıldık” âyeti hakkında şöyle dediği nakledilmektedir: Bundan maksat gözle görmektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem.)’a bu, Beytü’l-Makdis’e geceleyin yürütüldüğü gece gösterilmiştir. “Kur’ân’da lanet edilen ağaç ise, Zakkum ağacıdır.”

Ebû Îsa et-Tirmizî dedi ki: Bu sahih bir hadistir. Buhârî, Tefsir 17. sûre 9: Tirmizî, Tefsir 17. sûre 4. Sadece “rüya” İle ilgili açıklamalarıyla: Müsned, 1, 221, 370.

Hazret-i Âişe, Muaviye, el-Hasen, Mücahid, Katade, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhak, İbn Ebi Necih ve İbn Zeyd de İbn Abbâs’ın görüşündedirler. Burada sözü edilen “fitne” ise, önceden İslâm’a girmiş bazı kimselerin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendilerine geceleyin Beyti’l-Makdis’e götürüldüğünü (İsra’yı) haber verdiğinde irtidat etmeleri idi.

Buradaki “rüya”nın, uykuda görülen rüya olduğu da söylenmiştir. Ancak âyet-i kerîme bu görüşün tutarsız olmasını gerektirmektedir. Çünkü uykuda görülen rüyada fitneyi gerektirecek birşey sözkonusu olmaz ve hiç kimse bunu inkâr etmez.- İbn Abbâs’tan da şöyle dediği nakledilmektedir: Bu âyet-i kerimede sözü edilen rüya, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Hudeybiye yolunda, Mekke’ye gireceğine dair gördüğü rüyadır. Ancak, Hudeybiye barışı ile geri, çevrilince, bundan dolayı (bazı) müslümanlar fitneye (tereddüde) düştüler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme indi. Bir sonraki sene Mekke’ye girdi ve yüce Allah da:

“Yemin olsun Allah, Rasûlüne gösterdiği rüyayı hak ile tasdik etmiştir” (el-Feth, 48/27) âyetini indirdi. Ancak bu yorumda da bir parça zayıflık vardır. Çünkü bu sûre Mekki’dir ve sözü edilen rüya ise Medine’de görülmüştür.

Yine İbn Abbâs, -üçüncü bir rivâyete göre- şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) rüyasında, Mervanoğullarının, minberi üzerine maymunlar gibi üşüştüğünü görmüş ve bundan rahatsız olmuştu. Bunun üzerine; bundan kasıt, onlara verilen dünyalıktır denilince, üzüntüsü gitti. Ancak Mekke’de onun minberi yoktu. Bununla birlikte Mekke’de iken Medine’deki minberini rüyada görmesi de mümkündür.

Bu üçüncü yorumu aynı şekilde Sehl b. Sa’d (radıyallahü anh) da yapmıştır. Sehl dedi ki: Bu rüyadan kasıt şudur: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Umeyyeoğullarımn, minberine, maymunlar gibi üşüştüğünü gördü. Bundan dolayı kederlenir oldu. O günden itibaren vefat ettiği vakte kadar güldüğü görülmedi. Bu âyet-i kerîme inerek bunun, onların mülkü ellerine geçirip yükseleceklerini ve Allah’ın bunu da insanlara bir fitne ve bir sınanma vesilesi kılacağını haber vermek üzere indi.

el-Hasen b. Ali ele, Muaviye’ye bey’ati ile ilgili olarak irad ettiği hutbesinde:

“Bilmiyorum, belki de o sizin için bir imtihandır, bir süreye kadar bir faydalanmadır. ” (el-Enbiya, 21/111) âyetini okumuştur. İbn Atiye der ki: Bu yorum su götürür. Çünkü böyle bir rüyanın kapsamına Hazret-i Osman da, Ömer b. Abdülaziz de, Muaviye de girmez.

“Ve Kur’ân’da lanet edilen ağacı” ifadesinde takdim ve tehir vardır. Yani Biz, sana gösterdiğimiz rüyayı da, Kur’ân’da lanet olunan ağacı da ancak insanlara bir fitne kıldık, demektir. Âyetin nazmında “fitne kıldık” ifadesi, gösterilen rüya hakkında zikredildikten sonra “ve Kur’ân’da lanet edilen ağacı da” anlamındaki âyet da ona atf edildiğinden, böyle bir takdim ve tehir bulunduğu açıklaması yapılmıştır.

Bunun, fitne oluşuna gelince, Kureyş kâfirleri bu ağaç ile korkutulunca Ebû Cehil alay olmak üzere şöyle dedi: Şu Muhammed sizleri, taşları yakan bir ateş ile tehdit etmekte, sonra da bunun ağacı bitirdiğini iddia etmektedir. Oysa bizim bildiğimiz ateş ağacı yer, bitirir. Diğer taraftan bizim Zakkum, diye bildiğimiz şey ancak hurma ve tereyağından ibarettir. Daha sonra Ebû Cehil bir cariyeye emir vererek, hurma ve tereyağı hazırlattı, arkadaşlarına da : Haydi zıkkımlanın, dedi.

“Bizim Zakkum diye bildiğimiz şey, sadece hurma ve tereyağıdır” sözünü söyleyenin, İbnü’z-Ziba’râ olduğu da söylenmiştir. Çünkü o: Allah yurdunuzda Zakkumu artırsın. Çünkü, Yemenlilerin ağzında Zakkum, tereyağı ile hurma demektir.

Her ikisinin de böyle bir sözü söylemiş olmaları mümkündür. Bu söz sebebiyle bazı zayıf (akıllı) kimseler fitneye düşmüşlerdir. Allah, Peygamberine İsra’yı ve Zakkum ağacını ancak bir fitne ve bir deneme aracı kıldığını haber vermektedir. Bunun sonucunda da Allah’ın indinde kâfir olacağı bilinen kimseler kâfir olsun, îman edeceği bilinen kimseler de tasdik etsin diye.

Nitekim, rivâyet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallahü anh)’a, İsra’nın gerçekleştiği gecenin sabahında şöyle denilmiş: Senin arkadaşın, dün gece Büytü’l-Makdis’ten geldiğini iddia etmektedir. Hazret-i Ebû Bekir: Öyle bir şey demişse, yemin olsun ki doğru söylemiştir, dedi. Ona: Sen onun sözlerini işitmeden önce mi onu tasdik ediyorsun? denilince, o: Sizin akıllarınız nerede? Ben onun semadan getirdiği haberini tasdik ediyorum. Beytü’l-Makdis’e dair getirdiği haberi nasıl tasdik etmeyeyim ki? Halbuki sema Beytü’l-Makdis’ten çok, pek çok uzaklardadır, diye cevap vermişti.

Derim ki: Bu haberi İbn İshak zikretmekte olup, ifadesi şöyledir: (İbn İshak) dedi ki: Bana, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in İsra’sı ile ilgili olarak Abdullah b. Mes’ûd, Ebû Said el-Hudri, Âişe, Muaviye b. Ebi Sübyan, el-Hasen b. Ebi’l-Hasen, İbn Şihab ez-Zührî, Katade ve onların dışında kalan ilim ehlinden ve Ebû Talib’in kızı Um Hani’den Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın İsra’sı ile ilgili olarak ulaşan sözler arasında bu hadiste bir araya gelen (ittifak arz eden, birbirlerini destekleyen) hususlar vardır. Onların her birisi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in İsra’ya gidişi ile ilgili olarak bazı hususları anlatmıştır. Hazret-i Peygamberin İsra’sı ve bu hususta ondan nakledilenler, bir bela (imanın denenmesi), arındırma, yüce Allah’dan kudreti ve egemenliği hususundaki emirlerinden bir emir (işlerinden bir iş) olup, onda özlü akıl sahiplerine bir ibret vardır. Îman edip tasdik eden ve yüce Allah’ın emrini yakîn ile kabul eden kimseler için de bir hidâyet, bir rahmet ve bir sebat olmuştur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Allah’ın dilediği şekilde geceleyin yürütüldü ve Onun istediği gibi oldu. Ona, dilediği şekilde âyetlerinden göstersin diye gerçekleşti. Nihayet Peygamber, Allah’ın emri ve uçsuz bucaksız saltanatından gördüklerini gördü. Dilediğini yaptığı uçsuz bucaksız kudretinden, diledikleri şeyler ona gösterildi. Abdullah b. Mes’ûd’dan bana ulaştığına göre o şöyle dermiş: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Burak -ki bu, ondan önceki peygamberlerin üzerine bindiği ve ön ayaklarını gözünün değdiği en son noktaya koyan bir binektir- getirildi ve Hazret-i Peygamber ona bindi. Sonra arkadaşı onunla birlikte sema ile arz arasındaki âyetleri kendisine göstermek üzere onunla birlikte çıktı. Nihayet Beyti’l-Makdis’e ulaştı. Orada bir grup peygamber ile birlikte İbrahim., Mûsa ve Îsa’yı buldu. Onun için toplanmış bulunuyorlardı. Onlara namaz kıldırdı, sonra ona üç kap getirildi. Birisinin içinde süt, diğerinin içinde şarap, ötekinin içinde de su vardı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) dedi ki: “Bana bu kaplar sunulduğu vakit, birisinin şöyle dediğini işittim: Eğer suyu alırsa o da suya boğulur, ümmeti de suya boğulur. Eğer şarabı alırsa o da azar, ümmeti de azar. Eğer sütü alırsa, o da hidâyete kavuşturulur ümmeti de hidâyete kavuşturulur. Bunun üzerine ben de süt kabını aldım ve içtim. Cibril de bana: “Ey Muhammed, sen de hidâyete iletildin, ümmetin de hidâyet buldu” dedi.

İbn İshâk (devamla) dedi ki: el-Hasen’den bana anlatıldığına göre şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ben, Hicr’de uyuyorken Cibril (aleyhisselâm) yanıma geldi. Ayağıyla beni dürttü. Kalkıp oturdum, fakat hiçbir şey görmedim. Tekrar yattım. İkinci bir defa yanıma geldi ayağıyla beni dürttü. Yine oturdum, hiç bir şey görmedim. Tekrar yattım. Üçüncü bir defa bana geldi, yi ne ayağıyla beni dürttü. Ben de oturdum. Pazumdan beni yakaladı. Onunla birlikte ayağa kalktım. Mescid’in kapısına doğru çıktık. Katır ile eşek arası, beyaz renkli, baldırlarında -kendileriyle ayaklarını ittiği- iki kanadı bulunan ve ön ayaklarını gözünün değdiği en son noktaya koyan bir binek ile karşılaşıverdim. Ona bindim. Sonra (Cebrâîl) benimle çıktı. Ne o beni ileri geçiyordu, ne ben onu geçiyordum.”

İbn İshak dedi ki: Katade’den de bana nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan bana şöyle dediği nakledildi: “Binmek üzere ona yaklaştığımda serkeşlik etti. Cibril, yelesi üzerine elini koyduktan sonra, utanmıyor musun yaptığından ey Burak? Allah’a yemin ederim ki, Muhammed’den önce Allah nezdinde ondan daha değerli herhangi bir kul sana binmiş değildir, dedi. Utancından Burak’tan terler boşandı, sonra sakinleşti ve ben de sırtına bindim.”

el-Hasen de hadisinde şunları söylemiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) yoluna devam etti, Cibril de onunla birlikte yoluna devam etti. Nihayet Beytü’l-Makdis’e ulaştı. Orada İbrahim, Mûsa ve Îsa’yı bir grup peygamber ile birlikte buldu. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara İmâm olup onlara namaz kıldırdı. Sonra birinde şarap, diğerinde de süt bulunan iki kap getirildi. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) süt kabını aldı ve ondan içti. Şarap kabına da ilişmedi. Cibril ona şöyle dedi: Sen de fıtrata iletildin, ümmetin de fıtrata iletildi. Ve size şarap haram kılındı.

Daha sonra Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’ye geri döndü. Sabah olduğunda erkenden Kureyşlilerin yanına vardı ve onlara durumu haber verdi. İnsanların pek çoğu, Allah’a yemin ederim bu apaçık bir durumdur. Allah’a yemin olsun ki kervan, Mekke’den Şam’a sürekli bir ay yol teperek gider. Bir ay gider ve bir ayda da dönerler. Muhammed. ise bu mesafeyi tek bir gecede alıyor ve yine Mekke’ye geri dönüyor. Bunun üzerine önceden İslâm’a girmiş pek çok kimse irtidat etti. Bazıları da Ebû Bekir’e giderek: Ne dersin arkadaşın hakkında ey Ebû Bekir, dediler. O, bu gece Beytü’l-Makdis’e gidip orada namaz kıldığını ve Mekke’ye geri döndüğünü söylüyor. Ebû Bekir es-Sıddik (radıyallahü anh) dedi ki: Siz ona iftira ediyorsunuz, deyince onlar: Hayır, işte mescidde bulunuyor ve bunu insanlara anlatıyor, dediler. Bu sefer Ebû Bekir şöyle dedi: Allah’a yemin olsun ki, eğer o böyle bir söz söylediyse hiç şüphesiz doğru söylemiştir. Bundan hayret etmenizi gerektiren ne var? Allah’a yemin ederim, o bana gece veya gündüzün, kısacık bir anında semadan yeryüzüne haberin kendisine geldiğini bildiriyor ve ben de onu tasdik ediyorum. Bu ise sizi hayrete düşüren bu husustan dalia ileridir.

Daha sonra Ebû Bekir, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gitti ve: Ey Allah’ın Peygamberi dedi. Sen, bunlara bu gece Beytü’l-Makdis’e gittiğini söyledin mi? Hazret-i Peygamber: “Evet” diye buyurdu. Bunun üzerine Hazret-i Ebû Bekir şöyle dedi: Ey Allah’ın Peygamberi, onun bana niteliklerini anlat. Çünkü ben oraya gitmiştim, dedi. el-Hasen (devamla) dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “(Beytü’l-Makdis) önüme kaldırılıp getirildi ve ben ona bakar oldum.” Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Ebû Bekir’e, Beytü’l-Makdis’in niteliklerini anlatmaya koyuldu, Ebû Bekir (radıyallahü anh) da doğru söyledin. Şahidlik ederim ki muhakkak sen Allah’ın Rasûlüsün diyordu. Hazret-i Peygamber, Hazret-i Ebû Bekir’e Beytü’l-Makdis’in her hangi bir tarafım anlattıkça, o da doğru söyledin, şahidlik ederim ki, muhakkak sen Allah’ın Rasûlüsün, diyordu.

(el-Hasen.) dedi ki: Nihayet, Hazret-i Peygamber sözlerini bitirince, Ebû Bekir (radıyallahü anh)’a da şunları söyledi: “Ve sen de ey Ebû Bekir! Sıddîk’sin.” İşte Hazret-i Peygamber o gün ona “sıddîk” ismini verdi. el-Hasen (devamla) dedi ki: Yüce Allah bundan dolayı İslâm’dan irtidat eden kimseler hakkında da:

“Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kuranda lanet edilen ağacı, Biz ancak insanlara bir fitne kıldık. Biz onları korkutuyoruz. Fakat bu büyük bir tuğyandan başka bir şeylerini artırmıyor” âyetini indirdi. İşte bu, el-Hasen’in, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın İsra’sı ile ilgili hadisidir. Katade’nin anlattığından da ona bazı bölümler dahil olmuştur. İbn Hişam, es-Siratü’n-nebeviyye, Dimeşk 1417/1996, II, 29-31.

(İbn İshak) İsra ile ilgili diğer hususları Siret’inde daha önce ismi anılan kimselerden naklederek zikretmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu ağaç Umeyyeoğullarıdır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da el-Hakem’i sürgüne göndermişti. Ancak bu, sonradan uydurulmuş zayıf bir sözdür. Çünkü sûre Mekke’de inmiştir, böyle bir yorumun doğru olma ihtimali uzaktır. Ancak bu âyet-i kerimenin Medine’de indiği kabul edilirse uygun görülebilir, fakat böyle bir şey sabit olmuş değildir. Âişe (radıyallahü anha) da Mervan’a şöyle demişti: Allah senin babana, sen daha onun sulbünde iken lanet etmiştir. İşte o bakımdan sen de Allah’ın lanetinden bir parçasın. Buhâri, Tefsir 46. sûre 1’de Mervân’ın, Abdurrahman b. Ebî Bekir’den aleyhinde Kur’ân âyetinin (el-Ahkâf. 46/17) indiğini iddia etmesi üzerine, Hazret-i Âişe’nin onu reddeden cevabı yer almakta; ancak lanetten söz etmemektedir.

Daha sonra yüce Allah:

“Ve Kur’ân’da lanet edilen ağacı” diye buyurmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de bu ağacın lanetinden söz edilmemiştir. Ama, yüce Allah kâfirleri lanetlemiştir, onlar da bu ağacı yiyeceklerdir. Yani, Kur’ân-ı Kerîm’de ağaçtan yiyecek olanlar lanetlenmiştir.

Bunun, Arapların hoş olmayan, tiksinilen ve zararlı olan her bir yiyeceğe “lanetli” demeleri kabilinden olma ihtimali de vardır. İbn Abbâs der ki: Lanet olunan ağaç, şu diğer ağaçlara sarmaş dolaş olup o ağaçları kurutan ağaçtır ki, bununla keşût (küsküt otu, bağ boğan diye bilinen ot)’u kastetmektedir.

“Biz onları” zakkum ile

“korkutuyoruz. Fakat bu” korkutma,

“büyük bir tuğyandan” küfürden

“başka bir şeylerini artırmıyor.”

Bize mucizeler göndermemizi engelleyen, yalnızca öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd’a gözle görülür bir dişi deve verdik, ama onunla zulmettiler. Biz mucizeleri sadece korkutmak için göndeririz.

Diyanet Vakfı
Bizi, ayetler (mucizeler) göndermekten alıkoyan tek şey, öncekilerin bu ayetleri yalanlamış olmasıdır. Nitekim Semud kavmine, açık bir mucize olmak üzere bir dişi deve vermiştik. Onlar ise, (bu deveyi boğazladılar ve) bu yüzden zalim oldular. Oysa biz ayetleri ancak korkutmak için göndeririz.

Kurtubi Tefsiri
Bizi, âyetleri göndermekten alıkoyan tek sebep, öncekilerin onları yalanlamış olmalarıdır. İşte Semûd kavmine de gözle görülür apaçık bir belge olmak üzere o dişi deveyi verdik de bu yüzden zulmettiler. Halbuki Biz, âyetleri ancak korkutmak için göndeririz.

“Bizi, âyetleri göndermekten alıkoyan tek sebep, öncekilerin onları yalanlamış olmalarıdır” âyetinde hazf edilmiş ifadeler vardır. Âyetin takdirî (anlamı) şöyledir: Onların gösterilmesini teklif ettikleri âyetleri göndermekten bizi. alıkoyan tek sebep, bu âyetleri yalanlayacakları için, kendilerinden öncekilere yapıldığı gibi bunların da helâk edilmeleridir.

Bu anlamdaki açıklamaları Katade, İbn Cüreyc ve başkaları yapmıştır. O bakımdan yüce Allah Kureyş, kâfirlerinin azabını ertelemiştir. Çünkü onlar arasında îman edecek ve yine aralarından mü’min olarak dünyaya gelecek kimseler olduğunu biliyordu. el-En’âm Sûresi’nde ve başka yerlerde, onların, yüce Allah’ın, Safa tepesini altına dönüştürmesini ve dağları etraflarından uzaklaştırmasını istedikleri geçmiş bulunmaktadır. Bunun üzerine Cibril (aleyhisselâm.) şöyle demiştir: “Dilersen kavminin dediği olur. Fakat îman etmeyecek olurlarsa, onlara mühlet verilmez. Dilersen de onlara mühlet verebilirsin.” Bunun üzerine Hazret-i Peygamber: “Hayır, ben onlara mühlet verilmesini istiyorum” demişti.

“Göndermekten” anlamındaki âyetin başında gelen ilk: “(…..): Alıkoyma” anlamındaki fiil dolayısıyla nasb mahallindedir. İkincisi ise,

“yalanlamış olmaları” anlamındaki lâfzın başına gelen ikincisi ise ref mahallindedir.

“(…..): Âyetleri” âyetinin başındaki “be” harfi fazladan gelmiştir.

Buna göre âyet şu anlamdadır: Âyetleri göndermemizi engelleyen tek sebep öncekilerin yalanlamasıdır. Çünkü yüce Allah’ın herhangi bir hususta engellenmesi sözkonusu değildir. Bu ifadenin anlamı, böyle bir şeyi (isteklerini) gerçekleştirmeyeceğini mübalağa yoluyla ifade etmektir, âdeta ondan alıkonmuş, engellenmiş gibi olmaktadır.

Daha sonra yüce Allah, onlardan önce âyetler gösterilmesini isteyip de onlara îman etmeyenlere yaptıklarını şöylece beyan, etmektedir:

“İşte Semud kavmine de gözle görülür apaçık bir belge olmak üzere o dişi deveyi verdik.” Yani, Hazret-i Salih’in doğruluğuna, yüce Allah’ın da kudretine açık seçik ve apaydınlık bir şekilde delil olan o âyeti verdik. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-A’raf, 7/33. âyet ile Hûd, 11/62. âyet ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

“Bu yüzden zulmettirler.” Yani, o âyete, mucizeyi yalanlayarak zulmetmiş oldular. Şöyle de açıklanmıştır: Onlar, bu âyetin Allah tarafından gönderildiğini inkâr edip kâfir oldular, bu sebepten Allah da gönderdiği azap ile onları toptan imha etti.

“Halbuki Biz, âyetleri ancak korkutmak için göndeririz.” Bu âyet, beş şekilde açıklanmıştır:

1- Bundan maksat, yüce Allah’ın peygamberler vasıtası ile yalanlayanları uyarıp korkutmak üzere göstermiş olduğu ibret ve mucizelerdir.

2- Bunlardan maksat, masiyetlerden korkutmak üzere intikam, âyetleri (mucize ve belgeleri) dir.

3- Maksat, durumlarda görülen değişikliklerdir. Küçükken gençliğe doğru geçiş, sonra olgunluk yaşı, sonra yaşlanmak. Bundan maksat ise, hallerinin değişmesi ile gerekli ibreti almak ve böylelikle işinin akıbetinden korkmaktır. Bu, Ahmed b. Hanbel (radıyallahü anh)’ın görüşüdür.

4- Maksat Kur’ân-ı Kerîm’dir.

5- Oldukça seri ve yaygın ölüm demektir. Bu açıklamayı da el-Hasen yapmıştır.

Hiçbir şehir yoktur ki biz kıyamet gününden önce onu helak edecek ya da şiddetli bir azapla azaplandıracak olmayalım. Bu kitapta yazılmıştır.

Diyanet Vakfı
Ne kadar ülke varsa hepsini kıyamet gününden önce ya helak edecek veya en çetin bir şekilde azaplandıracağız. Bu, Kitapta (levh-i mahfuzda) yazılıdır.

Kurtubi Tefsiri
Kıyâmet gününden önce Bizim helâk etmeyeceğimiz, yahut oldukça ağır bir azap ile azaplandırmayacağımız hiç bir ülke yoktur. Bu, o Kitapta yazılıdır.

“Kıyâmet gününden önce Bizim helâk etmeyeceğimiz” kendisini tahrip etmeyeceğimiz,

“yahut oldukça ağır bir azap ile azaplandırmayacağımız hiç bir ülke yoktur.”

Mukâtil der ki: Salih olan ülke (halkı) ölüm ile helâk edilir. Kötü olanlar ise azâb ile helâk edilirler. İbn Mes’ûd da şöyle demiştir: Bir ülkede zina ve riba ortaya çıktı mı, artık Allah onların helâk edilmelerine izin verir.

Anlamın şu şekilde olduğu da söylenmiştir: Zulme sapmış olup helâk etmeyeceğimiz… bir ülke yoktur.

“Biz, ahalisi zâlimler olmadıkça ülkeleri helâk edenler değiliz” (el-Kasas, 28/59) âyeti da bu açıklamayı pekiştirmektedir. Yani, müşrikler korksunlar. Çünkü kâfir olup ilahi azâbın gelip çatmayacağı hiç bir ülke yoktur.

“Bu o Kitapta” yani Levh-i Mahfuzda

“yazılıdır.” Satır satır yazıya geçirilmiştir. Satır ise, hat ve kitabet demektir ki, aslında bu kelime mastardır. Setar da bu şekildedir. Cerir şöyle demiştir:

“İsteyene malımı ve malımın en kıymetli olanlarını satarım

Köleler divanlarında satır satır yazıları yazıp durdukça.”

“Setar”in çoğulu “estâr” gelir. “Sebeb”in çoğulunun “esbâb” gelmesi gibi. Bir daha da “esâtîr” şeklinde çoğul yapılır. “Satr”ın çoğulu “estur ve sutûr” gelir. Eflus ve fulûs (felsler, bozuk para) gibi.

Burada

“Kitab”dan maksat, levh-i Mahfuzdur.

Onların çağırdıkları kimseler, Rablerine yaklaşmak için vesile ararlar, hangisi daha yakın diye. O’nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı korkulacak bir şeydir.

Diyanet Vakfı
Onların yalvardıkları bu varlıklar Rablerine -hangisi daha yakın olacak diye- vesile ararlar; Onun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azabı, sakınılacak bir azaptır.

Kurtubi Tefsiri
Onların o tapındıkları da Rabblerine hangisi daha yakın olacak diye yol ararlar. O’nun rahmetini umar, azabından korkarlar.

Müslim’in Sahih’inde Tefsir bölümünde Abdullah b. Mes’ûd’dan, yüce Allah’ın:

“Onların o tapındıkları da Rablerine hangisi daha yakın olacak diye yol ararlar” âyeti hakkında şöyle dediği kaydedilmektedir: Bunlar, daha önce kendilerine ibadet olunan cinlerden İslâm’a girmiş bir gruptur. Cinlerden bu grup İslâm’a girdiği halde, önceden onlara ibadet edenler, ibadetleri üzere devam ettiler. Bir rivâyette de şöyle denmiştir: Âyet-i kerîme, cinlerden bir kesime ibadet eden Araplar hakkında inmiştir. Bu cinler, İslâm’a girdikleri halde, onlara ibadet eden insanlar bunun farkına varmamışlardır. İşte bunun üzerine: “Onların o tapındıkları da Kabblerine hangisi daha yakın olacak diye yol ararlar” âyeti nazil oldu. Müslim, Tefsir 28-30. Yine Abdullah b. Mes’ûd’dan nakledildiğine göre kastedilenler meleklerdir. Araplardan bazı kabileler onlara ibadet ediyordu. Bunu da el-Maverdi zikretmektedir.

İbn Abbâs ve Mücahid de: Maksat Uzeyr ve Îsa’dır, demişlerdir.

“Ararlar” Allah’a daha yakın olmayı talep ederler ve cenneti isteyerek Allah’a niyaz ederler, demektir. İşte “vesîle (yol)” da budur. Allah, bu âyeti ile tapınılan kimselerin dahi Rabblerine daha yakın olmanın yollarını aradığını bildirmektedir.

“Rabblerine” deki zamir ise, ya ibadet edenlere, ya ibadet edilenlere, yahut da hepsine birlikte ait olan bir zamirdir. “Tapındıkları”ndaki zamir ibadet edenlere, “ararlar” da ki zamir ise ibadet olunanlara aittir.

“Hangisi daha yakın olacaktır” anlamındaki âyet ise, mübtedâ ve haberdir. Bununla birlikte bunun, “ararlar” da ki zamirden bedel olması da mümkündür. Onların herbiri Allah’a daha yakın olmak için yol arar, demek olur.

“O’nun rahmetini umar, azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azâbı gerçekten sakınılmaya değer.” Kendisinden korkulması gereken ve hiçbir kimsenin O’ndan yana kendisini emin görmediği bir şeydir. O bakımdan O’ndan sakınmak ve korkmak gerekir.

Sehl b. Abdullah der ki: Korku, ve ümit (havf ile recâ) insanın karşı karşıya kaldığı iki ayrı zaman dilimidir. Eğer bunlar birbirine eşit olurlarsa, onun halleri de dosdoğru olur. Fakat biri diğerinden ağır basarsa, öteki batıl olur.

De ki: “O’nun dışında iddia ettiklerinizi çağırın.” Onlar sizin sıkıntınızı ne kaldırabilirler ne de çevirebilirler.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: Allahı bırakıp da (ilah olduğunu) ileri sürdüklerinize yalvarın. Ne var ki onlar, sizin sıkıntınızı ne uzaklaştırabilir, ne de değiştirebilirler.»

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Onu bırakıp boş yere (ilâh) zannettiklerinizi çağırın. Onlar, üzerinizdeki sıkıntıyı gideremeyecekleri gibi, değiştiremezler de.”

Çünkü Rabbinin azâbı gerçekten sakınılmaya değer.

Yüce Allah’ın:

“Onların o tapındıkları da” âyetindeki; (…..): Onlar” kelimesi mübtedadır. (…..) sıfatıdır. Sıla cümlesindeki zamir ise hazfedilmiş olup; (…..): Kendilerine tapındıkları…” takdirindedir. Yani, o kendilerine tapınılan varlıklar da

“…ararlar” âyeti da haberdir. Hal de olabilir. Bu durumda

“onların o tapındıkları” haber olur. Yani, onlar başkalarını O’na ibadete davet ederler, demek olur.

İbn Mes’ûd, muhatap olmak üzere “te” ile (…..): Sizin o tapındıklarınız” diye okumuş, diğerleri ise haber olarak “ye” ile okumuşlardır. Ancak; (…..): Ararlar kelimesinin “ye” ile okunuşunda ihtilaf yoktur.

Rabbin göklerde ve yerde olanları daha iyi bilir. Andolsun, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Davud’a Zebur’u verdik.

Diyanet Vakfı
Rabbin, göklerde ve yerde olan herkesi en iyi bilendir. Gerçekten biz, peygamberlerin kimini kiminden üstün kıldık; Davuda da Zeburu verdik.

Kurtubi Tefsiri
Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Yemin olsun ki Biz, peygamberlerin kimini kiminden üstün kılmışızdır. Davud’a da Zebur verdik.

Yüce Allah:

“Rabbiniz sizi en iyi bilendir” diye buyurduktan sonra:

“Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Yemin olsun ki Biz, peygamberlerin kimini kiminden üstün kılmışızdır” âyetini, kendilerini yaratanın, onları ahlâkları, suretleri, durumları ve malları itibariyle farklı kılanın bizzat kendisi olduğunu açıklamak için tekrarlamıştır:

“Yaratan bilmez mi hiç?” (el-Mülk, 67/14) İşte peygamberler de böyledir. Allah onların durumlarını bildiği için onların kimini kiminden üstün kılmıştır. Buna dair açıklamalar da daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/253- âyetin tefisirincie) geçmiş bulunmaktadır.

“Davud’a da Zebur verdik.” Zebur, içinde helâle, harama, farzlara ve hadlere dair ahkâm bulunmayan, yalnızca dua, Allah’a hamd ve Allah’ın şanını yüceltici âyetler ihtiva eden bir kitaptır. Yani Bizim, Davud’a Zebur’u verdiğimiz, gibi, Muhammed’e de Kur’ân verdiğimizi inkâr etmeyin. Bu âyet, yahudilere karşı delil getirme sadedindedir.

Rabbiniz sizi daha iyi bilir. Dilerse size merhamet eder, dilerse sizi azaplandırır. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik.

Diyanet Vakfı
Rabbiniz, sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder; dilerse sizi cezalandırır. Biz, seni onların üstüne bir vekil olarak göndermedik.

Kurtubi Tefsiri
Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse ya size rahmet eder yahut dilerse sizi azaplandırır. Biz seni onlara bir vekil göndermedik.”

Yüce Allah’ın:

“Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse ya size rahmet eder, yahut dilerse sizi azaplandırır” âyeti, müşriklere bir hitaptır. Yani: Dilerse sizi İslâm’a girmeye muvaffak kılar ve böylelikle size rahmet buyurmuş olur yahut da şirk üzere canınızı alır ve böylelikle sizi azaplandırır. Bu açıklamayı İbn Cüreyc yapmıştır. Bu âyetteki “en iyi bilendir” âyeti, “alîm: çok iyi bilendir” anlamındadır. Tıpkı “Allahu ekber; Allah en büyüktür” sözünün “Allah kebirdir (çok büyüktür)” anlamında olması gibi.

Burada hitabın mü’minlere olduğu da söylenmiştir. Yani, O dilerse Mekke kâfirlerinden korumak suretiyle size rahmet eder. Yahut da dilerse onları sizlere musallat kılmak suretiyle sizi azaplandırır. Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır.

“Biz seni onlara bir vekil göndermedik.” Yani, onları küfre girmekten alıkoymak hususunda seni görevlendiğimiz gibi, onların îman etmelerini de senin eline vermedik.

Şöyle de açıklanmıştır: Biz, onlar sebebiyle sorgulanacak şekilde seni onlara kefil kılmadık. Bu açıklamayı da el-Kelbî yapmıştır. Şair de şöyle demiştir:

“Ebû Ervâ’yı hatırladım. Sanki ben geçmiş işleri

Geri çevirmeye vekilmişim gibi.”

Burada “kefilmişim gibi” anlamındadır.

Yüce Allah’ın:

“De ki: Onu bırakıp boş yere (ilâh) zannettiklerinizi çağırın” âyeti şuna işarettir: Kureyşlilerin, kıtlık ile mübtelâ olup, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a durumlarından şikâyetçi olmaları üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi. Yani, Allah’ın dışında kendilerine ibadet ettiğiniz ve ilâh olduklarını zannettiğiniz kimselere dua ediniz.

el-Hasen der ki: Bununla melekleri, Îsa’yı ve Üzeyr’i kastetmektedir. İbn Mes’ûd da: Cinleri kastetmektedir, diye açıklamıştır.

“Onlar, üzerinizdeki sıkıntıyı” Mukâtil ‘in açıklamasına göre, yedi yıl süren kıtlığı

“gideremeyecekleri gibi” fakirlikten zenginliğe, hastalıktan sağlığa doğru

“değiştiremezler de.”

Kullarıma de ki: En güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır.

Diyanet Vakfı
Kullarıma söyle, sözün en güzelini söylesinler. Sonra şeytan aralarını bozar. Çünkü şeytan, insanın apaçık düşmanıdır.

Kurtubi Tefsiri
Kullarıma de ki: “En güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan aralarına ayrılık sokar. Gerçekten şeytan insanın apaçık bir düşmanıdır.”

“Kullarıma de ki: En güzel olanı söylesinler” anlamındaki âyetin i’rabına dair açıklamalar, bundan önce (İbrahim, 14/31. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Âyet-i kerîme, Ömer b. el-Hattâb hakkında inmiştir. Şöyle ki: Araplardan birisi ona sövünce, Hazret-i Ömer de ona karşılık vermiş ve onu öldürmek istemişti. Az kalsın aralarında büyük bir fitne başgösterecekti. Bunun üzerine yüce Allah:

“Kullarıma de ki: En güzel olanı söylesinler” âyetini indirdi. Bunu, es-Sa’lebî ve el-Maverdî ile İbn Atiyye ve el-Vâhidî el-Vahidî, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân, s.295. zikretmişlerdir.

Bir başka açıklamaya göre bu âyet-i kerîme, müslümanların: Ey Allah’ın Rasulü! Onların bize yaptıkları işkence uzun süredir devam edip gidiyor. Onlarla Savaşmak için bize izin ver,- demeleri üzerine inmiştir. Hazret-i Peygamberin (sallallahü aleyhi ve sellem), onların bu isteklerine: “Henüz Savaşmakla emrolunmadım” demesi üzerine yüce Allah:

“Kullarıma de ki: En güzel olanı söylesinler” âyetini indirdi. Bunu da el-Kelbî zikretmiştir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Benim kendilerinin yaratıcısı olduğumu kabul etmekle birlikte puta tapan kullanma, en güzel söz olan tevhidi ve nübüvveti ikrarı söylemelerini söyle!

Tevhid hususunda kâfirlerle tartışan mü’min kullanma, en güzel olan söz ne ise onu söylemelerini emret, anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah’tan başka yalvardıklarına sövmeyiniz. Sonra onlar da Allah’a bilgisizce söverler:” (el-En’âm, 6/108)

el-Hasen de şöyle demiştir: Bu, kâfirin haddi aşarak konuşmasında aşırıya gittiğinde, Allah sana hidâyet versin, Allah sana merhamet buyursun demesidir. Bu şekildeki davranış, onlara cihad emri verilmeden emredilmişti.

Bir başka açıklamaya göre anlam şöyledir: Sen onlara, Allah’ın emrettiği şeyleri emretmelerini, yasakladığı şeyleri de yasaklamalarını söyle. Bu açıklamaya göre; âyet-i kerîme hem mü’minler, hem de kâfirler hakkında umumidir. Yani, sen bunları herkese söyle demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bir kesim de şöyle demektedir: Yüce Allah bu âyet-i kerimede özel olarak mü’minlere, kendi aralarında edebi elden bırakmamalarını, yumuşak söz söylemelerini, birbirlerine alçak gönüllü davranmalarını, şeytanın dürtülerini bir kenara atmalarını emretmektedir. Hazret-i Peygamber de: “Ve Allah’ın kulları! Kardeş olunuz” diye buyurmuştur. Buhârî, Nikâh 45, Ferâiz 2, Edeb 57. 58, 62; Müslim, Birr 23, 24, 28-32; Ebû Dâvûd, Edeb 47; İbn Mâce, Dua 5; Muvatta’, Husnül-Huluk 14, 15; Müsned, I, 3, 5. Bu açıklama daha güzeldir ve buna göre âyet-i kerîme muhkemdir.

“Çünkü şeytan aralarına” fesat, düşmanlığı bırakmak ve azdırmak suretiyle

“ayrılık sokar.” el-A’raf Sûresi’nin (7/200. âyet, 2. başlık) sonları ile Yûsuf Sûresi’nde (12/100. âyet, 3- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. (…..); Aramızı bozdu, ifsad etti” demektir. Bu açıklamayı el-Yezidi yapmıştır. Başkası ise bunun, kışkırtmak, kötülüğe itmek anlamında olduğunu söylemişlerdir.

“Gerçekten şeytan insanın apaçık bir düşmanıdır.” Yani, düşmanlığı ileri derecededir. Yine buna dair açıklamalar, önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/168. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Nakledilen bir haberde de şöyle denilmektedir: Birtakım kimseler yüce Allah’ı zikretmek üzere oturdular. Şeytan, onların meclislerini kesmek kastıyla geldi, melekler onu engellediler. Bu sefer şeytan onlara yakın bir yerde oturan ve Allah’ı anmayan bir topluluğun yanına geldi, onları birbirlerine karşı kışkırttı. Bu sefer karşılıklı laf atıştılar ve birbirlerinin üzerine yürüdüler. Allah’ı anan diğer kimseler: Haydi kalkalım, kardeşlerimizin arasını düzeltelim deyip kalktılar ve zikir meclislerini kesintiye uğrattılar, şeytan da buna sevinmiş oldu. İşte bu, onun düşmanlığının sadece bir parçasıdır.

Sizi çağıracağı gün, O’nu hamd ile cevaplayacaksınız ve zannedeceksiniz ki çok az kaldınız.

Diyanet Vakfı
Allah sizi çağıracağı gün, kendisine hamdederek çağrısına uyarsınız ve (dirilmeden önceki halinizde) çok az kaldığınızı sanırsınız.

Kurtubi Tefsiri
Sizi çağıracağı gün, O’na hamd ederek çağrısına uyup geleceksiniz. Ve ancak pek az bir süre kaldığınızı zannedeceksiniz.

“Sizi çağıracağı gün, O’na hamd ederek çağrısına uyup geleceksiniz” âyetindeki “ed-Dua; (çağrı, çağırmak.)” bütün mahlukatın işiteceği bir söz ile Mahşere gelmek için sesleniş demektir. Yüce Allah, bu sesleniş ile onları kabirlerinden çıkmaya çağıracaktır. Bunun işitecekleri sayha (çığlık) ile olacağı da söylenmiştir. Bu çığlık, onları kıyâmetin gerçekleşeceği yerde toplanmaya çağırmış olacaktır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Gerçek şu ki, kıyâmet gününde sizler kendi isimlerinizle ve babalarınızın isimleriyle çağırılacaksınız. O bakımdan isimlerinizi güzel koyunuz.” Ebû Dâvûd, Edeb 61; Dârimi, İsti’zan 59.

“O’na hamd ederek çağrısına uyup geleceksiniz.” Yani, diriltme dolayısıyla hamd edilmeyi hakettiği için O’na hamd edeceksiniz.

Ebû Sehl dedi ki: Elhamdülillah diyerek geleceksiniz, demektir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Şüphesiz ki ben, -Allah’a hamd olsun- ne fâcir bir kimsenin elbisesine büründüm,

Ne de ahdini bozmaktan gelen bir örtü ile örtündüm.”

Yüce Allah’a dillerinizle hamd ederek geleceksiniz, diye ele açıklanmıştır. Saîd b. Cübeyr dedi ki: Kâfirler: Seni tenzih ederiz ve Sana hamd ederiz diyerek kabirlerinden kalkacaklar ama, o günde bu itiraflarının kendilerine hiç bir faydası olmayacaktır.

İbn Abbâs der ki: “O’na hamd ederek” âyeti, O’nun emri ile anlamında olup: O’nun, sizin yaratıcınız olduğunu ikrar ederek geleceksiniz demektir. Katade ise, O’nu bilip tanıyarak ve O’na itaat ile geleceksiniz diye açıklamıştır. O’nun kudretiyle diye açıklandığı gibi, O’nun sizi çağırması sebebiyle geleceksiniz, diye de açıklanmıştır.

İlim adamlarımız derler ki: Sahih olan budur. Çünkü Sur’a üfürüş, kabirdekilerin kabirlerinden dışarı çıkmalarına sebeptir. Gerçekte Hakk’ın daveti ile halkın kabirlerinden çıkışından ibarettir. Nitekim yüce Allah:

“Sizi çağıracağı gün, O’na hamd ederek çağrısına uyup geleceksiniz” diye buyurmaktadır. Onlar kabirlerinden, “Subhanekellahümme ve bihamdik” yani, Allah’ım, Seni tenzih eder ve Sana hamd ederiz, diyerek kalkacaklardır. İşte kıyâmet günü öyle bir gündür ki, o günde Allah’a hamd ile başlanılacak ve Allah’a hamd ile bitirilecektir. Nitekim, yüce Allah:

“Sizi çağıracağı gün, O’na hamd ederek çağrısına uyup geleceksiniz” diye buyurmaktadır. Bu günün sonu hakkında da:

“Aralarında hak ile hükmedilir ve âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun denilir.” (ez-Zümer, 39/75)

“Ve ancak pek az bir süre kaldığınızı zannedeceksiniz.” Bununla, iki defa Sur’a üfürüş arasındaki süre kastedilmektedir. Çünkü, iki üfürüş arasında azâb olunanların azâbı durdurulacaktır. Bu, kırk yıllık bir süredir ve bu süre zarfında uyuyacaklardır. İşte yüce Allah’ın:

“Yattığımız yerden kim kaldırdı bizi?” (Yâsîn, 36/52) âyeti buna işarettir ve bu, yalnızca kâfirler hakkında sözkonusu olacaktır. Mücahid der ki: Kâfirlerin, kıyâmet gününden once bir uykuya dalışları olacak ve bunda uykunun tadım alacaklardır. Ansızın kabirdekilerin feryad edilerek çağrıldığını işitecekleri vakit, dehşete kapılmış halde kabirlerinden kalkacaklardır.

Katade de şöyle demektedir: Âyetin anlamı, kıyâmet gününü görecekleri vakit, dünyanın gözlerinde oldukça önemsizleşeceğine ve değerinin azalacağına işaret edilmektedir. el-Hasen der ki:

“Ancak pek az bir süre kaldığınızı zannedeceksiniz” âyeti, dünya hakkındadır. Âhirette çok uzun süreler kalacağınız için bu zanna sahip olacaksınız (demektir).

Ya da göğsünüzde büyük gördüğünüz başka bir yaratık olun. Diyecekler ki: “Bizi kim yeniden diriltecek?” De ki: “Sizi ilk defa yaratan.” Başlarını sana sallayacaklar ve diyecekler ki: “Ne zamanmış o?” De ki: “Belki de yakındır.”

Diyanet Vakfı
50, 51. De ki: İster taş olun, ister demir, isterse gözünüzde büyüyen herhangi bir mahluk! (Bunlar, Allahın sizi yeniden diriltmesini güçleştirmez.) Diyecekler ki: «Bizi tekrar (hayata) kim döndürecek?» De ki: Sizi ilk kez yaratan. Bunun üzerine onlar sana alaylı bir tarzda başlarını sallayacak ve «Ne zamanmış o?» diyecekler. De ki: Yakın olsa gerek!

Kurtubi Tefsiri
“Yahut gönlünüzce büyük kabul ettiğiniz herhangi bir yaratık.” “Bizi kim diriltecek” diyecekler. Hemen de ki: “İlk defa sizi yaratmış olan.” Sana başlarını sallayacaklar ve: “O, ne vakit?” diyecekler. De ki: “Yakın olması umulur.”

“Yahut gönlünüzce büyük kabul ettiğiniz herhangi bir yaratık.” Mücahid. der ki: Bununla gökleri, yeri ve dağları kastetmektedir. Çünkü bunlar insanın ruhunda büyüklükleriyle yer etmişlerdir. Katede’nin görüşünün anlamı da budur. O şöyle demişti: Ne isterseniz olunuz. Şüphesiz ki Allah sizi öldürecek, sonra da çürütecektir.

İbn Abbâs, İbn Ömer, Abdullah b. Amr b. el-Âs, İbn Cübeyr ve yine Mücahid ile İklime, Ebû Salih ve ed-Dahhâk da şöyle demektedirler: Bununla ölümü kastetmektedir. Çünkü Âdemoğlunun ruhunu ölümden daha büyük etkileyen bir şey yoktur. Umeyye b. Ebi’s-Salt da şöyle demiştir:

“Ve hiç şüphesiz ölüm ruhlarda çok dehşetli bir olaydır.”

Bu âyet ile yüce Allah şunu kastetmektedir: Sizler, taş veya demirden yaratılsanız, yahut ölümün kendisi olsanız dahi, şüphesiz sizi öldüreceğim ve öldükten sonra da dirilteceğim. Çünkü sizi baştan beri kendisiyle var ettiğini kudretin aynısıyla sizi tekrar iade edeceğim. İşte yüce Allah’ın:

“Bizi kim diriltecek diyecekler. Hemen de ki: İlk defa sizi yoktan yaratmış olan” âyetinin anlamı budur. Hadîs-i şerîfte şöyle denilmektedir: “Kıyâmet gününde ölüm beyaz bir koç suretinde getirtilir, cennet ile cehennem arasında boğazlanır.” Buhâri, Tefsir 19, SÛRE 1, Rikaak 51; Muslim, Cennet 40,43; Tirmizî, Sıfatul cenne 20, Tefsir 19, SÛRE 2; İbn Mâce, Zühd 38; Dârimî, Rikaak 90; Müsned, II, 118, 121, 261…, III, 9.

Bu âyetle öldükten sonra dirilişi kastettiği de söylenmiştir. Çünkü öldükten sonra diriliş, sizin kanaatlerinizce daha büyük bir iştir. “Sana başlarını sallayacaklar.” Alay ederek başlarını hareket ettirecekler.

(…..): Başını hareket ettirdi, ettirir” demektir. Bir şeyden hayret edip şaşırmış gibi başını hareket ettirdi, manasınadır. İşte yüce Allah’ın:

“Sana başlarını sallayacaklar” âyeti da buradan gelmektedir. Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Bana doğru başını salladı ve yukarı doğru kaldırdı.”

Yine (…..): Filan kişi başını hareket ettirdi” demektir. Fiil, hem müteaddi olur, hem olmaz. Bunu da el-Ahfeş nakletmiştir. (…..): Dişi sallandı ve yerinden çıktı” demektir, Recez vezninde şair şöyle demektedir:

“Ve ileri derece yaşlılıktan dişleri yerinden oynadı ve söküldü.”

Bir başkası da şöyle demektedir:

“Beni görünce, bana başını salladı.”

Bir başkası da şöyle demektedir:

“Eğer deve, o sallanıp duran büyük makara üzerindeki hurma lifinden

yapılmış ipi kaldırmayacak (çevirmeyecek) olursa,

Havuzda su namına bir şey yok demektir.

“O” yani öldükten sonra diriliş, yeniden yaratılış ve bunun vakti,

“ne vakit” olacak

“diyecekler. De ki: Yakın olması umulur.” O, yakın demektir. Çünkü: “(…..): Umulur” ifadesi, Allah tarafından tahakkuk etmesi vacip olan şey hakkında kullanılır. Yüce Allah’ın:

“Ne bilirsin? Belki de o saat (kıyâmet) yakında kopacaktır. ” (el-Ahzâb, 33/63) âyeti ile:

“Ne bilirsin? Saat belki de yakındır” (eş-Şûrâ, 42/17) buyrukları buna benzemektedir. Esasen gelecek olan her şey yakın demektir.

De ki: “Taş olun ya da demir.”

Diyanet Vakfı
50, 51. De ki: İster taş olun, ister demir, isterse gözünüzde büyüyen herhangi bir mahluk! (Bunlar, Allahın sizi yeniden diriltmesini güçleştirmez.) Diyecekler ki: «Bizi tekrar (hayata) kim döndürecek?» De ki: Sizi ilk kez yaratan. Bunun üzerine onlar sana alaylı bir tarzda başlarını sallayacak ve «Ne zamanmış o?» diyecekler. De ki: Yakın olsa gerek!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Taş veya demir olun;

“De ki: Taş veya demir olun.” Yani, ey Muhammed -onları âciz bırakmak maksadıyla- onlara de ki: Siz güç, kuvvet ve sertlik bakımından ister taş, ister demir olun. Taberî der ki: Yani, eğer siz yüce Allah’ın tekrar size kemik ve et yaratmasını hayretle karşılıyor iseniz, eğer gücünüz yetiyorsa kendiniz taş veya demir olunuz.

Ali b. Îsa da der ki: Yani eğer sizler taş veya demir olsaydınız dahi yine Allah sizi diriltmek istedi mi O’na karşı çıkamazdınız.

Ancak burada âyet emir şeklinde va riel olmuştur, çünkü bu, karşı tarafı susturucu bir delil olarak daha beliğdir.

Anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Siz, taş yahut demir olsanız dahi, ilkin yarattığı gibi sizi tekrar yaratır. Ve mutlaka sizi öldürür, sonra bir daha diriltir.

Mücahid de şöyle demektedir: Âyetin anlamı şudur: İstediğiniz şeyi olunuz, mutlaka tekrar yaratılacak, iade olunacaksınız. en-Nehhâs der ki: Bu güzel bir açıklamadır. Çünkü onlar taş olamazlar. Ancak anlam şudur: Yaratıcılarını kabul etmekle birlikte öldükten sonra dirilişi inkâr ediyorlardı. O bakımdan onlara şöyle denildi: Ne isterseniz olunuz. Siz, taş veya demir olsanız dahi ilkin yaratıldığınız gibi bir daha diriltileceksiniz.

Dediler ki: “Biz kemikler ve toz haline geldiğimizde mi, gerçekten yeniden yaratılarak diriltileceğiz?”

Diyanet Vakfı
Bir de onlar dediler ki: Sahi biz, bir kemik yığını ve kokuşmuş bir toprak olmuş iken, yepyeni bir hilkatte diriltileceğiz, öyle mi!

Kurtubi Tefsiri
Ve dediler ki: “Biz bir yığın kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, biz mi yeniden yaratılıp diriltileceğiz?”

“Ve dediler ki: Biz bir yığın kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı…” Yani onlar, Kur’ân’ı ve öldükten sonra dirilişi işittikleri zaman kendi aralarında fısıldaşarak: Eğer o büyülenmiş ve aklanmış birisi olmasaydı hiç bir zaman böyle bir söz söylemezdi, dediler.

İbn Abbâs dedi ki: (…..): Toz” demektir. Mücahid de, toprak demek olduğunu söylemiştir. Bu kelime aslında kırılan, dağılan ve çürüyen herşey hakkında kullanılır. Anlam itibariyle; (…..) kelimelerine benzemektedir. Bu açıklama Ebû Ubeyde, el-Kisaî, el-Ferrâ’ ve el-Ahfeş tarafından yapılmıştır. Bu kökten olmak üzere; (…..): O şey paramparça oldu” darmadağın oldu, denilir.

“Biz mi yeniden yaratılıp diriltileceğiz?” âyeti soru olmakla birlikte maksat böyle bir şeyi inkâr etmektir. (……..); mastar (mefûl-i mutlak) olduğundan dolayı nasb ile gelmiş olup: Yeni bir diriliş ve yaratılış demektir. Bu ise, onların ileri derecedeki bir inkârlarım dile getirmektedir.

Sana nasıl örnekler verdiklerine bir bak! Böylece sapmışlardır, artık yol bulamazlar.

Diyanet Vakfı
Baksana; senin için ne türlü benzetmeler yaptılar! Bu yüzden, (öyle bir) saptılar ki, artık (doğru) yolu bulamayacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Senin için nasıl misaller verip dalâlete düştüklerine bir bak! Artık onlar bir daha yol bulamayacaklardır.

“Senin için nasıl misaller verip dalâlete düştüklerine bir bak!” âyeti ile yüce Allah, müşriklerin yaptıklarının hayret verici bir husus olduğunu peygamberine bildirmektedir. Onlar nasıl olur da bir seferinde büyücü, bir diğer seferinde deli, bir başka seferinde şair diyorlar?

“Artık onlar bir daha yol bulamayacaklardır.” İnsanları senden alıkoymanın yolunu bulamayacaklardır, demektir.

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar, haktan sapıp uzaklaştıkları için hidâyete götüren bir yol bulamaz hale geldiler. Çıkış yolu bulamazlar, diye de açıklanmıştır. Çünkü onların delidir, büyücüdür ve şairdir sözleri arasında çelişkiler vardır.

Onların seni dinledikleri zaman neye kulak verdiklerini ve gizlice fısıldaşmalarını biz daha iyi biliriz. Zalimler: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” derler.

Diyanet Vakfı
Biz, onların seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini, kendi aralarında fısıldaşırlarken de o zalimlerin: «Siz, büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz!» dediklerini çok iyi biliriz.

Kurtubi Tefsiri
Onlar seni dinlediklerinde neyi dinlediklerini ve o zâlimler gizlice konuşurlarken: “Siz ancak büyülenmiş bir kimseye uyuyorsunuz” dediklerini pek iyi biliriz.

“Onlar, seni dinlediklerinde neyi dinlediklerini… pek iyi biliriz” âyetinde yer alan; (…..): Neyi” deki “be” harfinin zâid olduğunu ve (…..): O dinledikleri” demek olduğu söylenmiştir.

Kureyşliler, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan Kur’ân-ı Kerîm’i dinliyorlar, sonra da nefretle kaçarak -yüce Allah’ın onlar hakkında haber verdiği şekilde-: O, bir büyücüdür, büyülenmiş birisidir, diyorlardı. Bu açıklamayı Katade ve başkaları yapmıştır.

“Gizlice konuşurlarken” senin hakkında kendi aralarında gizli saklı konuşurlarken, demektir. Katade dedi ki: Onların kendi aralarındaki gizli konuşmaları: O bir delidir, o bir büyücüdür, o geçmişlerin masallarını bize getirmektedir ve benzeri sözleri idi.

Denildiğine göre bu âyet-i kerîme Utbe’nin, Kureyşlilerin eşrafını hazırladığı bir yemeğe davet ettiği bir sırada inmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yanlarına girmiş, onlara Kur’ân-ı Kerîm okumuş, onları Allah’ın yoluna çağırmıştı. Onlar da kendi aralarında gizlice konuşarak: O bir büyücüdür, bir delidir, demişlerdi.

Bir diğer açıklamaya göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Hazret-i Ali’ye bir yemek hazırlamasını ve Kureyşli müşriklerin eşrafını bu yemeğe davet etmesini emretti. Hazret-i Ali denileni yaptı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da yanlarına girdi ve onlara Kur’ân-ı Kerîm okuyup tevhidi kabule çağırdı. Onlara: “Lâ ilahe illallah deyin ki, Araplar sizlere itaat etsin, Arap olmayanlar da sizin emriniz altına girsin” dedi, fakat onlar bunu kabul etmediler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söylediklerini dinliyor, ama kendi aralarında gizlice: O bir büyücüdür, o büyülenmiş birisidir, diyorlardı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme indi.

ez-Zeccâc da der ki: (…..): Gizlice fısıldaşmak” mastar isimdir. Yani, (…..): Onlar fısıldaşmakta iken”: yani, gizlice birbirlerine söz söylerken , anlamındadır.

“Ve o zâlimler” Ebû Cehil, el-Velid b. el-Muğire ve benzerleri

“gizlice konuşurlarken, siz ancak o büyülenmiş bir kimseye uyuyorsunuz, dediklerini pek iyi biliriz.” Yani siz, ancak büyünün kafasını karıştırdığı ve ne söylediğini bilmez hale getirdiği, o bakımdan işinin içinden çıkamayan bir kimseye tabi oluyorsunuz. Onlar bu sözleri başkaları ondan uzaklaşıp kaçsın diye söylüyorlardı. Mücahid der ki:

“Büyülenmiş” aldatılmış demektir. Yüce Allah’ın:

“Nasıl oluyor da büyüleniyorsunuz?” (el-Mu’minun, 23/89) Yani, siz hangi cihetten aldatılmaktasınız? âyetine benzer.

Ebû Ubeyde der ki:

“Büyülenmiş”den kasıt, onun safiri yani akciğeri vardır, demektir. O bakımdan o, yemek yemeden, içmeden duramaz, bunlara muhtaçtır. O halde o sizin gibidir, melek değildir. Araplar, bu bakımdan korkak olan bir kimseye; (……..): Onun safiri (akciğeri) şişti, derler. İster insan olsun, ister başka türlü canlılardan olsun, yiyen ve içen herkese “meşhur ve müsahhar” denilir. Şair Lebid der ki:

“Eğer bize ne halde olduğumuzu soracak olursan, gerçek bu ki,

Biz bu âlemde müsahhar (yiyip içen) kuşlarız.”

İmruu’l-Kays da şöyle demektedir:

“Bizim için ğayb olan bir işe hızlıca koştuğumuzu görüyorum.

Yiyerek içerek sahr oluyoruz.”

Yani, gıdalanıyor ve besleniyoruz.

Âişe (radıyallahü anha)’dan gelen hadiste de o şöyle demektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in hanımlarından benimle boy ölçüşecek kim var ki? Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) benim sahrim (yani akciğerlerimin hizasında bulunan göğsüm) ile boynum arasında vefat etti. Hazret-i Âişe’nin öğünme ifadeleri olmaksızın: Buhârî, Cenâiz 96, Fardu’l-Huımıs 4; Meğâzi 83, Nikâh 104; Müslim, Fedâilus-Sahâbe 84; Müsned, VI, 48, 121, 200.

Onların kalplerine, onu anlamalarını engelleyen örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyarız. Sen Kur’an’da yalnız Rabbini andığında, nefretle arkalarını dönerler.

Diyanet Vakfı
Ayrıca, onu anlamamaları için kalplerine bir kapalılık ve kulaklarına bir ağırlık veririz. Sen, Kuranda Rabbinin birliğini yadettiğinde onlar, canları sıkılmış bir vaziyette, gerisin geri dönüp giderler.

Kurtubi Tefsiri
Onların kalpleri üzerine onu iyice anlamalarına engel perdeler gerer, kulaklarına da bir ağırlık veririz. Kur’ân’da Rabbini bir tek olarak zikrettiğin vakit nefretle arkalarına döner, giderler.

“Onların kalpleri üzerine… perdeler gerer” âyetindeki: “(……..): Perdeler” kelimesi, (……..)’ın çoğulu olup bir şeyi örten şeye denilir ki, buna dair açıklamalar bundan önce el-En’âm Sûresi’nde (6/25. Âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“(……..): Onu iyice anlamalarına engel” âyeti, (…..): Onu anlamasınlar diye” anlamındadır. Ya da onu anlamalarını uygun görmediğimiz için anlamındadır. Bu da ondaki emir, nehiy, hikmet ve manaları anlamasınlar diye, demektir. Bu âyet, Kacleriye’nin görüşünü reddetmektedir.

“Kulaklarına da bir ağırlık veririz.” Bir sağırlık ve bir ağırlık demek olup, ifadede hafz edilmiş kelimeler de vardır ki, “onu işitmelerine engel olarak kulaklarına.. .” demektir.

“Kur’ân’da Rabbini bir tek olarak zikrettiğin vakit.” Yani, sen Kur’ân okurken Allah’tan başka ilâh yoktur, dediğinde “nefretle arkalarına döner giderler.” Ebû’l-Cevzâ Evs b. Abdullah dedi ki: Şeytanı, kalpten “lâ ilahe illallah” demekten daha çok kovan başka bir şey yoktur. Sonra da yüce Allah’ın:

“Kur’ân’da Rabbini bir tek olarak zikrettiğin vakit nefretle arkalarına döner giderler” âyetini okudu.

Ali b. el-Hüseyn de: Bu, onun “Bismillahirrahmanirrahim” demesidir, demektedir. Bu sözü önceden Besmele bahsinde de geçmiş bulunmaktadır.

“Nefretle arkalarına döner giderler” âyeti ile müşriklerin kastedildiği söylendiği gibi, şeytanların kastedildiği de söylenmiştir.

“(…..) Nefretle… giderler” kelimesi (…..). Nefretle gider” kelimesinin çoğuludur. “Şuhûd” kelimesinin şahidin çoğulu, “kuud” kelimesinin de “kaa’id” yani oturan kelimesinin çoğulu olduğu gibi.

Bu kelime hal olarak nasb edilmiştir. Bununla birlikte bunun aynı kökünden gelmemekle birlikte fiilin te’kid. edici mastarı (mef’ûl-i mutlakı.) olması da mümkündür. Çünkü yüce Allah’ın: “(…..). Arkalarına dönerler” âyeti zaten; (…..): Uzaklaşıp gittiler” ile aynı anlamdadır. Bu durumda âyet; (…..): Nefretle arkalarına döner giderler, demek olur.

Kur’an’ı okuduğunda, seninle ahirete inanmayanlar arasına gizli bir perde koyarız.

Diyanet Vakfı
Biz, Kuran okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizleyici bir örtü çekeriz.

Kurtubi Tefsiri
Sen, Kur’ân’ı okuduğun zaman seninle âhirete îman etmeyenlerin arasına gizli bir perde çekeriz.

Ebû Bekir (radıyallahü anh)’ın kızı Hazret-i Esma’dan, şöyle dediği nakledilmektedir:

“Ebû Leheb’in iki eli kurusun” (Leheb Sûresi, 111/1) diye başlayan sûre nazil olunca, Harb kızı el-Avrâ Um Cemil, bağırıp çağırarak ve elinde de avucunu dolduracak kadar taş bulunduğu halde geldi ve bu arada da şöyle diyordu:

“Çokça yerilmiş bir kimseye isyan ettik

Ve biz onun emrine uymayı kabul etmedik ve onun dinini terk ettik.”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), beraberinde Ebû Bekir (radıyallahü anh) da bulunduğu halde mescidde oturuyor idi. Ebû Bekir onu görünce: Ey Allah’ın Rasulü dedi. Bu kadın buraya doğru geliyor, seni göreceğinden korkarım. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “O beni asla göremeyecektir” diye buyurdu ve Kur’ân-ı Kerîm’den bir bölüm okuyarak, dediği gibi onunla korunmuş oldu. Hazret-i Peygamber bu sırada:

“Sen, Kur’ân’ı okuduğun zaman seninle âhirete îman etmeyenlerin arasına gizli bir perde çekeriz” âyetini okudu. Ebû Bekir (radıyallahü anh)in başı ucunda durduğu halde, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı görmedi. Ey Ebû Bekir dedi, bana haber verildiğine göre, arkadaşın beni hicvetmiş bulunuyor. Hazret-i Ebû Bekir, bu Beytin Rabbi hakkı için hayır, o seni hicvetmedi, dedi. Bunun üzerine kadın: Kureyş de biliyor ki ben, Kureyşlilerin efendisinin kızıyım diyerek geri döndü. el-Hâkim, el-Müstedrek, II, 361; Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 296-297.

Saîd b. Cübeyr (radıyallahü anh) dedi ki: “Ebû Leheb’in iki eli kurusun, nitekim, kurudu da” (Leheb) Sûresi, 111/1) âyeti nazil olunca, Ebû Leheb’in karısı, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına geldi. Beraberinde Ebû Bekir (radıyallahü anh) da bulunuyordu. Ebû Bekir (radıyallahü anh) dedi ki: Seni rahatsız edecek sözleri sana söylemesin diye önünden uzak lası versen. Çünkü bu ağzı bozuk bir kadındır. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Hiç şüphesiz, benimle onun arasına bir engel konulacaktır” diye buyurdu: Ebû Leheb’in karısı, Hazret-i Peygamberi göremeyince Hazret-i Elm Bekir’e şöyle dedi: Ey Ebû Bekir! Senin arkadaşın bizi hicvetti ha! Hazret-i Ebû Bekir: Allah’a yemin ederim ki o, ne şiirle konuşur, ne şiir söyler.

Bu sefer kadın: Şüphesiz ki sen de onu tasdik eden birisisin, diyerek geri dönüp gitti. Ebû Bekir (radıyallahü anh): Ey Allah’ın Rasulü! Bu kadın seni görmedi mi, diye sordu, Hazret-i Peygamber: “Hayır” diye buyurdu. “Geri dönüp gidinceye kadar benimle onun arasında beni ondan gizleyen bir melek bulunuyordu.” Bu manadaki benzer rivâyetler ve yer aklıkları kaynakları için bk. Suyûtl ed-Durru’l-Mensûr, V, 296-297.

Ka’b (radıyallahü anh) da bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), müşriklerden şu üç âyet-i kerîme ile gizleniyor idi. Birincisi el-Kehf Sûresi’ndeki:

“Gerçekten Biz, onların kalbleri üstüne onu iyice anlamalarına engel perdeler, kulaklarına da ağırlık koyduk ” (el-Kehf, 18/57) âyeti, en-Nahl Sûresi’ndeki:

“İşte onlar, Allah’ın, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir” (en-Nahl, 16/108) âyeti ile el-Casiye Sûresi’nde yer alan:

“Kendi hevasını ilâh edinmiş, bilgisine rağmen Allah’ın kendisini şaşırtmış olduğu, kulağına ve kalbine mühür vurduğu, gözü üzerine de perde gerdiği kimse hakkında ne dersin” (el-Casiye, 45/23) âyetidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyetleri okudu mu, müşriklerden gizlenir, onu göremez olurlardı.

Yine Ka’b (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Ben, bunları Şam halkından birisine naklettim. O da Bizans topraklarına gidip bir süre orada ikâmet etti. Daha sonra onlardan kaçtı. Onu takib etmeye koyuldular. O da bu âyet-i kerimeleri okuyordu. Onun gittiği yolda onunla beraber bulundukları halde onu göremiyorlardı.

es-Sa’lebî der ki: Ka’b’dan rivâyet ettikleri bu hususu, ben de Rey halkından bir adama naklettim. O da Deylem’de esir düştü. Bir süre orada kaldıktan sonra onlardan kaçtı. Onu takibe koyuldular. O da bu âyetleri okudu. O kadar ki, onların elbiseleri onun elbisesine dokunuyor, fakat onu görmüyorlardı.

Derim ki: Bu âyetlere, Yâsîn Sûresi’nin baş tarafından itibaren

“Artık onlar görmezler” (Yâsîn, 36/9) âyetine kadar olan âyetler de ilave edilebilir. Çünkü Sirette nakledildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hicret edip Ali (radıyallahü anh) da yatağında kaldığı olay ile ilgili olarak şöyle denilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) çıktı ve eline bir avuç toprak aldı. Yüce Allah da onların gözlerini perdeledi, onu göremez oldular. Bu toprağı Yâsîn Sûresi’nin şu âyetlerini okuyarak başlarına saçmaya başladı:

“Yâ Sin. Hikmet dolu Kuran hakkı için, muhakkak sen gönderilmiş peygamberlerdensin. Dosdoğru bir yol üzerindesin, güçlü ve intikam alıcı, çok rahmet edici tarafından indirilmedir… Hem Biz, onların önlerinden bir sed ve aralarından da bir sed çektik. Gözlerini de perdeledik, artık onlar görmezler” ( Yâsîn, 36/9) âyetlerini okudu. Nihayet Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyetleri okuyup bitirince, başının üzerine toprak konmadık bir kimse de kalmayınca, gitmek istediği yere çekilip gitti.

Derim ki: Ülkemiz Endülüs’de, Kurtuba’ya bağlı Mensur diye bilinen kalede benim de başımdan benzer bir olay geçti. Şöyle ki: Ben, düşmanın önünden kaçıyorken, düşmandan bir kenara çekildim. Aradan fazla bir zaman geçmeden iki atlı beni takib etmek üzere yola çıktılar. Açıklık bir yerde oturuyor idim. Onlara karşı beni örtüp saklayacak birşey yoktu. O sırada ben de Yâsîn SÛRESİ’nin baştarafları ile Kur’ân-ı Kerîm’in daha başka bölümlerini okuyordum. Yanımdan gittiler, sonra da gittikleri yerden geri geldiler. Bu arada onlardan biri diğerine: Bu bir Diyeblo’dur diyorlardı. Bununla da şeytan olduğumu kastediyorlardı. Allah, onların basiretlerini köreltti ve beni göremediler. Bundan dolayı yüce Allah’a pek çok hamd-ü senalar olsun.

Âyet-i kerimede sözü geçen “gizli bir perde “ci en kastın, yüce Allah’ın onların kalplerini mühürlemesi ve bunun sonucunda Kur’ân-ı Kerîmi anlayamamaları, içindeki hikmeti kavrayamamaları olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. el-Hasen ise şöyle demektedir: Yani onlar, senin Kur’ân okumandan yüz çevirdikleri ve sana karşı gafil davrandıkları için, seni görmemeleri, tıpkı seninle kendisi arasında perde bulunan kimseye benzerler. Âdeta onların kalpleri üzerinde bir örtü var gibidir.

Denildiğine göre bu âyet-i kerîme, Kur’ân-ı Kerîmi okuduğu esnada Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a eziyet veren birtakım kimseler hakkında inmiştir. Bu kimseler Ebû Cehil, Ebû Sübyan, en-Nadr b. el-Haris, Ebû Leheb’in karısı Um Cemil ile Huveytıb idiler. Şanı yüce Allah, Kur’ân okuduğu esnada Rasûlünü onların gözlerinden saklayıp perdeledi. Onlar yanından geçiyor fakat onu görmüyorlardı. Bu açıklamayı da ez-Zeccâc ve başkaları yapmışlardır. Anlam itibariyle ise birinci görüşün aynısıdır. Âyet-i kerimeden daha zahir olarak anlaşılan budur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Gizli” âyeti ile ilgili olarak iki görüş vardır. Birincisine göre bu perde, size karşı gizlidir ve siz onu göremezsiniz, ikinci görüşe göre ise bu perde size karşı arka tarafında duranları örtüp gizlemektedir. Bu durumda “mestur (gizli)” kelimesi “satir (gizleyici)” anlamındadır.

Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O’nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki O’nu övgüyle tesbih etmesin. Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, bağışlayıcıdır.

Diyanet Vakfı
Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan herkes Onu tesbih eder. Onu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Ne var ki siz, onların tesbihini anlamazsınız. O, halimdir, bağışlayıcıdır.

Kurtubi Tefsiri
Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O’nu teşbih ederler. O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların teşbihlerini anlamazsınız. Şüphesiz ki O, Halîmdir, mağfiret edicidir.

Yüce Allah:

“Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar, O’nu teşbih ederler” âyetinde göklere ve yere ait olan zamir, akıl sahibi varlıklar için kullanılan zamirdir. Buna sebep ise, göklere ve yere aklı eren varlıkların fiili olan teşbihin isnad edilmesidir.

“Ve bunların içinde bulunanlar” âyeti ile melekleri, insanları ve cinleri kastetmektedir. Daha sonra da:

“O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” âyeti ile, her şeyin genel olarak O’nu tesbih ettiğini bildirmektedir. Bu umumun, tahsis edilip edilmediği hususunda görüş ayrılığı vardır. Bir kesim bu, tahsis olunmuş değildir. Maksat, bunların delâlet yoluyla tesbih ettikleridir. Çünkü sonradan yaratılmış herbir varlık, kendi kendisi hakkında yüce Allah’ın yaratıcı ve kadir olduğuna şahitlik etmektedir, demiştir.

Bir başka kesim de: Bu, gerçek anlamda bir teşbihtir ve genel olarak her şey, insanların işitemeyeceği ve kavrayamayacağı bir şekilde tesbih etmektedir. Şayet öncekilerin söyledikleri gibi buradaki teşbihten kasıt, ilahi sanat ve Allah’ın varlığına delalet izi olduğu kabul edilecek olursa bu, anlaşılan bir konudur. Âyet-i kerîme ise, onların teşbihlerinin anlaşılamadığını, farkedilemediğini ifade etmektedir. Ancak, bu görüşe şu şekilde cevap verilmiştir: Yüce Allah’ın:

“Anlamazsınız” âyetinden kasıt, ibret almaktan yüz çeviren kâfirlerdir. Bunlar, şanı yüce Allah’ın eşyadaki hikmetini idrâk etmezler.

Bir başka kesim de, yüce Allah’ın:

“… hiçbir şey yoktur” ifadesi, umum ifade etmektedir. Ancak, bunun anlamı canlı ve gelişme özelliğine sahip her bir varlık hakkında hususidir. Cansızlar için böyle bir şey sözkonusu değildir. İşte İkrime’nin: Ağaç Allah’ı teşbih eder. Fakat direk tesbih etmez, demesi de bu kabildendir. Yezid er-Rekaşi ile el-Hasen, masa üzerinde yemek yedikleri bir sırada Yezid, el-Hasen’e: Ey Ebû Said! Acaba bu masa tesbih etmekte midir diye sorar, el-Hasen: Bir zamanlar teşbih ediyordu, diye cevap verir. O bununla, ağacın meyve verdiği ve normal ağaç olarak bulunduğu sırada teşbih ediyor iken, şimdi boyanmış bir masa haline geldiğini kastetmektedir.

Derim ki: Bu görüşün lehine, sünnette İbn Abbâs (r. anhumâ) yoluyla sabit olan hadis delil gösterilebilir. Buna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), iki kabrin yanından geçtiği bir sırada şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bunlar azap görmektedirler. Ancak büyük bir günahtan dolayı azap görmüyorlar. Bunlardan birisi laf alıp götürüyordu. Diğeri ise sidikten ist ibra etmiyordu.” Bunun üzerine Hazret-i Peygamber, yaş bir hurma fidanı getirilmesini istedi. Onu ikiye böldü. Sonra birisinin üzerine bir bölümünü, diğerinin üzerine de bir bölümünü dikti ve arkasından şöyle buyurdu: “Bunlar kurumadıkları sürece azaplarının hafifletileceğini ümid ederim.” Buhâri, Vudu’ 55, 56, Cenâiz 82. 89. Edeb 46, 49: Müslim, Tahâre 111, Ebû Dâvûd, Tahâre 11, Nesâî, Tahâre 26, Cenâiz 116; Dârimî, Vudu’ 61; Müsned, I, 225.

Hazret-i Peygamber’in: “Bunlar kurumadıkları sürece” ifadesi, canlı ve diri oldukları sürece Allah’ı tesbih ettiklerine, kurudukları takdirde ise, cansız bir varlığa dönüşeceklerine bir işarettir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî’nin Müsned’inde de şöyle denilmektedir: Onlardan birisinin üzerine yarısını, diğerinin üzerine diğer yarısını koyup şöyle buyurdu: “Bunlar, bir parça nemli (yaş) kaldıkları sürece üzerlerindeki azâbın hafifletileceğini ümid ederim.”

İlim adamlarımız derler ki: İşte bu hadisten de kabirler üzerinde ağaç dikmenin ve Kur’ân okumanın söz konusu olabileceği anlaşılmaktadır. Ağaç dikmek suretiyle kabirdekilerin azapları hafifletileceğine göre, mü’min bir kimsenin Kur’ân okuması nasıl hafifletme sebebi olmaz ki? Biz bu hususları, (…..) adlı kitabımızda yeterince açıklamış bulunuyoruz. Yine ölüye, kendisine bağışlanan sevabın ulaşacağını da belirtmiş idik. Bundan dolayı Allah’a hamd olsun. İkinci te’vile göre ise, bunlara ayrıca gerek yoktur, çünkü cansız olsun canlı olsun, herbir şey zaten Allah’ı tesbih etmektedir.

Derim ki: Bu şekildeki yorum ve görüşün lehine Kur’ân-ı Kerîm’den yüce Allah’ın şu âyetler! delil gösterilebilir:

“Ve güçlü kulumuz Davud’u hatırla. Çünkü o (Allah’a) dönen birisi idi. Gerçekten Biz, dağları -akşamleyin ve kuşluk vakti onunla birlikte teşbih eder halde- müsahhar kıldık. ” (Sâd, 38/17-18.); “(O taşlardan) öylesi de vardır ki, Allah korkusundan yuvarlanır.” (el-Bakara, 2/74) Bu âyetin bu görüşe delil gösterilebilmesi, Mücahid’in konu ile ilgili açıklamasına göredir. Yüce Allah’ın şu âyeti da bu görüşün lehine delildir:

“Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar parçalanıp dağılarak yıkılacak. Rahmân’a evlâd isnad ettiler diye. ” (Meryem, 19/90-91 )

İbnü’l-Mübarek de “ed-Dekaik” adlı eserinde şunu nakletmektedir: Bize, Mis’ar, Abdullah b. Vâsıl’dan haber verdi. O, Avf b. Abdullah/dan dedi ki: Abdullah b. Mes’ûd (radıyallahü anh) şöyle dedi: Dağ, diğer bir dağa şöyle der: Ey filan! Hiç bugün yanından aziz ve celil olan Allah’ı anan bir kimse geçti mi? Eğer evet diyecek olursa bundan dolayı sevinir. Daha sonra Abdullah (b. Mes’ûd):

“Rahmân evlad edindi, dediler” (Meryem, 19/88) âyetini okudu. Dedi ki: Ne dersin, sen bu dağların yalan sözleri işittiklerini, ama hayır şeyleri işitmediklerini mi zannetmektesin?

Yine bu hususta, Enes b. Malik (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği nakledilmektedir: Her sabah ve akşam, yeryüzünün bölgeleri birbirlerine şöyle seslenirler: Komşu, hiç bugün yanından Allah için namaz kılan, yahut, üzerinden Allah’ı anan bir kimse geçti mi? Bunların kimisi lıayır, kimisi evet der. Evet dedi mi o, bu sebepten kendisinin ötekinden dalia üstün olduğunu kabul eder. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Cin olsun, insan olsun, ağaç olsun, taş olsun, ev, barınak olsun, her ne olursa olsun, müezzinin sesini işitti mi, mutlaka kıyâmet gününde onun lehine şahidlik edecektir.” Bu hadisi de İbn Mâce, Sünen’inde, Malik de Muvatta’’ında Ebû Said el-Hudrî (radıyallahü anh) yoluyla rivâyet, etmişlerdir. Buhârî, Ezan 5: İbn Mâce, Ezan 5: Muvatta’, Salât 5: Müsned, III. 6.

Buhârî de Abdullah (b. Mes’ûd) (radıyallahü anh) dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Biz yemeğin, yenilirken dahi teshili getirdiğini işitiyorduk. Buhârî, Menâkıb 25; Müsned, I 460. İbn Mes’ûd (radıyallahü anh) dan gelen bundan başka bir rivâyette de şöyle elenmektedir: Biz, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem.) ile birlikte yemek yerdik ve aynı zamanda onun teşbihini de duyardık.

Müslim’in Sahih’inde de Cabir b. Semure (radıyallahü anh) darı şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şüphesiz ki ben, Mekke’de bir taş biliyorum. Ben peygamber olarak gönderilmeden önce o bana selam getiriyordu. Şu anda dahi ben o taşı tanırım.” Müslim, Fedai! 2; Dârimî, Mukaddime 4: Müsned, V, 89. 95. Bunun, Hacerü’l-Esved olduğu söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bu anlamdaki haberler pek çoktur. Biz, onların bir bölümünü el-Fâdârî -rahimehullah- a ait, “el-İşrîniyât en-Nebeviyye Şerhi” olarak yazdığımız, “el-Lumau’l-Luluiyye”âe zikretmiş bulunuyoruz. Kütüğün (inlemesine dair) haberi de yine bu hususta meşhur bir olaydır. Buhârî, buna dair rivâyeti kitabının bir kaç yerinde tahriç etmiştir. Buhârî, Menâkıb 25; Tirmizî, Menâkıb 6.

Böyle bir husus, bir tek cansız hakkında sabit olduğuna göre, bütün cansızlar hakkında da mümkündür ve bu açıdan imkânsız görülecek herhangi bir şey yoktur. O halde genel olarak her şey tesbih etmektedir. Nitekim en-Nehaî ve başkaları da böyle demişlerdir: Bu âyet canlı, cansız herşey hakkında, -kapı gıcırtısı da dahil olmak üzere- umumîdir. Bu konuda da zikretmiş olduğumuz haberleri delil göstermişlerdir.

Şöyle de denilmiştir: Cansız varlıkların teşbihi, kendilerine bakan kimseyi: Subhanallah demeye davet etmeleri şeklindedir. Çünkü bu varlıklar idrâk sahibi değildirler. Nitekim şair de şöyle demektedir:

“Ortaya çıktığı yerde bir teşbih ile karşılanır

Ve gören kimsenin azaları gök gürültüsü ile yerine oturur.”

Onu gören kimse: Onu yaratan münezehtir der, demek istiyor.

Sahih olan, buna delil teşkil eden haberler dolayısıyla herşeyin Allah’ı tesbih ettiğidir. Eğer cansız varlıkların teşbihinden kasıt, delâlet yoluyla teşbih olsaydı, Hazret-i Davud’un bu husustaki özelliği ne olurdu? Çünkü Hazret-i Davud’un beraberinde dağların tesbih etmesi yüce Allah’ın, -önceden de belirttiğimiz gibi- hayatı ve teşbihi söylemeyi yaratması suretiyle sözlü bir teşbih idi. Sünnet-i Seniyye de Kur’ân-ı Kerîm’in zahirinin delâlet ettiği her bir seyin tesbih ettiğini açıkça ifade etmektedir. O halde bunu kabul etmek daha uygundur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

el-Hasen, Ebû Arar, Yakub, Hafs, İhınıza, el-Kisaî ve Halef; “(……..): Anlamazsınız” âyetini, failin müennesliği dolayısıyla “te” ile okumuşlardır. Diğerleri ise “ye” ile (anlamazlar diye) okumuşlardır. Ebû Ubeyd de bu okuyuşu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Buna sebep, baştaki fiil ile te’nîs arasında başka kelimelerin girmesidir.

“Şüphesiz ki O, Halimdir.” Dünyada kullarının günahlarını hemen cezalandırmaz.

“Mağfiret edicidir.” Âhirette mü’minlerin günahlarını bağışlar.

O, onların söylediklerinden yücedir, çok yücedir.

Diyanet Vakfı
Allah, onların söyledikleri şeylerden münezzehtir; son derece yücedir ve uludur.

Kurtubi Tefsiri
O, bunların söylediklerinden münezzehtir. Pek yücedir, pek büyüktür.

“O, bunların söylediklerinden münezzehtir, pek yücedir, pek büyüktür.” O, kendi zatını tenzih ve takdis etmekte, kendisine yakışmayan şeylerden yüce olduğunu belirtmektedir.

Teşbih, tenzih anlamındadır ve buna dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/30. âyet, 17. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

De ki: O’nunla beraber dedikleri gibi başka ilahlar olsaydı, onlar Arş’ın sahibine bir yol ararlardı.

Diyanet Vakfı
De ki: Eğer söyledikleri gibi Allah ile birlikte başka ilahlar da bulunsaydı, o takdirde bu ilahlar, Arşın sahibi olan Allaha ulaşmak için çareler arayacaklardı.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Onların dedikleri gibi Onunla beraber başka ilâhlar olsaydı, elbette o zaman arş sahibine bir yol ararlardı.”

“De ki: Onların dedikleri gibi Onunla beraber başka ilahlar olsaydı” âyeti, daha önce geçen, yüce Allah’ın:

“Allah ile beraber başka bir ilâh edinme” (39. âyet) âyeti ile ilişkilidir. Bu âyet ise, puta tapıcıları reddetmektedir.

“(……..): Dedikleri gibi” âyetini, İbn Kesîr ve Hafs “ya” ile, diğerleri ise, hitap olmak üzere (“dediğiniz gibi” anlamında) “te” ile okumuşlardır.

“Elbette o zaman” yani ilâhlar,

“arş sahibine bir yol ararlardı.” İbn Abbâs (radıyallahü anhümâ) şöyle demiştir: Yüce Allah ile münazaa ve Savaş isteyeceklerdi; tıpkı dünya hükümdarlarının birbirlerine yaptıkları gibi yaparlardı.

Saîd b. Cübeyr (radıyallahü anh) da şöyle demiştir: Yani onlar, Allah’ın mülkünü ortadan kaldırmak için O’na ulaşacak bir yol arayacaklardı. Çünkü O’nun ortağıdırlar.

Katade şöyle açıklamıştır: Yani, o takdirde bu ilahlar arşın sahibine daha bir yakın olmanın yolunu ararlar, O’nun nezdinde O’na yakınlaşmaya çalışırlardı. Çünkü onlar O’ndan daha aşağıdadırlar. Müşrikler putların kendilerini Allah’a yakınlaştıracağına inanıyorlardı. Onlar putların, yüce Allah’a muhtaç olduğuna inandıklarına göre, bunların ilâh oldukları iddiası da kendiliğinden çürümüş olmaktadır.

Andolsun ki bu Kur’an’da öğüt alsınlar diye türlü şekillerde açıkladık. Ama bu, onların uzaklaşmasını artırmaktan başka bir işe yaramadı.

Diyanet Vakfı
Biz, onların akıllarını başlarına toplamaları için bu Kuranda (çeşitli ikaz ve ihtarları) türlü şekillerde tekrar ettik. Fakat bu, onlara, daha da kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey sağlamıyor.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, -düşünüp ibret alsınlar diye- şu Kur’ân’da çeşitli şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların nefretle uzaklaşmalarından başka birşeylerini artırmıyor.

“Yemin olsun ki Biz… açıkladık” beyan ettik, tekrarladık diye de açıklanmıştır.

“Şu Kur’ân’da” âyetindeki; (…..)da edatının fazladan geldiği ve ifadenin takdirinin, “Yemin olsun ki, ßu Kur’ân’ıaçıkladık” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın: “(…..): Soyumdan gelenleri de salin kimseler kıl” (el-Ahkâf, 46/15) âyetinde de fazladan geldiği gibi.

“Tasrîh Çeşitli şekillerde açıklamak” bir şeyi bir yönden bir başka yöne çevirmek, demektir. Burada ise, beyan etmek ve tekrarlamak kastedilmektedir. Değişiklik ve farklılık anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani, öğüt alsınlar, ibret alsınlar diye Biz, verdiğimiz öğütleri birbirinden ayrı ayrı ve farklı kıldık.

Genel olarak; (…..): Açıkladık” şeklinde “ra” harfi -çokluk anlamı ifade etmek üzere geçtiği her yerde- şeddeli, olarak okunmuştur. el-Hasen ise şeddesiz okumuştur. (Şeddesiz okuyuş, bir yönelen bir yöne çevirmek manasını verir.)

Yüce Allah’ın:

“Şu Kur’ân’da” âyeti ile, misaller, ibretler, hikmetler, öğütler, hükümler, haberler ve bildirmeler kastedilmektedir.

es-Sa’lebî der ki: Ebû’l-Kasım el-Hüseyn’i, İmâm eş-Şeyh Ebû’t-Tayyıb huzurunda şöyle elerken dinledim: Yüce Allah’ın:

“Açıkladık” âyetinin iki anlamı vardır: Birincisi, Allah bu açıklamalarını tek bir tür kılmamıştır. Aksine vaadi vardır, vaîdi (tehdidi) vardır, muhkemi vardır, müteşabihi vardır, nehyi vardır, emri vardır, nasi hi vardır, mensûhu vardır, haberleri vardır, misalleri vardır. Tıpkı rüzgârların; saba rüzgârı, batıdan esen rüzgâr, güney ve kuzey rüzgârları olarak evirip çevirmesi gibi. Ve tıpkı fiillerin maziden müstakbele (muzariye), emir ve nebiye çekiminin yapılması gibi. Fiil, fail, mel’ûl ve benzerlerinin çekimi gibi. İkinci anlamı ise, Kur’ân-ı Kerîm bir defada inmemiştir. O, bölüm bölüm inmiştir. Bu da yüce Allah’ın:

“… Bölüm bölüm ayırdığımız bir Kur ân olarak (indirdik)” (el-İsra, 17/106) âyetine benzemektedir ki, bu da: Cibril (aleyhisselâm)’ı sana çokça gönderdik, demektir.

“Düşünüp ibret alsınlar diye” anlamındaki; (……..) âyetini Yahya, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî, şeddesiz olarak; (…..): “Hatırlasınlar; diye” anlamında okumuşlardır. Aynı şekilde el-furkan Sûresi’nde yer alan; (…..):

“Yemin olsun Biz, onu onların arasında (bu kıraate göre anlamıyla.) hatırlasınlar diye evirip çevirdik” (el-Furkan, 25/50) diye okumuşlardır. Diğerleri ise (“öğüt alsınlar” diye anlamına gelecek şekilde) şeddeli okumuşlardır. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Çünkü; öğüt alsınlar, gereken şekilde vâ’z-u nasihatin gereğini yapsınlar, demektir.

el-Mehdevî de der ki: Bunu şeddeli okuyanlar, üzerinde dikkatle, ibretle düşünmeyi kastederler. Aynı şekilde şeddesiz okuyanların da kıraatlerinin anlamı budur. Birinci kıraate örnek:

“Yemin olsun ki Biz, belki öğüt alırlar diye sözü onlara birbiri ardınca ulaştırdık” (el-Kasas, 28/51) âyetidir. İkincisine örnek ise:

“…İçindekileri de hatırlayın” (el-Bakara, 2/63) âyetidir.

“Fakat bu” âyetlerin tekrar tekrar, geniş geniş açıklanması ve hatırlatmalar,

“onların nefretle uzaklaşmalarından” haktan uzaklaşarak düşünmek ve ibret almaktan yana gaflete düşmelerinden

“başka şeylerini artırmıyor.” Çünkü onlar, Kur’ân-ı Kerîm’in bir hile, bir büyü, bir kehanet ve bir şiir olduğuna inanıyorlardı.

Rabbin size erkek çocukları mı seçip verdi, meleklerden de dişiler mi edindi? Siz gerçekten büyük bir söz söylüyorsunuz.

Diyanet Vakfı
(Ey müşrikler!) Rabbiniz, erkek çocukları sizin için ayırdı da, kendisi meleklerden kız çocuklar mı edindi! Gerçekten siz, (vebali) çok büyük bir söz söylüyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Rabbiniz size ayrıcalık tanıyarak oğulları seçip ayırdı da, kendisi meleklerden kızlar mı edindi? Gerçekten siz büyük bir söz söylüyorsunuz.

Yüce Allah bu âyeti ile, Araplar arasından: Melekler Allah’ın kızlarıdır, diyenlerin kanaatlerini reddetmektedir. Aslında onların erkeklerle birlikte kız çocukları da vardı. Ama yüce Allah, bu âyetiyle şunu murad etmiştir: Erkek çocukları yalnız size vermiş ve kendisi erkek çocuk edinmemiş, bununla birlikte kız çocukları da sizinle kendisi arasında ortak mı kılmıştır?

“Gerçekten siz” Allah nezdindeki günahı itibariyle

“büyük bir söz söylüyorsunuz.”

Bu, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.

Diyanet Vakfı
İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdir. Allah ile birlikte başka ilah edinme; sonra kınanmış ve (Allahın rahmetinden) uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın.

Kurtubi Tefsiri
Bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmettendir. Allah ile beraber başka bir ilâh edinme. Sonra, kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.

Burada,

“bunlar” ile Cibril (aleyhisselâm)’ın indirmiş olduğu daha önce geçen bu âyet-i kerimelerin ihtiva ettiği âdap, kıssalar ve hükümlere işaret edilmektedir. Yani bunlar, şanı yüce Allah’ın kulları arasında hikmetinin gerekli gördüğü muhkem fiillerdendir. O, ahlâkın ve hikmetin güzelliklerinden olmak üzere bunları onlara takdir etmiştir. Oldukça sağlam yasalar ve son derece faziletli davranışları ihtiva etmektedir.

Daha sonra yüce Allah, önceden geçen yasaklara

“Allah ile beraber başka bir ilâh edinme” âyetini atf etmektedir. Hitap, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yönelik olmakla birlikte maksat, insanlar arasından bu âyeti işiten herkestir.

“(…..): Kovulmuş” kelimesi, uzaklaştırılmış ve küçük düşürülmüş kimse demektir. Bu sûrede ( 18. âyet-i kerimede) de geçmiş bulunmaktadır. Dua esnasında da; (…..) Allah’ım! Şeytanı bizden uzaklaştır, deniliri ken de bu kökten gelen fiil kullanılmaktadır).

Bütün bu sayılanların kötüsü, Rabbinin katında hoş görülmeyendir.

Diyanet Vakfı
Bütün bu sayılanların kötü olanları, Rabbinin nezdinde sevimsizdir.

Kurtubi Tefsiri
Kötü olan bütün bunlar, Rabbinin katında hoşlanılmayan şeylerdir.

4. Allah Tarafından Hoşlanılmayan Şeyler:

“Kötü olan bütün bunlar, Rabbinin katında hoşlanılmayan şeylerdir” âyetindeki Bu daha önce sözü edilen, Allah’ın yerine getirilmesini emredip yasaklanmasını istediği şeylere bir işarettir. Bu işaret edatı hem tekil için hem çoğu) için, hem müennes hem müzekker için kullanılabilir.

Âsım, İbn Âmir, Hamza, el-Kisaî ve Mesrûk, Kötü olan”ı zamire izafeli olarak okumuşlardır. Bundan dolayı da; Hoşlanılmayan” şeklinde ve;…dir”in haberi olarak nasb halindedir. Hoşlanılmayan şey, kötü şey” demektir. Allah’ın razı olmadığı ve emretmediği her şeydir.

Yüce Allah,

“Rabbin şunları hükmetti…”(el-İsrâ, 17/23) âyetinden itibaren “hoşlanılmayan şeylerdir” âyetine kadar emrolunan ve yasak kılınan bir takım şeyleri söz konusu etmektedir. O bakımdan burada bütün bunların hepsinin kötülük olduğunu haber vermesi düşünülemez. O takdirde emr olunan şeylerle yasak kılınan şeyler birbirinin içine girer. Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmiştir. Çünkü Ubey’in kıraatinde; Bütün bunların günahları…” diye okumuştur, Böyle bir kıraat ise ancak izafet için sözkonusu olabilir.

İbn Kesîr, Nâfi’ ve Ebû Amr ise, tenvin ile; Bir günah” diye okumuşlardır. Yani, Allah ve Rasûlünün yasak kıldığı her bir şey bir günahtır demektir. Buna göre söz hem

“sonuç itibariyle daha güzeldir” (el-İsrâ, 17/35 âyetinde tamam olup sona ermekte, daha sonra da yeni bir âyet olmak üzere: “Bilmediğin bir şeyin ardına düşme… yürüme” (el-İsrâ, 17/36-37) diye buyurduktan sonra da tenvinli olarak Çünkü bütün bunlar birer günahtır” diye buyurmaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Evlatlarınızı… öldürmeyin” (el-İsrâ, 17/31) âyetinden itibaren bu âyete kadar birer kötülüktür, bunlar arasında iyilik olan her hangi bir şeyden söz edilmemiştir. O bakımdan “bütün bunlar” âyeti, yalnızca yasaklanan şeyleri kapsar, başka şeyi kapsamaz, demişlerdir.

Yüce Allah’ın:

“Hoşlanılmayan şeyler” âyeti ise, “kötü olan”ın sıfatı olmayıp ondan bedeldir. İfadenin takdiri de şöyle olur: Bütün bunlar birer kötülüktür ve hoşlanılmayan şeylerdir.

“Hoşlanılmayan şeyler” anlamındaki kelimenin;…dir”in ikinci haberi olup ve Bütün bunlar” lâfzı dolayısıyla böyle geldiği de söylenmiştir. Bir kötülüktür” ifadesi ise bundan önce sözü edilen bütün bu şeylerdeki manaya hamledilir.

Kimisi de bu, “(hoşlanılmayan şeyler)”; seyyie (kötü olan şey)” in sıfatıdır demektedir. Çünkü bunun müennesliğî hakiki olmadığından dolayı müzekker olan bir kelime ile vasfedilmesi mümkündür. Ebû Ali el-Farisî ise bu görüşü zayıf kabul eder ve şöyle der: Eğer müennesten müzekker olarak söz edilecek olursa, ondan sonrasının da müzekker olması gerekir. Bu konuda kaidenin nazar-ı itibara alınmaması, müsned fiilin müennesten önce gelip mü-

“Onun şimşek çaktığı gibi çakmış bir bulut yoktur,

Ve onun bitirdiğini bitirmiş bir arazi de yoktur.”

Ancak bu, Araplarca çirkin görülen bir kullanımdır. Bir kimse. Bir arazi, bitki yetiştirdi” diyecek olsa, bu çirkin bir İfade olmaz. Ebû Ali (el-Fârîsî) da der ki: Fakat, yüce Allah’ın;

“Hoşlanılmayan şeyler” âyetinin, Kötü olan bir şey”den bedel olması mümkündür. Aynı şekilde

“Rabbinin katında” âyetindeki tamirden hal; buna karşılık

“Rabbinin katında” âyetinin da

“kötü olan”ın sıfatı mahallinde olması da mümkündür.

5. Raksetmek:

İlim adamları bu âyet-i kerimeyi, raksetmenin ve bu işi sürdürmenin yerilen bir şey olduğuna delil göstermişlerdir. İmâm Ebû’l-Vefâ b. Akıl der ki: Kur’ân-ı Kerîm, raksı yasakladığını açık nass ile ifade ederek:

“Yeryüzünde kibir ve azametle yürüme” diye buyurmuş ve kibirlenenleri yermiştir. Raks, kibirlenip azgınlaşmanın en ileri derecesidir. Bizler, neşe ve sarhoşluk vermeye ortak özellikleri dolayısıyla nebizi şaraba kıyas etmiyor muyuz? Ne diye mızrabı ve onunla birlikte şiirin bestelenerek söylenmesini, tanbur, zurna ve davula -aralarındaki ortak özellik dolayısıyla- kıyas etmiyoruz ki? Sakallı bir kimsenin -hele bir de yaşlı olursa- raksedip nağmelere ve vurgulara göre alkış tutması ne kadar çirkin bir şeydir! Özellikle nağmeli sesler, kadın ve tüyü bitmemiş çocukların sesi ise. Acaba, önünde ölüm, sorgulanmak, haşr ve sırat bulunan, bundan sonra da cennet ya da cehennemden birisine gideceği belli olmayan bir kimsenin raks ile hayvanlar gibi şaha kalkmasının, kadınlar gibi alkışlamasının güzel bir tarafı olabilir mi? Yemin olsun ki, ömrüm boyunca öyle hocalarımı gördüm ki, sürekli olarak onlarla oturup kalkmama rağmen gülmek şöyle dursun, tebessüm ettikleri İçin bir tek dişleri dahi görülmüş değildir.

Ebû’l-Ferec İbnü’l-Cevzî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- şöyle demektedir: İlim adamlarından birisinin, İmâm el-Gazali -Allah ondan razı olsun- bana anlattığına göre o şöyle demiştir: Raks, ancak ortun ile ortadan kalkabilen iki omuz arasındaki bir ahmaklıktır.

İleride el-Kehf Sûresi’nde (18/14. âyet, 2. başlıkta) ve başka yerlerde (Lukman, 31/6. âyetin tefsirinde) yüce Allah’ın izniyle bu bahise dair daha geniş açıklamalar gelecektir.

Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen ne yeri yarabilirsin, ne de dağlara boyca ulaşabilirsin.

Diyanet Vakfı
Yeryüzünde böbürlenerek dolaşma. Çünkü sen (ağırlık ve azametinle) ne yeri yarabilir ne de dağlarla ululuk yarışına girebilirsin.

Kurtubi Tefsiri
Yeryüzünde kibir ve azametle yürüme! çünkü sen hiç bir zaman yeri de yaramazsın, boyca da asla dağlara erişemezsin.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1. Kibirle Yürümek Yasağı:

Yüce Allah’ın:

“Yeryüzünde kibir ve azametle yürüme” şeklindeki bu âyeti, böbürlenip kibirlenmeyi yasaklamakta, alçak gönüllülüğü emretmektedir.

“Aşırı derecede sevinip şımarmak” demektir. Yürürken büyüklenmek anlamında olduğu söylendiği gibi, insanın kendi haddini, hududunu aşması diye de açıklanmıştır.

Kalede: Bu, yürüyüşte büyüklenip böbürlenmek demektir, der. Yine bunun, azgınlık etmek ve kibirlenmek anlamında olduğu söylendiği gibi, gayret ve çalışkanlık ile işe sarılmak anlamında olduğu da söylenmiştir.

Bu görüşler birbirlerine yakın olmakla birlikte, iki kısma ayrılırlar: Bu kısımların birisi verilmiştir, diğeri övülmüştür. Büyüklenmek, azmak, böbürlenmek, insanın haddini aşması verilmiştir. Ama sevinmek ve gayret ise ovülmiş bir şeydir. Şanı yüce Allah, bunlardan birisi ile kendisini vasf’etmiş bulunmaktadır. Meselâ; sahih hadiste: “Allah’ın, kulunun tevbesi dolayısıyla sevinmesi…” Buhârî, Deavât 4; Müslim, Tevbe 2-8: Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyame 49, Deavât 98; Dârimî, Rikak 19; Müsned, I, 383, II. 316. VI, 61. 98 denilmektedir. Tembellik ise şer’an yerilmiş bir şeydir ama, ciddiyet ve gayret onun zıddidır. Hatta bazen büyüklenmek ve onun anlamındaki tutumlar da övülen bir davranış olabilir. Bunun hükmü, Allah’ın düşmanlarına ve zâlimlerine karşı yapılırsa böyledir,

Ebû Hatim Muhammed b. Hibban, İbn Cabir b. Atik’den, o babasının senediyle Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Gayret (kıskançlık)’ın bazısını aziz ve celil olan Allah buğz eder. Bazısını da Allah sever. Kibirin kimisini yüce Allah sever, kimisine de Allah buğzeder. Allah’ın sevdiği gayret, din hususundaki gayrettir. Allah’ın buğzettiği gayret ise, din dışı hususlardaki gayrettir. Allah’ın sevdiği büyüklenmek kişinin, Savaşırken kendi kendisine büyüklenip böbürlenmesidir, sadaka verirken (halinden memnun olması) dır. Allah’ın buğzettiği böbürlenmek ise, batıldaki böbürlenmedir.” Bunu, Ebû Dâvûd da Musennefinde (Sünen’inde) ve başkaları da rivâyet etmiştir. Ebû Dâvûd, CihSd 104; Nesâî, Zekat 66; Dârimî, Nikâh 37; Müsned, V, 445, 446 (lafzî bazı farklılıklarla) Şu beyitler bu hususa dairdir:

“Yer üzerinde ancak mütevazı olarak yürü.

Çünkü onun altında senden çok daha yüce nice kimseler vardır.

Eğer sen güç, kuvvet, koruma ve koruyuculara sahip isen,

Senden daha güçlü ve daha çok korumaları bulunan nice kimseler ölmüş bulunuyor.”

2. İhtiyaç Sahibi Olmadığı Halde Avcılık Yapmak:

İnsanın, ihtiyacı bulunmaksızın, -kendisini yüce bilerek- avlanmaya ve benzeri şeylere yönelmesi bu âyet-i kerimenin kapsamına girmektedir ve böyle bir tutum hayvana işkencedir, anlamsız ve boş yere böyle bir iş yapmaktır.

Bir kimsenin, nadiren bir gün dinlenmesi veya bir günün bir saatinde dinlenmesi ve böylelikle ilim okumak, yahut namaz kılmak gibi hayırlı işleri yapabilmek için gerekli gücü toparlamak kastıyla rahat edip dinlenmeye çalışması, kendisine gelmeye çalışması, bu âyetin kapsamına girmez.

“Kibir ve azametle” kelimesini Cumhûr, “ra” harfini Üstün olarak okumuşlardır. Yakub’un naklettiğine göre ise bazıları İsm-i fail olarak, (kibirli ve azametli anlamında) “ra” harfini esreli okumuşlardır. Ancak, birincisi daha beliğdir. Çünkü; Zeyd koşarak geldi” ifadesi, Zeyd koşucu olarak geldi” ifadesinden daha beliğdir. İşte bu kelime de böyledir. Bunun mastar olarak kullanılması, ism-i fail olarak kullanılmasından daha beliğdir.

3. Kibirlenmek, Fıtrata da, Tabiata da, Kâinata da Aykırıdır;

“Çünkü sen hiç bir zaman yeri de yaramazsın.” Yani, yerin iç tarafına girerek orada neler olduğunu bilemezsin.

“Boyca da asla dağlara erişemezsin.” Yani, boyunun uzunluğunu ve haddini aşmaya kalkışmak suretiyle hiçbir zaman dağların seviyesine ulaşamazsın.

“Elbiseyi yardı”; yeri katetti” demektir. yerdeki geniş bir bölüm” demektir.

Yani sen, büyüklenmenle ve üzerinde yürümek suretiyle yeryüzünü asla yaramayacaksın.

“Boyca da asla dağlara erişemezsin.” Azametinle yani kendi gücünle sen bu seviyeye gelemezsin. Aksine sen zelil bir kulsun. Altından da üstünden de kuşatılmış bulunuyorsun. Kuşatılmış bir kimse, muhasara atlında ve güçsüz demektir. O bakımdan büyüklenmek sana yakışmaz.

Burada “yerin yarılması “ndan kasıt, mesafesinin kat edilmesi değil, aşağı doğru delinmesidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

el-Ezheri der ki: Sen onu katedemezsin anlamındadır. en-Nehhâs da bu daha açıkça anlaşdan bir ifadedir, der. Çünkü bu, genişlik düzlük ve ova anlamındaki; dan alınmıştır. Yine, Filanın yolculuğu, güç ve kuvveti ve koruması filandan daha ileridir” denilir.

Rivâyet olunduğuna göre Sebe’, dünyanın doğusundan batısına kadar dağıyla, ovasıyla bütün yer yüzünü eline geçirmişti. İleri gelen bir çok kimseyi öldürmüş ve esir almıştı. Bundan dolayı da ona Sebe’ denilmiştir. Herkes onun itaatine girmişti. Bu durumu görünce, arkadaşlarından ayrılıp tek başına üç gün süreyle uzlete çekildi, sonra yanlarına çıkıp şöyle dedi: Ben, hiç bir kimsenin nail olmadığı şeylere nail olduğumu gördüğümden, öncelikle bu nimetlere şükretmekle İşe başlamayı uygun gördüm. O bakımdan, görüşüme göre en uygun şey, güneşe doğduğu vakit secde etmektir. Bunun üzerine güneşe secde etmeye başladılar. İşte güneşe İbadetin başlangıcı böyle olmuştur. Büyüklenmenin, tekebbürün ve şımarmanın akıbeti işte budur. Bundan Allah’a sığınırız.

Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.

Diyanet Vakfı
Hakkında bilgin bulunmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.

Kurtubi Tefsiri
Bilmediğin bir şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalbin her biri ondan sorumludur.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1. Bilmedik Şeyin Ardına Düşmek:

Yüce Allah’ın:

“Bilmediğin bir şeyin ardına düşme” âyeti, hakkında bilgin olmayan ve seni ilgilendirmeyen şeyin arkasına düşme, demektir.

Katade der ki: Görmediğin halde gördüm, duymadığın halde duydum, bilmediğin halde bildim demeyeceksin. Bu açıklamaları İbn Abbâs (radıyallahü anh) da yapmıştır. Mücahid der ki: Hakkında bilgin olmayan bir hususu sözkonusu ederek hiç bir kimseyi yermeye kalkışma. İbn Abbâs (radıyallahü anh) da yine aynı görüşü dile getirmiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye der ki: Bundan kasıt yalan şahidliktir. el-Kutebî der ki: Zan ve tahminlerin peşinden gitme, demektir. Bütün bunlar birbirine yakın açıklamalardır.

Aslında batıl ve hak olmayan şeyleri ileri sürüp iftira etmek” demektir. Hazret-i Peygamberin: “Biz, Nadr b. Kinaneoğulları olarak ne annemize söveriz, ne de babamızı reddederiz” İbn Mâce, Hudûd 37; Müsned, V, 211, 212. âyetinde de bu kökten gelen kelime kullanılmıştır. Şair el-Kümeyt de şöyle demektedir:

“Ben, suçsuz kimseye günahsız yere iftirada bulunmam

Namuslu ve iffetli kadınlar da -arkalarından gidilecek olsa-

ben izlerini takip edip arkalarından gitmem.”

Onun izini takip ettim demektir. “el-Kafe” diye anılan kimselere bu ismin veriliş sebebi, başkalarının izlerini takib etmelerinden dolayıdır. Her şeyin kafiyesi ise onun sonu anlamındadır. Şiir kafiyesi de buradan gelmektedir. Çünkü o, beytin sonunda gelir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in İsmi olan “el-Mukaffî” de bu kökten gelmektedir. Çünkü o peygamberlerin sonuncusudur. Benzerliklerin izlerini takip eden kişiye “kaif” denilmesi de buradan gelmektedir. Kaif, bu işini yaptığı takdirde bunu anlatmak üzere, denilir. “Fe” harfi “kafa takdim edilmek suretiyle; “i tzi takip ettim” de denilir,

İbn Atiyye der ki: Bu kelimenin bu şekilde kullanılışı, Arapların bazı kelimelerle oynadığı gibi bununla da oynamış olduğu ihtimalini vermektedir. Nitekim, “leamrî: ömrüm hakki için” demek isterken, “reamlî” demeleri böyledir.

et-Taberî de bu fiili bir kesimin; şeklinde fiili gibi kullandıklarını da nakletmektedir.

Münzir b. Said’in kanaatine göre ise, bu şekildeki kullanış Kendisine doğru çekti” fiilinin kullanılışına benzemektedir.

Özetle bu âyet-i kerîme yalan söz söylemeyi, iftirada bulunmayı ve buna benzer asılsız ve adi sözler söylemeyi yasaklamaktadır.

el-Kisaî’nin naklettiğine göre bazı kimseler “ka” harfini ötreli, “fe” harfini de sakin olmak üzere; diye okumuşlardır. el-Cerrah, kalp anlamındaki el-Fuâd kelimesini; şeklinde, “fe” harfini üstün olarak okumuştur. Bu, bazılarının şivesidîr. Ancak, Ebû Hatim ve başkaları bunu kabul etmemişlerdir.

2. Benzeştirenlerin (Kaaiflerin) Dediklerine Göre Hüküm Vermek:

İbn Huveyzimendad der ki: Bu âyet-i kerîme, kafe (benzerlik) ile hüküm vermeyi ihtiva etmektedir. Çünkü yüce Allah:

“Bilmediğin bir şeyin ardına düşme” (burada “düşme” anlamındaki kelime ile kalenin aynı kökten geldiğini hatırlatalım) diye buyurduğuna göre bu, bizim bilgi sahibi olduğumuz şeylere göre hüküm vermemizin câiz olduğuna delildir. Buna göre insanın bildiği yahut zannı galip ile öyle olduğunu anladığı her bir şeye göre hüküm vermesi câiz olur. İşte kur’a ve mahsullerin tahmininin kabul edileceğine dair delilimiz de budur. Çünkü bu da bir çeşit galip zandır ve kelimenin anlamı genişletilerek buna da “ilim” ismi verilebilir. Kaif de çocuğu, aralarındaki benzerliklerden hareket ederek babasına katar (babasının kim olduğunu tesbit eder). Bu, tıpkı takibin, aralarındaki benzerlik dolayısıyla (kıyas yaparken) fer’i asla katması gibidir. Sahih’te de Hazret-i Âişe’den şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) yüzünden sevinç parıltıları okunarak yanıma girip şöyle dedi: “Zeyd b. Harise ile Üsâme b. Zeyd üzerlerinde ayaklarını dışarda bırakan fakat başlarını örttükleri bir kadife parçası bulunduğu halde Mücezziz’in, gelip onlara bakarak, şüphesiz bu ayaklar birbirlerindendir, dediğine dikkat etmez misin?” Buhârî, Menâkıb 23, Ferâiz 31; Müslim, Radn’ 38-40; Ebû Dâvûd, Talâk 31: Tirmizî, Velâ 5; Nesâî, Talâk 51; İbn Mâce, Ahkâm 21; Müsned, VI. 38: 226. Yûnus b. Yezid yoluyla gelen hadiste ise, “ve Mücezzîz, kaif idi” denilmektedir. Müslim, Radâ: 40

3. Zeyd ve Oğlu Usame İle İlgili Cahiliyyenin İddiaları:

İmâm Ebû Abdullah el-Mazeri der ki: Cahiliyye mensupları, Usame’nin nesebi hakkında ileri geri konuşuyorlardı. Çünkü Usame oldukça siyah tenli idi. Babası Zeyd ise pamuktan da beyazdı. Ebû Dâvûd, Ahmed b. Salih’den böylece nakletmektedir. Kadı îyad da şöyle demektedir: Ahmed’den başkaları ise, Zeyd’in, katıksız ve parlak beyaz tenli olduğunu, Usame’nin de oldukça esmer olduğunu söylemişlerdir. Ebû Dâvud., Talâk 31’de az önce geçen hadisi kaydettikten sonra şu notu düşmektedir: “Ahmed b. Salih’i şöyle derken dinledim: Usame katran gibi oldukça siyah, Zeyd de pamuk gibi oldukça beyaz idi.” Zeyd b. Harise, Kelb kabilesinden halis Araptır. İleride yüce Allah’ın izniyle el-Ahzâb Sûresi’nde (33/4. ayet, 5. başlıkta) geleceği gibi, esir düşmüştür, Kelb kabilesinden halis Arabtır.

4. Ççcuğun Kime Ait Olduğu Hususunda Anlaşmazlık Olursa Kıyafet Bilginlerine Başvurmak:

İlim adamlarının çoğunluğu, çocuğun kime ait olduğu hususunda anlaşmazlık sözkonusu olduğu takdirde kıyafet bilginlerine (el-Kafe) başvurulacağına, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in, sözü geçen kaifın sözleri üzerine sevinmesini delil göstermişlerdir. Hazret-i Peygamber ise hiç bir zaman batıl ile sevinecek veya bundan dolayı memnun olup onu beğenecek bir kimse değildir.

Ancak Ebû Hanîfe, İshak, es-Sevrî ve onların arkadaşları, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), liân hadisinde benzerliği kabul etmeyişini delil alarak, kaiflerin hükümlerini kabul etmemişlerdir. Liân ile ilgili hadis, yüce Allah’ın izniyle en-Nûr Sûresi’nde gelecektir.

5. Kaiflerin Kanaatlerini Delil Kabul Edenlerin Görüş Ayrılıkları:

Kaiflerin dediklerini kabul edenler de kendi aralarında; “acaba onların görüşleri hem hür, hem de cariye kadınların çocuklarında mı delil kabul edilir, yoksa yalnızca cariyelerin çocukları hakkında’mı delil kabul edilir?” hususunda iki ayrı görüşe sahiptirler.

Birinci görüş, (yani hem hür kadınların, hem cariyelerin çocukları hakkında kabul edileceği görüşü) Şâfiî ile İbn Vehb’in rivâyetine göre Malik’in görüşüdür. Ancak, Maliki mezhebinde meşhur olan görüş, bunun yalnızca cariyenin çocuğuna münhasır olduğu şeklindedir. Sahih olan ise, İbn Vehb’in Mâlik’den rivâyet ettiği görüş ile Şâfiî (radıyallahü anh )’ın kabul ettiği görüştür. Bu konuda asıl delili teşkil eden hadis, hür kadınlar hakkında vaki olmuştur. Çünkü Üsame de, onun babası da hür idiler. Hükmün delilinin esas kabul edildiği sebep -ki bu hükmü vermenin sebebi de odur- nasıl ortadan kaldırılabilir?

Bu usul bilginlerine göre câiz olmayan bir yöntemdir.

Aynı şekilde bu görüşü kabul edenler, tek bir kaifin görüşü ile yetinilir mi, yoksa şahidlik olduğundan dolayı mutlaka İki kişinin kanaati mi gerekli olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. İbnü’l-Kasim birinci görüştedir. Bu hususa dair haberin zahiri hatta nassi da bunu ifade etmektedir. Malik ve Şâfiî -Allah ikisinden de razı olsun- ise ikincisini kabul etmişlerdir.

6. İnsan ve Organlarının Sorumluluğu:

“Çünkü kulak, göz ve kalbin herbiri ondan sorumludur.” Yani, bunların herbirisi kazandıklarından dolayı sorumlu tutulacaktır. Kalb, düşündüğü ve inandığı şeylerden, kulak ve göz görüp duyduklarından sorumlu tutulacaklardır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Şanı yüce Allah, insana işittiklerinden, gördüklerinden ve kalbinden geçirdiklerinden soracaktır. Bunun bir benzeri de Hazret-i Peygamberin şu âyetidir: “Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz güttüklerinizden sorumlu tutulacaksınız.”‘ Buhârî, Cumua 11, Cenaiz 5L-.: Müslim, İmâre 20; Ebû Dâvûd, İmâre 1, 13; Tirmizî, Cihâri 27; Müsned. II v vi .

İnsan, organlarının çobanıdır. Âyette: İşte bütün bunlardan insan sorumlu tutulacaktır, denilmiş gibidir. O halde burada bir muzafın hazfedilmesi sözkonusudur.

Ancak, delil olmak bakımından birinci anlamı daha beliğdir. Çünkü insanın organları tarafından yalanlanması da sözkonusu olacaktır. Bu İse, rüsvaylığın en ileri derecesidir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Bugün Biz ağızlarına mühür vururuz ve neler kazandıklarını elleri Bize söyler ve ayakları şahidlik eder,” (Yâsîn, 36/65);

“Oraya geldiklerinde kulakları, gözleri, derileri, işlediklerini bildirerek aleyhlerine şahidlik edecektir.” (Fussilet, 41/20)

Burada kulak, göz ve kalpten; “Bunlar(ın her biri)” diye söz edilmesi bunların idrak duyuları oluşlarından ve bu âyef-i kerimede sorumlu olarak söz konusu edildiklerinden dolayıdır. Bu, aklı eren varlıkların bir halidir. İşte bundan dolayı onlardan bu şekilde söz edilmiştir. Sîbeveyh, -Allah’ın rahmeti ezerine olsun- yüce Allah’ın:

“Gördüm ki onlar bana secde ediyorlardı” (Yusuf, 12/4) âyeti hakkında şu açıklamayı yapmaktadır: Yüce Allah’ın, burada yıldızlar hakkında aklı eren varlıkların zamirini kullanma sebebi şundandır: Allah, bu yıldızları aklı eren varlıkların fiili olan secde etmekle vasfettiğinden dolayı, yine aklı eren varlıklara ait zamiri onlar için kullanmış bulunmaktadır. Nitekim bu açıklamalar daha önceden (anılan âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. ez-Zeccâc’ın naklettiğine göre de Araplar hem aklı eren varlıklar hakkında, hem de ermeyen varlıklar hakkında; Onlar” zamirini kullanırlar. ez-Zeccâc ve et-Taberi de (buna örnek olmak üzere) şu beyiti zikrederler:

“el-Livâ’daki konaklamadan sonraki bütün konaklamaları ve

O günlerden sonraki her türlü yaşayışı zem eyle.”

Bu ise, durulması gereken bir sınırı göstermektedir. Ancak bu beyitte “günler” yerine “kavimler” de rivâyet edilmiştir.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ölçtüğünüzde tam ölçün, doğru teraziyle tartın. Bu daha iyidir ve sonuç olarak daha güzeldir.

Diyanet Vakfı
Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Bu, hem daha iyidir hem de neticesi bakımından daha güzeldir.

Kurtubi Tefsiri
Ölçtüğünüzde tam ölçün ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu, hem daha hayırlı, hem sonuç itibariyle daha güzeldir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1. Ölçü ve Tartıda Doğruluk:

“Ölçtüğünüzde tam Ölçün” âyetine dair açıklamalar, bundan önce el-En’âm Sûresi’nde (6/152. âyet, 12. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bu âyet-i kerîme ölçmenin, satıcının görevi olmasını gerektirmektedir. Yusuf Sûresi’nde de bu’hususa dair açıklama geçtiğinden dolayı, (12/88. âyet, 2. başlıkta) tekrarlamanın anlamı yoktur.

“Kustâs” kelimesi, “kaf” harfi ötreli olarak kullanıldığı gibi, esrelî olarak (kıstas şeklinde) de kullanılır. Bu, Rumcada terazi demektir. Bu açıklamayı İbn Aziz yapmıştır. ez-Zeccâc da şöyle demektedir: Kıstas, küçük olsun büyük olsun terazi demektir. Mücahid de: Kıslas, adalet anlamındadır, der. O da: Bu Rumca bir kelimedir, derdi. Bu âyetle insanlara şöylece hitab edilmiş gibidir: Tartılarınızı adaletli tartınız.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Nafi’, İbn Âmir ve Ebû Bekir’in rivâyetine göre Âsım, bu kelimeyi “el-Kustas” şeklinde “kaf harfini ötreli olarak okumuşlardır. Hamza, el-Kisaî ve Âsım yoluyla Hafs da, “kar harfini esreli olarak (el-Kıstas şeklinde) okumuşlardır ki, iki ayrı söyleyiştir.

2. Adalet En Hayırlısıdır:

“Bu, hem daha hayırlı, hem sonuç itibariyle daha güzeldir” âyeti şu demektir: Ölçüyü tam yapmak ve teraziyi dengede tutmak, Rabbinin nezdinde daha hayırlı ve daha mübarektir.

“Hem sonuç itibariyle” yani akıbeti itibariyle

“daha güzeldir.”

el-Hasen der ki: Bize nakledildiğine göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir kimse, bir haramı elde edebilecek güce sahip olduğu halde, bunu terkeder ve buna sebep de yalnızca yüce Allah’ın korkusu ise, mutlaka Allah âhiretten önce dünyada acilen onun yerine o kimseye ondan daha hayırlısını verir.” Taberi, XV, 85

Yetimin malına, erginlik çağına ulaşıncaya kadar, en güzel şekilde dışında yaklaşmayın. Verdiğiniz sözü yerine getirin. Şüphesiz verilen söz sorumluluktur.

Diyanet Vakfı
Yetimin malına, rüşdüne erinceye kadar, ancak en güzel bir niyetle yaklaşın. Verdiğiniz sözü de yerine getirin. Çünkü verilen söz, sorumluluğu gerektirir.

Kurtubi Tefsiri
Ergenlik çağına erinceye kadar -en güzel şekilde olması müstesna- yetimin malına yaklaşmayın. Bir de ahdi yerine getirin. Çünkü ahidden sorumluluk vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1. Yetimin Malına Kötü Maksatla El Sürmemek:

Yüce Allah’ın:

“Ergenlik çağına erinceye kadar -en güzel şekilde olması müstesna- yetimin malına yaklaşmayın” âyetine dair açıklamalar daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/151- âyet, 10. başlık ve devamında) geçmiş bulunmakladır.

2. Ahde Bağlılık:

Yüce Allah’ın:

“Bir de ahdi yerine getirin” âyeti ile ilgili açıklamalar birkaç yerde, (mesela; el-Bakara, 2/42, âyet; en-Nahl, 16/91-92 vd.) geçmiş bulunmaktadır. ez-Zeccâc der ki: Allah’ın emrettiği ve yasakladığı herbir şey ahdin kapsamı içeresinde yer alır.

“Çünkü, ahidden sorumluluk vardır” âyetinde:…den” hazf edilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Ve emrolunduklarını yaparlar” (et-Tahrim, 66/6.) âyetinde; … şeyi…” lâfzının hazf edildiği gibi.

Denildiğine göre, ahde dair sorgulama, onu bozan kimseleri azarlamak için yapılacaktır. Ona, sen ahdini bozdun ha? denilecektir. Nitekim kız çocuğunu, diri diri gömene azarlamak için sorulacağı gibi.

Allah’ın haram kıldığı cana, haklı bir gerekçe olmadıkça kıymayın. Kim zulmen öldürülürse, onun velisine bir yetki verdik. Artık öldürmede aşırı gitmesin. Şüphesiz o, desteklenmiştir.

Diyanet Vakfı
Haklı bir sebep olmadıkça Allahın muhterem kıldığı cana kıymayın. Bir kimse zulmen öldürülürse, onun velisine (hakkını alması için) yetki verdik. Ancak bu veli de kısasta ileri gitmesin. Zaten (kendisine bu yetki verilmekle) o, alacağını almıştır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın haram kıldığı canı hak ile olmadıkça öldürmeyin. Kim zulmedilerek öldürülürse Biz, velisine bir güç ve yetki vermişizdir. O halde o da öldürmekte aşırıya gitmesin. Çünkü o, zaten yardıma mazhar olmuştur.

Yüce Allah’ın:

“Allah’ın haram kıldığı canı, hak ile olmadıkça öldürmeyin” âyetini dair açıklamalar, bundan önce el-Ervâm Sûresi’nde (6/151 âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Kim zulmedilerek öldürülürse Biz, velisine bir güç ve yetki vermişizdir. O halde o da öldürmekte aşırıya gitmesin. Çünkü o, zaten yardıma mazhar olmuştur” âyetine dair açıklamalarımız) da üç başlık halinde sunacağız:

1. Zulmen Öldürülenin Velisinin Yetkisi:

“Kim, zulmedilerek” yani öldürülmesini gerektiren bir sebep olmaksızın

“Öldürülürse Biz, velisine” onun kanını talep etmek hakkına sahip olanlara

“bir güç ve yetki vermişizdir.”

İbn Huveyzimendad der ki: Velinin erkek olması gerekir. Çünkü yüce Allah veliyi tekil ve müzekker olarak zikretmiştir, ismail b. İshak da, yüce Allah’ın:

“Biz velisine bir güç ve yetki vermişizdir” âyetinde, kadının,

“veli” lâfzının mutlak olarak kullanımının dışında kaldığına delil bulunmaktadır. Hiç şüphesiz, kadınların kısasta her hangi bir hakları yoktur. Bundan dolayı kadının, kısas hakkını affetmesinin de bir etkisi olmaz ve onun kısas uygulanmasını gerçekleştirme yetkisi de yoktur.

Muhalif görüşte olanlar ise şöyle demektedir: Burada “veli”den kasıt mirasçıdır. Zaten yüce Allah da şöyle buyurmaktadır: “Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar birbirlerinin velileridir.” (et-Tevbe, 9/71) Bir başka yerde de:

“Îman edip de hicret etmeyenlere gelince; hicret edene kadar sizin onlarla hiç bir velayetiniz yoktur.” (el-Enfal, 8/72) Yine yüce Allah, bir başka yerde:

“Akrabalar, Allah’ın Kitabınca birbirlerine daha yakındırlar” (el-Enfal, 8/75) dîye buyurmaktadır. Bu ise, diğer mirasçıların da kısas hakkını talep edebileceklerini kabul etmeyi gerektirmektedir. Sözünü ettikleri velinin, zahiri itibariyle müzekker olup tekil olduğu iddialarına gelince, müzekker ile müennesinin (eril ve dişilinin) eşit olduğu cins isim olan lâfızlar gibidir. Bu görüş ayrılığının geri kalan diğer bilgileri ise, hilaf (mukayeseli mezhepler fıkhı) kitaplarında yer alır.

“Bir güç ve yetki (sulta) vermişizdir.” Yani Biz, ona bir otorite vermişizdir. Dilerse katili öldürür, dilerse affeder, dilerse de diyet alır. Bu açıklamayı İbn Abbâs (radıyallahü anh), ed-Dahhâk, Eşheb ve Şâfiî yapmışlardır.

İbn Vehb de der ki: Malik dedi ki: Buradaki

“sultan (güç ve. yetki)” Allah’ın emridir. İbn Abbâs ise, kesin delildir demiştir, Bunun, katilin kendisine teslim edilmesi için istemesi demek olduğu da söylenmiştir.

İbnu’l-Arabî der ki: Bu görüşler birbirlerine yakındır. Bunların en net olanları ise, Malik’in dediği: Burada sultandan kaşıtın Allah’ın emridir, şeklindeki açıklamasıdır. Diğer taraftan şanı yüce Allah’ın emri açık bir nas halinde vaki olmadığından dolayı, ilim adamlarının bu hususta farklı görüşleri vardır, İbnü’l-Kasım, Malik ve Ebû Hanîfe’nin, bundan kastın özellikle öldürmedir dediklerini nakletmektedir. Eşheb ise şöyle demektedir: Bundan kasıt, az önce sözünü ettiğimiz gibi muhayyer olması demektir, Şâfiî de böyle demiştir. Bu anlamdaki açıklamalar, bundan önce el-Bakara Sûresi’nde (2/178. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

2. Kısasta Aşırı Gitmek:

“O halde, o da öldürmekte aşırıya gitmesin” âyeti ile ilgili olarak üç ayrı açıklama yapılmıştır:

1- Katilden başkasını öldürmeye kalkışmasın. Bu, el-Hasen, ed-Dahhâk, Mücahid ve Saîd b. Cübeyr’in görüşüdür.

2- Arapların yaptıkları gibi velisi olduğu kimsenin yerine iki kişi öldürmeye kalkışmasın.

3- Katile müsle yapmasın (azalarını kesmesin). Bunu da Talk b. Habib söylemiştir. Aslında bunların hepsi de kastedilmiştir, çünkü bunların hepsi yasak kılınmış olan aşırılığa gitmektir. Yine buna dair yeterli açıklamalar, el-Bakara Sûresi’nde (2/178. âyet 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Cumhûr, Aşırıya gitmesin” diye “ya” ile okumuşlardır ki, bundan kasıt velidir, ibn Âmir, Hamza ve el-Kisaî ise, şeklinde; “(kısas uygulayacak kişi) aşırıya gitme!” anlamında “te” ile okumuşlardır ki, Huzeyfe’nin kıraati de böyledir. el-Âlâ b. Abdülkerim, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet eder: Bundan maksat, ilk katile hitaptır. Yani bize göre, ey Katil! Sen, (öldürmek suretiyle) aşırıya gitme demektir.

Taberî ise şöyle demektedir: Bu, Peygamber ile ondan sonraki yöneticilere hitap manasınadır. Yani, (ey bu gibi hükümleri uygulamakla yükümlü olan yöneticiler) katilden başkasını öldürmeyiniz! Ubey’in Mushaf’ında ise: Öldürmekte aşırıya gitmeyiniz” şeklindedir.

3. Çünkü Veli, Yardıma Mazhar Olmuştur;

Yüce Allah’ın:

“Çünkü o” âyetinde kastolunan velidir. “Zaten yardıma mazhar olmuştur” ona yardım olunmuştur.

Eğer: Nice maktul velisi vardır ki, yardımsızdır, hakkını alamamaktadır denilecek olursa, cevabımız şudur: Yardım, kimi zaman delilin açıkça ortaya çıkmasıyla, kimi zaman da bunun gereğinin tam olarak yerine getirilmesiyle, üçüncü olarak da her ikisi birlikte sözkonusu olmak suretiyle gerçekleşir. Hangisi olursa olsun bu şüphesiz ki, şanı yüce Allah’tan bir yardımdır.

İbn Kesîr de, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Şüphesiz ki öldürülen kişi yardıma mazhar olmuştur, demektir. en-Nehhâs da der ki; Âyet: Muhakkak Allah ona velisi vasıtasıyla yardım eder demektir. Yine bu âyetin, Übeyy (radıyallahü anh)’in kıraatinde şu şekilde olduğu rivâyet edilmiştir: Öldürmekte aşırıya gitmeyin. Çünkü o maktulün velisi zaten yardıma mazhar olmuştur.”

en-Nehhâs der ki: Daha açık olan bu (“aşırıya gitmesin” fiilinin) “ya” İle olması ve veli için söz konusu edilmesidir. Çünkü eğer öldürme hakkına sahîp ise o kimseye “aşıcıya gitmesin” denilebilir. Bu ise velinin bir hakkıdır. Bununla birlikte “te” ile (aşırıya gitmeyin) anlamında olması da mümkündür, yine bu hitap veliye olur. Ancak bu durumda (gaibden) muhataba geçişe ihtiyaç vardır.

ed-Dehhâk der ki: Kur’ân-ı Kerîm’de öldürme ile İlgili ilk nazil olan âyet budur ve bu âyet Mekke’de inmiştir.

Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, çirkin bir iştir ve kötü bir yoldur.

Diyanet Vakfı
Zinaya yaklaşmayın. Zira o, bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.

Kurtubi Tefsiri
Zinaya yaklaşmayın. O, cidden hayasızlıktır, kötü bir yoldur.

Bu âyete dair açıklamalarımızı tek başlık halinde sunacağız;

Zinaya Yaklaşmamak:

İlim adamları derler ki, yüce Allah’ın:

“Zinaya yaklaşmayın” âyeti, zina etmeyin, demekten daha beliğdir. Çünkü bu, zinaya yakın düşmeyin, demektir. “Zina”, kelimesi, hem med ile hem de kasır ile okunur, iki ayrı söyleyişcîr. Şair der ki:

“Senin söylediğin şeyin farziyeti

Zinanın farziyetinin (farz cezasının) reem. oluşu gibidir.”

“Bir yol” lâfzı ise, temyiz olarak nasb edilmiştir. İfade, o yol kötü bir yoldur, takdirindedir. Çünkü cehennem ateşine götürür. Zina, büyük günahlardandır. Büyük günah olduğu hususunda da, çirkinliği hususunda da görüş ayrılığı yoktur. Özellikle de komşunun helal hanımı ile olursa. Çünkü zinadan dolayı başkasına ait olan çocuk, başkası tarafından hizmette kullanılır, evlat edinilir, buna benzer miras ve suların karışımı (aynı rahime farklı menilerin dökülmesi) dolayısıyla neseblerin bozuluşu gibi pek çok zararları vardır.

Sahih hadiste belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir çadırın kapısı önünde doğumu yaklaşmış hamile bir kadının yanından geçti. Peygamber şöyle buyurdu: “Muhtemeldir ki, (bu cariyenin sahibi) onunla ilişki kurmak istiyor.” Orada bulunanlar, evet dediler. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ona, kendisiyle birlikte kabrine girecek bir lanet ile onu lânetlemek istedim. (Eğer onu kendi evladı kabul ederse) helâl olmadığı halde onu nasıl (kendisine) mirasçı yapacak? Ve onu hizmetinde kullanması -kendisine helâl olmadığı halde- nasıl hizmetinde kullanacak?” Müslim, Nikâh 139; Ebû Dâvûd, Nikâh 44: Dârünî, Siyer 38; Müsned, V, 195: VI, 446.

Geçim korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onlara da size de biz rızık veririz. Onları öldürmek büyük bir günahtır.

Diyanet Vakfı
Geçim endişesi ile çocuklarınızın canına kıymayın. Biz, onların da sizin de rızkınızı veririz. Onları öldürmek gerçekten büyük bir suçtur.

Kurtubi Tefsiri
Evlatlarınızı fakirlik korkusu ile öldürmeyin. Onları da sizi de Biz rızıklandırırız. Onları öldürmek gerçekten büyük bir günahtır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1. Fakirlik Korkusuyla Çocukların Öldürülmesi:

Bu âyeti kerimeye dair açıklamalar -Yüce Allah’a hamd olsun ki- daha önce el-En’âm Sûresi’nde (6/156. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır,

“îmlâk: Fakirlik korkusu”, fakirlik ve bir şeye malik olmamak demektir, “Bir kimsenin elinde malâka denilen büyük ve düzgün taşlardan başka bir şey kalmaması” demektir. Şair el-Hüzdî, bir avcıyı vasfederken şöyle demektedir:

“Derken onun karşısına, kısa boylu ve yıpranmış elbiseli bir avcı çıktı

O, büyük ve düz taşlar (malaka) üzerine çıkacak olsa, avcı da çıkardı.”

Şemir der ki: fiili, hem lazım (geçişsiz)dır, hem müteaddi (geçişli)dir. O bakımdan kişinin fakir düşmesi halini anlatmak için de kullanılır, Zaman, elindeki avucundakîni alıp götürdü” anlamındadır. Şair Evs de şöyle demektedir:

“Ve yanımda ne varsa büyük ve zorlu sıkıntılar alıp götürdü (beni fakir düşürdü).”

2. Büyük Bir Günah:

Yüce Allah’ın;

“Bir günah” anlamındaki; âyetini Cumhûr, “hı” harfi esreli, “ti” sakin, hemzeli ve kasr ile okumuşlardır. İbn Âmir ise, “hı” ve “ti” harflerini üstün, hemzeli ve kasr ile okumuştur. Ebû Cafer Yezid de böyle okumuştur. Bu iki kıraat de “kasti günah işledi” anlamındaki den alınmıştır.

İbn Arefe der ki: Bir kimsenin günah işlemesi halinde; Günah işledi” denilir. Kasti olarak veya olmayarak hatalı bir yol izledi, denilmek istenirse de, denilir. Bununla birlikte; Hata ve günah işledi” fiilinin; Kasti olsun olmasın hata yolunu izledi” anlamında da kullanıldığı olur.

el-Ezherî der ki: Bir kimse kastî olarak hata işlerse Hata işledi, işler” denilir. Bu da; Günah işledi, işler” ile aynı anlamdadır. Eğer kasıt gütmeyecek olursa; denilir ki; mastarları da şekillerinde gelir. Şair de şöyle demiştir:

“Hata ve doğrularımla beni baş başa bırak

Onlar bana aittir. Nihayet tüketip bitirdiğim şey bir mal (dan ibaret)dır.”

” Hata” isim olarak: ” yanlışlık yapmak” yerinde kullanılan bir isimdir ve bu da doğruluğun zıddıdır. Bu kelime iki türlü kullanılır. Birincisi kasr ile kullanılması ki, güzel olan budur. Diğeri ise med ile kullanılmasıdır, bu da az kullanılır.

İbn Abbâs (radıyallahü anh) dan da; (……..) şeklinde “hı” harfini üstün, “ti” harfini sakin ve hemze ile okuduğu rivâyet edilmiştir. İbn Kesîr ise, “hı” harfini esreli, “ti” harfini üstün, hemzeyi de med ile (“Hitaen” şeklinde) okumuştur, en-Nehhâs şöyle demektedir: Ben, bu kıraatin açıklanabilir bir tarafı olduğunu bilmiyorum. Bundan dolayı da Ebû Hatim bu kıraati yanlış kabul etmektedir. Ebû Ali ise der ki: Bu kelime; ‘in mastarıdır. Her ne kadar; diye bir kullanım bulamıyor isek de; şeklinde bir kullanım tesbit edebiliyoruz. Bu ise; ‘in mutavaat kipidir. İşte bu bize böyle bir kullanımın doğru olabileceğini göstermiştir.

Şairin şu beyiti de bu kabildendir:

“Atılan oklar onun karnına bir türlü, isabet etmedi (hata etti)

Benim günümü de erteledi, artık ben acele etmiyorum.”

Bir başka şairin bir yaban ineğini nitelendirirken söylediği şu beyiti de bu türdendir:

“Avcı ona isabet ettiremedi (hata etti), nihayet ben onu,

Burnunu bir su birikintisine koymuş gördüm.”

el-Cevherî der ki: Ona isabet ettiremedi (hata etti, tutturamadı)” anlamındadır. Evfa b. Mutarrif el-Mâzinî de şöyle demiştir:

“Hey!… Bildirin Câbir’e arkadaşlığımı ve

Senin arkadaşın öldürülmedi, diye.

Atılan oklar onun karnına bir türlü isabet etmedi

Ve benim (ölüm) günümü erteledi, acele etmedi.”

el-Hasen İse, şeklinde “İn” ve “ti” harflerini üstün, hemze’yi de med ile okumuştur. Ebû Hatim şöyle demektedir: Dilde böyle bir kullanım bilinmemektedir ve bu câiz olmayan bir yanlışlıktır. Ebû’l-Feth de şöyle demektedir: Hata” kelimesinin, Hata ettim” kelimesi ile İlgisi; Bağış” kelimesinin: Bağışladım, verdim” kelimesi ile ilgisine benzer. Bu da mastar anlamında bir isimdir.

Yine el-Hasen’den; “hı” harfini üstün, “ti” harfini de iki üstün ile ve hemzesiz olarak okuduğu da rivâyet edilmiştir.

Şüphesiz Rabbin, rızkı dilediğine bol verir ve kısar. Şüphesiz O, kullarını hakkıyla bilendir, görendir.

Diyanet Vakfı
Rabbin rızkı dilediğine bol verir, dilediğine daraltır. Şüphesiz ki O, kullarından haberdardır, (onları) çok iyi görür.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki Rabbin, dilediğinin rızkını genişletir ve daraltır. Şüphesiz O, kullarından gerçekten haberdardır, hakkıyla görendir.

Elini boynuna bağlama, onu büsbütün de açma; yoksa kınanmış ve eli boş kalırsın.

Diyanet Vakfı
Eli sıkı olma; büsbütün eli açık da olma. Sonra kınanır, (kaybettiklerinin) hasretini çeker durursun.

Kurtubi Tefsiri
Elini boynuna bağlanmış kılma! Onu büsbütün de açma! Yoksa sonra kınanmış, yaptığına pişman olur kalırsın.

Bu âyete dair açıklamalarımız dört başlık halinde sunacağız:

1. Cimrilik:

Yüce Allah’ın:

“Elini boynuna bağlanmış kılma” âyeti, kalbinden gelerek malından herhangi bir şey çıkarıp vermeye güç yetiremeyen cimrinin halini ifadelendirdiği bir mecazdır. Böyle bir kimseye yüce Allah, kişinin eliyle tasarrufta bulunmasını engelleyen ve eli boynuna bağlayan demir halkayı misal vermektedir.

Buhârî ve Müslim’in Sahih’lerinde Ebû Hüreyre (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) cimri ile sadaka veren kimsenin misalini, üzerlerinde demirden cübbeler bulunan iki kişiye benzetmektedir. Bunların elleri (bu cübbelerin etkisi ile) göğüslerine, boğazlarına kadar çıkmıştır. Sadaka veren kişi, sadaka verdiği her seferinde bu cübbesi genişler. Nihayet bu cübbe parmak uçlarını da kapatır ve onun ayak izlerini dahi silecek hate gelir. Cimri kimsenin bu cübbesi sadaka vermek istediği her seferinde daha da daralır ve her bir halka yerini daha da (sıkıştırarak) alır. Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) dedi ki: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı, parmağı ile yakasında bu şekilde hareket yaptığını gördüm. Keşke sen de onun bunu genişletmek isterken hareket ettiğini ve onun da genişlemediğini (anlatmak isterken) bir görseydin. Buhârî, Libâs 9; Müslim. Zekât 75, 76; Nesâî, Zekât 61; Müsned, II, 523.

2. İnfakın Ölçüsü Var mı:

“Onu büsbütün de açma” âyeti ile, elin açılmasını malın gitmesine misal olarak vermektedir. Çünkü avucun kapatılması İçinde bulunanları turnasına, açılması ise içinde bulunanların gitmesine sebeptir.

Bütün bunlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hitab olmakla birlikte, maksat onun ümmetidir. Bu türden hitablar Kur’ân-ı Kerîm’de pek çoktur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ümmetinin efendisi ve onları Rabblerine ulaştıran vasıtaları olduğundan dolayı bu konuda Arapların adeti üzere onları kastetmek üzere bizzat Hazret-i Peygamberi sözkonusu etmiştir. Aynı şekilde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ertesi güne birşeyler saklamazdı. O, açlıktan dolayı karnına taş bağlayacak derecede acıkırdı. Ashab-i Kiramdan pek çok kimse Allah yolunda bütün mallarım infak ederlerdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bundan dolayı onları azarlamaz ve onların bu yaptıklarını olumsuz bulmazdı. Çünkü onların yakinleri son derece sağlam ve basiretleri oldukça güçlüydü. Şanı yüce Allah’ın, infakta aşırı gitmeyi ve elinde bulunan ne varsa hepsini çıkarıp vermeyi yasaklaması ise, sadece elinden gidenlere hasret ve pişmanlık duyacağından korkulan kimseler içindir. Aziz ve celil olan Allah’ın vaadine ve infak ettiği şeylere karşılık pek çok mükâfat ve sevap vereceğine güvenen ve bundan emin olan kimseler ise, bu âyet-i kerimede kastedilen kimseler değildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Şöyle de denilmiştir: Burada hitab özel olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hastır. Yüce Allah, bu âyeti ile infakın keyfiyetini ona öğretmekte ve iktisatlı davranmasını emretmektedir.

Câbir (b. Abdillah) ve İbn Mes’ûd dediler ki: Bir delikanlı, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gelerek şöyle dedi: Annem senden şunları şunları ister. Hazret-i Peygamber: “Bugün elimizde hiçbir şey yok” diye buyurdu. Bu sefer şöyle dedi: Sana, bana gömleğini giydirmeni söyledi, deyince, Hazret-i Peygamber de gömleğini çıkartıp ona verdi ve evde elbisesin oturdu, Cabir yoluyla gelen rivâyette şu ilave vardır; Bilal, namaz için ezan okudu, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı beklediler, ancak dışarı çıkmadı. Kalplere farklı düşünceler geldi. Birisi (Hazret-i Peygamber’in hücresinden) içeriye girdi, elbisesi olmadığını gördü, bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.” el-Vâhidt, Esbâbu Nüzûti’l-Kur’ân, s 294; eserin muhakkikinin notuna göre senedi zayıftır.

Bütün bunlar, hayır yollarında infak ile ilgilidir. Fesat uğrunda infakın ise, azı da çoğu da -önceden geçtiği gibi- haramdır.

3. İsraf;

Bu âyet-i kerîme, mü’minler arasından ilk olarak bir şeyler isteyen kimselere verebileceği ne kadarsa hepsini vermeyi yasaklamaktadır. Böylelikle daha sonra geleceklere verebilecek birşeyler bulunabilsin diye. Ya da bu şekilde verecek olursa, infakta bulunan kişi, bakmakla mükellef olduğu kişileri zayi etmesin diye bu yasak sözkonusudur. Şu hikmetli söz de bu kabildendir: Ben, ne kadar israf gördümse, mutlaka onunla birlikte bir hakkın da zayi edildiğini gördüm.

Bu âyet-i kerimeler, halin fıkhı ile İlgili âyetlerdendir. Kişiler, ayrı ayrı nazar-ı itibara alınmadıkça bunun (kişiler hakkındaki) hükmü beyan edilemez.

4. İsrafın Zararı:

“Yoksa sonra kınanmış, yaptığına pişman olur kalırsın” âyeti ile ilgili olarak İbn Arefe şöyle demektedir: Yüce Allah, şöyle buyurmaktadır: İsraf etme, malım telef etme! O takdirde sen, harcayacak ve tasarrufla bulunacak imkânını kaybetmiş, pişman bir kimse oluverirsin. Tıpkı, yerinden kalkamayan (hasır) deve gibi olursun ki, bu da yerinden kalkabilecek gücünü de kaybetmiş olan deve demektir. Şanı yüce Allah’ın;

“Göz, hor ve hakir, yorulmuş olarak yine sana dönecektir” (el-Mülk, 67/4) âyetindeki;

“Yorulmuş olarak” ifadesi de aynı kökten gelmektedir ki, bitip tükenmiş demektir. Katade der ki: Bu, yaptığına pişman olarak, demektir. Bu açıklamasıyla o bu kelimeyi “hasret” den gelmiş kabul etmektedir ki, buradan gelme ihtimali uzaktır. Çünkü “hasret”den l’ail; ile şekillerinde gelir, denilmez.

“Kınanmış” kelimesi ise, malını telef ettiğinden dolayı kınanan kimse, yahut da kendisine birşeyler vermediği kişi tarafından kınanan kişi demektir.

Eğer Rabbinden beklediğin bir rahmeti umarak onlardan yüz çevirirsen, onlara yumuşak bir söz söyle.

Diyanet Vakfı
Eğer Rabbinden umduğun (beklemek durumunda olduğun) bir rahmet için onların yüzlerine bakamıyorsan, hiç olmazsa kendilerine gönül alıcı bir söz söyle.

Kurtubi Tefsiri
Şayet Rabbinden umduğun bir rahmeti arayarak onlardan yüzçevirirsen, o halde kendilerine ağır gelmeyecek bir söz söyle.

Bu âyete dair açıklamalarınım üç başlık halinde sunacağız:

1. Muhtaçlardan Yüzçevirmenin Adabı:

Şanı yüce Allah, bu:

“Şayet Rabbinden umduğun bir rahmeti arayarak onlardan yüzçevirirsen” âyeti ile özel olarak, Peygamberini kastetmektedir. Bu, hayret verici bir te’dip, son derece incelikli harikulade bir ifadedir, yani sen onlardan zengin ve güç yetirdiğin halde küçümseyen bir kimsenin yüzçevirişi ile yüzçevirerek onları mahrum etme. Onlardan, ancak -şanı yüce Allah’tan, dilencinin ihtiyacını kollayıp gözetebileceğin şekilde önüne bir hayır kapısını açacağını umduğun takdirde- ancak herhangi bir acizlik halinde ya da bir engelin bulunması halinde yüzçevirebilirsin. Eğer onlara yardım etme imkânın yoksa, en azından onlara ağır gelmeyecek güzel sözler söyle.

2. Âyetin Nüzul Sebebi:

Âyetin nüzul sebebi ile ilgili olarak İbn Zeyd şöyle demektedir: Bu âyet-i kerîme, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan kendilerine bir şeyler vermesini isteyen, Hazret-i Peygamber’in de kendilerine birşeyler vermek istemediği bir takım kimseler hakkında inmiştir. Çünkü Hazret-i Peygamber, onların mallarını külü yerlere harcayacaklarını biliyordu. O bakımdan onların kötülük ve fesİsimlerina yardımcı olmamak, onlara birşeyler vermemek suretiyle ve ecir almak arzusuyla onlardan yüz çeviri yordu.

Atâ el-Horasanî de, yüce Allah’ın:

“Şayet Rabbinden umduğun bir rahmeti arayarak onlardan yüzçevirirsen” âyeti hakkında şunları söylemektedir: Bu. anne-baba ile ilgili değildir. Müzeyne’den bazı kimseler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek, kendilerini taşıyacak bir binek vermesini istediler, Hazret-i Peygamber’in de: “Size verecek binek bulamıyorum.” demesi üzerine bunlar, üzüntülerinden dolayı gözleri yaşlarla dola dola geri döndüler. (Bk. et-Tevbe, 9/92) Bunun üzerine de yüce Allah:

“Şayet Rabbinden umduğun bir rahmeti arayarak anlardan yüzçevirîrsen…” âyetini indirdi. Buradaki “rahmet”ten kasıt ise, ley’dir.

3. Muhtaçlara Söylenmesi Gereken Sözler:

Yüce Allah:

“O halde, kendilerine ağır gelmeyecek bir söz söyle” âyeti ile, böylelerine dua elmesini emretmektedir. Yani, onlara yapacağın dua ile onların fakirliklerini onlara kolaylaştır. Şöyle de açıklanmıştır: Onlara, kendileri İçin hayırlı bir çıkış yolu ve hallerinin düzelmesini ihtiva edecek şekilde dua et. Bir diğer açıklama da şöyledir: Ey Muhammed, elinin darlığı dolayısıyla onlara birşeyler vermekten

“yüz çevirecek olursan” onlara ağır gelmeyecek güzel sözler söyle. Yani, onlara güzel söz söyleyerek uzun uzun mazeretini anlat, azıklarının genişlemesi için onlara dua et ve de ki: Bir şey bulacak olursam veririm, ikramda bulunurum. Çünkü böyle bir tutum, istekli bulunan kimsenin ruhunu tıpkı ona birşeyler vermiş gibi etkiler. Hazret-i Peygamber de kendisinden bırşey istendiğinde eğer yanında verecek bir şey bulunmuyor ise, yüce Allah’tan bir rızık gelir beklentisiyle susardı, çünkü boş çevirmekten hoşlanmazdı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da, kendisinden bir şey istenip de yanında verecek birşey bulunmuyor ise şöyle derdi: “Allah, lütfundan bize de size de ihsan buyurur inşaallah.” Bu açıklamaya göre “rahmet”den kasıt, Allah’tan beklenen rızıktır. İbn Abbâs, Mücahid ve İkrime’nin görüşü de budur.

Onlardan” âyetindeki zamir bundan önce kendilerinden söz edilen anne-babalar, akrabalar, yoksullar ve yolculardır, “Ağır gelmeyecek bir söz” İse yumuşak, latif ve hoş söz demektir ve fail anlamında mef’ûldür. Açıkladığımız gibi, onlara güzel vaadde bulun, anlamındadır. Şu beyitleri söyleyen ne güzel söylemiş:

“Dilenenlere içimden gelerek vereceğim gümüş bir param olmazsa şayet,

Ben, en azından onlara karşı yumuşak davranırım.

Böylelikle dilenenler benim huyumdan hayır görmekten yana mahrum kalmazlar.

Ya benim bağışımı elde ederler, yahut da benim güzel bir şekilde onlara karşılık verdiğimi görürler.”

İfadesi, sana bu şeyi hazırladım, anlamındadır. (Ağır gelmeyecek diye meâllendirdiğimiz “meysûr” ile aynı kökten gelen fiili kullanmıştır).

Şüphesiz, saçıp savuranlar şeytanların kardeşleri oldular. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.

Diyanet Vakfı
Zira böylesine saçıp savuranlar şeytanların dostlarıdırlar. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü saçıp sallallahü aleyhi ve sellemuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytansa Rabbine karşı çok nankördür.

Şâfiî (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Saçıp sallallahü aleyhi ve sellemurmak, malı hak olmayan yerde harcamak demektir. Hayır amelde sallallahü aleyhi ve sellemurganlık sözkonusu olmaz. Cumhûrun görüşü de bu şekildedir. Eşheb Malik’den şöyle dediğini nakletmektedir: Saçıp sallallahü aleyhi ve sellemurmak, malı hak yolla elde etmekle birlikte onu hak olmayan bir yere koymak demektir ki, bu da israftır ve yüce Allah’ın:

“Çünkü saçıp sallallahü aleyhi ve sellemuranlar şeytanların kardeşleridir” âyeti dolayısıyla haramdır.

Ayrıca

“kardeşleri” âyeti, onlarla aynı hükümde oldukları anlamındadır. Çünkü sallallahü aleyhi ve sellemurgan bir kimse, tıpkı şeytanlar gibi fesat çıkarmak için çalışan bir-kimsedir. Yahut da onlar, şeytanların kendilerine hoş gösterdiği şeyleri yaptıkları için, ya da yarın cehennemde onlarla birlikte zincire vurulacakları için böyle buyurulmuştur; diye üç ayrı açıklama vardır.

Buradaki

“ihvan; kardeşler” kelimesi neseb dışındaki kardeş anlamı ile;’ın çoğuludur. Şanı yüce Allah’ın:

“Ancak mü’minler kardeştir” (el-Hucurât, 49/10) âyeti da bu kabildendir.

“Şeytansa Rabbine karşı çok nankördür.” Yani, ona tabi olmaktan ve fesat hususunda ona benzemekten çokça sakınınız.

Şeytan, cins bir isimdir. ed-Dahhâk; “Şeytanın kardeşleri” şeklinde, şeytan kelimesini tekil olarak okumuştur. Enes b. Malik (radıyallahü anh)’ın Mushaf’ında da bu böylece sabit olmuştur.

3. Kişinin Canının Çektiği Şeylere Harcamada Bulunması:

Bir kimse, ihtiyaç miktarından fazla arzu ettiği şeylerde malını harcayacak olursa ve böylelikle malını tükenmekle karşı karşıya getirirse, o kimse sallallahü aleyhi ve sellemurgan bir kimsedir. Şayet, malının kârını canının çektiği şeylere harcamakla birlikte, aslını veya sermayesini koruyabiliyor ise, bu kimse sallallahü aleyhi ve sellemurgan bir kimse değildir.

Haram bir alanda tek bir dirhem dahi harcayan bir kimse sallallahü aleyhi ve sellemurgan kabul edilir ve o, haram olan şeyde harcadığı dirherm hususunda haar altına alınır. Ancak, malının tükenmesinden korkulmadığı sürece, canının çektiği şeylerde malını bol bol harcaması dolayısıyla hacr altına alınmaz.

Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. Malını saçıp savurma.

Diyanet Vakfı
Bir de akrabaya, yoksula, yolcuya hakkını ver. Gereksiz yere de saçıp savurma.

Kurtubi Tefsiri
Akrabaya hakkını ver. Yoksula da, yolda kalmışa da. Ama saçıp sallallahü aleyhi ve sellemurma.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Akrabalara ve Diğer Hak Sahiplerine Haklarını Vermek:

Yüce Allah:

“Akrabaya hakkını ver” âyeti ile bize şunu emretmektedir: Anne-babanın hakkına riâyet ettiğin gibi, akrabalık bağını da gözet. Diğer taraftan yoksula ve yolda kalmışa da tasaddukta bulun. Ali b. el-Hüseyn, yüce Allah’ın:

“Akrabaya hakkını ver” âyeti hakkında: Bunlardan kasıt, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın akrabalarıdır, demiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, bunlara haklarının beytü’l-malden verilmesini emretmiştir. Yani, gaza ve ganimetlerden elde edilenler arasından yakın akrabaların payından akrabaların hakkını ver.

O takdirde bu, yöneticilere yahut da onların görevlerini yerine getirmek durumunda olanlara yönelik bir hitaptır. Muayyen olarak yerine getirilmesi gereken akrabalık bağlarını gözetmek, ihtiyaçları gidermek, muhtaç olan kimseleri mal ile gözetmek ve her türlü yolla yardım ve destek olmak şeklindeki ameller, bu âyetin kapsamı içerisinde mütalaa edilmiştir.

2. Sallallahü aleyhi ve sellemurganlığın Yasaklanışı:

“Ama saçıp sallallahü aleyhi ve sellemurma” âyeti, hak olmayan yerde harcamakta bulunmak suretiyle israf etme, demektir.

Rabbiniz, içinizdekini en iyi bilendir. Eğer salih olursanız, şüphesiz Allah, çokça yönelenleri bağışlayandır.

Diyanet Vakfı
Rabbiniz sizin kalplerinizdekini çok iyi bilir. Eğer siz iyi olursanız, şunu bilin ki Allah, kötülükten yüz çevirerek tevbeye yönelenleri son derece bağışlayıcıdır.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinîz İçinizdekini en iyi bilendir. Eğer salih kimseler olursanız şüphesiz ki O, kendine dönenleri gerçekten bağışlayıcıdır.

“Rabbiniz içinizdekini en iyi bilendir.” içinizde anne-babanıza karşı merhamet ve onlara şefkat inancı mı, yoksa bunun dışında onlara karşı gelmek yahut zahiren riyakârlık olmak üzere onlara itaat ediyor görünmek mi istediğinizi bilir.

İbn Cübeyr der ki: Yüce Allah, bir yanlışlık ve bir yanılgı gibi kişinin, anne-babasına yahut da onlardan birisine onlara kötü davranmak kastı olmaksızın yaptığı davranışı kastetmektedir. İşte yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Eğer salih kimseler” anne-babaya iyilik yapmak niyetinde samimi kimseler “olursanız, şüphesiz ki O” Allah, istemeyerek yaptığınız yanlışlığı affeder.

“Kendine dönenleri gerçekten bağışlayıcıdır.” Yüce Allah, burada bağışlama vaadinde bulunmakla birlikte bunu hem salih olma, hem de tekrar tekrar şanı yüce Allah’a itaatin sınırlarına dönme şartına bağlamaktadır.

Said b. el-Müseyyeb der ki: Bundan kasıt, önce tevbe eden, sonra günah işleyen, sonra tevbe eden, sonra bir daha günah işleyen kullardır.

İbn Abbâs (radıyallahü anh) der ki: Evvâb (dönen), günahlarını hatırladığı vakit bunlardan dolayı Allah’tan mağfiret dileyen, günahlarını bilen kimsedir,

Ubeyd b. Umeyr der ki: Bunlar, yalnız kaldıklarında günahlarını hatırlayan, sonra da yüce Allah’tan mağfiret isteyen kimselerdir. Bu açıklamalar birbirlerine yakındırlar.

Avn el-Ukaylî der ki: Dönen kimseler (evvâbûn), kuşluk namazını kılan kimselerdir. Sahih hadiste de şöyle denilmektedir: “Evvâbîn namazı, deve yavrularının, yerin ısınmasından dolayı yere çöktükleri vakit kılınan namazdır.” Müslim, Salatu’l-Müsâfirin 143-144; Müsned, IV, 366. 367, 372, 375. Özellikle IV, 366 ve 375’teki açıklamalar, “evvabîn namazı”nın kuşluk namazı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu lâfzın, gerçek manası; “döndü, döner” anlamına gelen; fiilinden gelmektedir.

Onlara merhametle alçak gönüllülük kanadını indir ve de ki: “Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl yetiştirdilerse, sen de onlara merhamet et.”

Diyanet Vakfı
Onları esirgeyerek alçakgönüllülükle üzerlerine kanat ger ve: «Rabbim! Küçüklüğümde onlar beni nasıl yetiştirmişlerse, şimdi de sen onlara (öyle) rahmet et!» diyerek dua et.

Kurtubi Tefsiri
Merhametinden dolayı onlara alçak gönüllülük kanadını indir ve de ki: “Rabbim, onlar beni küçükken nasıl terbiye ettilerse, Sen de onlara öyle rahmet et!”

14. Anne-Babaya Karşı Şefkat ve Merhamet:

Yüce Allah’ın:

“Merhametinden dolayı onlara alçak gönüllülük kanadını indir” âyeti, onlara karşı duyulacak şefkat ve merhameti onlara karşı gösterilecek alçak gönüllülüğü anlatmak için kullanılan bir istiaredir. Onlara karşı gösterilecek alçak gönüllülük, tıpkı yönetilenlerin emire, kölelerin de efendilerine gösterdikleri gibi olmalıdır. Nitekim Said b. el-Müseyyeb de buna işaret etmektedir. Yüce Allah burada, kanadın yukarı doğru kaldırıp aşağı doğru alca İtinasını, kuşun yavrusu kanadını kaldırmasına misal olarak vermektedir.

“Zül”, yumuşaklık demektir. Cumhûr bunu “zel” harfini ötreli olarak okumuştur ve buna göre bu kelime; Yumuşadı, yumuşar” kökünden gelir. Zillet, mezellet kelimeleri de buradan geldiği gibi, bu nitelikte olana da denilir.

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs ve Urve b. ez-Zübeyr ise, “zili” şeklinde “zel” harfini esreli okumuşlardır. Bu kıraat Âsım’dan da rivâyet edilmiştir ki; Kolaylıkla bilinebilen, idare olunabilen ve bu vasfı açıkça ortada bulunan binek” ifadesinden alınmadır. Bu tabir, çekilmesi, istenen tarafa götürülmesi kolay olan hayvanlar, binekler hakkında kullanılır.

Bu âyetin hükmü gereğince insanın anne ve babasına karşı sözlerinde, davranışlarında, onlara bakışında en hayırlı bir alçak gönüllülük niteliğinde olması gerekir. Onlara sert ve keskin bakmamalıdır. Çünkü böyle bir bakış onlara gazap edenin bir bakışıdır.

15. Anne-Baba’ya Merhamet:

Bu âyet-i kerimede hitap Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a olmakla birlikte maksat, onun ümmetidir. Çünkü o dönemde Hazret-i Peygamber’in anne-babası yoktu. Diğer taraftan yüce Allah’ın:

“Sana uyan mü’minlere de kanadını indir.” (eş-Şuarâ, 26/215) âyetinde ise, “alçakgönüllülük” ifadesi zikredilmemektedir. Bu âyet-i kerimede zikredilmesinin sebebi ise, hakkın büyüklüğü ve te’kid edilmesidir.

Merhametinden dolayı” âyetindeki;…den” edatı, cinsi beyan etmek içindir. Yani, alçak gönüllülük kanadının indirilmesi insanın ruhunda yer etmiş bulunan merhametten ötürü olmalıdır. Yoksa böyle bir şey İzhar edilsin diye olmamalıdır. Gayenin son noktasını ifade etmek için olması da mümkündür.

Daha sonra yüce Allah kullarına, babalarına, anneferine rahmet okumalarını, onlara dua etmelerini emretmektedir. Onlar sana nasıl merhamet etti iseler, sen de onlara öylece merhamet etmelisin. Onlar sana nasıl şefkatle davrandılarsa, sen de onlara öylece şefkatli davranmalısın. Çünkü sen küçükken, birşey bilmezken ve ihtiyaç içindeyken seni koruyup gözettiler, seni tercih ettiler, gecelerini uykusuz geçirdiler. Kendileri aç kaldılar, seni doyurdular, çıplak kaldılar, seni giydirdiler. O bakımdan, senin onlara yaptıklarının karşılığını verebilmen, ancak küçüklükteki haline onlar büyüklüklerinde ulaştıkları takdirde mümkün olabilir ve onların (vaktiyle) sana yaptıklarını sen de onlara yapabilirsin. Bununla birlikte onların bu konuda öncelikli davcanma faziletleri vardır. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Bir evladın babasına karşılığını vermesi, ancak onu köle bulup satın alması ve sonra da onu azad etmesi halinde düşünülebilir.” Müslim, Itk 25; Ebû Dâvûd, Edeb 120; Tirmizî, Birr 8; İbn Mâce, Edeb 1; Müsned, II, 230, 263, 516, 445. İleride bu hadise dair açıklamalar Meryem SÛRESİ’nde (19/92. âyet, 2, başlıkta) gelecektir.

16, Anne-Baba’ya Mağfiret Dilemek:

Yüce Allah’ın:

“Rabbim, onlar beni küçükken nasıl terbiye ettilerse…”

âyetinde özellikle terbiye etmelerinin sözkonusu edilmesi, kulun anne-babasının şefkatini, onu terbiye ederken yorgunluklarını hatırlasın diyedir. Bu, onun anne-babasına karşı şefkat ve bağlılığını daha bir artırsın, diyedir. Bütün bunlar mü’min olan anne-baba hakkındadır. Kur’ân-ı Kerîm ise, önceden de geçtiği üzere (et-Tevbe, 9/113- âyet, 2. başlık ve devamında) ötmüş müşriklere en yakın akrabalardan olsalar dahi, mağfiret dilemeyi yasaklamış bulunmaktadır. İbn Abbâs ve Katade’den ise bütün bunların:

“O çılgın ateşlikler oldukları açıkça ortaya çıktıktan sonra akrabaları dahi olsalar müşriklere Peygamberin de mü’minlerin de mağfiret dilemeleri olur şey değildir” (et-Tevbe, 9/113) âyeti ile bütün bunlar nesh edilmiştir. Buna göre müslüman bir kimsenin anne-babası eğer zırnmi iseler, Allah’ın burada ona kendisine emrettiği şekilde onlara karşı davranır. Ancak, küfür üzere öldükten sonra onlara Allah’tan rahmet dileyemez. Çünkü sözü geçen âyet-i kerîme ile yalnızca bu nesh edilmiştir.

Şöyle de denilmiştir: Bu âyet, neshe konu olacak bir yer değildir. Çünkü, -önceden de geçtiği gibi- burada sözkonusu edilen, hayatta kaldıkları sürece müşrik anne ve babaya dünyada rahmet ile dua etmektir. Yahut da bu âyetin (et-Tevbe Sûresi’ndeki âyetin) umumî ifadesi öbürü ile tahsis edilmiştir ve âhiret için rahmet kastedilmemiştir. Özellikle de yüce Allah’ın:

“Rabbim… Sen de onlara öyle merhamet et” âyetinin Sa’d b. Ebi Vakkas hakkında indiği de söylenmiştir. Çünkü o, İslâm’a girdikten sonra, annesi de kendisini elbisesiz vaziyetle güneşte kızmış taşlar üzerine almıştı. Durum Hazret-i Sa’d’a anlatılınca o da: Ölürse ölsün demişti, bunun üzerine bu âyet-i kerîme inmiştir.

Âyet-i kerimenin müslüman olan anne-babaya dua etmek hakkında hususi olduğu da söylenmiştir. Doğrusu, önceden de belirttiğimiz gibi, âyetin umum ifade ettiğidir. İbn Abbâs da şöyle demektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim anne-babasını razı ederek akşamı eder ve öylece sabahı ederse o, cennetle açılmış iki kapısı bulunduğu halde akşamı ve sabahı etmiş olur. Eğer onlardan birisini razı etmişse bir kapısı bulunur. Kim de anne-babasını kızdırarak akşam ve sabah edecek olursa o da, cehennem ateşine giden açık iki kapısı bulunarak akşam ve sabahı eder. Onlardan birisini kızdırmışsa bir kapısı bulunur.” Bir adam: Ey Allah’ın Rasûlü! Anne-babası ona zulmederse de mi? diye sorunca, Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Anne-babası ona zulmetse dahi, anne-babası ona zulmetse dahi, anne-babası ona zulmetse dahi” diye buyurdu, Süyûtî, ed-Durru’l-Msnsûr, V, 268.

Biz, Câbir b. Abdullah (radıyallahü anh)’dan, muttasıl bir isnad ile şöyle dediğini rivâyet etmekteyiz: Bir adam, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip şöyle dedi: Ey Allah’ın Rasûlü, babam benim malımı aldı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Babanı bana getir” dedi. Cibril (aleyhisselâm), Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a inerek şöyle dedi: “Aziz ve celil olan Allah sana selam söylüyor ve sana şöyle diyor: O yaşlı adam yanına gelecek olursa, sen ona kulaklarının işitmediği, fakat içinde söylemiş olduğu bir şeyi sor.” Yaşlı adam gelince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona şöyle sordu: “Neden senin oğlun seni şikâyet ediyor? Sen onun malını almak mı istiyorsun?” Yaşlı adam: Ona sor ey Allah’ın Rasûlü. Ben, ondan islediğim o malı ya halalarından birisine, ya teyzelerinden birisine, ya kendime harcamayacak mıyım? Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurdu: “Hadi sen bunları bir kenara bırak da, senin kulaklarının işitmediği, fakat içinde söylediğin bir şeyi bana haber ver!” Yaşlı adam şöyle dedi: Allah’a yemin olsun, ey Allah’ın Rasûlü! Yüce Allah, sana olan kesin inancımızı artırıp durmakladır. Ben, gerçekten içimde bir şey söyledim ama, kulaklarım daha onu işitmiş değildir. Hazret-i Peygamber: “Haydi söyle ben de dinleyeyim” diye buyuranca adam (şu beyitleri) söyledi:

“Yeni doğmuş bir bebekken seni besledim.

Gençken de senin ihtiyaçlarını karşıladım.

Senin için kazandıklarımdan ardı arkasına sen içip durdun.

Bir gece, hastalığıyla misafirin olsa eğer, benim gecem

Senin o hastalığın dolayısıyla ancak uykusuz geçer ve yerimde rahat edemem.

Sanki sana isabet eden, senden Önce bana isabet etmiş de o bakımdan

Göz yaşlarım durmayıp akıyordu.

Senin helâk oluşundan dolayı korkup duruyordum ve şüphesiz ki ben,

Ölüm vaktinin tayin edilmiş olduğunu da bilmekteyim.

Nihayet senden birşeyler umduğum bu yaşına ulaştığın vakit

Bana verdiğin karşılık, bir sertlik ve bir kabalık oldu.

Sanki nimetler verip lütufta bulunan senmişsin gibi.

Ah! Keşke benim babalık hakkıma riâyet etmesen bile,

Hiç olmazsa yakın komşunun yaptığını yapabilseydin

Ve bana komşuluk hakkını verip de senin olmayan bir maldan

Bana karşı cimrilik etmeseydin.”

Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) oğlunun yaka tarafından elbiselerini yakalayarak şöyle dedi: “Sen de, malın da babana aitsiniz.” et-Taberânî dedi ki: el-Lahmî bu hadisi, İbnü’l-Munkedir’den bu şekilde tamam olarak ve şiir ile birlikte yalnızca bu sened ile rivâyet etmektedir. Bunu da Ubeydullah b. Halasa münferiden rivâyet etmiştir. Taberânî, el-Mu’cemu’s-Sağîr, s. 392-2; el-Mu’cemu’l-Kebir, VII, 293-295.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Rabbin, yalnız O’na ibadet etmenizi ve anne-babaya iyilik etmenizi emretti. Onlardan biri ya da her ikisi senin yanında yaşlanırsa, onlara “öf” bile deme ve onları azarlama; onlara güzel söz söyle.

Diyanet Vakfı
Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi, ana-babanıza da iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine «of!» bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel söz söyle.

Kurtubi Tefsiri
Rabbin şunları hükmetti: Kendisinden başkasına ibadet etmeyin. Anne ve babaya iyi davranın. Eğer onlardan biri veya ikisi yanında ihtiyarlığa ererse sakın onlara öf deme. Onları azarlama, onlara tatlı ve güzel söz söyle.

Bu âyete dair açıklamalarımızı onaltı başlık halinde sunacağız:

1. Allah’ın Hükmü ve “Kadâ” Kelimesinin Anlamları:

“Rabbin şunları hükmetti.” Yani, bağlayıcı ve vacip olmak üzere emretti. İbn Abbâs, el-Hasen ve Katade şöyle demişlerdir: Bu hüküm, kazaî bir hüküm değil; emir vermek anlamındaki bir hükümdür.

İbn Mes’ûd’un Mushafında ise Tavsiye etti…” şeklindedir. Bu, aynı zamanda İbn Mes’ûd’un arkadaşlarının da, İbn Abbâs, Ali ve diğerlerinin de kıraatidir. Ubey b. Ka’b’ın nezdinde de böyledir. İbn Abbâs der ki: Bu âyet aslında; Ve Rabbin şunları tavsiye etti” şeklinde olup, iki vav’dan birisi (diğerine) bitiştiğinden dolayı Rabbin şunları hükmetti” diye okunmuştur. Çünkü eğer bu Allah’ın takdiri anlamında bir hükmü olsaydı, hiç bir kimsenin Allah’a asi olmaması gerekirdi. ed-Dahhâk da der ki: Mushaf in yazılışı esnasında “vav” ile “sad” birbirine karışarak; Vasiyet etti” kelimesi; Hükmetti” şeklinde tashif (hat itibariyle yakın kelimelerde benzer harflerden birini diğerinin yanına yazmak) olmuştur.

Ebû Hatim İbn Abbâs’tan ed-Dahhâk’ın görüşüne benzer bir söz nakletmektedir. Meymun b. Mehran’ın şöyle dediği nakledilmektedir: Hiç şüphesiz İbn Abbâs’ın bu görüşü, bir nûr ve bir aydınlığa sahiptir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“O, dinden Nûh’a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi… size de şeriat yaptı.” (eş-Şura, 42/13) Diğer taraftan Ebû Hatim, İbn Abbâs’ın böyle bir sözü söylemiş olduğunu kabul etmemekte ve şöyle demektedir: Biz bu görüşü kabul edecek olursak, zındıklar elimizdeki mushafa dil uzatırlar. Diğer taraftan dil bilgini ilim adamlarımız ve başkaları da şöyle demektedir: “Kaza (hüküm vermek) sözlükte bir kaç anlamda kullanılır: Birisi emretmek anlamındadır. Yüce Allah’ın: “Rabbin şunları hükmetti (emretti): Kendisinden başkasına ibadet etmeyin” âyetinde hükmetmek, emir vermek anlamındadır. Bir diğer anlamı yaratmaktır. Yüce Allah’ın:

“Böylece onları yedi gök olmak üzere yarattı.” (Fussilet, 41/12) Görüldüğü gibi burada “kaza” kelimesi, halketti, yarattı, anlamındadır. Bir diğer anlamı hükmetmek, hüküm vermek anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“İstediğin hükmü ver.”(Tâ-Hâ, 20/72) Yani, ne hükmedeceksen et, demektir. Yine bu kelime, işi bitirmek anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“İşte hakkında sorduğunuz iş olup bitmiştir” (Yusuf, 12/41) âyetinde olduğu gibi. Yani bu işiniz (böylece) olup bitmiştir, demektir. Yüce Allah’ın:

“Menâsikinizi bitirince” (el-Bakara, 2/200.) âyeti ile:

“Namaz bittiğinde” (el-Cuma, 62/10) âyeti da böyledir. İrade etmek, dilemek anlamında da kullanılır. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Bir işe hükmedince, ona yalnızca ol der, o da oluverir.” (Ali-İmrân, 3/47) Ahid anlamında da kullanılır. Yüce Allah’ın:

“Biz, Mûsa’ya o âyeti vahyettiğimizde sen batı tarafında değildin” (el-Kasas, 28/44) âyetinde olduğu gibi.

“Kaza” kelimesinin bütün bu anlamlara gelme ihtimali olduğuna göre, masiyetlerin Allah’ın kazası (hükmü) ile olduğunu söylemek câiz olmaz. Çünkü şayet bu kelime ile “emretmek” kastedilecek olursa, böyle bir şeyin kabul olunmayacağında görüş ayrılığı yoktur. Çünkü’yüce Allah masiyetlerin işlenmesini emretmiş değildir. Çünkü O, fahşâyı (kötülükleri, hayasızlığı) emr etmez.

Zekeriya b. Sellâm dedi ki: Bir kişi, el-Hasen’e gelerek, hanımını üç talâk ile boşadığını söyledi. Ona: Sen, hem Rabbine asi oldun, hem de hanımın senden bâin talâk ile boş oldu, dedi. Adam: Allah bunu benim hakkımda böylece hükmetmiştir (kaza etmiştir) deyince, fasüı bir kişi olan el-Hasen ona şöyle dedi: Hayır, Allah böyle bir şeyi hükmetmiş (kaza etmiş) değildir. Yani Allah bunu emretmemiştir, diyerek şu: “Rabbin şunları hükmetti: Kendisinden başkasına ibadet etmeyin…” âyetini okudu.

2. Anne Babaya İyi Davranmanın Önemi:

Şanı yüce Allah kullarına, kendisine ibadet edip kendisini tevhid etmelerini emretmiş, anne ve babaya İyilikte bulunmayı da bununla birlikte zikretmiştir. Tıpkı onlara şükretmeyİ kendi yüce zatına şükretmekle birlikte zikrettiği gibi. O hem:

“Rabbin şunları hükmetti: Kendisinden başkasına ibadet etmeyin, anne ve babaya iyi davranın” diye, hem de:

“Bana ve ana-babana şükret. Dönüş yalnız Banadır” (Lukman, 31/14) diye buyurmaktadır.

Sahih’-i Buhârî’de, Abdullah b. Mes’ûd’dan şöyle dediği nakledilmektedir Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Aziz ve celil olan Allah’ın en sevdiği amel hangisidir, diye sordum, o: “Vaktinde kılınan namazdır” diye buyurdu. Sonra hangisidir, diye sordum, “Anne-babaya iyilik yapmaktır” diye buyurdu. Ben: Sonra hangisidir diye sordum, o da: “Allah yolunda cihaddır” dedi. Buhârî, Mevakîtu’s-Salât 5, Cihâd 1, Edeb 1, Tevhid 48; Müslim, Îman 137-139; Tirmizî, Salât 13, Birr 2; Nesâî, Mevâkît Slj Müsned, I, 409-410, 418, 421, 444, 448, 451.

Böylelikle Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), anne-babaya iyilik yapmanın, İslâm’ın en büyük direklerinden birisi olan namazdan sonra amellerin en faziletlisi olduğunu haber vermekte ve bunu tertip ve mühlet anlamını veren “sümme; sonra” ile sıralamış bulunmaktadır.

3. Anne-Baba’ya Sövülmesine Sebep Teşkil Etmemek, Onlara Kötü Davranmamak:

Anne-babanın sövülmesine sebep olmamak, onlara kötü davranmamak anne-babaya iyilik yapmak ve iyi davranmak çerçevesi içerisindedir. Çünkü bunların aksini yapmanın büyük günahlardan olduğunda görüş ayrılığı yoktur. Bu husustaki sabit sünnet de böylece varid olmuştur. Nitekim Müslim’in Sahih’inde Abdullah b. Amr’dan rivâyete göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kişinin anne babasına sövmesi büyük günahlardandır.” Ey Allah’ın Rasûlü, hiç bir kimse anne babasına söver mi? diye sormaları üzerine o şöyle buyurdu: “Evet, bir başkasının babasına söver, o da onun babasına söver. Başkasının annesine söver, o da onun annesine söver.” Müslim, İmnn 146; Tirmizî, Birr 4: Müsned, II, 164,

4. Anne-Baha’nın Câiz olan Taleplerine Muhalefet Etmemek:

Anne-babanın, câiz olan istek ve maksatlarında muhalefet etmek anne babaya kötü davranma çerçevesindedir. Nitekim onların maksatlarına uygun hareket etmek de onlara iyilikte bulunmaktır, Buna göre anne-baba yahut onlardan herhangi birisi çocuklarına, kendilerine itaat edilmesi vacip olan bir işi emredecek olursa ve eğer bu emir masiyeti gerektirmiyor İse, o emr olunan husus aslı itibariyle mubah kabilinden olsa bile, onlara itaat etmek vacip olur. Mendup kabilinden olması halinde de durum böyledir. Bazı kimselerin kanaatine göre ise, onların mubah emirleri, çocuk hakkında o emrin mendup olmasını gerektirir. Mendubu emretmeleri ise, o emrin mendupluğundaki tekidi daha bir artırır.

5. Ebeveynin İsteklerine İtaate Bir Örnek:

Tirmizî, İbn Ömer’den şöyle dediğini rivâyet eder: Nikâhım altında sevdiğim bir kadın vardı. Babam ise ondan hoşlanmıyordu. Bana, onu boşamamı emrettiği halde ben kabul etmedim. Durumu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a açınca o şöyle buyurdu: “Ey Ömer’in oğlu Abdullah! Hanımını boşa.” (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, Talâk 13; Ebû Dâvûd, Edeb 120: İbn Mâce, Talâk 36; Müsned, 51, 42, 53, 157.

6. Anne İle Babanın Hakları Arasında Bir Karşılaştırma:

Sahih’in rivâyetine göre Ebû Hüreyre şöyle demiş: Bir adam, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek şöyle sordu: Benim güzel sohbet ve arkadaşlığıma insanlar arasında en lâyık kimdir? Peygamber: “Annendir” diye buyurdu. Sonra kimdir, diye sorunca, Hazret-i Peygamber; “Sonra yine annendir” diye buyurdu. Adam: Sonra kimdir, diye sorunca, Hazret-i Peygamber yine: “Sonra yine annendir” diye buyurdu. Adam, sonra kimdir diye sorunca, bu sefer Hazret-i Peygamber: “Sonra babandır” diye buyurdu. Buhârî, Edeb 2: Müslim, Birr 1, 2; Tirmizî, Birr 1; İbn Mâce, Ecieb 1; Müsned, II, 327-328, 391.

İşte bu Hadîs-i şerîf, anneyi sevip ona şefkat göstermenin baba sevgisinin Üç misli olması gerektiğine delildir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) anneyi üç defa, babayı da dördüncüsünde yalnızca bir defa söz konusu etmiştir. Şimdi bu husus bu şekilde anlaşıldığı gibi, esasen vakıa da buna tanıklık etmektedir. Şöyle ki: Hamileliğin zorluğu, doğumun zorluğu, süt emzirme ve terbiye zorluğu yalnızca annenin çektiği zorluklardır. Babanın bu zorluklarla bir İlgisi yoktur. İşte bu üç aşamada babanın herhangi bir katkısı bulunmamaktadır,

Malik’ten de rivâyet edildiğine göre, adamın birisi ona şöyle demiş: Benim babam Sudan’da bulunuyor. Bana, yanıma gel diye mektup yazdı. Annem ise benim gitmemi engelliyor. Bu sefer İmâm Mâlik: Babana itaat et, annene de asi olma, dedi.

Malik’in bu sözlerinden, onun her ikisine de itaat edilmesinin eşit olduğu kanaatine sahip olduğu anlaşılmaktadır.

el-Leys (b. Sa’d)’a da bu mesele hakkında sorulunca, o da anneye itaati emretmiş ve annenin ebeveyne gösterilecek itaat ve iyi davranışın Üçte ikisi miktarda sahip oluduğunu ileri sürmüştür. Ebû Hüreyre’nin rivâyet ettiği hadis ise annenin, ebeveyne gösterilmesi gereken itaat ve iyiliğin dörtte üçüne sahip olduğuna delildir. Ve bu, bu konuda muhalif kanaate sahip olanlara karşı da bir delildir. el-Muhasibi “Kitabu’r Riâye”de ebeveyne gösterilmesi gereken iyilik ve itaatin, dörtte üçünün annenin hakkı, dörtte birinin de babanın hakkı olduğu hususunda İlim adamları arasında hiç bir görüş ayrılığı bulunmadığını iddia etmektedir. Bu, Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) yoluyla rivâyet edilen hadisin muktezasına göre ileri sürülmüş bir görüştür. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

7. Anne ve Baba Kâfir İseler:

Anne babaya iyi davranmak müslüman olmaları haline mahsus değildir. Aksine, anne-baba kâfir iseler dahi evlatları onlara iyi davranır ve eğer onların zimmet ve benzeri ahidleri var ise, iyi muamelede bulunur. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Sizinle din hususunda Savaşmamış, sizi yurtlarınızdan çıkarmamış olanlara iyilik yapmanızı… Allah size yasaklamaz.” (el-Mümtehine, 60/8)

Buhârî’nin Sahih’inde de Esma (radıyallahü anha)’dan şöyle dediği nakledilmektedir: Kureyşliler, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile antlaşma yaptıkları sırada banş süresi içerisinde annem, babası ile birlikte müşrik olduğu halde yanıma geldi. Ben, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a durumu sorup şöyle dedim: Annem benim ona iyilikte bulunmam ümidi ile yanıma geldi. Ona iyilikte bulunayım mı, onu gözeteyim mi? O: “Evet, ona iyilikte bulun, onu gözet” diye buyurdu. Buhârî, Cizye 18, Edeb 8; Müslim, Zekât 50, Hibe 29; Ebû Dâvûd, Zekât 34; Müsned, VI, 544, 347.

Yine Hazret-i Esma’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde annem, benim kendisine iyilik yapmam ümidiyle yanıma geldi. Ben, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a; Ona iyilikte bulunayım mı, akrabalık bağını gözeteyim mı? diye sordum. O: “Evet” diye buyurdu. Buhârî, Edeb 7; Müslim, Zekât 49.

İbn Uyeyne dedi ki: Aziz ve celil olan Allah da onun hakkında:

“Sizinle din hususunda Savaşmamış… olanlara adaletli davranmanıza Allah size yasaklamaz” (el-Mümtahine, 60/8) âyetini indirdi. Buhârî, Edeb 7. Birincisi muallaktır, ikincisi ise müsneddir. Meıhıun Kurlubî, bu sözleriyle her iki hadisi kastediyorsa, ikisi de müsneddir.

8. Cihad İçin Anne-Babanın İzni:

Anne babaya iyilikte bulunmak, onlara karşı iyi davranmanın kapsamına -eğer cihad farz-ı ayn değilse- onların iznini almadan cihad etmemek de vardır. Sahih’te, Abdullah b. Amr’ın şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Bir adam, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in yanına gelerek, cihad etmek için ondan izin istedi. Hazret-i Peygamber: “Annen baban hayatta mıdır?” diye sordu. O, evet deyince Hazret-i Peygamber: “Sen onlar hakkında (onlara iyilik yapmak suretiyle) cihad et.” diye buyurdu. Bu, Müslim’in lâfzıdır. Buhârî, Cihâd 138, Edeb 3; Müslim, Birr 5; Ebû Dâvûd, Cihâc) 31; Nesâî, CiVıâd 5: Müsned, II, 165, 188. 193, 197, 221.

Sahih’in dışındaki hadis kitaplarında da şöyle demektedir: Evet, ve onları ben ağlıyor bırakıp geldim. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Git, onları ağlattığın gibi güldür.” Ebû Dâvûd, Cihâd 31; Nesâi, Bey al 10; İbn Mâce, Cihâd 12; Müsned, II, 160, 194, 198. Bir başka rivâyette de şöyle denilmektedir: “Senin, annen baban ile birlikte onların (yanlarındaki) yatakta uyuman, onların seninle gülüşüp seninle oynaşmaları, senin için benimle cihad etmenden daha faziletlidir.” Bunu da İbn Huveyzimendad nakletmektedir. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 263.

Buhârî bu hadisi “Birrü’l-Valideyn” (Anne-Babaya İyi Davranmak) bölümünde şu lâfızlarla zikretmektedir: Bize Ebû Nuaym haber verdi. Bize Süfyan, Atâ b. es-Saib’den haber verdi. O, babasından, o, Abdullah b. Amr’dan dedi ki: Bir adam, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, hicret etmek üzere bey’at etmeye geldi. Ancak bu sırada anne-babasını ağlar bırakıp gelmişti. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Onların yanlarına dön ve onları ağlattığın gibi güldür.” Buhârî. el-Edebtı’l-Müfred, Lübnan tarihsiz, s. 5

İbnü’l-Münzir dedi ki: Bu Hadîs-i şerîf nefir (farz-ı ayın olan seberberlik çağrısı) vuku bulmadığı sürece anne babanın izni olmaksızın cihada çıkmanın yasaklığını ihtiva etmektedir. Eğer nefir söz konusu olursa, o takdirde zaten herkesin cihada çıkması vacip olur. Bu husus Ebû Katade yoluyla gelen hadiste gayet açıktır. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), kumandanlar ordusunu (Mute ordusunu) gönderdi… Bu arada Zeyd b. Harise, Cafer b. Ebi Talib ve ibn Revâha’nın başından geçenleri de söz konusu etmekle birlikte, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın münadisinin bundan sonra: Topluca namaza! diye nida etmesi üzerine herkesin toplandığını da söz konusu etti. Bunun üzerine (Hazret-i Peygamber) Allah’a hamd-ü senada bulunduktan sonra şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Haydi çıkınız, kardeşlerinizin yardımına koşunuz. Hiç kimse de geri kalmasın.” Bunun üzerine, oldukça sıcak bir günde insanlar piyade olarak ve binekli olarak Savaşa katılmak üzere yola çıktılar. Müsned, V, 299, 301.

İşte Hazret-i Peygamber’in: “Kardeşlerinize yardımcı olmak üzere çıkınız” diye buyurması, cihaddan geri kalmak hususunda mazur görülebilmenin nefir (umumi seferberlik) çağrısı söz konusu olmadığı hallerde olacağına delildir. Diğer taraftan Hazret-i Peygamber’in: “Ama hep birlikte Savaşa çıkmanız İstenirse, hep birlikte Savaşa çıkınız” Buhârî, Cezâus-Sayd 10, Cihâd 1″, 27, 194, Cizye 22; Müslim, Hacc 445, İmâre 85: Ebû Dâvûd, Cihâd 2; Tirmizî, Siyer 33; Nesâî, Bey’at 15: İbn Mâce, Cihâd 9. Dârimî, Siyer 69: Müsned, I, 226, 266, 316, 355, 111, 401, VI, 466 hadisi de bununla birlikle aynı gerçeği dile getirmektedir.

Derim ki: Bu Hadîs-i şerîflerde şuna da delil vardır: Farzlar, yahutmenduplareğer bir arada bulunacak olursa, bunlar arasından daha önemli olana öncelik tanınır. Ru anlamdaki açıklamaları el-Muhasibi, “Kitabu’r-Riâye” adlı eserinde yeterince açıklamış bulunmaktadır.

9. Cihada Çıkmak İçin Müşrik Anne ve Babanın İzni Alınır mı:

Cihad farz-ı kifaye ise, kişinin cihada katılmak için müşrik anne-babasının iznini alıp almayacağı hususunda ilim adamları, farklı görüşlere sahiptirler. es-Scvrî, onların İznini almaksızın gazaya gitmez, der. Şâfiî ise: Onların iznini almaksızın gazaya gidebileceğini söylemiştir.

İbnü’l-Münzir de şöyle demektedir: Dedeler de babalar gibidir, nineler de anneler gibidir. O bakımdan kişi yine onların iznini almaksızın gazaya çıkamaz. Ben, onlar dışında kardeşler ve sair akrabaların da iznini almayı gerektiren herhangi bir delil bilmiyorum. Ama Tavus, kız kardeşlerin ihtiyaçlarını karşılamanın, Allah yolunda cihaddan daha faziletli olduğu görüşünde idi.

10, Anne Babanın Sevdiklerini Gözetmek;

Anne babanın sevdikleri kimseleri gözetmek de anne-babaya iyiliğin tamamlayıcı unsurlarındandır, Çünkü Sahih’te İbn Ömer’den şöyle dediği nakledilmektedir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Hiç şüphesiz bir kimsenin babasının sevdiği kimseleri babasının vefatından sonra gözetmesi de ona karşı İyi davranmanın en ileri derecesidir.” Müslim, Birr 11-13; Ebû Dâvûd, Edeb 120; Tirmizî, Birr 5: Müsned, II, 88, 91, 97, 111

Ebû Useyd -ki, Bedir’e katılmışlardandır- şöyle demektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte oturuyordum. Ona, Ensar’dan bir adam geldi ve şöyle dedi; Ey Allah’ın Rasûlü! Annem ve bababım vefat etmesinden sonra benini onlara karşı iyi davranışım olarak sayılacak ve yapabileceğim bir iyiliğim kaldı mı? Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Evet, onlara dua edersin, onlara mağfiret dilersin. Onlardan sonra onların verdikleri sözleri yerine getirirsin, arkadaşlarına ikramda bulunursun. Ancak onlar vasıtasıyla mevcut bulunan akrabalık bağlarını da gözetirsin. İşte geriye senin üzerinde kalanlar bunlardır.” Ebû Dâvûd. Ucleb 120; İbn Mâce, Edeb 2; Müsned, IH, 498.

Hazret-i Peygamber de, Hazret-i Hatice’ye karşı iyi davranmak, ona vefakârlık göstermek kastıyla -hanımı olduğu halde- hanımının arkadaşlarına hediyeler gönderirdi. Ya anne-baba hakkında ne düşünülebilir!

11. Anne Babanın Çocuğu Yanında Yaşlanması Hali:

Yüce Allah:

“Eğer onlardan biri veya ikisi yanında ihtiyarlığa ererse”

âyeti ile, özellikle onların yaşlanma hallerini söz konusu etmiştir. Çünkü bu, zayıflıkları ve yaşlılıkları dolayısıyla durumlarında meydana gelen değişiklikten ötürü anne-babanın, evlatlarının iyiliklerine daha çok muhtaç oldukları bir durumdur. Yüce Allah, böyle bir durumda onların hallerine gereken riâyeti ve titizliği, daha önce emretmiş olduğu dereceden daha ileri boyutlarda emretmektedir. Çünkü böyle bir durumda anne-baba, çocuklarının bakımına muhtaç düşerler. Yaşlılık halinde anne-babanın, çocuklarının bakımına ihtiyaçları, çocuğun küçüklüğünde onların bakımına duyduğu ihtiyaca benzer. O bakımdan yüce Allah bu âyette özellikle bu hali söz konusu etmektedir.

Aynı şekilde kişinin uzun bir süre böyle kalması, âdeta onun bu durumun istiskal etme (ağır bulma, zor görmeye sebep olur) kişiyi usandırır ve çokça sıkıntısı artar. Anne-babasına karşı gazabı su yüzüne çıkar, onlara karşı Öfkelenir, evlatları olmasına rağmen ve dine bağlılığın azlığından ötürü onlara karşı kötü davranmaya kalkışır, Kişinin, hoşlan mayısının açığa çıktığı asgari hal İse, sıkıntıdan dolayı tekrarlayıp duran solumasıdır. Yüce Allah ise onlara yumuşak nitelikte sözler söylemeyi ve onlara öylece karşılık vermeyi, bu sözünün de her türlü kusurdan arınmış olmasını emrederek: “Sakın onlara öf deme, onları azarlama, onlara tatlı ve güzel söz söyle” diye buyurmaktadır.

Müslim, Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Burnu yere sürtülsün, burnu yere sürtülsün, burnu yere sürtülsün.” Kim ey Allah’ın Rasûlü! diye soruldu, o da şöyle buyurdu: “Yaşlılık halinde ebeveyninden birisi yahut ikisi yanında bulunup da sonra buna rağmen cennete giremeyen kişinin.” Müslim, Birr 9, 10; Müsned, II, 346.

Buhârî de: “Anne babaya iyilik” bahsinde şöyle demektedir: Bize Müsedded anlattı. Bize, Bişr b. el-Mufaddal anlattı, bize Abdurrahman b. İshak anlattı. O, Ebû Said el-Makburi’den, o, Ebû Hüreyre’den, o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan dedi ki: “Yanında anıldığım halde bana selat (ve selam) getirmeyen adamın burnu yere sürtülsün, Anne-babası yahut onlardan birisi yaşlılık halinde yetişip de onlar vasıtasıyla cennete girmeyen kişinin de burnu yere sürtülsün. Ramazana erişip de sonra kendisine mağfiret olunmadığı halde Ramazan ayını bitiren kişinin de burnu yere sürtülsün.” Tirmizî, Deavflt 100; Müsned, II, 254.

Bize İbn Ebi Üveys anlattı. Bana kardeşim, Süleyman b. Bilal’den anlattı. O, Muhammed b. Hilal’den, o, Sa’d b. İshak b. Ka’b b. Ucre es-Sâlimî’den, o babası (radıyallahü anh)’dan dedi ki: Ka’b b. Ucre (radıyallahü anh) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Minber’in yanında hazır bulununuz.” Hazret-i Peygamber (hücresinden) çıkınca minbere çıktı. Minberin ilk basamağına çıktığında: “Amin” dedi, sonra ikincisine çıktı yine: “Amin” dedi, sonra üçüncüsüne çıktı, yine: “Amin” dedi. Konuşmasını bitirip minberden indiğinde biz: Ey Allah’ın Rasûlü, dedik. Bugün senden biz öyle bir söz işittik ki, daha önce bunu söylediğini hiç işitmemiştik. Hazret-i Peygamber: “Dediğimi duydunuz mu?” diye buyurdu, bizler: Evet dedik. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “O, Cibril (aleyhisselâm)’dır. Önüme çıktı ve şöyle dedi: Ramazana yetişip de kendisine mağfiret olunmadan bu ayı bitiren kişi Allah’ın rahmetinden uzak kılınsın. Ben de: Âmin dedim. Yine ikinci basamağa çıktığımda: Yanında senin adın anılıp da sana selât (ve selam) getirmeyen kişi de (Allah’ın rahmetinden) uzak olsun, dedi, ben de: Âmîn dedim. Üçüncüsüne çıktığımda: Yanında anne-babası, yahut onlardan birisi yaşlanıp da onlar sebebiyle cennete giremeyen kişi (Allah’ın rahmetinden) uzak düşsün, dedi, ben de; Âmin dedim.” İbn Kesîr, V, 62

Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Seleme b. Verdân anlattı (dedi ki): Enes (radıyallahü anh)’ı şöyle derken dinledim: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) minberin bir basamağını çıktı, âmin dedi. Sonra bir basamak daha çıktı yine: Âmin dedi, sonra bir basamak daha çıktı yine: Âmin dedi. Sonra, minberin üzerine çıkıp oturdu. Ashabı ona; Ey Allah’ın Rasûlü! Ne diye âmin dedin diye sordular, o da şöyle buyurdu: “Bana Cibril (aleyhisselâm) geldi ve dedi ki: Yanında adın anıldığı halde sana salât (ve selâm) getirmeyen kişinin burnu yere sürtülsün. Ben, âmin dedim. Yine anne-babasına yahut onlardan birisine yetiştiği halde onlar sebebiyle cennete giremeyen kişinin de burnu yere sürtülsün dedi, ben de âmin dedim” diyerek hadisin geri kalan bölümlerini zikretti. İbn Kesîr, V, 63

O halde mutlu olan kişi, anne-babaya iyilik yapma firsatını ganimet bilerek bu konuda elini çabuk tutan; böylelikle onların ölümünden sonra fırsatı elinden kaçırmamaya gayret eden kişidir. Çünkü fırsat elinden kaçacak olursa, bundan dolayı pişman olur. Bedbaht olan kişi, onlara karşı kötü davranandır, özellikle de onlara iyilik yapma emri o kişiye ulaşmış ise.

12. Anne-Baba’ya Tahammülün Ölçüsü:

“Onlara öf deme!” Yani, onlara bir sıkıntı ifade edecek en ufak bir söz söyleme. Ebû Recâ el-Utaridi’den şöyle dediği nakledilmektedir: Of, bayağı, basit ve gizli söylenen sözdür. Mücahid de der ki: Yani sen yaştı olandan, küçükken senden gördükleri küçük ve büyük necasetlerini görecek olsan bile, onları tiksinti verici görüp de öf dahi deme. Ancak âyet-i kerîme bundan daha umumidir. “Of” ile “tur” aslında tırnakların pislikleridir. Bu şekilde tiksinti veren ve istiskal olunan her bir şeye “öf ona” denilir.

el-Ezherî der ki: Tut, aynı zamanda önemsiz ve basit şey demektir. Burada bu kelime; şeklinde tenvinli ve esreli olarak okunmuştur. Nitekim bu tür ses ifade eden sözler de esreli ve lenvinli okunur. Mesela kişi; ” Sus ve vazgeç” denilir.

Bu kelime “hemze” esreli olarak ve hemze ötreli “fe” harfi sakin olarak; İle, şeklinde “fe” harfi şeddesiz olmak üzere on şekilde kullanılır. Hadiste de; “Elbisesinin bir ucunu burnunun üzerine bıraktı, sonra da uf, uf dedi” İbnu’l-Esir. en-Nîhâye, I, 55. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, , İstiskaa 9 denilmektedir. Ebû Bekir dedi ki: Bu, alınan kokudan tiksinildiğini ifade eder.

Kimisi de bu kelimenin, az ve önemsiz görmek anlamında olduğunu ve bunun, az demek olan; den geldiğini söylemiştir. el-Kutebî der ki: Bu kelimenin aslı, senin üzerine düşen kül, toprak ve buna. benzer şeyleri üflemekten ve yine bir yerde oturmak isterken, orada rahatsızlık verici şeyleri izale etmek kastıyla üflemekten gelmektedir. O bakımdan bu kelime ağır karşılanan her şey için söylenir olmuştur. Ebû Amr b. el-Âlâ der ki: Of, tırnaklar arasındaki kire, tuf ise kesilen tırnaklara denilir.

ez-Zeccâc der ki: Of, pislik demektir. el-Esmaî de şöyle demektedir: Of kulak pisliği, tuf ise tırnak pisliğidir. Bu kelime çokça kullanılarak sonunda rahatsızlık duyulan her bir şey hakkında kullanılır olmuştur.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dan da şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Eğer yüce Allah, anne-babaya kötü davranmak hususunda “öf” den daha bayağı bir şey olsaydı, elbetteki onu da zikrederdi. Buraya kadar ve: Zikrederdi” yerine “lüinım ederdi”: Süyûtî, ed Durru’l-Mensûr, V. 258 O bakımdan iyi davranan kişi, yapmak istediği şekilde yapsın. O, asla cehenneme girmeyecektir. Anne babasına kötü davranan kişi de istediği şekilde amelde bulunsun, o asla cennete girmeyecektir.”

İlim adamlarımız derler ki: Anne-babaya öf demenin en kötü ve adi bir şey olması, onları red ve inkâr etmenin, nimete karşı nankörlük oluşundan, terbiyeyi red ediş ve yüce Allah’ın Kur’ân-ı Kerîm’de tavsiyeyi kabul etmeyiş oluşundan dolayıdır. “Öf” kelimesi, reddedilen, kabul olunmayan her şeye karşı söylenen bir sözdür. Bundan dolayı İbrahim (aleyhisselâm) da kavmine:

“Uf size ve sizin Allah’tan başka taptıklarınıza!” (el-Enbiya, 21/67) Yani, hem sizi kabul etmeyip reddediyorum, hem de sizinle birlikteki bu putları, demiştir.

13. Anne-Baba’yı Azarlamamak:

Yüce Allah’ın; “Onları azarlama” âyetindeki; Azar” şiddetle reddetmek ve kaba davranmak demektir.

Onlara tatlı ve güzel söz söyle” yumuşak ve incelikli söz söyle. Babacığım, anneciğim deyip onları isimleriyle zikretmeyerek, künyeleriyle onları çağırmamak gibi. Bu açıklamayı Atâ yapmıştır. İbn Beddâh et-Tucibi de der ki: Ben, Said b. el-Müseyyeb’e şöyle dedim: Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan anne babaya iyilik ile ilgili her bir hususun ne manaya geldiğini biliyorum. Bundan tek istisna, yüce Allah’ın:

“Onlara tatlı ve güzel söz söyle” âyetidir. Bu kavl-i kerimin mahiyeti nedir? İbn Müseyyeb dedi ki: Bu, uslu bir kölenin, kaba ve haşin efendisine karşı söyleyeceği sözler demektir.

Allah ile birlikte başka bir ilah edinme ki kınanmış ve yalnız bırakılmış olasın.

Diyanet Vakfı
Allah ile birlikte bir ilah daha tanıma! Sonra kınanmış ve kendi başına terkedilmiş olarak kalırsın.

Kurtubi Tefsiri
Allah ile beraber başka bir ilâh edinme! Sonra kınanmış ve kendi başına bırakılmış olursun.

“Herbirine, onlara da bunlara da Rabbinin nimetinden ardarda veririz.” Yüce Allah, mü’minleri de kâfirleri de rızıklandırdığını bildirmektedir.

“Rabbinin bağışı akkonmuş” engellenmiş, hapsedilmiş

“değildir.” Buradaki “alikonmuş” anlamındaki; kelimesi; Alıkoydu , engelledi, alıkoyar, engeller” den gelmektedir. Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onların kimini kiminden” rızık ve amel bakımından

“nasıl üstün kıldığımıza bir bak.” O bakımdan kimisi çokça amel etmekte, kimisi az amel etmektedir.

“Elbette âhiret” mü’minler için

“dereceleri itibariyle de daha büyüktür, üstün kılmak bakımından da daha büyüktür.” Kâfire, dünyada bir sefer genişlik verilecek olsa ve mü’mine dünyada yine aynı şekilde bir sefer daraltılacak olursa âhiret, amelleri dolayısıyla yalnız bir defa pay edilir. Artık âhirette birşeyleri etden kaçıran kimse bir daha onu ele geçirip telafi edemez. Yüce Allah’ın:

“Allah ile beraber başka bir ilâh edinme” âyetinde hitap, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a olmakla birlikte, maksat onun ümmetidir. Hitabın, cins olarak insana yönelik olduğu da söylenmiştir.

“Sonra kınanmış ve kendi başına bırakılmış” yardımcısı, dostu bulunmayan bir halde terkedilmiş

“olursun.”

Bak, nasıl bazılarını bazılarından üstün kıldık. Elbette ahiret, dereceler bakımından daha büyüktür ve üstünlük bakımından daha büyüktür.

Diyanet Vakfı
Baksana, biz insanların kimini kiminden nasıl üstün kılmışızdır! Elbette ki ahiret, derece ve üstünlük farkları bakımından daha büyüktür.

Kurtubi Tefsiri
Onların kimini kiminden nasıl üstün kıldığımıza bir bak! Elbette âhiret, dereceleri itibariyle de daha büyüktür, üstün kılmak bakımından da daha büyüktür.

Hepsine, onlara da, bunlara da Rabbinin ihsanından veririz. Rabbinin ihsanı engellenmiş değildir.

Diyanet Vakfı
Hepsine, onlara da bunlara da (dünyayı isteyenlere de ahireti isteyenlere de) Rabbinin ihsanından (istediklerini) veririz. Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir.

Kurtubi Tefsiri
Herbirine, onlara da bunlara da Rabbinin nimetinden ardarda veririz. Rabbînin bağışı alıkonmuş değildir.

Kim de ahireti ister ve ona uygun bir çaba göstererek mümin olursa, işte onların çabaları takdir edilir.

Diyanet Vakfı
Kim de ahireti diler ve bir mümin olarak ona yaraşır bir çaba ile çalışırsa, işte bunların çalışmaları makbuldür.

Kurtubi Tefsiri
Kim de mü’min olarak âhireti diler ve bunun için gereği gibi çalışırsa, işte onların çalışmaları makbul olur.

“Kimde mü’min olarak…” Çünkü itaatler ancak mü’min kişi tarafından yapılırsa makbuldür;

“âhireti diler” âhiret yurdunu ister

“ve bunun için gereği gibi çalışırsa.” Yani, âhirette ecrini almak için itaatlerde bulunursa,

“işte onların çalışmaları makbul olur.” Onların bu amelleri geri çevrilmez. Kat kat mükâfatlandırılır, diye de açıklanmıştır. Yani, onların yaptıkları iyilikler on kat fazlasıyla, yetmiş kat, hatta yedi yüz kat, hatta pek çok kat fazlasiyla mükâfatlandırılır. Nitekim Ebû Hüreyre’den rivâyet edilen hadiste de böyle denilmektedir. Ona: Sen. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Muhakkak Allah bir tek haseneye karşı bir milyon hasene ile mükâfat verir” dediğini duydun mu diye sorulduğunda o, şöyle demiştir: Ben onu şöyle buyururken dinledim: “Muhakkak Allah, bir tek haseneye karşılık iki milyon hasene ile mükâfat verir,” Cenâb-ı Allah’ın, yapılan iyilikleri pek çok kat fazlasıyla mükâfatlandıracağına dair ilyer ve hadisler oldukça çok olmakla bernber; bu lafızda bir rivâyeti tesbit edemedik.

Kim aceleyi isterse, dilediğimiz kimse için orada dilediğimiz kadarını çabucak veririz. Sonra onun için cehennemi hazırlarız. Oraya kınanmış ve kovulmuş olarak girer.

Diyanet Vakfı
Her kim bu çarçabuk geçen dünyayı dilerse ona, yani dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını dünyada hemen verir, sonra da onu, kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehenneme sokarız.

Kurtubi Tefsiri
Kim bu çabuk geçeni İsterse, Biz de burada istediğimiz kimseye dilediğimizi çabucak veririz. Sonra da onu cehenneme koyarız. O burayı, kınanmış ve kovulmuş olarak boylar.

“Kim, bu çabuk geçeni…” yani, dünyayı… Çabuk geçen yurdu… demek olup, sıfat zikredilerek mevsuf kastedilmiştir-

“isterse, Biz de burada istediğimiz kimseye dilediğimizi çabucak veririz.” Yani, Biz ancak dilediğimiz kadarını ona veririz, sonra da ameli dolayısıyla sorgularız. Akibeti ise,

“kınanmış ve kovulmuş olarak” yani Allah’ın rahmetinden uzaklaştırılmiş olarak ateşe girmek olur.

İşte bu fasık, riyakâr, yüze karşı övücülerin niteliğine dairdir. Bunlar, islâm ve itaat kılığına bürünürler. Ama bundan maksatları, çabucak geçen bu dünyada acilen ele geçirecekleri ganimet ve başka şeylere nail olabilmektir. Onların bu maksatla yaptıkları amelleri ahirette kabul olunmayacaktır ve dünya da onlara ancak kendileri için kısmet olarak ayrılmış olan şeyler verilir. Daha önce Hud Sûresi’nde, bu âyet-i kerimenin oradaki mutlak âyetleri kayıtladığını açıklamış bulunuyoruz. Buna dikkat edilmelidir.

Nuh’tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarını bilen ve gören olarak Rabbin yeterlidir.

Diyanet Vakfı
Nuhtan sonraki nesillerden nicelerini helak ettik. Kullarının günahlarını bilen ve gören olarak Rabbin yeterlidir.

Kurtubi Tefsiri
Nûh’tan sonra nice nesilleri helâk etik. Rabbinin, kullarının bütün günahlarından hakkıyla haberdar ve görücü olması yeter.

Nûh’tan sonra nice nesilleri helâk ettik. Yani, nice kavimler küfre sapmış ve helâk olmuş gitmişlerdir. Bu âyetle yüce Allah, Mekke kafirlerini korkutmaktadır. El-en’am SÛRESİ’nin baş taraflarında (6/6) Karn (nesil)’a dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır, yüce Allah’a hamd olsun.

“Rabbinin, kullarının bütün günahlarından hakkıyla haberdar” onları bilen

“ve görücü” amellerini gören

“olması yeter.” Buna dair açıklamalar da daha önce el-Bakara, 2/96. ayetin tefsirinde geçmiş bulunmaktadır.

Bir beldeyi helak etmek istediğimizde, oranın refah içinde yaşayanlarına emrederiz, onlar orada fasıklık ederler. Böylece üzerine söz hak olur, biz de onu tamamen yok ederiz.

Diyanet Vakfı
Bir ülkeyi helak etmek istediğimizde, o ülkenin zenginlik sebebiyle şımarmış elebaşılarına (iyilikleri) emrederiz; buna rağmen onlar orada kötülük işlerler. Böylece o ülke, helake müstahak olur; biz de orayı darmadağın ederiz.

Kurtubi Tefsiri
Bir ülkeyi helâk etmek istediğimiz zaman, onun nimet ve refahtan şımarmış elebaşılarına emrederiz de arada fâsıklık ederler. Artık üzerlerine söz hak olur. Biz de onu kökünden yıkar, helâk ederiz.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç baslık halinde sunacağız:

1. Allah’ın Helâk Etmedeki Sünneti:

Bundan önceki âyet-i kerimede yüce Allah, peygamberler göndermeden herhangi bir ülkeyi helâk etmeyeceğini haber vermektedir. Buna sebep ise, öyle bir şey yapacak olursa bunun O’nun için çirkin ve güzel olmayacağından dolayı değil, ama bu O’nun bir va’didir ve O’nun vadinden cayması sözkonusu değildir.

Eğer yüce Allah, va’dini gerçekleştirdiği halde bir ülkeyi helâk etmek isteyecek olursa, oranın nimet ve refahtan şımarmış olan elebaşılarına emir verir, onlar da orada fâsıklık ve zulüm yaparlar. O bakımdan o ülke aleyhine yıkılıp helâk edilmesine dair ilâhî âyet hak olur.

Böylelikle, yüce Allah, helâk olan kimsenin kendi İradesiyle helâk olduğunu bize bildirmektedir. Bununla birlikte sebepleri yaratan ve bu sebepleri gayelerine doğru sürükleyen O’dur. Tâ ki, yüce Allah’ın ezelî âyeti yerini bulup gerçekleşsin diye.

2. İlahî Emirlere İtaat ve Helâk Oluş:

Yüce Allah’ın:

“Emrederiz” âyetini Ebû Osman en-Nehdî, Ebû Recâ, Ebû’l-Âl-iyye, er-Rabi’, Mücahid ve el-Hasen, “mim” harfini şeddeli olarak; Amirlik makamına getiririz, yönetici yaparız” diye okumuşlardır. Bu, Ali (radıyallahü anh)’ın da kıraatidir ki, onların kötülerini onlara musallat eder, yönetici kılarız. Onlar da o ülkede İsyan ederler. İşte onlar bunu yaptılar mı, Biz de onları helâk ederiz, demektir. Ebû Osman en-Nehdî der ki: Bu kelimenin “mim” harfinin şeddeli okunması, Biz onları yetki ve otorite sahibi emirler yaparız, anlamına gelir. İbn Aziz de bu açıklamayı yapmıştır. Çünkü; Onlara musallat oldu, yetki ve otoriteyle onları yönetti” demektir.

Yine el-Hasen, Katade, Ebû Hayve eş-Şa’mî, Yakub ve Harice de, Nafi’ ile Hammâd b. Seleme’den, o, İbn Kesîr, Ali ve İbn Abbâs’dan -ikisinden (Nafi ve Hammâd ‘dan) farklı rivâyetler ile- şeklinde “elif” harfini medli ve şeddesiz olarak okumuş olduklarını rivâyet etmişlerdir. Bu da; onların zorbalarını ve amirlerini çoğalttık demektir ki, bu açıklamayı el-Kisaî yapmıştır.

Ebû Ubeyde der ki: şeklinde med ile ve; şeklinde medsiz olarak; onu çoğlattım anlamında İki ayrı şivedir.

Hadîs-i şerîfte geçen: En hayırlı mal çok yavru yapan bir kısrak, yahut da yolun iki kenarında dizilmiş aşılı hurma ağaçlarıdır” Müsned, III, 468 ifadeleri de bu kabildendir.

İbn Aziz de böyle demiştir. Medli okuyuş da medsiz okuyuş da aynı anlamda olup, ikisi de çoğalttık demektir.

Yine el-Hasen ve Yahya b. Ya’mer’den, şeklinde medsiz ve “mim” harfini esreli olarak okudukları da rivâyet edilmiştir. Bu okuyuş İbn Abbâs’dan da rivâyet edilmiştir. Katade ve el-Hasen derler ki: Onları çoğalttık demektir. Buna yakın bir açıklama Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde tarafından da nakledilmiştir. Ancak, el-Kisaî bunu kabul etmeyerek şöyle demektedir: Çokluğu anlatmak için ancak medli olan şekil kullanılır. Bunun aslı; şeklinde olup, “hemze”ler hafifletilmiş (ve med yapılmış) dır. Bunu da el-Mehdevî nakletmektedir.

es-Sıhah’ta da şöyle denilmektedir: Ebû’l-Hasen dedi ki: Onun malı çoğaldı” anlamındadır. O kişiler çoğaldılar” demek olur. Şair de şöyle demiştir:

“Onlar çok kalabalık kimselerdir.

O bakımdan ataları az kimselerin payını miras almazlar.”

şeklinde med ile, Allah onun malını çoğalttı, anlamındadır, es-Sa’lebi der ki: Pek çok olan bir şeye de; denilir. Bundan gelen fiil kullanılarak: O kavim çoğaldılar, çoğalırlar” denilir. İbn Mes’ûd der ki: Cahiliye döneminde biz, sayıca çoğalan bir kabileye: Filan oğullarının sayısı kalabalıklaştı, çoğaldı, derdik. Şair Lebid de şöyle demektedir:

“Her hür bir kadının evladı olanların âkibeti

Azalmaktır. İsterse sayılmayacak kadar çok olsunlar.

Eğer yükselirlerse düşerler (ölürler) ve bir gün çoğalacak olurlarsa

Sonunda helâk olurlar, kötülükle karşı karşıya kalırlar.”

Derim ki: Sahih bir hadis olan, Herakliyus hadisinde de şöyle denilmektedir: Yemin olsun ki, Ebû Kebşe oğlunun (Resûlüllah’ı kastediyor) işi alabildiğine büyümüş (çoğalıp yayılmış) bulunuyor. Gerçek şu ki, Asfar oğulları (Bizanslılar) hükümdarı bile ondan korkmaktadır. ” Buhâri, Bed’u’l-Vahy 6. Cihâd 102, 122, Tefsir J, sûre 4, Müslim, Cihâd 74; Müsned, I, 263.

Ancak bütün buradaki fiiller müteaddi değildir. el-Kisaî’nin, bu anlamda kullanılışı kabul etmeyişi de bundandır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

el-Mehdevî der ki: okuyuşu da bir şiveye uygundur. Bunun teaddi etmesi ise şöyle açıklanır: Bu fiil “imar etmek” fiiline benzemektedir. Çünkü çokluk, imara en yakın olan bir fiildir, O bakımdan: “İmar etti” fiili nasıl teaddi ettiyse onu da böylece müteaddi kabul ederler.

Diğerleri ise bu fiili emr’den gelen bir kelime olarak; Emrederiz” şeklinde okumuşlardır. Yani Biz, onların ileri sürecek bir mazeretleri kalmamak üzere uyarmak, korkulmak ve tehdit olmak üzere onlara itaati emrederiz “de orada fasıklık ederler.” Bize isyan ederek itaatin dışına çıkarlar. “Artık üzerlerine söz” İbn Abbâs’tan nakledilen açıklamaya göre azâb tehdidi “hak olur” icabeder.

Bu şekildeki okuyuşun, Biz onları âmirler kıldık, anlamında olduğu da söylenmiştir. Çünkü Araplar, “emir veren âmir ve kendisine emir verilmeyen kişi” anlamında;derler. Âyetin, biz oranın müstekbir olanlarını göndeririz anlamında olduğu da söylenmiştir. Harun dedi ki: Bu, Ubey’in de kıraatidir. Nitekim o şöyle okumuştur: Oranın günahkârlarının büyüklerini göndeririz de orada faşıklık ederler.” Bunu el-Maverdî nakletmektedir.

en-Nehhâs da şöyle der: Harun, Ubey’in kıraatinin şöyle olduğunu söylemektedir: Biz, bir ülkeyi helâk etmek istediğimiz zaman, orada günahkârlarının büyüklerini (ileri gelenlerini, büyüklük taslayalanlarını) göndeririz, onlar da orada hilakârlık yaparlar, artık üzerlerine söz hak olur.”

Bununla beraber ‘in, “çoğaltırız” anlamında olması da mümkündür. Önceden de geçtiği üzere -Hazret-i Peygamber’in: “En hayırlı mal, çokça nesil veren kısraktır” âyeti da buradan gelmektedir. Bazılarına göre; hadisteki; ifadesi yine aynı hadiste geçen; Aşılanmış” kelimesine lâfzan tabi olmak için kullanılmıştır. Sabah gidenler, akşam gelenler” deyimi ile hadis-î şerifteki;

Sizler, ecir kazanmamış ve günah kazanmış olarak geri dönünüz.” İbn Mâce, Cenâiz 50. hadisine benzemektedir. Buna göre, ifadesinin, Allah onları çoğalttı, anlamında olduğu söylenemez. Bunun yerine; Allah onu çoğalttı” denilir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim, genelin kıraatini tercih etmişlerdir. Ebû Ubeyd de şöyle demektedir: Bizim bu kıraati tercih edişimizin sebebi, bu kelimenin üç manası olan, emretmek, amirlik ve çokluk manalarının aynı anda bir arada ifade edilmesinden dolayıdır.

“Mütref”, nimetlere gark olmuş kimseler demektir. Emrin bunlara verildiğinin özellikle sözkonusu edilmesinin sebebi ise, diğerlerinin onlara tabi olmasından dolayıdır.

3. Helâk Oluş:

Yüce Allah’ın:

“Biz de onu kökünden yıkar helâk ederiz” âyetinde, böyle bir ülkeyi kökünden helâk edeceğini bildirmektedir. Aynı fiil kökünden mastarın getirilmesi ise, onların başına gelecek azâbı mübalağa yoluyla ifade etmek İçindir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımı Zeyneb bint Cahş (radıyallahü anha) yoluyla gelen sahih hadiste şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir gün dehşete kapılmış ve yüzü kızarmış halde dışarı çıkarken: “Allah’tan başka hiç bir ilâh yoktur. Gerçekten yaklaşmış olan bir kötülükten dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye’cuc ile Me’cuc seddinden şunun gibi bir gedik açıldı” deyip baş parmağı ile onun yanındaki (şehadet) parmağını halka yapıp gösterdi, Hazret-i Zeyneb dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü, peki aramızda salih kimseler de bulunduğu halde helâk edilir miyiz, dedim. Şöyle buyurdu: “Evet, kötülük çoğalacak olursa.” Buhârî, Enbiyâ 7, Menâkıb 25, Firen 28; Müslim, Fiten 2; Tirmizî, Fiten 23; Müsned, VI, 428, 429.

Bu husustaki açıklamalar ile masiyetler baş gösterip bunlara karşı çıkılarak değiştirilmeyecek olurlarsa, herkesin toptan helakine sebep olacağına dair açıklamalar, daha önceden (el-Enfâl, 8/25. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Kim doğru yola gelirse ancak kendi lehine yola gelmiş ve kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmıştır. Kimse kimsenin günahını çekmez. Biz peygamber göndermedikçe kimseye azabetmeyiz.

Diyanet Vakfı
Kim doğru yola giderse kendi lehine gider. Kim saparsa kendi aleyhine sapar. Hiçbir günahkar, bir başkasının günahını yüklenmez. Biz bir elçi göndermedikçe azap edici olmadık.

Kurtubi Tefsiri
Kim doğru yolu bulursa, ancak kendi lehine doğru yolu bulmuş olur. Kim de sapıklığa düşerse, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiç bir yük taşıyıcı başkasının yükünü yüklenmez. Biz, bir râsul göndermedikçe azâb ediciler değiliz.

“Kim doğru yolu bulursa, ancak kendi lehine doğru yolu bulmuş olur. Kim de sapıklığa düşerse, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur.” Yani, herkes kendi nefsinden dolayı hesaba çekilir. Başkasından dolayı hesaba çekilmeyecektir, Buna bağlı olarak hidâyet bulan kimsenin hidâyetinin mükâfatı kendisinindir. Sapan kimsenin küfür ve İnkârının cezası da onun aleyhinedir.

“Hiç bir yük taşıyıcı, başkasının yükünü yüklenmez” âyetine dair açıklamalar, bundan önce el-En’âm Süresi’nde (6/164. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs der ki: Âyet-i kerîme, el-Velid b. el-Muğire hakkında inmiştir. O, Mekkelilere şöyle demişti: Bana uyun, Muhammed’i inkâr edin. Ben de sizin günahlarınızı yükleneyim. Bunun üzerine bu âyeti kerîme indi. Yani el-Vclid, sizin günahlarınızı laşıyamayacaktır. Bilakis, her bir kimsenin günahı kendi aleyhine olacaktır.

(Günah anlamındaki “vizr” kelimesinin kullanımı ile ilgili olarak) şöyle denilir: Günah kazandı, kazanır” demektir. Esasen “vizı” kelimesi ağır gelen, ağır yük demek olup, bunun çoğulu “evzâr” şeklinde gelir.

“Günahlarını sırtlarına yüklenerek…” (el-En’âm, 6/31) âyetinde de aynı şekilde kullanılmıştır ki, günahlarının ağır yükleri anlamındadır.

Yük taşıdı” anlamında kullanılır ki, ismi faili, “vâzir” şeklinde gelir. Sultanın, devlet idaresinin ağır yüklerini taşıyan yardımcısına da “vezîr” denilmesi buradan gelmektedir. “Vâzir”in sonundaki “te” harfi nefisten kinayedir. Yani, günahkâr hiçbir nefis, bir başkasının günahı dolayısıyla sorumlu tutulmayacaktır. O kadar ki anne, kıyâmet gününde evlİsmi ile karşılaşacak ve şöyle diyecektir: Oğulcuğum, benim bağrım senin yatağın değil miydi, benim göğsüm senin için bir su kaynağı değil miydi, karnım senin için bir kab değil miydi? O, evet öyleydi anneciğim, diyecektir. Annesi de: Oğlum, işte gerçekten günahlarım bana çok ağır gelmektedir. Haydi, benim yerime bir günah olsun yükleniver. O, beni bırak anacığım, çünkü bugün ben kendi günahlarımla uğraşmaktayım, senin günahlarını caşıyacak durumum yok, diye cevap verecek.

Geride Bıraktıklarının Ağlaması Dolayısıyla Ölünün Azâb Görmesi Söz konusu mudur?

Âişe (radıyallahü anha), bu âyet-i kerimeden hareketle, İbn Ömer’in: “Ölen kişi, yakınlarının ağlaması dolayısıyla azaba uğratılır” Bu manadaki hadislerin bulunduğu yerler için bk. el Mu’cemu’l-Müfehres li Elfâzi’l-Hadisi’n-Nebevî, I, 213, “bvıkS” maddesi şeklindeki kanaatini reddetmiştir. İlim adamları derler ki: Hazret-i Âişe’yi bu kanaati reddetmeye iten husus, onun bu konudaki hadisi duymamış olması ve bu iddianın âyet-i kerîme ile tearuz halinde olduğunu görmesidir. Ancak, Hazret-i Âişe’nin bunu reddetmesinin bir sebebi yoktur. Çünkü bu anlamdaki rivâyet pek çok yoldan gelmiştir. Hazret-i Ömer, onun oğlu, Muğire b. Şu’be, Kayle bint Mahreme gibi. Bunlar rivâyeti kesin ve açık ifadelerle nakletmektedirler. O bakımdan bunların bu rivâyetleri dolayısıyla hatalı olduklarını söylemenin haklı bir gerekçesi yoktur. Diğer taraftan, âyet-i kerîme ile hadîs-i şerif arasında herhangi bir zıtlık da söz konusu değildir. Çünkü Hadîs-i şerîfin sözünü ettiği bu durumlar, ağlayıp ağıt yakmanın, ölenin vasiyeti, adet ve uygulamasından olması halinde söz konusudur. Nitekim cahiliye dönemi insanları böyle yapmaktaydı. O kadar ki, Tarafe şöyle demiştir:

“Ölecek olursam, lâyık olduğum şekilde benim için ağıt yak

Ve ölümüm dolayısıyla elbisenin yakalarını parçala ey Mabed’in kızı!”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Ve bir seneye kadar (her gün benim için ağlamaya devam edin) sonra selâmın ismi üzerinize olsun (selam olsun sizlere).

Zaten tam bir yıl ağlayıp duran artık (ondan sonra ağlamaya) mazurdur,”

Buhârî de bu kanaattedir. İlim ehlinden bir gurup da -ki, Dâvûd (ez-Zâhirî) da bunlardandır- hadisin zahirinin bildirdiğine inanmakta ve ölünün, yakınlarının ağıt yakmaları dolayısıyla azap gördüğünü kabul etmektedir. Çünkü o, ölümünden önce bu işi yapmamalarını söylemeyi ve bu hususta onlara gerekli şekilde te’dipde bulunmayı ihmal etmiştir Bu sebepten, bu konudaki kusurlu davranışmdan ve yüce Allah’ın:

“O ateşten nefislerinizi ve ailelerinizi koruyunuz” (et-Tahrim, 66/6) âyeti gereği Allah’ın kendisine emrettiği şeyi terk ettiğinden dolayı azâb görecektir. Başkasının günahından dolayı değil. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Biz, bir rasûl göndermedikçe azâb ediciler değiliz.” Yani Biz, insanları başıboş bırakmadık. Aksine peygamberler gönderdik. Bu âyet -akıl bir şeyin çirkin ve güzel olduğuna hükmedebilir, mubah ve yasak olduğu hükmünü verebilir diyen Mu’tezile’nin kanaatlerinin aksine- ahkâmın ancak şeriat ile sabit olduğuna delildir. el-Bakara Sûresi’nde (2/29. âyet, 2. başlıkta) buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Cumhûrun kanaatine göre bu âyet dünyadaki azâb ile ilgilidir. Yani, yüce Allah bir ümmete risalet gönderip onları uyarıp korkutmadan önce o ümmeti heîâk etmez.

Bir kesim ise bunun hem dünya, hem âhiret hakkında umumî olduğunu kabul etmekte ve buna yüce Allah’ın şu âyetini gerekçe olarak göstermektedirler:

“İçine her bir grup atıldığında bekçileri onlara: Size uyarıcı bir peygamber gelmedi mi, diye sorarlar? Onlar: Evet, gerçekten bize uyarıp korkutan geldi, derler.”(el-Mülk, 67/8-9)

İbn Atiyye der ki: İlgili âyetler üzerinde düşünmenin neticesinde varılan kanaat şu ki: Yüce Allah, Âdem (aleyhisselâm)’ı tevhid ile gönderip inanç esaslarını evlatları arasında yayması, mutlak yaratıcının varlığına delil teşkil eden delilleri de ortaya koyması, ayrıca, her bir kimsenin îman etmesini ve Allah’ın şeriatına tabi olmasını gerektiren şekil, fıtratların kötülüklerden uzak bulunması; herkesin belli bir îmana sahip olmasını ve Allah’ın şeriatine uymasını gerektirmektedir, Daha sonra aynı husus, kâfirlerin suda boğulmasından sonra Nûh (aleyhisselâm) zamanında da yenilendi. Bu âyet-i kerimenin lâfızları aynı zamanda kendilerine risaletin ulaşmadığı kimseler hakkında da benzeri bir kanaatin söz konusu olması gerektiğini İhtimal olarak ifade etmektedir. Kendilerine risaletin ulaşmadığı kimseler, bazı ilim ehlinin varlığını kabul ettiği “fetret dönemi” insanlarıdır. Şanı yüce Allah’ın, kıyâmet gününde onlara, delilere ve çocuklara peygamber göndereceğine dair gelen rivâyet ise, sahih olmayan bir hadistir. Ayrıca şeriatın âhiretin teklif yurdu olmadığına dair verileri de böyle bir şey olmamasını gerektirmektedir.

el-Mehdevî der ki: Ebû Hüreyre’den rivâyet edildiğine göre, yüce Allah, kıyâmet gününde fetret ehline, sağır ve dilsizlere bir peygamber gönderecektir. Ve bunlar arasından dünya hayatında o peygambere itaat etmesini isteyen kimseler de itaat edecektir, demiş ve bu âyet-i kerimeyi okumuştur. Bunu Ma’mer, İbn Tavus’dan, o, babasından, o, Ebû Hüreyre yoluyla rivâyet etmiş, en-Nehhâs da bunu zikretmiştir.

Derim ki: Bu rivâyet mevkuftur. İleride yüce Allah’ın izniyle Tâ-Hâ Sûresi’nin sonlarında merfu okrak gelecektir, ama sahih değildir.

Bir takım kimseler şunu delil göstermişlerdir: İssız adalarda bulunan insanlar, islâm’ı işitip îman edecek olurlarsa, geçmiş dönemler hakkında onlar için teklif söz konusu değildir. Bu doğru bir iddiadır. Davetin kendisine ulaşmadığı bir kimse, aklî bakımdan azaba müstehak değildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak nefsin yeter.”

Diyanet Vakfı
Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter.

Kurtubi Tefsiri
“Oku kitabını! Bugün kendine karşı iyi hesaplayıcı olarak kendin yetersin.”

“Oku kitabını!” el-Hasen der ki: Kişi ümmî olsun, olmasın kendi kitabını bizzat okuyacaktır.

“Kendine karşı İyi hesaplayıcı olarak” kendini iyi bir hesaba çeken olarak

“kendin yetersin.” Salihlerden birisi şöyle demektedir: İşte bu senin kitabın, dilin onun kalemi, tükürüğün onun mürekkebi, azaların onun şahitleri, kendi Hafaza meleklerine yazdıran sensin. Ona hiç bir şey eklenmediği gibi, hiç bir şey de eksiltilmemiştir. Ondan, herhangi bir bölümü kabul etmeyip inkâr edecek olursan, bu sefer bizzat senin kendinden senin aleyhine o hususta şahit olunacaktır.

Her insanın kaderini boynuna bağladık. Kıyamet günü ona, açılmış olarak karşılaşacağı bir kitap çıkarırız.

Diyanet Vakfı
Her insanın amelini (veya kaderini) boynuna bağladık. İnsan için kıyamet gününde, açılmış olarak önüne konacak bir kitap çıkarırız.

Kurtubi Tefsiri
Her İnsanın amelini kendi boynuna ayrılmayacak şekilde doladık. Kıyâmet günü de yayılmış bir halde karşısında bulacağı bir kitap çıkarırız.

Yüce Allah’ın:

“Her insanın amelini kendi boynuna ayrılmayacak şekilde doladık” âyeti ile İlgili olarak, ez-Zeccâc şöyle demektedir: Burada

“boyun”un söz konusu edilmesi, gerdanlığın boyundan ayrılmadığı gibi, (amelin de) ayrılmayacağını anlatmak için kullanılan bir tabir oluşundandır.

İbn Abbâs der ki:

“Amelini” kelimesi, kişinin ameli ve hakkında takdir olunan hayır ve şen kabilinden işlerdir. Nerede olursa olsun, bu ameli ondan ayrılmaz. Mukâtil ve el-Kelbî derler ki: Kişinin hayrı da şerri de kendisiyle birliktedir. Amelinden dolayı hesaba çekilinceye kadar ameli ondan ayrılmayacaktır.

Mücahid de der ki: Bundan kasıt, kişinin ameli ve rızkıdır. Yine ondan nakledilen bir rivâyete göre, her doğan kişinin boynunda bir yaprak (sahife) vardır. Ve o yaprakta bahtiyar mı olduğu, bedbaht mı olduğu yazılıdır.

el-Hasen der ki:

“Amelini kendi boynuna ayrılmayacak şekilde doladık”

âyetinden maksat; onun bedbahtlığı, bahtiyarlığı, hakkında yazılmış bulunan hayır ile şer, hakkında tesbit edilmiş takdir-i ilahidir ki, ezelde bunlar paylaştırıldığı vakil, payına düşenlerin ondan ayrılmayacağı tespit edilmiştir.

Bir diğer açıklamaya göre, bununla yüce Allah, kulun mükellefiyetini kast etmiştir. Yani Biz ona, şeriata bağlı kalmayı takdir ettik. Eğer o, emrolunduğu işi yapmak ister ve yapmaması islenen şeylerden de uzak kalmak isterse, bu da onun için imkân dahilinde olan bir şeydir.

“Kıyâmet günü de yayılmış bir halde karşısında bulacağı bir kitap çıkarırız.” Bununla, boynunda yazılı bulunan ve ondan ayrılmayacak şekildeki amel kitabı kastedilmektedir, el-Hasen ve libu Recâ, Mücahid, İnsanın amelini” ifadesini “elif’siz olarak; İnsanın uğurunu” diye okumuşlardır. Şu haberdeki bu kelime de bu anlamdadır:

Allah’ım, Senin hayrından başka bir hayır, Senin uğurundan başka bir uğur yoktur, Senden başka Rabb da yoktur.” Müsned, II. 220

İbn Abbâs, el-Hasen, Mücahid, İbn Muhaysın, Ebû Cafer ve Yakub ise, (“çıkarırız” anlamındaki kelimeyi) “ya” harfi üstün, “ra” harlı ötreli olmak üzere; Çıkar” diye okumuşlardır ki bu, boynundaki ameli ona karşı bir kitap halinde çıkar, anlamındadır. Buna göre; Bir kitap” kelimesi hal olarak nasb edilmiştir. Anlamın şöyle olma ihtimali de vardır: Boynundaki ameli çıkar ve bir kitap oluverir.

Yahya b. Vessâb ise, “ya” harfini ötreli, “ra” harfini esreli; Çıkarır” diye okumuştur. Bu kıraat, Mücahid’den de rivâyet edilmiştir ki, Allah çıkarır, demek olur.

Şeybe, Muhammed b. es-Semeyka’ ve aynı zamanda Ebû Cafer’den de gelen rivâyet ise, “ya” harfi ötreli, “ra” harfi üstün olmak üzere, meçhul fiil halinde; şeklinde ve “boynundaki ameli ona bir kitap olarak çıkartılır” anlamında okumuşlardır. Diğerleri İse, “nûn” harfi ötreli, “ra” hadi t’sreli; Çıkarırız” şeklinde okumuşlardır.

Ebû Amr bu kıraatin lehine, Ayrılmayacak şekilde doladık” âyetini delil göstermiştir.

Ebû Cafer, el-Hasen ve İbn Amr, “karşısında bulacağı” anlamındaki kelimeyi, “ya” harfi ötreli, “lâm” üstün, “kut” harfi de şeddeli olmak üzere; “Kendisine verileceği” anlamında okumuşlardır. Diğerleri ise, “ya” harfi üstün ve şeddesiz olarak okumuşlardır ki, yayılmış bir halde karşısında bulacağı bir kitap… anlamındadır.

Yüce Allah’ın:

“Yayılmış bir halde” diye buyurması, iyilik ile müjdenin çabuklaştırılması, kötülük dolayısıyla da azarlamanın çabuklaştırılması içindir. Ebû’s-Sevvâr el-Adevî: “Her insanın amelini kendi boynuna ayrılmayacak şekilde doladık” âyetini okuduktan sonra şunları söylemektedir: Bu sahifeler iki defa açık tutulur ve bir defa da katlı bulunur. Ey Âdemoğlu, sen hayatta bulunduğun sürece, açılmış olan sahifene istediğin şeyi yazdır. Öldükten sonra bu sahife dürülür ve nihayet diriltileceğin vakit de bu sahife açılır.

Geceyi ve gündüzü iki ayet yaptık. Gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlık yaptık ki Rabbinizin lütfundan arayasınız ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık.

Diyanet Vakfı
Biz, geceyi ve gündüzü birer ayet (delil) olarak yarattık. Nitekim, Rabbinizin nimetlerini araştırmanız, ayrıca, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için gecenin karanlığını silip (yerine, eşyayı) aydınlatan gündüzün aydınlığını getirdik. İşte biz, her şeyi açık açık anlattık.

Kurtubi Tefsiri
Biz, gece ile gündüzü İki âyet kıldık. Gece âyetini sildik, gündüz âyetini de gösterici kıldık. Rabbinizden bir lütuf arayasınız, günlerin sayısını ve hesabı bilesiniz. İşte Biz, her şeyi gereği gibi açıkladık.

“Biz, gece ile gündüzü iki âyet kıldık.” Vahdaniyetimize, varlığımıza, ilim ve kudretimizin kemaline iki alâmet kıldık. Her ikisinin de âyet olma özelliği şuradadır: Onların her birisi bilinmeyen bir yerden gelmekte, yine bilinmeyen bir yere gitmektedir. Birisi eksilirken diğeri artmakta ve bunun aksi olmaktadır, işte bu(nlar) da bir(er) âyettir. Aynı şekilde gündüzün aydınlık olması, gecenin karanlık olması da böyledir. Buna dair açıklamalar daha önceden, (el-Bakara, 2/164. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Gece âyetini sildik.” Yüce Allah, burada “geceyi sildik” diye buyurmamaktadır. Ayeti geceye ve gündüze izafe etmesi, sözü geçen iki âyetin onlar hakkında söz konusu olduğunu, bizatihi kendilerinin olmadığını göstermektedir.

“Sildik” görünmez kıldık, demektir.

Haberde yer aldığına göre yüce Allah, Cebrâîl (aleyhisselâm)’a emretti, o da kanadını ayın yüzünden geçiri verdi. Böylelikle ayın ışığı sönmüş oldu. Halbuki ay daha önce ışık saçıcı olma özelliği ile güneşi andırıyordu. Ayda görülen siyahlık işte bu silmenin bir etkisidir. İmâm Kurtubi’nin rivâyeti doğrudan Hazret-i Peygambere nisbet etmediğine, sadece “ve fi’l-haberi; haberde yer aldığına göre”: diyerek, kesin bir ifade kullanmadığına dikkat etmek gerekir.

İbn Abbâs da şöyle demektedir: Allah, güneşi yetmiş cüz, ayı da yetmiş cüz kılmıştır. Ayın nurundan altmış dokuz cüzü sildi ve bunları güneşin ışığına kattı. O bakımdan güneş, yüz otuz dokuz cüz, ay ise bir cüz aydınlığa sahiptir. Yine ondan nakledildiğine göre: Allah, arşının nurundan iki güneş yarattı. Ezeli ilminde güneş olarak yaratacağını takdir buyurduğu ismi; dünya ve onun doğulan ile batıları arasındaki uzaklık kadar yarattı. Ayı da güneşten küçük yarattı. Cebrâîl (aleyhisselâm)’ı gönderdi, o da kanadını ayın üzerinden üç defa geçirdi. Ay da o gün bir güneş idi. Onun aydınlığı giderildi, geriye nuru kaldı. İşte ayda görmekte olduğunuz siyahlık bu silmenin bir izidir. Eğer, ayı da güneş olarak bırakmış olsaydı, gece gündüzden ayırt edilemezdi.

Ondan gelen birinci rivâyeti es-Sa’lebî, ikincisini ise el-Mehdevî nakletmiştir, ileride merfu bir rivâyet olarak gelecektir.

Ali (radıyallahü anh) ile Katade şöyle demişlerdir: Yüce Allah, “silmek” ile ayda bulunan siyah beneği kastetmektedir. Böylelikle ayın ışığının, güneşin ışığından daha az olması ve bu suretle de gecenin gündüzden ayrılması sağlanmış oldu.

“Gündüz âyetini de gösterici kıldık.” Yani, Biz onun güneşini, etrafın görünmesi için aydınlatıcı kıldık. Ebû Amr b. el-Alâ da, onun aydınlığında görülmektedir, diye açıklamıştır. el-Kisaî der ki: Bu, Arapların gündüz aydınlanıp artık görülebilecek bir hale geldiğinde, “(……….): Gündüz gördü (gösterdi)” şeklindeki tabirlerinden gelmektedir.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu, Arapların bir kimsenin arkadaşları pis ve murdar kimseler olduğu takdirde, demelerini andırmaktadır. Yine binekleri zayıf olan bir adama da; demeleri de bu kabildendir, işte, gündüzün insanlar ve sair yaratıklar görebiliyor iseler, gündüze de “gösterici (görücü)” denilmektedir.

“Rabbinizden bir lütuf arayasınız” âyeti ile geçiminizi sağlamak için tasarrufta bulunmayı kastetmektedir, Geceleyin sükûn bulmayı söz konusu etmeyişi ise, gündüz hakkında söz konusu edilenlerle yetinmesi dolayısıyladır. Bir başka yerde de yüce Allah şöyle buyurmaktadır;

“Geceyi, içinde dinlenmeniz için, gündüzü ise aydınlık olarak yaratan O’dur.” (Yûnus, 10/67)

“Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz.” Eğer Allah bunu yapmamış olsaydı, gece gündüzden ayırt edilemeyecek, hesap ve sayı bilinemeyecekti.

“İşte Biz, her şeyi gereği gibi açıkladık.” Teklif ile ilgili hükümleri hep açıkladık. Bu da Allah’ın:

“Her şeyi açıklayan” (en-Nahl, 16/89);

“Biz, o kitapta hiç bir şeyi eksik bırakmadık” (el-En’âm, 6/38) buyruklarına benzer.

İbn Abbâs’tan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah, yaratıklarını halk edip, yaratıklarından geriye Âdem’den başkası kalmayınca, arşının nurundan bir güneş ve bir ay yarattı. Her ikisi birlikte iki güneş idi. Allah’ın ezeli ilminde güneşi güneş olarak bırakması takdir edilmiş olanı Allah, dünya gibi, onun doğuları ve batıları arasındaki kadar yarattı. Allah’ın ilminde ay olarak yaratacağı takdir edilmiş olanı da Allah, büyüklük itibariyle güneşten daha küçük yarattı. Ancak, onun küçük oluşu, semanın fazla yüksekliği ve yerden çokça uzaklığından dolayıdır. Şayet yüce Allah, güneşi ve ayı ilk yarattığı gibi bırakmış olsaydı, gece gündüzden ayırt edilemeyecekti.

Ücretle çalışan hiç bir kimse ne zamana kadar çalışacağını, oruç tutan bir kimse, ne zamana kadar oruç tutacağını, iddet bekleyen bir kadın nasıl iddet bekleyeceğini bilemeyecekti. Aynı şekilde namaz ve hac vakitleri de bilinemeyecekti. Borçların vadelerinin ne zaman geldiği, ne zaman tohum saçacaklarını ve ekin ekeceklerini, ne zaman bedenlerini rahatlatmak için dinlenmeye çekileceklerini bilmeyeceklerdi. Âdeta, Allah kullarına -ki O, kendilerine kendi nefislerinden daha çok merhamet edendir- rahmet nazarıyla baktı da Cebrâîl’i gönderdi. O da kanadını üç defa ayın yüzü üzerinden geçirdi. O gün ay bir güneş idi. Bu vesile ile ayın ışığı söndürüldü ve geriye aydınlığı (nuru) kaldı. İşte yüce Allah’ın:

“Biz, gece ile gündüzü iki âyet kıldık” âyeti bunu anlatmaktadır.” Suyûti. ed-Durru’l-Mensur, V. 2

İnsan, hayra dua eder gibi şerre dua eder. İnsan çok acelecidir.

Diyanet Vakfı
İnsan hayrı istediği kadar şerri de ister. İnsan pek acelecidir!

Kurtubi Tefsiri
İnsan, hayra dua ediyormuş gibi şerre de dua eder. İnsan, çok acelecidir.

“İnsan hayra dua ediyormuş gibi” Rabbine, kendisine afiyet ihsan etmesi için dua etmesi gibi,

“şerre de dua eder.” İbn Abbâs ve başkalarının dediklerine göre bu, kişinin kendisi ve çocukları hakkında dadanıp sıkıldığı esnada, kabul olunmasını arzulamadığı şekilde, Allah’ım onu helâk et ve benzeri ifadelerle beddua etmesidir. Şayet Allah, o kimsenin kendisi hakkında yaptığı bedduayı kabul edecek olursa, o kişinin helâk olması gerekirdi. Ancak, yüce Allah lütfuyla bu konuda onun bedduasını kabul etmez. Bu âyetin bir benzeri de şu âyet-i kerimedir:

“Eğer Allah insanlara hayrı çabukça istedikleri gibi şerri de çabucak veriverseydi…” (Yûnus, 10/11)

Denildiğine göre bu âyet-i kerîme en-Nadr b. el-Hâris hakkında inmiştir. O; dua eder ve bu arada şöyle derdi:

“Allah’ım, eğer bu Senin tarafından gelmiş bir hak ise Sen, üzerimize semadan taş yağdır, yahut bize can yakıcı bir azâb gönder.” (el-Enfal, 8/32)

Şöyle de denilmiştir. Kasıt, bir kimsenin mubah olan bir şeyi isterken dua ettiği gibi, yasak olan bir şeyi istemek için dua etmesidir. Şair İbn Cami’ de şöyle demektedir:

“Tavaf edenler arasında ben de Beyt’i tavaf ediyorum

Ve elbisemin yere sürünen eteklerini de yukarı çekerek

Geceleyin sabaha kadar secde ediyorum

Ve o indirilmiş muhkem (Kur’ân) dan okuyorum.

Yusufun kederini gideren olur ki,

Bana da o mahmili (hevdeci) içinde bulunan kadını müsahhar kılar diye.”

Âyet-i kerimedeki İnsan… dua eder” âyetinin hem lâfzında hem de hatta “vav” hazfedilmekle birlikte, mana itibariyle hazf edilmemiştir. Çünkü bu ref mahallindedir. Burada “vav”in hazfediliş sebebi, ondan sonra sakin bir “lâm”ın gelmesidir.

Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Biz de Zebanileri çağırıveririz.” (el-Alak, 96/18);

“Allah, bâtılı mahveder.” (eş-Şûrâ, 42/24);

“Allah, mü’minlere… verecektir.” (en-Nisa, 4/146);

“Nida edenin… sesleneceği” (radıyallahü anhf, 50/41);

“Uyarılar ise fayda vermiyor.” (el-Kamer, 54/5)

“İnsan pek acelecidir.” Acelecilik onun karakteridir. O bakımdan, hayrı isterken acelecilik yaptığı gibi, şerri isterken de acelecilik yapmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bununla yüce Allah, Âdem (aleyhisselâm)a ruhu tamamiyle yerleştirmeden önce kalkmak istemesine işaret etmektedir.

Selman der ki: Yüce Allah’ın, Âdem’den ilk yarattığı şey, onun başıdır. Yüce Allah, onun bedenin sair bölümlerini yaratırken, o bakıp duruyordu. İkindi vaktinde ayakları onlara ruh üflenmemiş halde kalmıştı. Bu sefer: Rabbim, gece olmadan acele buyur, dedi. Yüce Allah’ın;

“İnsan pek acelecidir” âyeti buna işaret etmektedir. İbn Abbâs da der ki: Ona üflenen ruh göbeğine ulaşınca, bedenine bakmaya başladı ve kalkmak istedi, ancak güç yetiremedi. Eşte Allah’ın; “İnsan pek acelecidir” âyeti buna işaret etmektedir.

İbn Mes’ûd da şöyle demektedir; “Ruh, Âdem’in gözlerine girince, cennet meyvelerine bakmaya başladı, Karnına gelince canı yemek istedi. Ruh ayaklarına ulaşmadan acele edip cennet meyvelerine kavuşmak için yerinden kalkmak istedi. İşte yüce Allah’ın:

“İnsan aceleden yaratılmıştır” (el-Enbiya, 21/37) âyeti bunu anlatmaktadır. Bunu da el-Beyhakî zikretmiştir.

Müslim’in Sahih’inde Enes b. Malik’ten rivâyete göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah, Âdem’e cennette suret verince, onu Allah dilediği kadar bir süre öylece bıraktı. İblis onun etrafında dolaşır ve ona; nedir diye bakıyordu. Onun karnının boş olduğunu görünce, böylelikle kendisine hakim olamayacak bir yaratık olarak halk edileceğini anladı.” Müslim, Bin- 111; Müsned, III, 152, 229. 240. 254. Bu hadis daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Hazret-i Sevde’ye bir esir teslim etmişti. Bu kişi geceleyin inlemeye başladı. Ona, durumunu sorunca: Ben, şu bağın oldukça sıkı olmasından ve esir düşmekten dolayı İnliyorum, dedi. Hazret-i Şevde, kolları üzerindeki bağı biraz gevşetti. Uykuya daldıktan sonra esir kaçtı. Durumu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bildirince o da: “Hay Allah senin ellerini koparsın” diye beddua etti. Sabah olduğunda bu bedduanın gerçekleşmesini umuyordu.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurdu: “Ben, yüce Allah’tan, aile halkımdan hak etmeyen kimselere yaptığım bedduayı bir rahmet kılmasını istedim. Çünkü ben de bir beşerim. Sair insanların gazap ettiği gibi gazap ederim.” Bunun üzerine de bu âyet-i kerîme nazil oldu. Bunu, el-Kuşeyri Ebû Nasr -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- zikretmiştir.

Müslim’in Sahih’inde de Ebû Hüreyre’den şöyle dediği nakledilmektedir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Allah’ım, Muhammed de ancak bir beşerdir. O da sair insanların gazap ettiği gibi gazap eder. Ben, Senin nezdinde asla caymayacağın bir ahid almış bulunuyorum. Herhangi bir mü’mine (haksız yere) eziyet eder, yahut hakaret eder veya sopa vuracak olursam onu Sen o kimseye bir keffaret ve kıyâmet gününde kendisi sebebiyle Sana yakınlaşma vesilesi kıl” Müslim, Biri’ 91; Müsned, 11. 493. Aynı nnLımdn ynkın rivâyetler: Müslim, Birr 90, 92-94; Müsned, II, 316-317, 390, 449, III. 33.

Bu hususta Hazret-i Âişe ve Hazret-i Cabir’den de hadisler rivâyet edilmiştir.

“İnsan pek acelecidir” âyetinin şu anlamda olduğu da söylenmiştir: O, az da olsa âcil olanı, çok dahi olsa sonradan verilecek olana tercih eder.

Ahirete inanmayanlar için ise elem verici bir azap hazırladık.

Diyanet Vakfı
Ahirete inanmayanlara gelince, onlar için de elemli bir azap hazırlamışızdır.

Kurtubi Tefsiri
Âhirete Îman etmeyenlere de, şüphesiz pek acıklı bir azap hazırlamış olduğumuzu da.

“Gerçekten bu Kur’ân, en doğru olana iletir.” Yüce Allah, Miracı söz konusu ettikten sonra, İsrailoğulları ile ilgili hükmünü söz konusu etti. Bu ise, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın peygamberliğine delâlettir. Daha sonra, yüce Allah’ın onun üzerine indirdiği Kitabın hidâyet bulmaya sebep olduğunu da beyan etmektedir.

“En doğru olan “dan kasıt ise, en mutedil, en doğru ve eğri büyrülükten en uzak olan yol demektir. O halde;…an” hazfedilmiş bir mevsuf un sıfatıdır. En doğru olan yola, demektir. ez-Zeccâc der ki: Hallerin en doğrusu olan hale iletir, demektir ki, bu da Allah’a ve peygamberlerine îman etmektir. el-Kelbî ve el-Ferrâ’ da böyle demişlerdir.

“Salih amellerde bulunan mü’minlere…” Buna dair açıklamalar, daha önceden (el-Bakara, 2/25. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

“… Kendileri için muhakkak büyük bir mükâfat” yani cennet

“olduğunu da müjdeler. Âhirete îman etmeyenlere de” yani, onların düşmanlarına da ceza olduğu müjdesini verir.

Kur’ân-ı Kerîm’in büyük bir bölümü vaad ve tehditlerden ibarettir. Hamza ve el-Kisaî; şeklinde şeddesiz, “ya” harfi üstün, “şin” harfi de ötreli olarak okumuşlardır ki, (yine “müjdeler” anlamındadır) önceden de söz konusu edilmiş idi. (Bk. Âl-i İmrân, 3/39- âyet).

Şüphesiz bu Kur’an, en doğru yola iletir ve salih ameller işleyen müminlere büyük bir mükafat olduğunu müjdeler.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz ki bu Kuran en doğru yola iletir; iyi davranışlarda bulunan müminlere, kendileri için büyük bir mükafat olduğunu müjdeler.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten bu Kur’ân, en doğru olana iletir ve salih amellerde bulunan mü’minlere kendileri için muhakkak büyük bir mükâfat olduğunu da müjdeler;

Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Ama dönerseniz biz de döneriz. Kafirler için cehennemi kuşatıcı kıldık.

Diyanet Vakfı
Belki Rabbiniz size merhamet eder; fakat siz eğer yine (fesatçılığa) dönerseniz, biz de sizi yine cezalandırırız. Biz cehennemi kafirler için bir hapishane yaptık.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinizin size merhamet etmesi umulur. Eğer dönerseniz, Biz de döneriz. Öyle ya; Biz, cehennemi kâfirlere bir zindan yaptık.

“Rabbinizin size merhamet etmesi umulur” âyeti, kendi kitaplarında kendilerine verilen haberlerdendir. Umulur” âyeti, yüce Allah’tan onların sıkıntılarını gidereceğine dair bir vaaddir. Yüce Allah bu ifadeyle vaadde bulunduğu vakit, onu gerçekleştireceği anlamındadır.

“Size merhamet etmesi.” Sizden intikam almasından sonra size merhamet etmesi

“umulur.” Nitekim böyle olmuştur. Allah, sayılarını artırmış ve onlardan hükümdarlar var etmiştir.

“Eğer dönerseniz Biz de döneriz.” Onlar da gerçekten döndüler, Allah da üzerlerine Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı gönderdi. İşte onlar küçülmüşler olarak cizyeyi Ödemektedirler. Bu açıklama İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. Ancak bu, bundan önce hadiste ve başka rivâyetlerde geçen görüşlere muhaliftir, el-Kuşeyrî der ki: Kâfirler eliyle İsrailoğulları iki defa cezalandırıldı, müslümanlar eliyle de bir defa cezalandırıldı. Bu ise onların tekrar fıska dönmeleri üzerine Allah’ın da azâb ile onlara dönmesi sonucu olmuştur. Buna göre, Katade’nin yaptığı açıklama doğru bir açıklama olarak ortaya çıkmaktadır.

“Öyle ya; Biz, cehennemi kâfirlere bir zindan yaptık” âyetindeki: Kelimesi, hapis demek olan; den gelmektedir. el-Cevherî der ki: Aleyhine olmak üzere daraltıp sıkıştırdı ve etrafını kuşattı” demektir. Dar ve cimri” anlamındadır. Yine bu kelime, hasır anlamına da kullanıldığı gibi, böğür anlamına da gelir. el-Esmaî der ki: At ve develerin böğür tarafında enine doğru görülen bir damar ile ondan yukari doğru böğrün bitim yerine kadar olan yerdir. Yine bu kelime, hükümdar anlamına da gelir. Çünkü hükümdar, başkasının görebileceği bir yerde bulunmayıp perde arkasında bulunur. Şair Lebid de der ki:

“Ve boyun kısımları oldukça kalın bir takım güğümler ki,

Sanki onlar hükümdar kapısının yanı başında ayakta duran cinleri andırmaktadırlar,”

Bu beyit,

“Ve yerlerini almış kalın enseli kimseler ki…”

Şeklinde de rivâyet edilmekte olup, Kalın enseli” kelimesi; Yerlerini almış kimseler”den bedel olmak üzere de rivâyet edilmiştir ki, sanki; nice boynu kalın kimseler var ki… demiş gibidir. Ebû Ubeyde’den ise:

“Hasırın yanıbaşında ayakta duruyorlar…”

Şeklinde de rivâyet edilmiştir. Yani, en-Nu’man b. Munzir’in, sevdiği hasırın yanıbaşında duruyorlardı, anlamında olur. Bu kelime aynı zamanda hapishane, zindan manasına da gelir. Yüce Allah da: Öyle ya. Biz, cehennemi kâfirlere bir zindan yaptık” diye buyurmaktadır. el-Kuşeyrî der ki: Yere serilen şeye de “hasır (hasır)” denilir. Çünkü dokuma esnasında biri diğerini hasretmekte (sıkıştırmakta) dır.

el-Hasen der ki: Cehennemi kâfirlere bir döşek ve bir yatak kıldık, anlamındadır. O, bu açıklamasında hasîr’in, serilen sergi demek olduğu kanaatini benimsemiştir. Çünkü Araplar, küçük sergiye hasır derler. es-Sa’lebî der ki: Bu da güzel bir açıklamadır.

Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz yine kendinizedir. Sonuncusunun vaadi geldiğinde, yüzlerinizi kötüleştirsinler, ilk defa girdikleri gibi mescide girsinler ve ele geçirdiklerini mahvetsinler diye.

Diyanet Vakfı
Eğer iyilik ederseniz kendinize etmiş, kötülük ederseniz yine kendinize etmiş olursunuz. Artık diğer cezalandırma zamanı gelince, yüzünüzü kara etsinler, daha önce girdikleri gibi yine Mescide (Süleyman Mabedine) girsinler ve ellerine geçirdikleri her şeyi büsbütün tahrip etsinler (diye, başınıza yine düşmanlarınızı musallat kıldık).

Kurtubi Tefsiri
Eğer iyilik ederseniz, kendinize iyilik etmiş olursunuz. Kötülük ederseniz, kendi (aleyhi)nize. Artık diğerinin vakti gelince kederiniz yüzünüzden belli olsun, Mescid’e ilk defa girdikleri gibi girsinler ve üstünlük sağlayıp da ele geçirdikleri her şeyi mahvettikçe etsinler diye.

“Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz.” İyiliğinizin faydası size ait olacaktır.

“Kötülük ederseniz kendinize” Kendi aleyhinize demektir. Bu, bir kimsenin: Selam sana deyip de; Selâm üzerine” anlamına gelmesi gibidir. Şair de buna benzer olarak şöyle demiştir:

“Ve sonra da elleri ve ağzı üzerine yıkılmış olarak düştü.”

Görüldüğü gibi burada “lâm” harfi: “Üzerine” anlamında kullanılmıştır.

et-Taberî şöyle demektedir: Buradaki “lâm”; anlamındadır. Yani, Eğer kötülük işlerseniz onadır.” Bu da; kötülük ona döner, demektir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir.” (ez-Zilzal, 99/5) Burada da “lâm” harlı…e, a anlamındadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Amelinin karşılığı ve cezası ona aittir, demektir, el-Hüseyn b. el-Fadl da şöyle demektedir: Onun, kötülükleri bağışlayan bir Rabbi vardır.

Diğer taraftan bunun, İşin ilk başında İsrailoğullarına yöneltilmiş bir hitap olma ihtimali de vardır. Yani siz, önce kötülük ettiniz, o bakımdan öldürüldünüz, çoluk çocuğunuz esir alındı, yurdunuz tahrib olundu. Sonra iyilikte bulundunuz, o bakımdan tekrar hükmünüz, üstünlüğünüz size geri döndü ve haliniz de düzeldi.

Bu hitabın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) dönemindeki İsrailoğullarına yöneltilmiş olma ihtimali de vardır: Yani siz, geçmişlerinizin isyanları karşılığında cezayı hak etmiş olduklarını biliyorsunuz. O bakımdan (aynı şeyi yaparsanız) o cezanın bir benzerini siz de beklemelisiniz.

Ya da bu anlamda Kureyş müşriklerine yönelik bir hitap olma ihtimali de vardır. .

“Artık diğerinin” yanı, ikinci fesat çıkartmanızın

“vakti gelince…” Bu, onların ikinci defada Hazret-i Zekeriya’nın oğlu Hazret-i Yahya’yı öldürmeleri sırasında olmuştu. Hazret-i Yahya’yı, İsrailoğullarından Lâhet diye bilinen bir hükümdar öldürmüştü. Bu açıklama el-Kutebî’ye attir, et-Taberi ise adının Hircdos olduğunu söylemektedir ki, Tarih’inde bunu zikretmektedir. Bu hükümdarı Hazret-i Yahya’yı öldürmeye, Ezbil adındaki bir kadın zorlamıştı.

es-Süddî der ki: İsrailoğullarının, Hazret-i Zekeriya’nın oğlu Hazret-i Yahya’ya çok ikramda bulunan ve her hususla onunla istişare eden bir hükümdarları vardı. Bu hükümdar Hazret-i Yahya ile, bir karısının başka bir kocadan olma kızıyla evlenmek istediği hususunda danışınca, Hazret-i Yahya bu işi yapmaması gerektiğini söyledi ve ona: Bu kız ile evlenmek sana helal değildir, dedi. Ancak, annesi Yahya (aleyhisselâm)’a bundan dolayı kinlendi. Bilahare kızına ince ve kırmızı renkli elbiseler giydirdi. Ona güzel kokular sürdü ve İçki içmekte iken onu hükümdarın yanına gönderdi. Kızına, hükümdara görünmesini ve eğer yanına gelmesini isteyecek olursa, isteğini yerine getirmedikçe ona karşı koymasını telkin etti. Hükümdar, onun bu isteğini kabul etmesi halinde ise, Zekeriya’nın oğlu Yahya’nın başını altından bir leğende getirmesini istemesini söyledi. Kız, annesinin dediklerini yaptı ve nihayet hükümdar, Hazret-i Zekeriya’nın oğlu Hazret-i Yahya’nın başını getirdi. Aîtın tepsi içerisinde getirilen baş, onun önüne konulduğunda da hâlâ baş: O kız sana helal olmaz, o kız sana helal olmaz, diye konuşuyordu. Sabahı ettiğinde “kan kaynayıp coşuyordu. Üzerine toprak attı, yine kan toprağın üstünde kaynamaya devam etti. Kanın üzerine toprak koydurmaya devam edip durdu ve nihayet bu kanın üzerine konulan toprak şehrin surunun yüksekliğine erişti, yine kaynayıp duruyordu. Bunu es-Sa’lebî ve başkaları nakletmektedir.

Hafız İbn Asâkir de “(Dimaşk) Tarihlinde, el-Hüseyn b. Ali’den şöyle dediğini nakletmektedir: Bu hükümdarlardan birisi ölmüş, geriye hanımını ve kızını bırakmıştı. Onun kaidesi de kırallığını miras almıştı. Kardeşinin hanımı ile evlenmek istedi. Bu hususta Hazret-i Zekeriya’nın oğlu Hazret-i Yahya ile danıştı. O dönemde hükümdarlar peygamberlerin emri gereğince uygulama yapıyorlardı. Hazret-i Yahya ona: Sen o kadınla evlenme. Çünkü o, bir fahişedir, dedi. Kadın, kendisiyle evlenmekten söz ettiğini, ancak o kimseyi kendisiyle evlenmesinden vazgeçirdiğini anlayınca, bu kanaat sana nereden geldi, diye sordu. Nihayet bu telkinin Hazret-i Yahya tarafından yapıldığını öğrenince şöyle dedi: Ya Yahya’yı öldürür yahut da hükümdarlıktan vazgeçer. Bunun üzerine kızını süsleyip püsledikten sonra: Herkesin huzurunda amcanın yanına git. O seni görünce seni çağıracak ve seni yanında oturtacak. Sana, dile benden ne dilersen; benden ne istersen mutlaka onu sana vereceğim, diyecek. Bu sözleri sana söyledi mi, sen de ona: Yahya’nın başından başka bir şey istemiyorum, diyeceksin.

(el-Hüseyn b. Ali) devamla dedi ki: Hükümdarlardan herhangi bir kimse ileri gelen kimselerin önünde herhangi bir şey söyleyip de onu yerine getirmeyecek olursa, onun hükümdarlığı elinden alınırdı. Kız, annesinin dediklerini yerine getirdi. O bakımdan, bir taraftan Yahya’yı öldürmek isteğinden dolayı ölür gibi oluyordu, diğer taraftan hükümdarlığından vazgeçmeyi düşünürken de ölür gibi oluyordu. Nihayet, hükümdarlığını tercih ederek onu öldürdü. O kızın annesi yerin dibine geçti. İbn Cüd’an dedi ki: Ben bunu, İbnü’l-Müseyyeb’e anlattım. O da bana şöyle dedi: Peki, sana Zekeriya’nın nasıl öldürüldüğünü haber vermedi mi? Ben hayır deyince, şöyle dedi: Zekeriya da oğlu öldürülünce onlardan kaçıp kurtulmak istedi. Onu takip ettiler. Uzunca gövdeli bir ağacın yanından geçti, ağaç kendisine doğru gelmesini istedi ve rüzgârın sallallahü aleyhi ve sellemurduğu elbisesinin bir parçası da dışarıda kaldı. Ağaca doğru geldiklerinde, ondan sonra Hazret-i Zekeriya’nın izini bulamadılar. O elbise parçası dikkatlerini çekince, testere getirilmesini istediler, ağacı biçince, onu da ağaçla birlikte biçmiş oldular.

Derim ki; Taberî’nin “et-Tari,hü’l-Kebîr”mde şöyle denilmektedir: Bana Ebû Said anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muaviye, el-A’meş’ten anlattı. O, el-Minhâl’den, o, Saîd b. Cübeyr’den, o, İbn Abbâs’tan dedi ki: Meryem oğlu Îsa, Zekeriya oğlu Yahya’yı, havarilerden on iki kişi ile birlikte insanlara (dini) öğretmek üzere gönderdi. Bunların yasak olduğunu bildirdikleri şeyler arasında, erkek kardeşin kızı ile evlenmek de vardı. Hükümdarlarının ise, kendisinden hoşlandığı kızkardeşinin bir kızı vardı… dedikten sonra bu haberi bu anlamda olmak üzere nakletti.

İbn Abbâs’tan da şöyle dediğini nakletmektedir: Zekeriya oğlu Yahya, insanlara (dini) öğretmek üzere, havarilerden on iki kişi ile birlikte gönderildi. İnsanlara öğrettikleri şeyler arasında kız kardeşin kızı ile evlenmemek de vardı. Hükümdarlarının ise, bu şekilde hoşlandığı bir kız kardeşinin kızı vardı, onunla evlenmek isterdi. Her gün mutlaka yerine getirdiği bir isteği olurdu, Bu kızın annesi, bunların kız kardeşin kızını nikâhlamayı yasakladıklarını haber alınca, kızına şöyle dedi: Hükümdarın yanına girdiğinde, o sana: Bir ihtiyacın var mı, diye soracak olursa sen de, ihtiyacım Zekeriya’nın oğlu Yahya’yı boğazlamandır, diyeceksin. Hükümdar ona: Benden başka bir şey iste deyince, kız: Hayır, senden başka birşey İstemiyorum, dedi. Başka bir istekte bulunmaması üzerine, o da bir leğen getirilmesini istedi. Hazret-i Yahya’yı da getirtti ve boğazını kesti. Kanından bir damla yere düştü. Bu kan kaynayıp durdu ve yüce Allah üzerlerine Bulıtnassar’ı gönderinceye kadar kaynaması devam etti. Buhtnassar da, içten içe bu kan üzerinde, bu kan duruluncaya kadar onlardan pek çok kimseyi öldürmeyi kararlaştırdı. Bu kanın üzerinde onlardan yetmiş bin kişi, bir rivâyete göre ise yetmiş beş bin kişi öldürdü.

Said b. el-Müseyyeb dedi ki: İşte bu, her bir peygamberin diyetidir. İbn Abbâs’tan da şöyle dediği nakledilmiştir: Yüce Allah, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şunu vahyetti: Ben, Zekeriya oğlu Yahya karşılığında yetmiş bin kişi Öldürdüm. Ben, senin kızının oğlu dolayısıyla da yetmiş bin kişiden aya, yetmiş bin kişi daha öldüreceğim.

Semîr b. Atiye’den de şöyle dediği nakledilmiştir: Beytü’l-Makdis’teki kaya üzerinde yetmiş peygamber öldürülmüştür ki, Yahya b. Zekeriya onlardan birisidir.

Zeyd b. Vâkid’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Ben, Yahya (aleyhisselâm)’ın başını, Dimaşk mescidini yapmak istedikleri sırada gördüm. Onun başı, doğu tarafından mihraba bitişik kubbenin temellerinden birisinin altında idi. Teni ve saçları hiç değişikliğe uğramaksızın olduğu gibi duruyordu.

Kurre t>. Halid’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Sema, Yahya b. Zekeriya ile el-Hüseyn b. Ali dışındaki kimse için ağlamamıştır. Sema’nın kızıllaşması onun ağlamasıdır.

Süfyan b. Uyeyne’den dedi ki: Âdemoğlunun en çok yalnızlık çekeceği Üç yer vardır: Dünyaya geldiği gün. O, bir üzüntü ve keder yurduna çıkıp gelir. Ölülerle beraber ilk gecesini geçireceği vakit. O, hiç benzerlerini görmediği kimselere komşu olur. Bir de öldükten sonra diriltileceği gün. O vakit de benzerini görmediği bir tablo ile karşı karşıya kalacaktır. İşte yüce Allah, Hazret-i Yahya ile ilgili olarak bu üç yerde de şöyle buyurmaktadır;

“Doğduğu günde, vefatı gününde ve diri olarak kaldırılacağı günde selâm olsun ona.” (Meryem, 18/15) Bütün bu bilgiler sözü geçen “Tarih”ten nakledilmiştir.

Son defada üzerlerine gönderilen kişinin kim olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır. Bunun, Buhtnassar olduğu söylenmiştir.

el-Kuşeyrî Ebû Nasr böyle demiş ve başka bir kimseden de söz etmemiştir. es-Süheylî bu sahih değildir, demektedir. Çünkü, Hazret-i Yahya, Hazret-i Îsa’nın göğe kaldırılmasından sonra öldürülmüştür. Buhtnassar ise, Meryem oğlu Îsa (ikisine de selam olsun)’dan uzun bir süre önce yaşamıştır. İskender’den de önce yaşamıştır. İskender ile Îsa arasında üçyüz yıla yakın bir süre vardır. Ancak burada, ikinci defa ile Hazret-i Şi’ya’yı öldürmeleri kastedilmiştir.

Buhtnassar o sırada hayatta idi. İşte İsrailoğullarım öldüren, Beytü’l-Makdis’i yıkan, Mısır’a kadar onları takip ederek oradan da çıkartan odur.

es-Sa’lebî der ki: Zekeriya oğlu Yahya’yı öldürdükleri vakit, İsrailoğullarının üzerine giden Buhtnassar’dır diyen kimseler, hem siyer hem de ahbar bilginlerine göre yanlış söylemiş olur. Çünkü, bunların hepsi de Buhtnassar’ın İsrailoğulları üzerine İrmiya döneminde Şi’ya’yı öldürmeleri üzerine gittiğini icma ile kabul etmişler ve şöyle demişlerdir: İrmiya ve Buhtnassar’ın, Beytü’l-Makdis’i tahrip ettiği dönemden, Zekeriya oğlu Yahya’nın (ikisine de selam olsun) doğumuna kadar, 461 yıl geçmiştir. Çiinkü onlar, Beytü’l-Makdis’in yıkılmasından, Kusek (Kiruş, Kuruş) döneminde imar edildiği zamana kadar, yetmiş yıl geçtiğini tesbit etmişlerdir. Mescid’in imar edilişinden, İskender’in Beytü’l-Makdis’i ele geçirdiği tarihe kadar ise 88 yıl geçtiğini kabul ederler. Daha sonra İskender’in hükümdarlığından Yahya’nın doğuşuna kadar da 330 yıl geçtiğini kabul ederler.

Derim ki: Bütün bunları da, et-Taberî, “Tarih”inde -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- zikretmektedir. es-Sa’lebî der ki: Bunlar arasında sahih olan, Muhammed b. İshak’ın şu naklettikleridir: Allah, Îsa’yı aralarından kaldırıp onların da Yahya’yı -bazıları ise Zekeriya’yı derler- öldürmeleri üzerine Allah, Babil hükümdarlarından birisini üzerlerine gönderdi. Bu hükümdarın ismi Hiredos idi. O, Babilliler ile birlikte üzerlerine yürüdü ve Şam’da onlara karşı zafer kazandı. Ordularının kumandanına da şöyle dedi: Eğer Allah bana zafer verip Beytü’l-Makdis’i elime geçirecek olursam, kanları askerlerimin arasında akıncaya kadar onları öldürmeye devam edeceğim. Bunun üzerine, bu şekilde kanları akıncaya kadar İsrailoğullarının öldürülmesini emretti. Başkanları Beytü’l-Makdis’e girdi ve orada kaynamakla bulunan kanlar gördü. Onlara, bu nedir diye sorunca, şu cevabı verdiler: Bu, takdim edip de kabul olunmayan bir kurbanın kanıdır. Seksen yıldır bizden hâlâ kabul edilmedi.

Bu sefer; Hayır bana doğruyu söylemediniz dedi. O kanın üzerine, ileri gelenlerinden 77 kişi öldürdü, Fakat kan bir türlü dinmedi. Yetişkin çocuklarından 700 kişi getirip o kanın üzerinde kestirdi, yine kan dinmedi. Bir daha çocuklarından ve eşlerinden 7000 kişi getirilmesini emretti. Onları da o kanın üzerine kestiği halde yine kan dinmedi. Ey İsrailoğulları dedi. Sizden erkek, dişi öldürmedik kimse bırakmazdan önce bana doğruyu söyleyiniz. Bundan dolayı uğradıktan sıkıntıyı görünce, şöyle dediler: Bu, bizden bir peygamberin kanıdır. O, Allah’ı gazaplandıran pek çok işi yapmaktan vazgeçmemizi istiyordu. Biz de onu öldürdük. İşte bu onun kanıdır. İsmi da Yahya b. Zekeriya idi. Bir göz kırpacak kadarlık bir süre dahi Allah’a isyan etmediği gibi, bir masiyet işlemeyi de içinden geçilmemişti.

Bu sefer: İşte şimdi bana doğruyu söylediniz dedi, secdeye kapanarak söyle dedi: İşte böyle İşler yaptığınız için sizden intikam alınıyor. Bunun üzerine kapıların kapatılmasını emredip şöyle dedi: Burada, Hiredos’un askerlerinden kim varsa onları dışarı çıkartınız, israiloğullarıyla baş başa kalıp şöyle dedi: Ey Allah’ın Peygamberi, Ey Zekeriya oğlu Yahya! Rabbim de, Rabbin de senden dolayı kavminin başına gelen bu musibeti biliyor. Onların hepsini yok etmeden önce, Allah’ın izniyle artık kaynaman dursun. Bunun üzerine, yüce Allah’ın izniyle Yahya b. Zekeriya’nın kanı durdu, o da onları öldürmeye son vererek şöyle dedi: Rabbim, gerçekten ben de İsrailoğullarının îman ettiğine îman ettim ve onu tasdik ettim.

Yüce Allah, Peygamberlerin ileri gelenlerinden birisine, bu başkan gerçekten samimi bir mü’mindir, diye vahyetti. Daha sonra bu başkan şöyle dedi: Allah’ın düşmanı Hiredos bana, kanlarınız askerlerinin arasında akıncaya kadar sizden pek çok kimseyi öldürmemi emretti. Ben ona isyan etmem. Bunun üzerine bir hendek kazmalarını ve deve, at, kalır, eşek, inek, koyun gibi her türlü davarlarını getirmelerini emretti. Bunları da, kan askerin bulunduğu yere akıncaya kadar kesti. Arkasından önceden öldürülmüş olanların getirilmesini emretti ve öldürülen davarların üzerlerine atıldılar. Sonra da onları bu halde bırakıp Babil’e geri döndüler. İsrailoğulları, neredeyse tamamiyle yok olup gideceklerdi.

Derim ki: Bu hususta nîsbeten uzun, merfu bir hadis de varid olmuştur ki, bu hadis Huzeyfe yoluyla rivâyet edilmiştir ve biz bunu “et-Tezkire” adlı eserimizde Mehdi’nin haberleri ile ilgili bölümlerde kısım kısım kaydettik. Burada da âyetin anlamını açıklayacak ve tefsir edecek bazı bölümleri zikredeceğiz. Ta ki, bununla birlikte ek bir açıklamaya ihtiyaç kalmasın.

Huzeyfe dedi ki: Ey Allah’ın Rasulü, dedim. Beytü’l-Makdis, Allah nezdinde büyük, kadri kıymeti oldukça yüksektir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “O, en üstün ve değerli evlerdendir. Allah onu, Davud b. Süleyman (ikisine de selâm olsun) için altın, gümüş, inci, yakut ve zümrütten bina ettirmiştir,” Şöyle ki: Davud oğlu Süleyman (aleyhisselâm) onu bina edince yüce Allah, cinleri ona müsahhar kıldı. Cinler de ona maden yataklarından altın ve gümüş getirdiler. Mücevheratı yakut ve zümrütü getirdiler. Yine yüce Allah ona, bu çeşitli maden ve taşlardan, Beyti bina edinceye kadar cinleri ona müsahhar kıldı. Huzeyfe dedi ki: Ben, ey Allah’ın Rasulü dedim. Peki, bu (değerli) eşya Beytü’l-Makdis’ten nasıl alındı? Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İsrailoğulları, Allah’a asi olup peygamberleri öldürünce Allah da üzerlerine, Mecusilerden olan Buhtnassar’ı musallat etti. O, yedi yüz yıl hükümdarlık etmişti. İşte yüce Allah’ın:

“İşte o ikincisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize çok güçlü kullarımızı gönderdik, onlar da evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaad idi” âyeti bunu anlatmaktadır. Beytü’l-Makdis’e girdiler. Erkekleri Öldürüp, kadınları ve çocukları esir aldılar. Kıymetli malları ve Beytü’l-Makdis’te bulunan bütün bu çeşitli şeyleri toplayıp aldılar ve yüz yetmiş bin arabaya yükleyerek bunları taşıdılar. Sonunda Babil topraklarına götürüp bunları bıraktılar, Babil topraklarında İsrailoğullarını hizmetlerinde kullandılar, alçatmışlar olarak, ceza ve ibretli eziyetler ile onları mülkiyetlerinde tuttular. Bu yüz yıl devam etti.

Daha sonra yüce Allah, onlara merhamet buyurarak, Fars krallarından birisine, Babil’deki Mecusîlerin üzerine yürümesini ve İsrailoğullarından ellerinde bulunanları kurtarmasını ilham etti, o hükümdar da, bunların üzerlerine yürüdü, Babil topraklarına girdi. İsrailoğullarından geri kalan kimseleri, Mecusîlerin ellerinden kurtardığı gibi, Beytü’l-Makdis’e ait bulunan süs eşyalarının da kurtarılmasını sağladı ve Allah bu eşyaları ilk seferinde olduğu gibi oraya geri döndürdü ve onlara şöyle dedi: Ey İsrailoğulları! Tekrar masiyetlere dönecek olursanız, biz de tekrar sizleri esir almaya ve öldürmeye avdet ederiz. Yüce Allah’ın;

“Rabbinizin size merhamet edeceğini umabilirsiniz. Eğer dönerseniz, biz de döneriz” (İsrâ, 17/8) âyeti işte buna işaret etmektedir. İsrailoğulları, Beytü’l-Makdis’e geri döndüklerinde yine masiyetlere döndüler. Allah da üzerlerine Rum hükümdan Kayser’î musallat etti. Yüce Allah’ın:

“Artık diğerinin vakti gelince, kederiniz yüzünüzden belli olsun; Mescide ilk defa girdikleri gibi girsinler ve üstünlük sağlayıp da ele geçirdikleri her şeyi mahvettikçe mahvetsinler diye” âyeti da bunu anlatmaktadır. Karada ve denizde onların üzerine hücum etti. Kadınlarını ve çocuklarını esir aldı. Onları öldürüp mallarını ve kadınlarını aldı. Beytü’l-Makdis’de ne kadar süs eşyası varsa hepsini alarak yüz yetmiş bin arabaya yükledi ve nihayet bunları Altın Kilisesi’ne bıraktı. İşte bunlar, şimdi oradadırlar. el-Mehdî, bunları oradan geri alıp Beytü’l-Makdîs’e geri götürünceye kadar orda kalacaktır. Bu mal ise, bin yediyüz gemi yüküdür. Bu gemiler, Yafa limanında demirleyecektir. Ve oradan Beytü’l-Makdis’e nakledilecek ve Allah, orada öncekileri de, sonrakileri de bir araya getirecektir…” diye hadisin geri kalan bölümlerini nakletmektedir.’ Kurtubî, et-Tetkire, s. 704 vd. Bütün bu rivâyetlerin sıhhati su götürdüğü gibi; bu âyetlerin anlaşılmasına da bir kntkıları yoktur.

“Artık diğerinin” iki kerenin, ikincisinin “vakti gelince” âyetindeki (……) edetanın cevabı hazfedilmiştir ki, bunun takdiri de: “Onları gönderdik” şeklindedir. Buna daha önce geçen: “Üzerinize… gönderdik” ifadesi delil teşkil etmektedir.

“Kederiniz yüzünüzden belli olsun.” Çoluk çocuğunuzun esir alınması ve öldürülmeniz sebebiyle, kederinizin, üzüntünüzün etkileri yüzlerinizde belli olsun diye, demektir. Buna göre; Belli olsun” fiili, hazfedilmiş bir müteallaka taalluk etmektedir. Kederinizin yüzünüzden okunmasını sağlayacak işleri sizlere yapacak kullar gönderdik, anlamındadır. Burada “yüzler”den kastın, ileri gelenler olduğu da söylenmiştir. Yani o ileri gelenleri zelil etsinler, alçaltsınlar diye.

el-Kisaî, bu kelimeyi: Kederinizin yüzünüzden belli olmasını sağlayayım” anlamında “nun” ile ve “hemze”yi üstün olarak okumuştur. Bu da yüce Allah’ın, kendi zatından ta’zim ile haber veren bir fiildir. Daha önce geçen: “Hükmettik, gönderdik, üstünlük verdik” fiillerini nazar-ı itibara alarak böyle okumuştur. Ali’den de buna yakın bir rivâyet nakledilmiştir. Bunu da Ubeyy’in, Mutlaka belli olmasını sağlayalım” anlamındaki “nun” ve te’kid harfi ile okuyuşu doğrulamaktadır. Ebû Bekr, el-A’meş, İbn Vessâb, Hamza ve İbn Âmir ise, şeklinde “ya” ile tekil ve hemzesini de üstün olarak okumuşlardır ki, bunu da iki türlü açıklamak mümkündür. Birincisine göre, Allah, kederinizin yüzünüzden okunmasını sağlasın diye anlamında, ikincisi ise, o vaad, sizin yüzünüzden kederin okunmasına sebep olsun diye, şeklinde olur. Diğerleri ise, şeklinde “ya” ile ve “hemze”yi de çoğul olmak üzere ötreli okumuşlardır. Yani, üzerinize göndereceğimiz güçlü, kuvvetli kullarımız, kederinizin yüzlerinizden okunmasını sağlasınlar diye…

“Mescid’e ilk defa girdikleri gibi girsinler ve üstünlük sağlayıp da, ele geçirdikleri her şeyi mahvettikçe etsinler diye” âyetindeki “(……..) Herşeyi yıksınlar, mahvetsinler” demektir. Kutrub da yıksınlar diye açıklamıştır. Şair de şöyle demektedir:

“İnsanlar ancak iki türlü amel ederler.

Amel edenlerin birisi

Bina ettiğini tahrip edip yıkar, diğeri ise yükseltir.”

“Üstünlük sağlayıp ele geçirdikleri” yani, topraklarınızdan ellerine geçirip galip oldukları

“her şeyi mahvettikçe etsinler diye.”

Sonra size tekrar onlara karşı üstünlük verdik, mallar ve oğullarla sizi destekledik ve sayıca daha çok yaptık.

Diyanet Vakfı
Sonra onlara karşı size tekrar (galibiyet ve zafer) verdik; servet ve oğullarla gücünüzü arttırdık; sayınızı daha da çoğalttık.

Kurtubi Tefsiri
Sonra size, bunlara karşı tekrar üstünlük verdik. Mallarla, oğullarla yardımınıza yetiştik. Sayınızı da çoğalttıkça çoğalttık.

“Sonra sîze, bunlara karşı tekrar üstünlük verdik.” Yani siz, tevbe ve itaate yöneldikten sonra sizi onlara karşı üstün bir konuma çıkardık, galip gelmenizi sağladık. Denildiğine göre bu, Hazret-i Davud’un, Calût’u veya bir başkasını öldürmesiyle olmuştur ki, onların düşmanlarını öldürenin kimliği hususundaki görüş ayrılıklarına göre bu “üstün gelme” izah edilir.

“Mallarla, oğullarla yardımınıza yetiştik” ve sonunda eski halinize gelmenizi sağladık.

“Sayınızı da çoğaltıkça çoğalttık.” Düşmanınızdan daha kalabalık ve daha fazla askere sahip oldunuz.

“Nefir” kelimesi kişinin aşiretinden kendisi ile birlikte Savaşa çıkan kimselere denilir. Bunu anlatmak için de “Nefir” ile “Nâfıp” denilir. Kadir ile Kadir kelimeleri gibi kullanılır. Bununla birlikte “nefir” kelimesinin “nerV’in çoğulu olması da mümkündür. Kelîb (in Kelb’in), Maîz (kelimesinin Ma’z’ın), Abîd (kelimesinin Abd’in çoğulu olduğu) gibi. Şair de şöyle demiştir:

“Baba (lan) itibariyle Kahtan (lılar) ne kadar üstündür!

Hîmyerliler de Savaşa çıkan kimseler (nefîr) olarak ne de üstündürler!”

Âyetin anlamı şudur: Onlar, bu ilk olaydan sonra birbirlerine daha bir katıldılar, daha çok birbirlerinin yardımcısı oldular. Hallerini daha bir düzelttiler. Bu da yüce Allah’ın, itaate dönüşlerine karşılık onlara bir mükâfatı idi.

O ikisinden ilkinin vaadi gelince, üzerinize güçlü savaşçı kullarımızı gönderdik, evlerin arasına kadar girdiler. Bu, yerine getirilmiş bir vaatti.

Diyanet Vakfı
Bunlardan ilkinin zamanı gelince, üzerinize güçlü kuvvetli kullarımızı gönderdik. Bunlar, evlerin arasında dolaşarak (sizi) aradılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaad idi.

Kurtubi Tefsiri
İşte o ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize çok güçlü kullarımızı gönderdik. Onlar da evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaad idi.

“İşte o ikisinden birincisinin vakti gelince” yani, onların çıkaracakları iki fesattan birincisinin vadesi gelince,

“üzerinize çok güçlü kullarımızı gönderdik” âyetinde kastedilenler, Babillilerdir. Birinci seferinde İrmiya’yı yalanlayıp, yaralamaları ve hapse atmaları üzerine bu gönderilenlerin başında Buhtnassar vardı. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır.

Katade de şöyle demektedir: Üzerlerine Calût gönderildi, o da onları öldürdü. Calût ve kavmi, güçlü olan kimselerdi.

Mücahid de şöyle demiştir: Parslardan bir grup asker, durumlarını tecessüs edip öğrenmek üzere yanlarına geldi. Beraberlerinde Buhtnassar da vardı. Diğer arkadaşları arasından söylediklerini o anladı. Daha sonra, herhangi bir Savaş olmaksızın Fars diyarına geri döndüler. İşte bu, ilk seferinde olmuştu. Ve bu sırada evlerin aralarına kadar girmeleri söz konusu olmuştu, fakat Savaş olmamıştı. Bunu, el-Kuşeyrî Ebû Nasr nakletmektedir.

el-Mehdevî’nin, Mücahid’den naklettiğine göre ise, Buhtnassar üzerlerine geldi, ama İsrailoğulları onu yenilgiye urattı. Sonra ikinci defa üzerlerine geldi, bu sefer onları öldürdü ve yurtlarını yıkıp tahrip etti. Bunu, İbn Ebi Necih Mücahid’den rivâyet etmiş olup, en-Nehhâs da nakletmiş bulunmaktadır.

Muhammed b. İshâk da uzunca naklettiği bir haberde şöyle demektedir: Bozguna uğrayan ve yenilen kişi, Babil hükümdarı Senhârib idi. Senhârib, beraberinde altı yüz bin sancak ile geldi. Her bir sancağın altında yüz bin süvari vardı. Beytü’l-Makdis’in çevresinde ordugâhını kurdu. Yüce Allah, onu bozguna uğrattı ve Senârib ile onun yazıcılarından beş nefer müstesna hepsi öldü. O sırada ismi Sıddîka olan, İsrailoğullarının hükümdarı, Senhârib’i takib etmek üzere asker gönderdi ve Senârib beş askeri ile birlikte yakalandı. Bunlardan birisi Buhtnassar idi. Boyunlarına zincirler vuruldu ve yetmiş gün süre ile Beytü’l-Makdis ile Ilya çevresinde onları dolaştırıp durdu. Onların her birisine iki arpa ekmeği veriyordu. Sonra onları serbest bıraktı, onlar da geri döndüler. Yedi yıl sonra Senârib öldü, onun yerine Buhtnassar geçti. İsrailoğulları arasında kötü olaylar artık durdu. Haram şeyleri helal bildiler, peygamberleri Şi’ya’yı öldürdüler. Buhtnassar üzerlerine geldi, askerleriyle birlikte Beytü’l-Makdis’e girdi. İsrailoğullarını bitirip tüketinceye kadar öldürdü.

İbn Abbâs ve İbn Mes’ûd dedi ki: İlk fesat, Hazret-i Zekeriya’nın öldürülmesi idi. İbn İshak da der ki: Birinci seferki bozgunculukları, Allah’ın peygamberi Şi’ya’yı, ağaç içinde iken öldürmeleridir. Şöyle ki; Hükümdarları Sıddîka ölünce, işlerinin düzeni bozuldu ve hükümdarlık için birbirleriyle yarışa girdiler. Peygamberlerinin sözlerine kulak asmadılar. Yüce Allah, Peygambere: sen, kavmine konuşma yapmak üzere ayağa kalk, Ben de senin vasıtanla onlara vahiy indireceğim, dedi. Yüce Allah’ın ona vahyettikleri bitince, onu öldürmek üzere üzerine yürüdüler. O da onlardan kaçtı. Önünde bir ağaç açılıverdi, o da ağacın içine girdi. Şeytan, arkasından yetişip elbisesinin bir tarafını çekiverdi ve o elbise parçasını görmelerini sağladı. Bunlar da bir testere getirerek ağacın ortasına yerleştirdiler. Ağacı testere ile biçtiler, sonunda onû ikiye böldüler. Peygamberleri de ağacın içinde iken kesmiş oldular. İbn İshak’ın naklettiğine göre ilim adamlarından birisi ona şunu haber vermiş: Hazret-i Zekeriya öldürülmeyip ölmüştü. Öldürülen kişi Şi’yâ peygamberdir.

Saîd b. Cübeyr de, yüce Allah’ın:

“Üzerinize çok güçlü kullarımızı gönderdik, onlar da evlerin aralarına kadar girip araştırdılar” âyeti hakkında şöyle demiştir: Burada kastedilen kişi, Musul’daki Babil hükümdarı ve Ninovalı Senârib’dir. Bu ise, İbn İshak’ın dediğinden farklıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır

Bir başka görüşe göre burada kastedilen kişiler Amalikalılardır. Bunlar kâfir idiler. Bunu el-Hasen söylemiştir.

Fesat ettiler, kötülük işlediler, öldürdüler (mealde; girip araştırdılar)” demektir. Aynı şekilde ile fiilleri de bu anlamdadır. Bu açıklamayı İbn Aziz yapmıştır. el-Kutebî’nin görüşü de böyledir. İbn Abbâs ise bunu; şeklinde noktasız “ha” ile okumuştur. Ebû Zeyd dedi ki: ile, hep aynı manada olup geceleyin etrafı kuşatmak, baskın yapmak anlamındadır. el-Cevherî de der ki: lâfzı, Evlerin aralarına kadar girip araştırdılar” cümlesindeki fiilin mastarıdır. Yani, evlerin aralarına girerek orada ne varsa araştırıp durmaya çalıştılar. Tıpkı bir haber almak, bulmak isteyen kimsenin yaptığı gibi. da aynı anlamdadır. ise, geceleyin gelen tufan demektir. Ebû Ubeyde’nin görüşü budur.

et-Taberi der ki: Onlar, evlerin aralarını dolaşarak onları yakalayıp giderken de gelirken de öldürüyorlardı. O, bu açıklamalarıyla dilcilerin konu ile ilgili bütün görüşlerini bir arada zikretmiş olmaktadır. İbn Abbâs der ki: Evler ve meskenler arasında yürüdüler, gidip-geldiler demektir. el-Ferrâ’ da: Sizi, evleriniz arasında öldürdüler, diye açıklamış ve Hassan’ın şu beyitini nakletmiştir:

“Muhammed’in kılıcı ile, (düşman ile) karşılaşıp da

O askerler arasında düşmanları öldüren kişi bizdendir.”

Kutrub da: Bu, indiler, anlamındadır, der ve şu beyiti nakleder:

“Biz, silah zoruyla onların yurtlarına indik.

Ve onların ileri gelenlerini zincire vurarak geri döndük.”

“Bu, yerine getirilmiş bir vaad idi.” Yani, yerine gelecek ve asla değiştirilmeyecek bir hüküm idi.

Kitapta İsrailoğullarına şu hükmü verdik: “Yeryüzünde mutlaka iki kere bozgunculuk yapacaksınız ve mutlaka büyük bir kibirle yükseleceksiniz.”

Diyanet Vakfı
Biz, Kitapta İsrailoğullarına: Sizler, yeryüzünde iki defa fesat çıkaracaksınız ve azgınlık derecesinde bir kibre kapılacaksınız, diye bildirdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz, kitapda İsrailoğullarına şunu hükmettik: “Siz yeryüzünde iki defa fesat çıkaracak ve muhakkak alabildiğine büyükleneceksiniz.”

Yüce Allah’ın;

“Biz, kitapda İsrailoğullarına şunu hükmettik” âyetindeki

“kitap” lâfzını, Saîd b. Cübeyr ve Ebû’l-Âl-iyye, çoğul olarak; Kitaplarda” diye okumuşlardır. Bununla birlikte bazen tekil lâfzı ile çoğul anlamı kastedilebilir. O takdirde her iki kıraatin de anlamı bir olur. Hükmettik” âyeti, İbn Abbâs’ın açıklamasına göre bildirdik, haber verdik demektir. Katade, hükmettik diye açıklamıştır. Çünkü kadâ (hükmetme) nin asıl anlamı, bir şeyi sağlam yapmak (ilıkâm) ve onu bitirmek demektir. Bunun, vahyettik anlamında olduğu da söylenmiştir. Bundan dolayı yüce Allah: İsrailoğullarına…” diye buyurmuştur.

Katade’nin açıklamasına göre Üzerine, hakkında” anlamında olur. Yani, Biz, onlar hakkında şunu hükmettik demek olur. İbn Abbâs da böyle bir açıklamada bulunmuştur. “Kitap’dan kasıt ise Levh-i Mahfuz’dur.

“Siz, yeryüzünde” yani Şam, Beytü’l-Makdis ve onlara yakın olan yerlerde.

“İki defa fesat çıkaracak(sınız)” âyetindeki;

“Sîz… fesat çıkaracak(sınız)” anlamındaki kelimeyi İbn Abbâs, Siz… İfsad edileceksiniz” şeklinde, Îsa es-Sakafî ise, Siz fesat bulacaksınız” diye okumuşlardır. Her iki -kıraatin anlamı da birbirine yakındır-: Çünkü ifsad olundukları takdirde kendileri de fesad bulurlar. Fesad’tan kasıt ise Tevrat’ın hükümlerine muhalefet etmektir.

“Ve muhakkak alabildiğine büyükleneceksiniz.” Büyüklük taslayacak, haddi aşacak, azgınlaşacak, ileri gidecek, galip gelecek ve haksızlıklarda bulunacaksınız, demektir. “(………….): Fesat çıkaracak ve… büyükleneceksiniz” anlamındaki fiillerin başına gelen “lâm”, önceden de geçtiği Üzere gizli bir kasemi göstermek üzere gelen “lâm”lardır.

Nuh ile birlikte taşıdıklarımızın zürriyeti. Şüphesiz o, çok şükreden bir kuldu.

Diyanet Vakfı
(Ey) Nuh ile birlikte (gemide) taşıdığımız kimselerin nesli! Şunu bilin ki Nuh, çok şükreden bir kul idi.

Kurtubi Tefsiri
(Ey) Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler! Şüphesiz o, çok şükreden bir kuldu.

Bu âyet, nida olmak üzere: Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler! takdirindedir. Bu açıklamayı Mücahid yapmış, İbn Ebi Necih de bu açıklamayı ondan rivâyet etmiştir.

Zürriyet (soydan gelenler)’den kasıt, Kur’ân-ı Kerîm’in kendisine karşı delü getirdiği herkestir. Bunlar da, yeryüzünde bulunan bütün insanlardır. Bu açıklamayı el-Mehdevî yapmıştır. el-Maverdi de der ki: Bu âyetle Hazret-i Mûsa İle İsrailoğullarından gelen onun kavmi kastedilmektedir. Âyetin anlamı da; Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler! Allah’a ortak koşmayınız, şeklindedir.

“Nûh” (aleyhisselâm) dan söz edilmesi, alaları üzerindeki boğulmaktan kurtulma nimetini onlara hatırlatması içindir. Süfyan’ın Humeyd’den, onun, Mücahidden rivâyetine göre, Mücahid –”zürriyet” kelimesini-: şeklinde “üe” harfi üstün, “ra” ve “ye” harflerini de şeddeli okumuştur. Bu kıraati aynı zamanda Âmir b. el-Vacid, Zeyd b. Sabit’den rivâyet etmiştir. Yine Zeyd b. Sabit’den, bu kelimeyi; şeklinde “zel” harfini esreli, “re” harfini de şeddeli olarak okuduğu da rivâyet edilmiştir.

Diğer taraftan Hazret-i Nûh’un, Allah’a, nimetlerine karşı çokça şükreden ve hayrı ancak Allah’dan bilen, çok şükredici bir kul olduğunu beyan etmektir. Katade der ki: Hazret-i Nûh, bir elbise giydiğinde: Bismillah der, onu çıkardığında da: Elhamdülillah derdi. Ma’mer de ondan böyle dediğini rivâyet etmiştir. Yine Ma’mer, Mansur’dan, o, İbrahim’den şöyle dediğini rivâyet eder: Hazret-i Nûh’un şükrü şuydu; O, yemek yedi mi, bismillah derdi. Yemek yemeyi bitirdi mi de: Elhamdülillah, derdi.

Selman-ı Farisi dedi ki: (Hazret-i Nûh’un çok şükreden bir kul olduğunun sözkonusu edilmesi) yemek yedikten sonra yüce Allah’a hamd etmesi idi. İmrân b. Süleym de der ki: Hazret-i Nûh’a çok şükreden bir kul denilmesinin sebebi, yemek yedikten sonra, “dilerse hiç şüphesiz beni susuz bırakabilecek olan, ama bununla birlikte bana yemek yediren Allah’a uamd olsun” demesi; bir şey içtikten sonra da: “Dilerse hiç şüphesiz beni aç bırakabilecek olan, bununla birlikte de bana içiren Allah’a hamd olsun’ bir şey giydiğinde de: “Dilerse hiç şüphesiz beni çıplak bırakabilecek olan, bununla birlikte beni giydiren Allah’a hamd olsun”; ayağına bir şey giydiği vakit de: “Dilerse ayaklarımı çıplak bırakabilecek olan, bununla birlikte de ayağıma giyecek bir şey ihsan eden Allah’a hamd olsun”; def-i hacette bulunduktan sonra ise: “Dileseydi bunu içimde bırakabilecek olan, bununla birlikte bu rahatsız edici şeyleri benden çıkartan Allah’a hamd olsun..,” demesi idi,

Âyet-i kerimenin anlatmak istediği şudur: Siz, Nûh’un soyundan gelen kimselersiniz. Nûh ise çok şükreden bir kul idi. Cahil atalarındansa ona uymanız size daha yakışan bir tutumdur.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Allah, Hazret-i Mûsa’yı, Nûh’un soyundan kıldığı için o Allah’a çok şükreden bir kuldu. Şöyle de açıklanmıştır: Buradaki “soyundan gelenler” ifadesinin, “edinmeyin” fiilinin ikinci mef’ûlü, “bir vekil” âyeti ile de çoğulun kastedilmiş olma ihtimali vardır. Bu, her iki kıraate, -yani; Edinmeyin” âyetinin “ye ve te” ile okunması kıraatlerini kastediyoruz- uygundur. Aynı şekilde yine her iki kıraatte de “soyundan gelenler” ifadesinin yüce Allah’ın:

“Vekil” âyetinden bedel olması mümkündür, çünkü çoğul anlamındadır. Şöyle buyurulmuş gibidir: Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler… başka hiç bir vekil edinmeyin.

“Soyundan gelenler” anlamındaki kelimenin, “kastediyorum ve onu övüyorum” anlamındaki tüllerin takdirleri ile nasb edilmesi de mümkündür. Çünkü Araplar, övmek ve yermek kastıyla söyledikleri isimleri nasb edebilirler. “Soyundan gelenler” anlamındaki ifadenin, fiilini “ya” ile okuyanların kıraatine göre, zamirden bedel olarak ref’ ile okunması da mümkündür. Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler. Benden başka hiçbir vekil edinmesinler, anlamındadır. Ancak böyle bir açıklama, bu fiili “te” ile okuyanlara göre güzel olmaz. Çünkü gaib muhatabdan bedel yapılmaz.

Diğer taraftan

“soyundan gelenler” anlamındaki kelimenin, her iki okunuşa göre İsrailoğullarından bedel olarak cer ile okunması da mümkündür Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelen İsrailoğullarına bir hidâyet kıldık,,, anlamına gelir.

Yüce Allah’ın:

“Edinmeyin diye…” âyetinde yer alan;…me…” ise, “ya” ile okuyanların kıraatine göre cer edatının hazfi ile nasb mahallindedir ve İfade: Edinmesinler diye Biz onlara hidâyet verdik, takdirinde olur. “Te” ile okuyuşa göre ise, bunun zaid gelmesi ve “söylemek” anlamındaki fiilin de -önceden geçtiği gibi- takdir edilmiş olması da mümkündür. (Biz onlara vekil edinmeyin dedik, anlamına gelir.) Bunun, açıklayıcı (müfessire) ve “yani” anlamında olması ve i’rabta bir mahallinin bulunmaması da mümkündür. Bu durumda; edatı da’nehiy İçin olur ve bu takdirde ifade, haber kipinden nehye geçiş yapmış olur.

Musa’ya kitabı verdik ve onu İsrailoğullarına bir rehber yaptık: “Benden başka bir vekil edinmeyin.”

Diyanet Vakfı
Biz, Musaya Kitabı verdik ve İsrailoğullarına: «Benden başkasını dayanılıp güvenilen bir rab edinmeyin» diyerek bu Kitabı bir hidayet rehberi kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Biz, Mûsa’ya da kitabı verdik. Ve onu: “Benden başka hiç bir vekil edinmeyin” diye İsrailoğullarına bir hidâyet kıldık.

Yani, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, mi’raci lütfettiğimiz gibi, Mûsa’ya da kitabı yani Tevrat’ı vermek suretiyle lütuf ta bulunduk.

“Ve onu” yani o kitabı

“…bir hidâyet kıldık.”

Burada hidâyet kılınanın Hazret-i Mûsa olduğu söylendiği gibi, âyetin anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Kulunu geceleyin götüren de, Mûsa’ya kitabı veren de münezzehtir. Böylelikle yüce Allah, gaip ifadeden sonra kendi zatı hakkında haber vermek şeklindeki ifadeyi kullanmaktadır.

Şöyle de denilmiştir:

“Kulunu geceleyin götüren münezzehtir” âyeti: anlamı: Biz onu geceleyin yürüttük, anlamındadır. Buna, ondan sonra gelen yüce Allah’ın;

“Ona âyetlerimizden bazısını gösterelim diye” âyeti buna delildir. O halde: “Biz, Mûsa’ya da kitabı verdik” âyeti da bu manaya göre böyle zekredilmiştir.

“Edinmeyin diye” âyetini Ebû Amı; şeklinde “ya” ile (“edinmesinler diye” anlamında) okumuştur, diğerleri ise “te” ile okumuşlardır. O takdirde (“ya” ile okunması halinde) hitabın çeşitlendirilmesi kabilinden olur.

“Vekil”, Mücahid’den nakledilen görüşe göre ortak anlamındadır. İşlerini üstlenecek kefil diye de açıklanmıştır ki, bunu da el-Ferrâ’ nakletmektedir. İşlerinde kendisine tevekkül edecekleri bir Rab, diye de açıklanmıştır ve bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır. el-Ferrâ” “kâfi” demektir, demiştir.

İfadenin takdiri şöyle olur: “Biz ona kitapta, Benden başka bir vekil edinmeyin diye emrettik.” Takdirin: Edinmemeniz için… anlamında olduğu da söylenmiştir. Vekil işin kendisine havale edildiği, bırakıldığı kimse demektir.

Geceleyin kulunu Mescid-i Haram’dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götüren Allah, her türlü noksandan münezzehtir. Ona ayetlerimizden gösterelim diye. Şüphesiz O, işitendir, görendir.

Diyanet Vakfı
Bir gece, kendisine ayetlerimizden bir kısmını gösterelim diye (Muhammed) kulunu Mescid-i Haramdan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksaya götüren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir; O, gerçekten işitendir, görendir.

Kurtubi Tefsiri
Kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren münezzehtir. Ona, âyetlerimizden bazısını gösterelim diye. Şüphesiz ki O, İşitendir, görendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı sekiz 1, 2, 3, 4. başlıklar zikredildikten sonra, tekrar “1. taşlık” diye yeni başlık sırası verilmekte, ancak 3. başlıktan sonra 4. başlık yerine. 5. başlık denilmektedir. Böylelikle ilk başlıktan itibaren müteselsilen sayılsa toplam başlık sayısı dokuz olmaktadır. başlık halinde sunacağız:

1. Tenzih (Subhân)’in Anlamı:

Yüce Allah’ın:

“Münezzehtir” âyeti, mastar yerinde kullanılan bir isimdir. Ancak bu, isim olarak mütemekkin (ismin bütün özelliklerine haiz) değildir. Çünkü, i’rab şekillerine göre harekelerinde değişiklik olmamaktadır. Başına “elif” ve “lâm” gelmez. Aynı şekilde bundan fiil türetilmez. Sonunda zâid iki harf bulunduğundan dolayı da munsarıf değildir.

” Tesbih ettim, tesbih etmek” denilir. Tıpkı Yemin keffaretini ödedim, ödemek gibi. Bu ismin anlamı, yüce Allah’ın her türlü eksikliklerden tenzih edilmesi ve uzak olduğunun ifade edilmesidir. Bu, yüce Allah’ın büyük bir zikridir. Başkası hakkında bunun kullanılması uygun değildir. Şairin:

“Bana onun övülmesi(ne dair ifadeler) ulaşınca derim ki:

Övülmeye değer olan Alkame bundan uzaktır.”

beyitinde bu kelimenin kullanılması oldukça nadiren görülen bir ifadedir.

Cennetle müjdelenmiş on kişiden birisi olan Talha b. Ubeydillah el-Feyyâd’dan rivâyete göre o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şöyle sormuş: Subhanallah’ın anlamı ne demektir? Hazret-i Peygamber de: “Allah’ı her bir kötülükten tenzih etmektir” diye cevap vermiştir. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V. 182’de belirtildiğine göre, bu açıklama Nafi’ b. el-Ezrak’ın sorması üzerine, Abdullah b. Abbas’a aittir.

Sîbeveyh’in görüşüne göre, bu kelimede âmil olan, lâfzından değil de onun manasındaki bir fiildir. Çünkü bu lâfızdan fiil kullanılmaz. Bu da; Kalçalan üzerine oturup, bacakları dirseklerinden bükerek diktikten sonra, ellerinin de bacaklarının etrafından birbirine kavuşturmak şeklindeki oturuş” ile, Arapların örtüye bürünürken örtünün, bir ucunu sağ kolunun üzerinden sol omuzuna, öbür ucunu da sol kolu üzerinden sağ omuzu üzerine atarak örtünmesi ifadelerine benzer. Sîbeveyh’e göre âyetin takdiri; Allah’ı mutlak olarak tenzih ederim” şeklindedir. Buna göre “Subhanallah” ifadesi, mutlak olarak tenzih etmek, yerine geçmektedir.

2. İsra:

Yüce Allah’ın:

“Kulunu geceleyin… götüren” âyetindeki;

“Geceleyin götürdü” fiili iki şekilde kullanılır: (………) ile (………) şeklinde. Tıpkı ile, Su içirdi” kelimelerinin kullanışı gibi. Nitekim bundan önce de (el-Bakara, 2/60. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Şair der ki:

“İkizler burcundan yürüdü üzerine bir yürüyen

Şimal onun üzerine doluyu yağdırarak.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Örtüsünün arkasında olan o güzel yüzlüyü selamla!

Geceleyin yürüdü sana; önceden gelmiyorken.”

Böylelikle şairler her iki beyitte de her iki söyleyişi bir arada kullanmış bulunmaktadırlar.

İsrâ; geceleyin yürümek demektir. Geceleyin yürüdü ve yürümek” denilir. Şair de şöyle demektedir:

“Ve çiğin yağdığı bir gece yürüdüm,

Ve o gece yürümekten hiç bir şey de beni alıkoymadı.”

(………)’ın, gecenin ilk saatlerinde yürümek, (………)’ın ise, son demlerinde yürümek, anlamında olduğu da söylenmiş ise de, birincisi daha çok bilinen bir anlamdır.

3. Allah’ın Kulu:

Yüce Allah’ın:

“Kulunu” âyeti ile ilgili olarak İlim adamları şöyle demişlerdir: Şayet Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bundan daha şerefli bir ismi olsaydı, o üstün haldeki durumunu anlatmak İçin o İsmi ile anardı. Bu anlamda olmak üzere şu beyitler söylenmiştir;

“Ey kavm, kalbim, Zehra’nın yanındadır

İşiten de, gören de bunu bilir.

Beni ancak; ey Onun kulu diye çağırınız,

Çünkü o, isimlerimin en şereflisidir.”

Bu beyitler de daha önceden (el-Bakara, 2/23 âyetini açıklarken) geçmiş bulunmakladır.

el-Kuşeyrî der ki: Yüce Allah onu yüce huzuruna yükseltip de en yüksek yıldızların da üstüne çıkardığında, ümmeti için tevazu olmak üzere kulluk isminden ayırmadı.

4, İsra ve Bu Konudaki Rivâyetler:

İsrâ, bütün hadis eserlerinde sabit olmuştur. Sahabeden gelen bu hadisler İslâm diyarının her bir yerinde rivâyet olunmuştur. Bu yönüyle İsra hadisleri mütevâtir hadislerdendir. en-Nekkaş bu hadisleri rivâyet eden yirmi sahabiyi zikretmektedir. Sahih(-i Müslim)’in Enes b. Malikten rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bana, Burak getirildi. O beyaz, uzunca, eşekten daha yüksek, katırdan daha alçak boylu, ön ayaklarını gözünün gördüğü son noktaya koyan bir binektir. Ona bindim ve nihayet Beytü’l-Makdis’e vardım. Onu, peygamberlerin bineklerini bağladığı halkaya bağladım. Sonra, Mescide girdim, orada iki rek’at namaz kıldım. Daha sonra çıktım. Cibril (aleyhisselâm) bana, birisi şarap, diğeri süt dolu iki kap getirdi. Ben, süt bulunan kabı tercih ettim. Cibril bana: Fıtratı tercih ettin, dedi. Sonra semaya doğru yükseldik…” diye hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir. Müslim, Îman 259: Müsned, III, 148.

Buhârî ile Müslim’de bulunmayan rivâyetlerden birisi de, el-Âcurrî ve Semerkandî’nin kaydettikleri rivâyetlerdir. el-Acurrî, Ebû Said el-Hudri’den, yüce Allah’ın:

“Kulunu geceleyin, Mescid-i Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götüren münezzehtir” âyeti ile ilgili olarak şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) İsra’ya yürütüldüğü geceyi bize anlattı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bana, hayvanlar arasında en çok katıra benzeyen bir binek getirildi. Durmayıp oynayan kulakları vardı. Bu önceden peygamberlerin bindiği Burak idi. Ben de buna bindim. Yola koyuldu. Ön ayaklarını gözünün gördüğü son noktaya koyarak koşardı. Sağ tarafımdan, ey Muhammed, biraz yavaş ol ki sana birşeyler sorayım diye bir ses işittim. Ancak, ben ona iltifat etmeden yoluma devam ettim. Sonra, sol tarafımdan ey Muhammed, yavaş ol diye bir ses işittim. Ben de ona iltifat etmeksizin yoluma devam ettim. Sonra da üzerinde dünya zinetlerinin her türlüsü bulunan, ellerini yukarı doğru kaldırmış, yavaş ol ki sana birşeyler sorayım, diyen bir kadın karşıma çıktı. Yine ona iltifat etmeksizin yoluma devam ettim. Sonra, Beytü’l-Makdis’e, Mescid-i Aksa’ya geldim. Binekten indim, peygamberlerin daha önceden (bineklerini) bağladıkları halkaya Burağı bağladım, arkasından Mescide girdim, içinde namaz kıldım.

Cebrâîl bana: Ey Muhammed, neler işittin, diye sordu. Ben ona: Sağımdan, ey Muhammed, yavaş ol sana bazı şeyler soracağım diye bir ses işittim. Ancak ben ona iltifat etmeksizin yoluma devam ettim. O: Bu, yahudilerin davetçisi idi. Eğer durmuş olsaydın, ümmetin yahudileşirdi. (Hazret-i Peygamber devamla) buyurdu ki: Sonra solumdan bir ses işittim. Yavaş ol, sana bazı şeyler sorayım, dedi. Yine ben ona iltifat etmeksizin yoluma devam ettim. (Cebrâîl) dedi ki: O da hıristiyanların davet çişi idi. Eğer durmuş olsaydın, senin ümmetin hıristiyanlaşırdı. (Devamla Hazret-i Peygamber) buyurdu ki: Sonra karşıma dünya zinetlerinin her türlüsünü üzerine takınmış, ellerini yukarı doğru kaldırmış bir kadın karşıma çıktı. Yavaş ol, diyordu. Ben de ona İltifat etmeksizin yoluma devam ettim. (Cebrâîl) dedi ki: O da dünyadır. Eğer durmuş olsaydın, hiç şüphesiz dünyayı âhirete tercih etmiş olurdun.

(Hazret-i Peygamber devamla) buyurdu ki: Sonra bana birisinde süt, diğerinde ise şarap bulunan iki kap getirildi. Bana, al ve iç, hangisini istersen alabilirsin denildi. Ben de sütü aldım ve içtim. Cebrâîl bana: Fıtrata İsabet ettin. Eğer şarabı almış olsaydın, ümmetin azgınlaşmış olurdu, dedi.

Daha sonra, Âdemoğullarının ruhlarının üzerinde yükseldikleri Mi’rac geldi. Gördüğüm şeylerin en güzeli o idi. Sizler, Ölen bir kimsenin gözünü ona doğru nasıl diktiğine hiç dikkat etmediniz mi? Bizi yukarı doğru çıkardılar. Nihayet dünya semâsının kapısına geldik. Cebrâîl, kapının açılmasını istedi. Bu kim, diye soruldu o, Cebrâîl dedi. Beraberinde kim var, diye sordular o, Muhammed dedi. Peki, ona risalet verildi mi, diye soruldu o, evet dedi. Bana kapıyı açtılar, bana selam verdiler. Beraberinde yetmiş bin melek ve her biriyle yüz bin melek bulunan, İsmail diye tanınan bir meleğin semayı korumakta olduğunu gördüm:

“Rabbinin ordularını O’ndan başka kimse bilmez” (el-Müddesir, 74/31) âyetini okudu ve hadisin geri kalan bölümlerini zikrederek, daha sonra şöyle dedi: “Sonra, beşinci semaya gittik. Orada kavmi arasında sevilen bir kişi olan İmrân oğlu Harun ile karşılaştım. Etrafında ümmetinden ona tabi pek çok kimse vardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun niteliklerini belirterek şöyle dedi: Sakalı uzundu. Nerdeyse göbeğine kadar ulaşacaktı. Sonra, altıncı semaya gittik. Orada Mûsa ile karşılaştım. Bana selam verdi ve beni çok güzel karşıladı. -Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onu da vaslederek şöyle buyurdu-: Saçı fazla bir adamdı, üzerinde iki gömlek olsa dahi yine onun saçları aralarından çıkardı…” Suyûtî, ed-Durru’l-Mensür, V, 195

el-Bezzâr’ın rivâyetine göre de, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir at getirildi ve onun sırtına bindi. Onun attığı her bir adım, gözünün değdiği en uzak noktada idi… diye hadisin geri kalan bölümlerini anlattı. Suyûtî, a.g.e., V. 199.

Burak’ın nitelikleri ile ilgili olarak İbn Abbâs yoluyla gelen hadisde şöyle denilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ben, Hicr’de uyumakta iken bana birisi geldi. Ayağı ile beni harekete getirmek istedi. Ben, o kişinin arkasından gittim, bir de baktım ki, Cebrâîl (aleyhisselâm)’in beraberinde katırdan daha aşağı ve eşekten daha yukarı, yüzü insan yüzüne benzeyen, ayağı tek tırnaklı, kuyruğu öküz kuyruğu, yelesi at yelesine benzeyen bir binek ile birlikte Mescid’in kapısında ayakta dikildiğini gördüm. Cibril (aleyhisselâm) bu bineği bana yaklaştırınca, hayvan ürktü ve yelesi kabardı. Cibril (aleyhisselâm) sırtını sıvazlayarak: Ey Burak, Muhammed’den ürkme, dedi. Allah’a yemin ederim ki, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan daha faziletli ve Allah nezdinde ondan daha değerli mukarreb bir melek yahut gönderilmiş bir peygamber (radıyallahü anhsul) sırtına binmiş değildir. Bunun üzerine Burak şöyle dedi: Ben onun böyle olduğunu bildim. O büyük şefaatin sahibinin o olduğunu da biliyorum. Bununla birlikte ben, onun şefaati kapsamında olmayı arzu ederim. Bunun üzerine şöyle dedim: Yüce Allah’ın izniyle sen de benim şefaatimin kapsamında olacaksın…” Gerek Buhârî ve Müslim’in kaydettikleri rivâyetleri ve gerek onların dışındaki kaynaklarda yer alan diğer rivâyetlerin önemli bir bölümünü bir arada görmek üzere özellikle bk. el-Heysemî. Mecmau’z-Zevâid, I. 64-78: İbn Kesîr, Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azîm, V. 4-39: Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V. 182-234.

Ebû Said Abdulmelik b. Muhammed en-Neysaburî de, Ebû Said el-Hudrî’den şöyle dediğini nakleder: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), dördüncü semada İdris (aleyhisselâm)’ın yanından geçince, şöyle dedi: Kendisini göreceğimiz bize va’dolunan ve ancak bu gece görebildiğimiz salih kardeşe, salih peygambere merhaba! Hazret-i (Peygamber devamla) buyurdu ki: Orada İmrân’ın kızı Meryem de vardı. İnciden yetmiş köşkü vardı. Yine İmrân’ın kızı, Mûsa’nın annesinin de kapıları inci ile süslenmiş tahtları, tek bir parçadan yapılmış kırmızı mercandan yetmiş köşkü vardı. Mi’rac, beşinci semaya çıkınca, oradakilerin de teşbihi: Karı ve ateşi bir arada bulunduranın şanı ne yücedir! şeklinde idi. -Bunu bir defa dahi söyleyen bir kimse, onların sevabı gibi sevap alır.- Cibril (aleyhisselâm) kapının açılmasını istedi. Ona kapı açıldı. Aniden, olgunluk yaşında bir adam ile karşılaştım. Ondan güzel bu yaşta bir adam görülmüş değildir. Gözleri iri, sakalı nerdeyse göbeğine ulaşıyordu. Hemen hemen sakalı yarı yarıya siyah beyaz karışımı idi. Etrafında oturmuş kimseler vardı. Onlara birşeyler anlatıyordu. Ey Cebrâîl, bu kimdir? diye sordum; o, kavmi arasında sevilen kişi Harun’dur, dedi…” ve hadisin geri kalan bölümünü zikretti.

İşte Buhârî ile Müslim’in dışında kalan, îsra ile ilgili hadislerden kısaltılarak sunduğumuz bir nebze. Bu hadisleri, Ebû’r-Rabi Süleyman b. Seb’ eksiksiz olarak “Şifâü”s-Sadûr” adlı eserinde zikretmiştir, ilim ehli ile siyer bilginleri arasında namazın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Mekke’de îsra gecesi semaya urucu (çıkışı) esnasında farz kılındığında görüş ayrılığı olmamakla birlikte, İsra’nın tarihi ile namazın şekli hususunda farklı görüşlere sahiptirler. İsra, Hazret-i Peygamber’in ruhu veya bedeni ile mi olmuştur? İşte bunlar, âyet-i kerîme ile ilgili üç ayrı meseledir. Bunlar üzerinde durulması ve gerekli araştırmaların yapılması gerekir. Ayrıca bunlar, bu husustaki hadislerin nakledilmesinden daha ehemmiyetlidir. Ben bu hususlar ile ilgili olarak, tesbil edebildiğim kadarıyla ilim adamlarının görüşlerini ve fukahânın farklı kanaatlerini -Allah’ın yardımı ile- zikretmeye gayret edeceğim.

5, Birinci Mesele: İsrâ, Hazret-i Peygamber’in Ruhu İle mi, Bedeni İle mi Olmuştur:

İsrânın, Hazret-i Peygamber’in ruhu ile mi, cesedi ile mi olduğu hususunda, selefin de halefin de görüş ayrılığı vardır. Bir kesim, İsranın ruh ile gerçekleştiği, bedenin ise yattığı yerden ayrılmadığı ve îsra’nın hakikatleri ihtiva eden bir rüya olduğu görüşündedir. Çünkü, esasen peygamberlerin rüyaları da bir haktır, Muaviye ile Hazret-i Âişe bu kanaatte olduğu gibi, bu görüş el-Hasen ve İbn İshak’tan da nakledilmiştir.

Bir diğer kesim de şöyle demiştir: İsrâ, beden ile uyanık olarak Beytü’l-Makdis’e kadar ve oradan da ruh ile olmuştur. Bunlar, yüce Allah’ın:

“Kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götüren münezzehtir” âyetini delil göstermişlerdir. Bu âyette yüce Allah, Mescid-i Aksa’yı İsrânın son noktası olarak zikretmektedir. Bu görüş sahipleri derler ki: Eğer îsrâ, Hazret-i Peygamber’in bedeni ile birlikte Mescid-i Aksa’dan daha ileriye olmuş olsaydı, hiç şüphesiz bu da sözkonusu edilirdi. Çünkü böyle bir işin, beden ile olması övgü olarak daha ileri derecededir.

Selefin ve müslümanların büyük çoğunluğu ise İsrânın, beden ile ve uyanıkken gerçekleştiği görüşündedir. Hazret-i Peygamber, Mekke’de Burak’a binmiş, Beytü’l-Makdis’e ulaşmış, orada namaz kıldıktan sonra da yine bedeniyle İsrâ devam etmiştir. İşaret ettiğimiz haberler ile âyet-i kerîme de buna delâlet etmektedir. Hazret-i Peygamber’in bedeniyle ve uyanık olarak İsrasının gerçekleşmesinde imkânsız ve olmayacak bir taraf yoktur. Zahir ve hakikat terkedilerek tevil yoluna ise, ancak nassın zahir ve hakikati üzere kabut edilmesinin imkânsız olması halinde söz konusudur. Eğer İsrâ uykuda gerçekleşmiş olsaydı, burada “kulunun ruhuyla” denilerek “kulunu” diye buyurmazdı. Yine yüce Allah’ın;

“Göz, başka yöne kaymadı ve aşmadı da” (en-Necm, 53/7) âyeti da buna delildir. Eğer bu olay uykuda iken gerçekleşmiş olsaydı, bunda bir alâmet ve bir mucize olacak taraf olmazdı. Um Hâni Hazret-i Peygamber’e: Sen insanlara bunu anlatma, seni yalanlarlar, demezlerdi. Ebû Bekr es-Siddîk (bunu tasdik etmesi dolayısıyla) üstün bir fazilete sahip olmazdı, Kureyşlilerin de ileri geri konuşmalarına, onu yalanlamalarına da imkân bulunmazdı. Çünkü Kureyşliler, Hazret-i Peygamber’in verdiği bu haberi yalanlamış, hatta îman etmiş birtakım kimseler irtidat dahi etmişlerdi. Eğer bu rüya ile olmuş olsaydı, hiçbir şekilde buna tepki gösterilmezdi. Hatta müşrikler ona şöyle demişlerdi: Eğer sen doğru söylüyor isen, haydi bize kervanımızla nerede karşılaştığını bildir, demişler, o da şu cevabı vermişti: “Kervanınız, filan filan yerde idi. Ben oradan geçtim, filan kişi korktu. Bunun üzerine o kimseye: Ne gördün ey filan, denildiğinde o, ben birşey görmedim ancak develer gerçekten ürktüler diye cevap vermişti.” Bu sefer Hazret-i Peygamber’e: Peki kervanın bize ne zaman ulaşacağını haber ver, demeleri üzerine, Hazret-i Peygamber: “Kervanınız size şu, şu günü gelecektir” dediğinde onlar, hangi saatte diye sordular. Bu sefer Hazret-i Peygamber: “Bilemiyorum, acaba güneşin bu taraftan doğuşu mu daha erken gerçekleşecek, yoksa kervanın bu taraftan görünüşü mü daha erken olacak.” O gün gelince bir kişi: İşte güneş doğdu demiş, diğeri ise: İşte sizin kervanınız da göründü, demişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, Beytü’l-Makdis’in nitelikleri hakkında soru sormuşlardı. Hazret-i Peygamber de önceden Beytü’l-Makdis’i hiç görmediği halde onlara niteliklerini söyleyivermişti.

Sahih’de Ebû Hüreyre’nîn şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ben, Hicr’de bulunuyorken Kureyş bana İsrâ’ma dair soru soruyorlardı. Beytü’l-Makdis hakkında iyice tesbît edemediğim bazı hususlara dair bana soru sordular. Bundan dolayı daha önce benzeri görülmedik bir ‘sıkıntıya düştüm. Yüce Allah, Beytü’l-Makdis’i kaldırıp gözlerimin önüne getirdi. Her ne hakkında bana soru sordularsa, ben de onlara cevaplarını verdim. ” Müslim, îman 278

Hazret-i Âişe ile Muaviye’nin: “İsrâ, ancak Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in ruhu ile gerçekleşmiştir” şeklindeki sözlerine de şöylece itiraz edilmiştir. O sırada Hazret-i Âişe’nin yaşı küçüktü ve bu olaya şahit olmamıştı. Bu konuda o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan hadis de rivâyet etmiş değildir. Muaviye ise, o dönemde olaya şahit olmamış kâfir bir kimse idi. Bu konuda o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da badis rivâyet etmiş değildir. Bu konuda söylediklerimizden daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenler, Kâdı Iyâd’ın “eş-Şifa” adlı kitabından olayı takib etmelidirler. Orada bu konuda kalbe şifa verici bilgiler elde edeceklerdir.

Hazret-i Âişe’nin, kanaatinin lehine, yüce Allah’ın:

“Sana gösterdiğimiz o rüyayı… ancak İnsanlara bir fitne kıldık.” (el-İsra, 17/60) âyetini delil göstermişler ve burada yüce Allah’ın buna “rüya” ismini verdiğini söylemişlerdir. Ancak, yüce Allah’ın:

“Kulunu geceleyin… götüren münezzehtir” âyeti bunu reddetmektedir. Uykuda gerçekleşen bir olay hakkında “geceleyin yürüten” tabiri kullanılmaz. Aynı şekilde gözle görmeye de ileride bu sûrede açıklaması geleceği üzere “rüya” denilir. Konu ile ilgili sabit haberlerde İsrânın, beden ile gerçekleştiğine açık bir delâlet vardır. Eğer, aklen yüce Allah’ın kudreti çerçevesinde câiz (mümkün) görülen herhangi bir hususa dair haber varid olacak olursa, -özellikle de harikulade olayların gerçekleştiği dönemde bu söz konusu ise- onu inkâra kalkışmanın bir yolu yoktur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bir çok mi’racları vardır. Bunlardan bazılarının rüya ile olma ihtimali uzak değildir. O bakımdan, Hazret-i Peygamberin, sahih hadiste yer alan: “Beyt’in yanında uyku ile uyanıklık arasında bulunduğum bir sırada…” Buhârî, Bed’u’l-Halk 6: Müslim, Îman 264, Nesâî, Salât 1; Müsned, IV. 207 hadisi de buna göre yorumlanır. Diğer taraftan, İsrânin gerçekleşmesinden sonra tekrar uykuya geri döndürülmesi ihtimali de vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

6. İkinci Mesele: İsrâ’nın Gerçekleştiği Tarih:

İlim adamlarının, bu hususta da görüş ayrılığı vardır. Bu hususta İbn Şihab’dan farklı rivâyetler gelmiştir. Mûsa b. Ukbe’nin O’ndan rivâyef elliğine göre, Hazret-i Peygamber’in Beylü’l-Makdis’e İsra hadisesi, hicret İçin Medine’ye çıkışından bir sene önce gerçekleşmiştir. Yûnus’un, ondan (İbn Şihab’dan), onun Urve’den, onun Âişe’den rivâyetine göre İse Hazret-i Âişe şöyle demiştir: Hadice (radıyallahü anha) namaz farz kılınmadan önce vefat etmiştir. İbn Şihab da der ki: Bu, peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a peygamberlik görevinin verilişinden yedi yîl sonra olmuştur.

el-Vakkasî’nin, İbn Şîhab’dan rivâyetine göre o şöyle demiştir: Hazret-i Peygambere, peygamberliğin verilişinden beş yıl sonra İsrâ gerçekleşmiştir. İbn Şihab der ki: Oruç, Bedir’den önce, Medine’de farz kılındı. Zekât ve hac yine Medine’de farz kılındı. Şarap içmek ise Uhud’dan sonra haram kılındı.

İbn İshak der ki: Hazret-i Peygamber’in, Mcscid-i Haram’dan, Mescid-i Aksâ’ya ki o aynı zamanda Beytü’l-Makdis’tir- İsra hadisesi İslâm’ın Mekke’de kabileler arasında yaygınlık kazandığı dönemde gerçekleşmiştir. Yûnus b. Bukeyr ise ondan şöyle dediğini rivâyet etmektedir. Hadice (radıyallahü anha) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte namaz kılmıştır. İleride bu rivâyet gelecektir.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) der ki: İşte bu da İsrâ’nın hicretten birkaç yıl önce gerçekleştiğini göstermektedir. Çünkü Hazret-i Hadice, hicretten beş yıl önce vefat etmiştir. Üç ve dört yıl önce vefat ettiği de söylenmiştir. İbn İshak’ın kanaati ise, İbn Şîhab’ın kanaatinden farklıdır Bununla birlikte -az önce geçtiği üzere- İbn Şihab’dan konu ile ilgili farklı rivâyetler de gelmiş bulunmaktadır.

el-Harbî şöyle der: isra, hicretten bir sene Önce Rebiülahir ayının 27. gecesi gerçekleşmiştir. Ebû Bekr Muhammed b. Alî b. el-Kasım ez-Zehebî ise “Tarihinde şöyle demektedir: İsra, Mekke’den Beytü’l-Makdis’e olmuştur. Oradan da semaya uruc tahakkuk etmiştir ve bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın peygamber olarak gönderilişinden onsekiz ay sonra gerçekleşmiştir. Ebû Ömer der ki: Ben, siyer bilginlerinden ez-Zehebî’nin naklettiği bu görüşü belirtmiş bir kimse olduğunu bilmiyorum. O, bu sözünü siyer bilginleri arasından, bu ilmin kendisine izafe edildiği kişilerden her hangi bir kimseye isnad etmediği gibi, bu konuda görüşü öbürlerinin kanaatine karşı delil gösterilebilecek bir kimseye de ref etmiş (senediyle zikretmiş) değildir.

7. Üçüncü Mesele: Namazın Farz Kılınması ve Farz Kılındığı Sıradaki Namaz Şekli:

Namazın farz kılınışı ile farz kılındığı esnadaki namaz şekline gelince, bunun, Mekke’de, Hazret-i Peygamber’in semaya mi’rac’a yükselişi esnasında, İsrânın gerçekleştiği gece farz kılındığı hususunda ilim ehli ile siyer bilginleri arasında görüş ayrılığı yoktur. Bu husus, Sahih (i Buhârî ve Müslim) de ve başkalarında açıkça ifade edilmiştir.

Ancak, namazın farz kılındığı esnadaki şekli hususunda görüş ayrılığı vardır. Âişe (radıyallahü anha)’den gelen rivâyete göre, namaz ikişer rekat olarak farz kılınmıştîr. Daha sonra ikâmet halindeki namaza İki rekat daha ilave edilerek dörde tamamlandı, yolculuk halindeki namaz da İki rekat olarak olduğu gibi bırakıldı. en-Nehaî, Meymun b. Mehran Muhammed b. İshak da böyle demişlerdir.

en-Nehaî, akşam namazı bundan müstesnadır derken, Yûnus b. Bukeyr de şöyle demektedir: İbn İshak dedi ki: Daha sonra Cibril (aleyhisselâm), Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a İsrâ gecesi namaz Hazret-i Peygambere farz kılındığında Hazret-i Peygamber’in yanına geldi ve vadinin bir tarafına ayak topuğunu vurdu, oradan bir su fışkırdı. Cibril, abdest alırken, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’da ona bakıyordu. Yüzünü yıkadı, burnuna su verdi, ağzına su alarak çalkaladı. Başına, kulaklarına mesh ettikten sonra topuklarına kadar da ayaklarını (yıkadı) ve ön tarafına da su serpti. Daha sonra kalktı, iki rekat namaz kıldı ve bu iki rekatte de dört defa secde etti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) geri döndüğünde, Allah gözüne aydınlık vermiş, ruhu hoşnut olmuş ve yüce Allah’ın emrinden sevdiği bir husus kendisine gelmiş halde döndü. Hazret-i Hadice’nin elinden tutarak bu pınara geldi. Tıpkı Hazret-i Cebrâîl’in abdest aldığı gibi o da abdest akit. Sonra iki rekat ve iki rekatte de (toplam) dört secde yapmak üzere -Hazret-i Hadice ile birlikte- namaz kıldı. Daha sonra Hazret-i Hadice ile birlikte namaz kılıyorlardı.

Yine İbn Abbâs’tan rivâyet edildiğine göre namaz, ikamet halinde dört rekat, yolculuk halinde de iki rekat olarak farz kılındı. Nâfi’ b. Cübeyr ile el-Hasen b. Ebi’l-Hasen el-Basrî de böyle demişlerdir İbn Cüreyc’in görüşü de budur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da buna uygun rivâyetler nakledilmiştir. Bu konuda rivâyette bulunanlar, Cebrâîl (aleyhisselâm)’in, İsrâ’nın gerçekleştiği gecenin sabahında zevale doğru İndiği ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a namazı ve vakitleri öğrettiği hususunda görüş ayrılıkları yoktur.

Yûnus b. Bukeyr de Ebû’l-Muhacir’in azadlısı Salim’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Meymun b. Mehran’ı şöyle derken dinledim: Namaz, ilkin ikişer rekât farz kılındı. Daha sonra Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) dört rekât kıldı ve bu bir sünnet oldu. Böylelikle namaz, misafire (iki rekât) olarak karar oldu ve bu haliyle de namaz tamamdır.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Ber) der ki: Bu delil olarak gösterilemeyecek türden bir isnaddır. Onun; “Bu böylece bir sünnet oldu sözü” münker bir ifadedir. Aynı şekilde eş-Şa’binin yalnızca akşam namazını istisna edip sabahı söz konusu etmemesinin de bir anlamı yoktur. Müslümanlar akşam namazı ile sabah namazı müstesna olmak üzere, ikâmet halindeki namazların farzlarının dört rekât olduğunu icma ile kabul etmişlerdir. Onlar bunu ancak amelî olarak ve oldukça yaygın bir nakil ile bilmişlerdir. Bu konuda ilk ve asıl farzın kaç rekât olduğu hususundaki görüş ayrılıklarının kendilerine hiçbir zararı olmaz.

8. Mescid-i Haram’a, Mescidi Nebevî’ye ve Beytü’l-Makdis’e Yolculuk Yapmak

Ezan’a dair açıklamalar -yüce Allah’a hamd olsun- el-Mâide Sûresi’nde (5/58. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Ali İmrân Sûresi’nde (3/97. ayet, 1. başlıkta) ise, yeryüzünde (Allah’a ibadet için) yapılmış ilk mescidin Mescid-i Haram olduğu, ondan sonra da Mescid-i Aksa olduğu geçmiş bulunmaktadır. Bu iki mescid arasında da kırk yıllık bir süre bulunduğu ise, Ebû Zerr yoluyla gelen hadisten anlaşılmaktadır. Hazret-i Süleyman’ın Mescid-i Aksâ’yı bina edip ona dua etmesi ile ilgili rivâyet de, Abdullah b. Amr yoluyla gelen hadiste zikredilmektedir. Bu iki hadisin bir arada nasıl anlaşılacağına dair açıklamalar da orada geçmiş bulunduğundan, bu konu için oraya başvurulabilir, burada o bilgileri bir daha tekrarlamanın bir anlamı yoktur.

Burada, Hazret-i Peygamberin:

“Üç mescid dışındaki (mescidlere) yükler bağlanmaz: Mescid-i Haram’a, Benim bu mescidime ve İlyâ mescidine yahut Beytü’l-Makdis’e.” Muvatta’, Cumua 16 (ancak, “la tuşeddu’r-rihalu; yükler bağlanmaz, vurulmaz” yerine: “la tu’melu’l-Matiyy: binekler yola konulmaz…” lâfzıyla); Buhâri, Fadlu’s-Salâti fî Mescid-i Mekke ve’l-Medine 1, 6. Savm 67. Cezâu’s-Sayd 26; Müslim, Hacc 415, 511; Ebû Dâvûd, Menâsik 94: Tirmizî, Salât 126: Nesâî, Mesacid 10; Dârimî, Salât 132; Müsned, II. 234, 238,,.. III, 7. 34, 93, VI, 7, 397 Bu hadisi İmâm Mâlik, Ebû Hüreyre yoluyla rivâyet etmiştir.

Bu hadiste bu üç mescidin sair mescidlerden daha faziletli olduğuna delil teşkil eden ifadeler vardır. Bundan dolayı ilim adamları şöyle demişlerdir: Bir kimse, ancak yolculukla veya binek sırtında ulaşabileceği bir mescidde namaz kılmayı adayacak olursa, böyle bir adağı yerine getirmesin, kendisine yakın olan mescidde namaz kılsın. Bundan tek istisna, sözü edilen üç mesciddir. Bunlardan herhangi birisinde namaz kılmayı adayan bir kimse, bu mescidlerde namaz kılmak üzere yolculuğa çıkar.

İmâm Mâlik ve ilim ehlinden bir topluluk da, düşmana karşı bir serhad karakolunda (ribatıa) ribat yapmayı adayan bir kimsenin, böyle bir ribatın bulunduğu yerde bu adağını yerine getirmesi gerekir. Çünkü böyle bir iş, yüce Allah’a bir itaattir.

Ebû’l-Bahterî ise, bu hadisin rivâyetinde “el-Cened mescidini” de İlave etmiştir. Ancak bu ifade sahih değildir ve uydurmadır. Buna dair açıklamalar, bundan önce Kitabımızın Mukaddime bölümünde geçmiş bulunmaktadır.

9. İsra’nın Hikmeti:

Yüce Allah’ın:

“Mescid-i Aksâ’ya” âyetinde bu mescide “el-Aksâ” niteliğinin veriliş sebebi, onun İle Mescid-i Haram arasındaki uzaklıktır, O gün ziyaret ile tazim olunan yeryüzünde Mekkelilere en uzak mescid o idi. Daha sonra yüce Allah:

“Çevresini mübarek kıldığınız” diye onu nitelemektedir. Denildiğine göre bu mübarek kılış, mahsullerle ve akan ırmaklarla idi. Bir diğer görüşe göre ise, etrafında defnedilmiş bulunan peygamber ve salihlerle mübarek kılınmıştır. Mukaddes kılınması da bundan dolayıdır.

Muâz b. Cebel de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Yüce Allah buyuruyor ki: Ey Şam, sen Benim ülkelerimin en seçkinisin. Ve Ben, sana doğru kullarımın en seçkinlerini gönderiyorum.” Elimizin altındaki kaynaklarda hadis olarak tesbit edemedik.

“Ona âyetlerimizden bazısını gösterelim diye” âyeti hitabın çeşitlendirilmesi Telvinu’l-Hitab (hitabın çeşitlendirilmesi): Diğer İsmi ile “iltifat” diye bilinen edebî bir sanattır. “Gaibten muhataba geçiş, ya da onun aksine geçiş” (Dr. İn’âm Fevvâl Akkavî, el-Mu’cemu’l-Mufassal fi Ulumi’l-Belâğa,.., Beyrut 141.V1992, s. 209) diye tarif edilir. Burada cenabı Allah önce: “Yürüttü” diye buyurup kendi zatından gaib şahıs olarak söz ederken, “ona gösterilim diye” âyetinde de mütekellim kipi ile söz etmektedir. kabilindendir. Yüce Allah’ın, ona göstermiş olduğu ve insanlara bildirdiği hayret verici âyetler ile Mekke’den Mescid-i Aksâ’ya -bir aylık mesafe olmasına rağmen- bir gecede geceleyin yürütülmesi, semaya urucu (yükselişi) -Müslim’in Sahihi’nde ve diğerlerinde sabit olduğu üzere- bütün peygamberleri teker teker nitelikleriyle anlatması, işte bu âyetler arasındadır.

“Şüphesiz ki O, işitendir, görendir.” Buna dair açıklamalar daha önceden (en-Nisâ, 4/58. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik yapanlarla beraberdir.

Diyanet Vakfı
Çünkü Allah, (kötülükten) sakınanlar ve güzel amel edenlerle beraberdir.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü Allah sakınanlarla ve daima iyi davrananlarla beraberdir.

“Çünkü Allah, sakınanlarla ve daima iyi davrananlarla beraberdir” âyeti da şu demektir: Allah, hayasızlıklardan ve büyük günahlardan sakınanlarla yardımı, desteği, iyiliği ve desteklenmesi ile beraberdir. İhsanın anlamına dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır. Herim b. Hibban’a ölümü sırasında: Bize tavsiyede bulun, denilince o, şu cevabı vermişti; Ben size, Allah’ın âyetlerini ve Nahl Sûresi’nin sonunda yer alan:

“Rabbinin yoluna hikmetle… davet et” âyetinin sonuna kadar olan emirlerini yerine getirmenizi tavsiye ederim.

Sabret. Senin sabrın ancak Allah iledir. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme.

Diyanet Vakfı
Sabret! Senin sabrın da ancak Allahın yardımı iledir. Onlardan dolayı kederlenme; kurmakta oldukları tuzaktan kaygı duyma!

Kurtubi Tefsiri
Sabret, senin sabrın ancak Allah iledir. Onlar için üzülme. Kurmakta oldukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıya düşme.

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı bir başlık halinde sunacağız:

Allah İle Sabır ve Müşriklerin Yaptıklarına Aldırmamak: İbn Zeyd der ki: Bu âyet Savaş emri ile nesh olmuştur. İnsanların çoğunluğu, bu âyetin muhkem olduğu görüşündedir. Yani, onların yaptıkları müslenin benzeri müsle ile cezalandırmaktan vazgeçip affetmek suretiyle sabret.

“Onlar için” Uhud’da öldürülenler için

“üzülme!” Çünkü onlar Allah’ın rahmetine kavuşmuş bulunuyorlar.

“Kurmakta oldukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıya düşme” âyetin daki Sıkıntı” kelimesi, ‘in çoğuludur. Şair şöyle demektedir:

“Darlıkları üzerimizden açtı ve rahatlatıp genişletti.”

Cumhûr, bu kelimenin “dat” harfini üstün okumuştur. İbn Kesîr ise “dal” harfini esreli okumuştur. Bu kıraat Nâfi’den de rivâyet edilmiştir. Ancak, bu rivâyet edenlerin bir yanlışlığıdır. Kimi dilciler de şöyle demiştir: “Dat” harfinin esreli ve üstün okunuşu mastar olarak iki ayrı şivedir, el-Ahfeş der ki: Bu kelimenin “dat” harfinin üstün ve esreli okunuşu; Daraldı, daralır” fiilinin mastarıdır, demek olur. Onların küfürlerinden dolayı göğsün daralması. el-Ferrâ’ ise şöyle der: “Dat” harfi üstün ile okunursa, kalbine darlık veren, kalbini daraltan şey, demek olur. Esre ile okunursa, genişleyip daralan şey hakkında kullanılır. Elbise ve ev gibi. İbn es-Sikkît ise şöyle demiştir: Bu ikisi arasında hiçbir fark yoktur. O bakımdan göğsünde darlık vardır denilirken, “dat” harfi her iki şekilde de okunur.

el-Kutebî de şöyle demektedir: kelimesi, ‘in şeddesiz halidir. Sen, kendini sıkıntıya sokma, denilmiştir ve buradaki “ye” harfinin şeddesi hafifletilmiştir. Tıpkı; Kolay” kelimesi gibi. İbn Arefe der ki: Adam cimrilik etti” demektir. Fakir düştü” anlamındadır.

Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, sabredenler için bu daha hayırlıdır.

Diyanet Vakfı
Eğer ceza verecekseniz, size yapılan işkencenin misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette o, sabredenler için daha hayırlıdır.

Kurtubi Tefsiri
Şayet bir ceza verecek olursanız, size yapılan saldırının misliyle karşılık verin. Sabrederseniz, yemin olsun ki bu, sabredenler için daha hayırlıdır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1. Âyetin Nüzul Sebebi:

Tefsir bilginlerinin büyük çoğunluğu, bu âyet-i kerimenin Medine’de indiğini kabul etmektedirler. Bu âyet-i kerîme, Uhud günü Hazret-i Hamza’ya müsle yapılması (azalarının kesilmesi) hakkında inmiştir. Bu husus, Sahih-i Buhârî’de Siyer bölümünde söz konusu edilmektedir.

en-Nehhâs ise bu âyetin Mekke’de İndiği kanaatindedir. Anlamı itibariyle de kendisinden önce Mekke’de inmiş âyetler ile güzel bir bağlantısı vardır. Çünkü burada davet olunan ve kendisine öğüt verilenden, kendisiyle tartışılana, oradan da yaptığı fiile karşılık ceza verilene tedrici olarak geçiş yapılmaktadır. Ancak, Cumhûrdan gelen rivâyet daha sağlamdır.

Dârakutnî’nin rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiş: Müşrikler, Uhud’da öldürülenleri bırakıp gittikten sonra Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) öldürülenlerin yanına gitti. Hoşuna gitmeyen bir manzara ile karşılaştı. Hamza’nın karnının yarılmış olduğunu, burnunun ve kulaklarının kesilmiş olduğunu görünce şöyle dedi: “Eğer kadınlar üzülmeyecek, yahut benden sonra izlenecek bir sünnet olmayacak olsaydı, Allah onu yırtıcı hayvanların ve kuşların karnından (kıyâmet gününde) dirilteceği vakte kadar bırakırdım. Yemin ederim ki, onun yerine yetmiş kişiye müsle yapacağım.” Daha sonra bir örtü getirilmesini istedi, onunla yüzünü örttü. Ayakları dışarıda kaldı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), bu örtüyle yüzünü kapattı, ayaklarının üzerine de izhir otu koydu. Sonra onu öne geçirerek üzerinde on defa tekbir getirdi. Daha sonra (şehidler) birer birer getirilip (cenaze namazları kılınmak üzere) konuluyordu, Hamza ise mekânında duruyordu. Sonunda Hazret-i Hamza’nın üzerine yetmiş namaz kılmış oldu. Çünkü (Uhud’da) öldürülenlerin sayısı yetmiş idi. Şehidlerin defnedilme işi bitirildikten sonra şu:

“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et… Sabret, senin sabrın ancak Allah iledir.” (125-127) âyetleri indi. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da sabretti ve kimseye müsle uygulamadı. Dârakutnî, W, 118

Bunu, İsmail b. İshâk da Ebû Hüreyre yoluyla rivâyet etmiştir. Ancak İbn Abbâs’ın bu rivâyeti daha tamdır.

Taberi de, bir grubun şöyle dediğini nakletmektedir: Bu âyet-i kerîme, herhangi bir haksızlıkla karşı karşıya kalan kimsenin, eğer eline imkân geçirecek olursa, ancak uğradığı haksızlık kadarıyla karşılık vermesi ve bunu aşmaması hususunda inmiştir. Bunu, el-Maverdî de, ibn Sirîn ve Mücahid’den nakletmektedir.

2, Zulme Uğrayan Kimse, Herhangi Bir Yolla Zulmünün Karşılığını Alabilir mi;

Başkası tarafından malı alınarak zulme uğramış,bir kimse ile daha sonra o zalim kişi, zulmettiği kimseye bir mal emanet edecek olursa, zulme uğrayan kişinin zalimin kendisine zulmettiği miktarda, o emanete hainlik etmesinin câiz olup olmadığı hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. Bir kesim, bunu yapabilir demişlerdir. İbn Sirîn, İbrahim en-Nehâî, Süfyan ve Mücahid bunlar arasındadır. Bu görüşü savunanlar, bu âyet-i kerimeyi ve lâfzının umumî oluşunu delil göstermişlerdir.

Malik ve onunla birlikte bir başka kesim ise: Onun böyle bir şey yapması câiz değildir, derler ve Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetini delil gösterirler: “Sana emanet verene emanetini tastamam öde. Ama sana hainlik edene sen hainlik etme.” Bu hadisi Dârakutnî rivâyet etmiştir. Dârakutnî, 111, 35 Bu hususta yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/194. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İbn İshak’ın Müsned’inde de yer aldığına göre bu Hadîs-i şerîf, başkasının karısı ile zina eden bir kimse hakkında varid olmuştur. Bu kişi daha sonra, diğerinin kendi hanımını yanında bırakıp yolculuğa çıkmak suretiyle zina edenin hanımını eline geçirmiş oldu. Bu adam bu mesele hakkında Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile istişare edince, Hazret-i Peygamber ona şöyle dedi: “Sana bir şey emanet edene sen emanetini tastamam öde. Sana hainlik edene sen hainlik etme.” Buna göre İmâm Mâlik’in mal ile ilgili hususlardaki görüşü pekişmektedir. Çünkü hıyanet bu hususta söz konusudur. Hıyanet büyük bir aşağılıktır, ondan kurtuluş yoktur. O bakımdan kişinin kendi adına bundan uzak durması gerekir. Eğer kendisine emanet olarak bırakılmamış bir maldan hakkını alacak imkânı bulursa, bunun câiz olma ihtimali yüksektir ve sanki Allah onun lehine hüküm vermiş gibidir. Mesela, hakim tarafından verilen hüküm gereğince hakkını alması gibi.

Şöyle de denilmiştir: Bu âyet-i kerîme neshedilmiştir. Onu nesheden âyet-i kerîme ise:

“Sabret, senin sabrın ancak Allah iledir” (en-Nahl, 16/127) âyetidir.

3. Kısasta Eşitlik;

Bu âyet-i kerimede kısasta, misli misline uygulamanın câiz olduğuna delil vardır. Bir kimse eğer bir demir ile başkasını öldürmüş ise o da onunla öldürülür. Taş ile öldüren taş ile öldürülür. Bununla birlikte vacib olan miktar aşılmaz. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/194. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

4. Lâfızlarda Eşitlik:

Yüce Allah, bu âyet-i kerimede, maruz kalınan eziyetleri “ukubet: ceza (mealde; saldın)” diye adlandırmıştır. Ukubet ise gerçekte ikincisidir (saldırıya karşılık verilen cezadır.) Bu kullanımın sebebi, iki lâfzın birbirine eşit olması (müSavat) ve sözün başına uygun düşmesi İçindir. Bu âyet burada:

“Ve onlar tuzak kurdular, Allah da tuzaklarına karşılık verdi” (Âl-i İmrân, 3/54.) âyeti ile,

“Allah da onlarla alay eder” (el-Bakara, 2/151 âyetlerinin tam aksinedir. Çünkü burada ikinci kelime (Allah’ın tuzak kurması ve alay etmesi) mecazdır, birincisi hakikattir. Bu açıklamayı İbn Atiyye yapmıştır.

Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir. Hidayete erenleri de en iyi O bilir.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Sen, Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et! Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayete erenleri de çok iyi bilir.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel yolla mücadeleni yap. Şüphesiz ki Rabbin, yolundan sapanları da en iyi bilenin tâ kendisidir; O, hidâyette olanları da çok iyi bilendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı tek bir başlık halinde sunacağız:

Davet ve Cihad:

Bu âyet-i kerîme Mekke’de, Kureyşlilere karşı silah kullanmama emrinin verildiği, buna karşılık Hazret-i Peygamber’e, Allah’ın dinine ve şeriatine nazik ve yumuşak ifadelerle, sert ve azarlayıcı olmayan ifadelerle davet etmekle emrolunduğu sırada inmiştir. Müslümanların, kıyâmet gününe kadar bu şekilde öğüt vermeleri gerekmektedir. O bakımdan bu âyet-i kerîme, muvahhid olup günahkâr kimselere nisbetle muhkemdir. Ancak kâfirlerle Savaş bakımından nesh olunmuştur.

Kâfirlere karşı bu halleri uygulaması ve Savaşmaksızın bu yolla îman edeceği umulan kimseler hakkında bu âyet muhkemdir, de denilmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Onda ihtilâfa düşenlere…” âyeti ile kastedilen, açıkladığımız gibi Cuma günüdür. Onlar bu konuda, peygamberleri Mûsa ve Îsa’ya muhalefet etmişlerdi.

Bu âyetin daha önce geçen âyetlerle ilişkisine gelince; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hakka tabi olması emri verilmekle birlikte, Allah bu ümmeti de o Peygambere muhalefet etmekten sakındırmaktadır. Muhalefet edecek olurlarsa, yahudilerin aleyhine hükümleri ağırlaştırdığı gibi, onların üzerindeki hükümleri de ağırlaştırır.

Cumartesi, ancak onda ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, kıyamet günü onların ayrılığa düştükleri şeyde aralarında hüküm verecektir.

Diyanet Vakfı
Cumartesi tatili, ancak onda ihtilaf edenlere (farz) kılınmıştı. Kıyamet günü Rabbin, muhakkak onların ihtilafa düştükleri şey hakkında aralarında hüküm verecektir.

Kurtubi Tefsiri
Cumartesi, ancak onda ihtilâfa düşenlere farz kılınmıştı. Şüphesiz ki Rabbin ihtilâf edegeldikleri şey hakkında kıyâmet günü aralarında hükmedecektir.

Cuma, Cumartesi ve Pazar Günleri Hakkında Ayrılıklar:

“Cumartesi, ancak onda İhtilâfa düşenlere farz kılınmıştı.” Yani, Cumartesi İbrahim’in şeriatinde yoktu ve onun dininde yer almıyordu. Aksine onun dini müsamahakâr ve ağır hükümleri İhtiva etmeyen bir dindi. Cumartesi ise, yahudilere amelleri reddetmeleri ve geçim konusunda alabildiğine geniş ve serbest hareket etmeyi terk etmedikleri İçin ağırlaştırılmış bir hüküm olarak, o gün hakkındaki anlaşmazlıkları sebebiyle öngörülmüştü. Daha sonra Îsa (aleyhisselâm), Cuma gününe gereken hürmetin gösterilmesini öngören hükmü getirip şöyle demişti: Her yedi günden bir gününüzü ibadete ayırınız. Onlar da; Biz, yahudilerin bayramlarının bayramımızdan sonra olmasını istemiyoruz diyerek, Pazar gününü tercih ettiler.

İlim adamları, Cumartesi hakkında meydana gelen görüş ayrılığının keyfiyeti ile ilgili olarak farklı görüşlere sahiptirler. Bir kesim şöyle demektedir: Mûsa (aleyhisselâm) onlara, Cuma gününü ibadete ayırmalarını emretmiş ve bu günü tayin etmiş; bugünün diğer günlerden daha faziletli olduğunu onlara haber vermişti. Ancak onlar, Hazret-i Mûsa İle Cumartesi gününün daha faziletli olduğu konusunda tartıştılar. Bunun üzerine yüce Allah da Hazret-i Mûsa’ya: “Onları kendileri adına seçtikleri ile başbaga bırak” diye buyurdu.

Bir diğer görüşe göre yüce Allah, bugünü onlara tayin etmeksizin, Cuma gününde tazimde bulunmalarını emretti. Ancak onlar, bugünün tayini hususunda anlaşmazlığa düştüler ve yahu diler Cumartesi gününü tayin ettiler. Çünkü (onlara göre) yüce Allah o gün yaratmayı bitirmiş idi. Hıristiyanlar ise Pazar gününü tayin ettiler. Çünkü yüce Allah, bugünde yaratmaya başlamıştı. Bunun sonucunda her bir din müntesibi, içtihİsmi ile tesbit ettiği günü ibadete ayırmakla yükümlü kılındı. Yüce Allah bu ümmet için ise, kendinden bir lütuf ve bir nimet olmak üzere, -bu işi onların içtihİsimlerina bırakmaksızın- Cuma gününü tayin etti. O bakımdan bu ümmet, ümmetlerin en hayırlısı oldu,

Sahih’te Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Biz (ümmet olarak) sonra gelenleriz. Kıyâmet gününde de ilkleriz. Biz, cennete ilk girecek olanlarız. Ancak, kitab onlara bizden Önce verildi, bize de kitab onlardan sonra verildi. Bu hususta onlar anlaşmazlığa düştüler. Allah da onların hakkında anlaşmazlığa düştüğü hakkı bize gösterdi. İşte onların hakkında anlaşmazlığa düşüp de Allah’ın bizi kendisine ilettiği gün -Cum’a günüdür, diyerek- bugündür. Bugün bizim, yarın yahudilerin, yarından sonraki gün de hıristiyanlarındır.” Buhâri, Cumua 1. 12; Müslim, Cumua 19. 20; Nesâî, Cumua 1; Müsned, II. 243. 249. 312.

Hazret-i Peygamber’in: “Bu, hakkında anlaşmazlığa düştükleri bir gündür” âyeti, Allah onların ibadete ayıracakları günü tayin etmemiştir, diyenlerin görüşlerini pekiştirmektedir. Çünkü eğer yüce Allah onlara bugünü tayin etmekle birlikte onlar bu konuda inat göstermiş, olsalardı, “onda ihtilâfa düşenler” diye buyurmazdı. Bunun yerine “onda ihtilâfa düştüler ve inatlaştılar” denmesi gerekirdi. Yine bu kanaati pekiştiren hususlardan birisi de Hazret-i Peygamber’in: “Allah, bizden öncekilere Cuma gününü isabet ettirmeyip şaşırttı” Müslim, Cumua 22, 23; Nesâî, Cumua 1; İbn Mâce, İkametu’s-Salât 88 diye buyurmuş olmasıdır. İşte bu, bu hususta açık bir nastır. Bunun bazı rivâyet yollarında şu ifadeler yer almaktadır: “İşte bu, Allah’ın onlara farz kılıp da kendilerinin de hakkında anlaşmazlığa düştükleri günleridir” denilmektedir. Müslim, Cumua 21 Bu da birinci görüşün lehine bir delildir. Ayrıca: “Allah bizden öncekilere Cumayı farz kılmıştı. Onlar ise, bugün hakkında anlaşmazlığa düştüler. Yüce Allah ise bizi bugüne hidâyet eyledi. Bu hususta insanlar bizden sonra gelmektedirler” Müsned, II, 236. 388. 491. şeklinde de rivâyet edilmiştir.

Sonra sana vahyettik: Hanif olan İbrahim’in dinine uy. O müşriklerden değildi.

Diyanet Vakfı
Sonra da sana: «Doğru yola yönelerek İbrahimin dinine uy! O müşriklerden değildi» diye vahyettik.

Kurtubi Tefsiri
Sonra Biz sana: “Hanif olarak İbrahim’in dinine uy. O, müşriklerden de olmadı” diye vahyettik.

İbn Ömer der ki: Cebrâîl (aleyhisselâm) Hazret-i İbrahim’e öğrettiği şekilde Hazret-i Muhammed’e de Hac menasikinde ona uyması emredilmiştir. Taberî de şöyle demektedir: Putlardan uzaklaşmak ve İslâm ile bezenip süslenmek hususunda ona uymakla emrolunmuştur. Hazret-i Peygambere terk etmesi emrolunan hususlar müstesna bütün konularda onun dinine tabi olması emredilmiştir diye de açıklanmıştır. Bunu, el-Maverdî’nin naklettiğine göre, Şâfiî mezhebine mensup ilim adamlarından birisi söylemiştir. Sahih olan görüş ise, fer’î meseleler dışında şeriatın ön gördüğü İtikadı meselelerde tabi olma emridir. Çünkü yüce Allah:

“Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik” (el-Mâide, 5/48) diye buyurmuştur.

Üstün Faziletlinin Daha Az Faziletliye Uyması:

Bu âyet-i kerimede, daha fazilet)inin, daha az faziletli olana -önceden geçmiş bulunan aslî konularda- tabi olup bunlar gereğince amel etmesinin câiz olduğuna ve bu hususta üstün fazilet sahibinin faziletine hiç bir gölge düşmeyeceğine delil vardır. Çünkü son peygamber Hazret-i Muhammed’in, bütün peygamberlerden daha faziletli olduğu bir gerçektir. Bununla beraber ona, kendisinden Önceki peygamberlere uyması emredilerek:

“O halde sen de onların hidâyetlerine” (el-En’âm, 6/90) diye buyurulmaktadır. Burada da yüce Allah:

“Sonra Biz sana: Hanif olarak İbrahim’in dinine uy… diye vahyettik” diye buyurmaktadır.

Ona dünyada iyilik verdik. Şüphesiz o, ahirette de salih olanlardandır.

Diyanet Vakfı
Ona dünyada güzellik verdik. Muhakkak ki o, ahirette de salihlerdendir.

Kurtubi Tefsiri
Biz ona, dünyada bir güzellik verdik. Şüphesiz o, âhirette de mutlaka salihlerdendir.

“O, O’nun nimetlerine” buradaki; Nimetler” kelimesi “nimet”in çoğuludur. Az önce buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

“Şükredendi. Onu beğenip seçmiş, kendisini dosdoğru yola iletmişti. Biz ona, dünyada da bir güzellik verdik.” Bu güzelliğin iyi evlat olduğu söylendiği gibi, güzel övgü olduğu, peygamberlik olduğu, teşehüdde Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte ona da salâî ve selâm getirilmesi olduğu da söylenmiştir. Bütün din mensupları, mutlaka Hazret-i İbrahim’i dost bilirler, diye de açıklanmıştır. Bir diğer açıklamaya göre ise, onun misafir ağırlama geleneği ve kabrinin ziyaret edilmesinin sonraki dönemlerde devam etmesidir.

Esasen yüce Allah bütün bunları ona vermiş ve daha fazlasını da ihsan etmiştir:

“Şüphesiz ki o, âhirette de mutlaka salihlerdendir” âyetindeki; “…den: Birlikte, beraberliğinde” anlamındadır. Salihlerle beraberdir demektir. Çünkü o, dünyada da salihlerle beraber idi. Buna dair açıklamalar, daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/130. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

O, Allah’ın nimetlerine şükreden biriydi. Allah onu seçti ve doğru yola iletti.

Diyanet Vakfı
Allahın nimetlerine şükrediciydi. Çünkü Allah, onu seçmiş ve doğru yola iletmişti.

Kurtubi Tefsiri
O, O’nun nimetlerine şükredendi. Onu beğenip seçmiş, kendisini dosdoğru yola iletmişti.

İbrahim, Allah’a itaat eden, hanif bir ümmet idi. O müşriklerden değildi.

Diyanet Vakfı
İbrahim, gerçekten Hakka yönelen, Allaha itaat eden bir önder idi; Allaha ortak koşanlardan değildi.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten İbrahim başlı başına bir ümmetti. Allah’a itaatkârdı. Hanifdi. O, müşriklerden olmamıştır.

Yüce Allah’ın:

“Gerçekten İbrahim başlı başına bir ümmetti, Allah’a itaatkârdı, Hanifdi” âyeti ile, son peygamber Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem), Arap müşriklerini İbrahim’in dinine davet etmektedir. Çünkü o, onların atası ve şeref kaynakları olan Beyt’in banisi idi. Ümmet (burada), pek çok hayrı şahsında toplayan adam demektir. Bunun diğer çeşitli anlamlarına dair açıklamalar ise, daha önceden (el-Bakara, 2/128. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İbn Vehb İle İbnü’l-Kasım, Malik’den şöyle dediğini naklederler: Bana ulaştığına göre Abdullah b. Mes’ûd şöyle demiş: Allah, Muâz’a rahmet eylesin. O, başlı başına bir ümmetti, Allah’a itaatkâr birisiydi. Ona: Abdurrahman’ın babası, aziz ve celil olan Allah, İbrahim (aleyhisselâm)’dan böylece söz etmiştir. (Sen bunu Muaz hakkında nasıl söylersin?) demeleri üzerine, İbn Mes’ûd şöyle demiş: Ümmet, insanlara hayrı öğreten kimse-demektir. Allah’a itaatkâr (kânit) ise, itaat eden kimse demektir. Kunut (itaatkârlık) ile ilgili açıklamalar, daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/116. âyet, Ş. başlık ile, 238. âyet 5. başlıkta)

“Hamîd” ile ilgili açıklamalar da el-En’âm Sûresi’nde (6/89- âyette; ayrıca bk. el-Bakara, 2/135- âyet) geçmiş bulunmaktadır.

Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeden kötülük yapan, sonra tövbe edip durumunu düzelten kimseler için, şüphesiz Rabbin bundan sonra çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Sonra şüphesiz Rabbin, cahillik sebebiyle kötülük yapan, sonra da bunun ardından tevbe edip durumunu düzeltenleri (bağışlayacaktır). Çünkü onlar tevbe ettikten sonra Rabbin elbet çok bağışlayan, pek esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen, sonra da bunun arkasından tevbe edip hallerini düzeltenlerin lehine olmak üzere -elbette senin Rabbin bundan sonra- Gafûr’dur, Rahîmdir.

Yüce Allah’ın:

“Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük İşleyen” İbn Abbâs’ın açıklamasına göre, şirk koşan… Bu âyete dair açıklamalar, bundan önce en-Nisa Sûresi’nde (4/17-18. âyetler, 2 ve 3. başlıklarda) geçmiş bulunmaktadır.

Yahudilere daha önce sana anlattığımız şeyleri haram kıldık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.

Diyanet Vakfı
Sana anlattıklarımızı, daha önce, yahudi olanlara da haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik, fakat, onlar kendilerine haksızlık ediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Biz sana daha önce anlattığımız şeyleri de, yahudilere haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmemiştik. Ama onlar kendilerine zulmediyorlardı.

“Biz sana daha önce anlattığımız şeyleri.” el-En’âm Sûresi’nde (6/146. âyette) geçen hususları “da yahudilere haram kılmıştık.” Yüce Allah, davarların etinin bu ümmete helâl olduğunu beyan etmekle birlikte, yahudilere bunlardan bazılarının haram kılındığını açıklamaktadır. “Biz onlara” haram kıldığımız şeyleri haram kılmak suretiyle

“zulmetmemiştik.” Ama onlar kendi kendilerine zulmettiklerinden, Biz de onlara ceza olmak üzere bu gibi şeyleri haram kılmıştık. Daha önce en-Nisa Sûresi’nde (4/160-162, âyetlerde) geçtiği gibi.

Az bir menfaattir. Onlar için elem verici bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
(Kazandıkları) pek az bir menfaattir. Halbuki onlar için elem verici bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Pek az bir menfaat; ama onlar için acıklı bir azâb vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı İki başlık halinde sunacağız;

1. Allah’a Yalan Uydurarak, Kendiliklerinden Helâl ve Haram Koyanlar:

Yüce Allah’ın:

“Niteleyegeldiği” âyetinde, mastariyyedir. Nitelemesi için, nitelemesi suretiyle demektir. “Lâm”ın, sebep bildiren lâm olduğu da söylenmiştir. Siz, yalan yere nitelediğiniz için böyle söylemeyiniz demektir. Bu da: Siz, yalan yere nitelendirdiğiniz için bunu söylemeyiniz demektir ki, dillerinizin yalan yere nitelemede bulunması sebebiyle bu sözleri söylemeyiniz anlamındadır. Buradaki Yalan” kelimesi, “kef”, “zal” ve “be” harlleri ötreli olarak şeklinde,

“diller”in sıfatı olarak da okunmuştur. Yalan söyleyen dillerinizin niteleyegekliği şeyler için… rınlnınında olur. Daha önceden de (16/62. âyette) geçmiş bulunmaktadır. el-Hasen, yalnızca burada: şeklinde “kef” harfini üstün, “zel” ve be harflerini de esreli olarak; ‘in sıfatı olmak üzere okumuştur ki, ifadenin takdiri şu anlamdadır: Dillerinizin yalan nitelemesi sebebiyle… demeyiniz, demektir. Bunun, dan bedel olarak böyle okunduğu da söylenmiştir ki, anlamı şöyle olur: Dillerinizin nitelendirmiş olduğu o yalan şeye siz, bu helâldir, bu da haramdır demeyiniz, çünkü Allah’a yalan iftira etmiş olursunuz.

Âyet-i kerîme, Bahîraları, Şaibeleri haram kılıp buna karşılık davarların karınlarında bulunan ceninleri -ölü dahi olsalar- helal kılan kâfirlere bir hitabdır. Buna göre yüce Allah’ın:

“Şu helâldir” âyeti, davarların karınlarında bulunan ölülere işarettir. Ve onların, haram olduğu halde helâl kıldıkları her şeye bir İşarettir.

“Şu da haramdır” âyeti da Bahîrelere, Şaibelere ve haram kıldıkları diğer şeylere bir işarettir.

“Şüphe yok ki, Allah’a karşı yalan uyduranlar iflah olmazlar. Pek az bir menfaat… vardır.” Yani onların içinde bulundukları dünya nimetleri pek yakında son bulacaktır. ez-Zeccâc: Onların, ellerinde bulundurdukları meta (fayda) pek azdır, diye açıklamıştır. Bu ifadenin: Onlar için pek az bir menfaat vardır, sonra da can yakıcı bir azaba döndürüleceklerdir, anlamında olduğu da söylenmiştir.

2. Helâl ve Haram Kılma Yetkisi:

Dârimî Ebû Muhammed, Müsned’inde (Sünen’inde) senedini kaydederek şöyle demektedir: Bize Harun, Hafs’dan haber verdi. O, el-A’meş’den dedi ki: Ben İbrahim’in asla: (Bu) helâldir, haramdır dediğini duymadım. Ama o şöyle derdi: Bunu mekruh görürlerdi, bunu müstehab görürlerdi.

İbn Vehb dedi ki: Malik dedi ki: İnsanların, bu helâldir, bu da haramdır diyerek fetva vermeleri uygun değildir. Bunun yerine şu ve şu işten sakının ve ben bu işi yapmam… demelidirler. Bunun anlamı da şudur; Helâl ve haram kılmak, ancak aziz ve celil olan Allah’ın yetkisindedir. Herhangi bir kimsenin muayyen bir şey hakkında -yaratıcı yüce Allah’ın bu husustaki hükmü haber vermiş olması hali müstesna- bunu açıkça ifade etme yetkisi yoktur.

İçtihad yolu ile haram olduğu kanaatine ulaşılan şey hakkında ise kişi: Ben bunu mekruh görmekteyim, demelidir. İşte Malik de daha önce geçen fetva verme ehliyetine sahip kimselere uyarak böyle yapardı.

Denilse ki; O, hanımına: Sen bana haramsın diyen kimse hakkında, o kadın o adama haram olur ve bu üç talâk hükmündedir, demiştir. Buna şöyle cevap verilir: Malik, Ali b. Ebî Tâlib’in böyle birisi: Hakkında hanımı ona haram olur dediğini haber aldığından, ona uymuştur. Diğer taraftan, müçtehid o şeyin haram olduğuna dair delili kuvvetli görecek olursa, böyle bir şeyi söylemesinde de bir mahzur yoktur. Mesela, (Hadîs-i şerîfte belirtilen) altı şey dışındaki riba (faiz) için haramdır, demesi bu kabildendir. Malik -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- bu gibi durumlarda bu kelimeyi mutlak olarak çokça kullanmıştır. Çünkü böyle bir işlem haram olup faizin cereyan ettiği mallar hakkında faizli muamele uygun olmadığı gibi, mesâlihe, muhalif (maslahatlara) olup, şer’i maksatların dışına çıkmış olan hususlarda da böyle denilebilir. Çünkü bu konudaki deliller kuvvetlidir.

Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle “Bu helaldir, bu haramdır” demeyin ki, Allah’a iftira etmiş olmayasınız. Şüphesiz Allah’a iftira edenler kurtuluşa ermez.

Diyanet Vakfı
Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak «Bu helaldir, şu da haramdır» demeyin, çünkü Allaha karşı yalan uydurmuş oluyorsunuz. Kuşkusuz Allaha karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler.

Kurtubi Tefsiri
Dillerinizin yalan yere niteleyegeldiği şeyler için: “Şu helâldir, şu da haramdır” demeyin. Çünkü Allah’a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Şüphe yok ki Allah’a karşı yalan uyduranlar iflah olmazlar.

O size yalnızca leş, kan, domuz eti ve Allah’tan başkası adına kesilmiş olanı haram kıldı. Ama kim bunlara mecbur kalırsa, azgın ve haddi aşan olmamak şartıyla, şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.

Diyanet Vakfı
(Allah) size, sadece ölü hayvanı kanı, domuz etini ve Allahtan başkası adına kesilen hayvanı haram kıldı. Ancak kim mecbur kalırsa (başkalarının haklarına) saldırmaksızın, sınırı da aşmadan (bunlardan yiyebilir). Çünkü Allah çok bağışlayan, pek esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
O, size ancak ölüyü, kanı, domuz etini, bir de Allah’dan başkasının ismi anılarak boğazlanmış olanları haram kıldı. Kim çaresiz kalırsa, saldırmamak ve haddi aşmamak şartı ile yiyebilir. Şüphesiz Allah Ğafür’dur, Rahîm’dir.

Bu âyet ile ilgili yeterü açıklamalar, bundan önce el-Bakara Sûresi’nde (2/173- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Artık Allah’ın size verdiği helal ve temiz rızıktan yiyin ve eğer yalnız O’na ibadet ediyorsanız, Allah’ın nimetlerine şükredin.

Diyanet Vakfı
Artık, Allahın size verdiği rızıktan helal ve temiz olarak yeyin, eğer (gerçekten) yalnız Allaha ibadet ediyorsanız, onun nimetine şükredin.

Kurtubi Tefsiri
Artık Allah’ın sizi rızklandırdığı şeylerden helâl ve temiz olarak yiyin ve Allah’ın nimetine şükredin; eğer O’na ibadet ediyorsanız.

“Artık Allah’ın sizi rızıklandırdığı şeylerden, helâl ve temiz olarak yeyin.” Yani, ey müslümanlar topluluğu! Ganimetlerden ycyin, demektir. Hitabın, müşriklere yönelik olduğu da söylenmiştir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), onlara karşı kalbi yumuşa yarak yiyecek göndermişti. Bu da, yedi yıl süre ile açlıkla müptelâ olmalan sonucunda olmuştu. Araplar, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın emri ile onlara giden yiyecek kervanlarını göndermez olduğundan, yakılmış kemikleri, leşleri, ölmüş köpekleri, derileri ve ilhiz diye bilinen kana bulanmış deve tüyünü yemeye başlamışlardı. Daha sonra, Mekke’nin ileri gelenleri bu sıkıntılarla karşı karşıya kalınca, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile konuşarak şöyle demişlerdi: Erkeklerin karşı karşıya kaldığı azâb bu. Peki, ya kadınların ve çocukların halinin ne olduğunu düşünebiliyor musun? Ebû Süfyan da ona şöyle demişti: Ey Muhammed! Sen, akrabalık bağlarını gözetmeyi ve atfetmeyi emreden bir din getirdin. İşte senin kavmin helâk olmuş bulunuyorlar. Hadi onlar için Allah’a dua et. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara dua etti ve onlara yiyecek götürülmesine -henüz daha müşrik oldukları bir sırada- izin verdi.

Andolsun, onlara içlerinden bir peygamber geldi ama onu yalanladılar. Bunun üzerine azap onları yakaladı, zalim kimseler oldukları hâlde.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, onlara kendilerinden peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki, onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Bu sebeple onlar zulmederlerken azâb kendilerini yakalayıverdi.

Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar” âyeti, bu misal verilen şehrin Mekke olduğunun delilidir. Aynı zamanda bu İbn Abbâs, Mücahid ve Katade’nin de görüşüdür.

“Bu sebeple… azâb kendilerini yakalayiverdi.” Bu da Mekke’de başgösteren açlıktır. Kıtlığın ve açlığın bu azâbın bir parçası olduğu da söylenmiştir.

Allah, güvenli ve huzurlu bir beldeyi örnek verdi: Oraya her yerden bol bol rızık gelirdi. Fakat onlar Allah’ın nimetlerine nankörlük ettiler, bu yüzden Allah onlara açlık ve korku örtüsünü tattırdı. Yapmakta oldukları şeyler yüzünden.

Diyanet Vakfı
Allah, (ibret için) bir ülkeyi örnek verdi: Bu ülke güvenli, huzurlu idi; ona rızkı her yerden bol bol gelirdi. Sonra onlar Allahın nimetlerine karşı nankörlük ettiler. Allah da onlara, yaptıklarından ötürü açlık ve korku sıkıntısını tattırdı.

Kurtubi Tefsiri
Allah, şöyle bir kasabayı örnek olarak verir: O kasaba, güven ve huzur İçindeydi. Rızkı da kendisine her bir yandan bol bol geliyordu. Fakat o(radıyallahü anhnın ahalisi), Allah’ın emirlerine karşı nankörlük etti de, Allah da ona, ısrarla işledikleri yüzünden açlık ve korku elbisesini tattırdı.

“Allah, şöyle bir kasabayı, örnek olarak verir” diye başlayan bu âyet, müşriklere dair anlatılanlarla alâkalıdır. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Kureyş müşriklerine beddua ederek şöyle demişti: “Allah’ım! Mudar üzerindeki baskını daha da artır ve bu yılları onlar için Yusuf’un (kıtlık) yılları gibi yap.” Mesel. Buhârî, Ezan 128: Müslim, Mesâcid 294-295: Müsned, II, 239, 255… Hadisin geçtiği diğer yerler; en-Nisa, 4/148-149. âyetin tefsirinde zikredilmişti. Bunun üzerine kıtlık belasına uğratıldılar, o kadar ki, kemikleri yemekle karşı karşıya kaldılar. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara yiyecek gönderdi ve bu yiyecek aralarında dağıtıldı.

“O kasaba, güven ve huzur İçindeydi.” Oranın ahalisi hiç bir şekilde rahatsız ve tedirgin edilmezlerdi.

“Rızkı da kendisine her bir yandan” karadan ve denizden

“geliyordu.” Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Her şeyin mahsullerinin toplandığı güven dolu bir haremde…” (el-Kasas, 28/57) âyetidir.

“Fakat o, Allah’ın nimetlerine karşı nankörlük ettiler.” Bu âyetteki;

“Nimetler” kelimesi, ‘in çoğuludur. Güç, kuvvet” kelimesinin çoğulu oluşu gibi. “Nimetler” kelimesinin tekilinin; olduğu da söylenmiştir. Sefil” kelimesinin çoğulunun gelmesi gibi. Burada sözü geçen nankörlük Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yalanlanmasıdır.

“Allah da ona” oranın halkına, “ısrarla İşeledikleri” küfür ve masiyetler

“yüzünden, açlık ve korku elbisesini tattırdı.” Yüce Allah’ın burada, açlık ve korkuya “elbise” ismini vermesinin sebebi, zayıflık, renklerinin değişmesi, hallerinin kötülüğünün üzerlerinde tıpkı bir elbise gibi açıkça görülmesinden dolayıdır.

Buradaki “korku” kelimesini Hafs b. Gıyâs, Nasr b. Âsım, İbn Ebi İshak, el-Hasen ile Abdulvaris’in, Ubeyd ve Abbas’in kendisinden rivâyetlerine göre Ebû Amr, şeklinde nasb ile “ona… tattırdı” anlamındaki fiilin mef’ûlü, Açlık… elbisesi” üzerine atf ile okumuşlardır. Allah da ona… açlık elbisesini ve korkuyu tattırdı, demek olur.

Buradaki korkudan kastın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın gönderdiği etraflarını sarıp dolaşan sedyeleri olduğu da söylenmiştir.

Tatmak, aslında ağız ile olur. Daha sonra bu, istiare yolu ile karşı karşıya kalınan belâlar hakkında da kullanılmıştır. Yüce Allah, burada Mekke’yi diğer şehirlere misal olarak göstermiştir. Yani bu şehir Allah’ın Beyt’inin yakınlarında bulunmakla birlikte ve Mescid(-i Haram)ı imar etmesine rağmen, bu belde ahalisi küfre sapıp nankörlük edince, kıtlık musibeti ile karşı karşıya kaldığına göre, diğer şehirlerin durumu nasıl olur?

Buranın Medine olduğu da söylenmiştir. Medine, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman ettikten sonra Osman b. Affan’in öldürülmesi dolayısıyla Allah’ın nimetlerine karşı nankörlük etmiş oldu. O şehirde, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın vefatından sonra meydana gelen çeşitli fitnelerle de Allah’ın nimetlerine karşı nankörlük etmiş oldu.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımları Hazret-i Âişe ile Hazret-i Hafsa’nın görüşleri budur. Bunun, diğer şehirler arasında bu nitelikte bulunan her hangi bir şehir olduğu ve böyle bir şehirin misal verildiği de söylenilmiştir.

Her canın, kendi nefsi adına mücadele edeceği gün; her cana, yaptığının karşılığı tastamam verilecek ve onlara zulmedilmeyecektir.

Diyanet Vakfı
O gün, herkes gelip kendi canını kurtarmak için uğraşır ve herkese yaptığının karşılığı eksiksiz ödenir, onlara asla zulmedilmez.

Kurtubi Tefsiri
O gün, gelen herkes kendi nefsi İçin mücadele edecek. Herkese yaptıklarının karşılığı eksiksiz olarak verilecek ve onlara asla zulmedilmeyecektir.

“O gün, gelen herkes kendi nefsi için mücadele edecek.” Yani, şüphesiz Allah, öyle bir günde bağışlaması ve merhameti çok bol olandır. Veya sen onlara: “O gün gelen herkes(in) kendi nefsi İçin mücadele edece(ği)” yani, kendisi için tartışıp delil getireceği bir gün olacağını hatırlat. Haberde nakledildiğine göre herkes, kıyâmet günü: Nefsim, nefsim diyecektir. Bu ise, o günün şiddet ve dehşetinden dolayı böyle olacaktır. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ise, müstesna olacaktır. O, ümmeti hakkında dilekte bulunacaktır. Kıyâmet Günündeki Hazret-i Peygamberin Mahşerde bulunan herkes hakkında yapacağı şefaate dair hadisteki belli bir konuma işaret edilmektedir. Meselâ bk, Müslim, Îman 326-327; Tirmizî, Sıfatul-Kıyame 10: el-Mu’cemu’l-Müfehres li Elfâzi’l-Hadisi’n-Nebevi, III, 149, satır: 58 vd.

Hazret-i Ömer (radıyallahü anh)’den nakledildiğine göre o, Ka’b el Ahbâr’a şöyle demiş: Ey Ka’b! Bizi korkut, bizi heyecanlandır, bize anlat, bizi uyar. Bunun üzerine Ka’b ona şöyle demiş: Ey Mü’minlerin emiri! Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer kıyâmet günü yetmiş peygamberin amelî ile dahi gidecek olsan, senin önünde öyle anlar gelecek ki, kendinden başka hiç bir şey seni ilgilendirmeyecektir. Gerçek şu ki, cehennemin öyle bir kaynayıp coşması vardır ki, diz kapakları üzerine düşmeyecek mukarreb bir melek ve seçkin bir peygamber yoktur. Hatta İbrahim el-Halil dahi, Halilliğini zikrederek: Rabbim, ben Senin halilin İbrahim’im. Ve bugün Senden, kendimden başka bir şey istemiyorum, diyecektir. Bunun üzerine Hazret-i Ömer ona şöyle sorar: Ey Ka’b! Peki, sen bu söylediklerini Allah’ın kitabının hangi âyetinde bulabiliyorsun. O, şu cevabı verir: Yüce Allah’ın:

“O gün, gelen herkes kendi nefsi için mücadele edecek. Herkese yaptıklarının karşılığı eksiksiz olarak verilecek ve onlara asla zulmedilmeyecektir” âyeti bunu göstermektedir.

İbn Abbâs da bu ayet-i kerîme hakkında şunları söylemiştir: Kıyâmet gününde insanların tartışmaları devam edip gidecektir. Hatta ruh, bedenden davacı olacak ve: Rabbim diyecektir. Ruh Sendendir, onu Sen yarattın. Benim, kendisiyle yakalayacağım elim, kendisiyle yürüyeceğim ayağım, kendisiyle göreceğim gözüm, kendisiyle duyacağım kulağım, kendisiyle kavrayıp belleyeceğim aklım yoktu. Nihayet, ben bu bedenin içine girdim. O bakımdan, Sen bu bedene azâbın çeşitlerini kat kat ver ve beni kurtar, diyecektir. Bunun üzerine beden de şöyle diyecektir: Rabbim! Sen beni elinle yarattın. Ben, tahta gibi bir şeydim. Benim kendisiyle yakalayacağım elim, kendisiyle yürüyeceğim ayağım, kendisiyle göreceğim gözüm, kendisiyle işiteceğim kulağım yoktur. Nihayet bu, bir nûr ışığı gibi geldi ve onun vasıtasıyla dilim konuşmaya, onunla gözüm görmeye, onunla ayağım yürümeye, onunla kulağım işitmeye başladı. O bakımdan, çeşitli azapları buna kat kat ver ve beni bu azabdan kurtar. Devamla dedi ki: Allah, her ikisine kör ile kötürümün misalini verecektir. İkisi de içinde çeşitli meyveler bulunan bir bahçeye girerler. Kör, meyvenin nerede olduğunu görmez, ancak kötürüm ise buna bir türlü elini uzatamaz. Bunun üzerine kötürüm, köre: Yanıma gel, beni taşı. Ben de yiyeyim, sana da yedi reyim, diye seslenir. Kör, kötürümün yanına yaklaşır, onu sırtında taşır. Ve böylelikle o meyveden yerler. Bu durumda azâb kimindir? İşte berikinize de azâb gösterilecektir, diye buyurur. Bunu, es-Sa’lebî nakletmektedir.

Sonra şüphesiz, fitneye uğradıktan sonra hicret eden, sonra cihad edip sabreden kimseler için, şüphesiz Rabbin bundan sonra çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Sonra şüphesiz Rabbin, eziyet edildikten sonra hicret edip, ardından da sabrederek cihad edenlerin yardımcısıdır. Bütün bunlardan sonra Rabbin elbette çok bağışlayan, pek esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ayrıca şüphe yok ki Rabbin, işkenceye uğratıldıktan sonra hicret edenlere, sonra da cihad edenlere ve sabredenlere; evet Rabbin, muhakkak bundan sonra Gafûrdur, Rahîmdir.

Yüce Allah’ın:

“Ayrıca, şüphe yok ki Rabbin, işkenceye uğratıldıktan sonra hicret edenlere, sonra da cihad edenlere ve sabredenlere…” buyrukları, hep Ammâr (radıyallahü anh) hakkındadır. Yani, cihad üzere sabredenlere demektir. Bu açıklamayı en-Nehhâs nakletmiştir. Katade ise der ki: Bu âyet-i kerîme, müşriklerin azap ve işkencelerinden sonra Medine’ye hicret etmek üzere çıkan bir topluluk hakkında inmiştir. Bunların kimlikleri daha önceden bu sûrede (16/106. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Bunun, İbn Ebi Şerh hakkında indiği de söylenmiştir. Bu, irtidad edip müşriklere katılmıştı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da Mekke’nin feth edildiği günü öldürülmesini emretmiş idi. Abdullah, Osman (radıyallahü anh)’ın himayesini istedikten sonra, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onun bu himayesini kabul etmiş idi. Bunu Nesâî, İkrime’den, O da İbn Abbâs’dan şöylece zikretmektedir: en-Nahl Sûresi’nde yer alan:

“Kalbi îman ile dolu olduğu halde zorlanan müstesna olmak üzere… onlar için çok büyük bir azâb vardır” âyeti nesh edilerek, bundan yüce Allah, istisnada bulunup şöyle buyurmuştur:

“Sonra, şüphe yok ki Rabbin, işkencelere uğratıldıktan sonra hicret edenlere, sonra da cihad edenlere ve sabredenlere, evet Rabbin muhakkak bundan sonra Gafûrdur, Rahîmdir” diye buyurmuştur. Burada kastedilen kişi ise, Mısır valiliği yapmış bulunan, Abdullah b. Sa’d b. Ebi Serh’dir. Bu, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kâtipliğini yapıyordu. Şeytan onun ayağını kaydırdıktan sonra kâfirlere katılmıştı. Hazret-i Peygamber de Mekke’nin feth edildiği gün öldürülmesini emretmişti- Osman b. Affan (radıyallahü anh) onun için himaye istedi, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onun bu himaye isteğini kabul etmişti. Nesâî, Tahrimu’d-Dem 15.

Hiç kuşkusuz, ahirette zarara uğrayanlar onlardır.

Diyanet Vakfı
Hiç şüphesiz onlar ahirette ziyana uğrayanların ta kendileridir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki onlar, âhirette de hüsrana uğrayanların tâ kendileridirler.

“Şüphesiz ki onlar, âhirette de hüsrana uğrayanların tâ kendileridirler.” Bu âyetin anlamına dair açıklamalar daha önceden (Hûd, 11/22’de) geçmiş bulunmaktadır.

İşte onlar, Allah’ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Onlar, gaflet içinde olanlardır.

Diyanet Vakfı
İşte onlar Allahın, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar gafillerin kendileridir.

Kurtubi Tefsiri
İşte onlar, Allah’ın kalblerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar, gafil olanların tâ kendileridirler.

Daha sonra yüce Allah, bu kâfirlerin niteliklerini belirterek şöyle buyurmaktadır:

“İşte onlar, Allah’ın” verilen öğütleri kavramalarını önlemek üzere

“kalplerini” yüce Allah’ın kelamını işitmeye karşı

“kulaklarını” Allah’ın âyet ve belgelerine bakmaya karşı

“gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar” kendileri hakkında ilahi muradın ne olduğundan yana

“gafil olanların tâ kendileridirler.”

Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmeleri sebebiyledir. Şüphesiz Allah, inkârcı bir topluluğu hidayete erdirmez.

Diyanet Vakfı
Bu (azap), onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve Allahın kafirler topluluğunu hidayete erdirmemesinden ötürüdür.

Kurtubi Tefsiri
Bunun sebebi, onların dünya hayatını âhiretten daha çok sevmeleri ve Allah’ın hiç şüphesiz kâfirler topluluğuna hidâyet vermemesidir.

“Bunun” yani bu gazabın

“sebebi, onların dünya hayatını âhiretten daha çok sevmeleri” dünyayı âhirete tercih etmeleri

“ve Allah’ın, hiç şüphesiz kâfirler topluluğuna hidâyet vermemesidir” âyetindeki

“Ve Allah’ın hiç şüphesiz” âyetindeki

“Hiç şüphesiz” edatı,

“Bunun sebebi, onların” anlamındaki âyetine atf ile cer mahallindedir.

Kim, imanından sonra Allah’ı inkâr ederse —kalbi imanla sakin olduğu halde zorlanan hariç— ama kim inkârı gönülden benimserse, işte onların üzerine Allah’tan bir gazap vardır. Onlar için büyük bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Kim iman ettikten sonra Allahı inkar ederse -kalbi iman ile dolu olduğu halde (inkara) zorlanan başka- fakat kim kalbini kafirliğe açarsa, işte Allahın gazabı bunlaradır; onlar için büyük bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Kalbi imanla dolu olduğu halde zorlanan müstesna olmak üzere, kim imandan sonra Allah’ı tanımaz ve fakat küfre göğüs açarsa, işte Allah’ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için çok büyük bir azâb da vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yirmi bir başlık halinde sunacağız:

1. Allah’ın Gazabını Hakedenler:

Yüce Allah’ın:

“Kim, imandan sonra Allah’ı tanımaz…” âyeti, daha önce geçen:

“Yeminleri pekiştirdikten sonra bozmayın” (en-Nahl, 16/91) âyeti ile ilişkilidir, Bu şekilde küfre saparak ahidlerini bozanlar, ileri derecede yalancılık vasfına sahip olurlar. Çünkü âyet: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bey’at ettikten sonra irtidat etmeyiniz, anlamındadır. Yani kim imanından sonra küfre sapar ve irtidat ederse, Allah’ın gazabı onun üzerinedir.

el-Kelbî der ki: Bu âyet, Abdullah b. Sa’d b. Ebi Şerh, Mikyes b. Subabe ve Abdullah b. Hatal ile Kays b. el-Velid b. el-Muğire hakkında inmiştir. Çünkü bunlar imanlarından sonra kâfir olmuşlardır. Daha sonra ise

“zorlanan müstesna olmak üzere” diye buyurmaktadır. ez-Zeccâc der ki:

“Kim imandan sonra Allah’ı tanımaz” âyeti, (bir önceki âyette sözü edilen) Allah’a yalan uydurup düzenlerden bedeldir. Yani, ancak îman ettikten sonra Allah’ı inkâr eden kimseler, yalan uydurup düzerler. ez-Zeccâc istisnanın sonuna kadar ifadenin tamam olmadığı kanaatine vardığından, bunu makabli ile alakalı kabul etmiştir. el-Ahfeş ise, “(…….): Kim…” ifadesinin mübtedâ olduğunu, haberinin ise mahzuf olduğunu söylemiştir. Bu haberin zikredilmeyerek ikinci; “(……..)-. Kim’in haberi ile yetinilmistir. Bu da bir kimsenin: Kim bize gelir ve kim ihsan ederse, biz de ona ikram ederiz” İfadesine benzemektedir.

2. Zorlama İle İlgili Âyetin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah’ın:

“Zorlanan müstesna olmak üzere” âyeti, tefsir âlimlerinin görüşüne göre, Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir. Çünkü Ammâr (radıyallahü anh) kendisinden istedikleri şeylere kısmen yaklaşmış idi. İbn Abbâs der ki: Müşrikler onu, babasını, annesi Sümeyye’yi, Suheyb’i, Bilâl’ı, Habbab’ı ve Salim’i alıp onlara işkence etmeye başladılar. Sümeyye, iki deveye bağlandı ve ön tarafına bir harbe saplandı. Ona, sen erkekler sebebiyle İslâm’a girdin, denildi. Hem kendisi hem de kocası Yâsir öldürüldü. İslâm tarihinde ilk öldürülen (şehid edilen) kişiler bunlardır. Ammâr ise, zor ve baskı altında diliyle onların istediklerini söyledi. Bunu Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a arzedince, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da ona: “Kalbini nasıl buluyorsun?” deyince O, îman ile dopdolu ve huzur bulmuş olarak, diye cevap verdi. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Bir daha aynı şeyi yapmaya kalkışacak olurlarsa, sen de öyle yap” diye buyurdu. Hükim, el-Müstedrek, II, 357.

Mansur b. el-Mu’temir, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: İslâm tarihinde ilk kadın şehıd Ammar’ın annesidir. Onu Ebû Cehil öldürmüştür. Erkeklerden ilk şehid İse Ömer (radıyallahü anh)in azadlisı Mihcâ’dır. Yine Mansûr, Mücâhid’den şöyle dediğini nakletmektedir: İslâm’ı (müslüman olduklarını) ilk olarak açığa vuranlar şu yedi kişidir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Ebû Bekir, Bilâl, Habbâb, Suhayb, Ammâr, annesi Sümeyye.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı, Kureyş’ten gelebilecek zararlara karşı Ebû Talib, Ebû Bekr’i kavmi himaye etti. O bakımdan Kureyşliler diğerlerini alarak onlara demir zırhlar giydirdiler. Sonra da güneşte onları bırakıp zırhların kızmasını sağladılar. Nihayet demir ve güneşin aşırı harareti onları alabildiğine bitkin düşürdü. Akşam vakti Ebû Cehil yanında bir harbe ile geldi. Onlara sövmeye, onları azarlamaya koyuldu. Sümeyye’nin de yanına gitti, ona da sövüp saymaya, oldukça çirkin sözler söylemeye başladı. Daha sonra elindeki harbeyi rercinden sapladı ve ağzından çıktı. Böylelikle Hazret-i Sümeyye’yi (radıyallahü anha) şehid etmiş oldu. (Mücâhid devamla) dedi ki: Diğerleri İse, kendilerinden istenen sözleri söylediler. Bilâl müstesna. O, Allah yolunda canını feda etmeyi göze aldı. Ona işkence yapmaya ve: Dininden dön, demeye koyuldular. Kendisi ise “ehad, ehad” deyip duruyordu. Nihayet onun bu direnmesinden usandılar. Sonra, ellerini kollarını bağlayarak boynuna da liften bir ip bağladılar ve kendi çocuklarına teslim ettiler. Onlar da Mekke çevresindeki dağlar arasında onunla oyuncak gibi oynamaya koyuldular. Nihayet onlar da ondan usanıp onu terk ettiler. Ammâr dedi ki: Hepimiz onların istedikleri sözleri söyledik. Allah rahmetiyle imdadımıza yetişmemiş olsaydı (helâk olurduk). Ancak Bilâl, Allah uğrunda canını önemsemedi. Kavmi de onu önemsemeyerek işkenceye maruz kaldı ve sonunda usanıp bıraktılar.

Sahih olan ise, Hazret-i Ebû Bekir’in, Bilâl’i satın alıp onu âzâd ettiğidir.

İbn Ebi Necih’in, Mücahid’den rivâyet ettiğine göre Mekke’de bazı kimseler îman etmişlerdi. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Medine’de bulunan ashabından birisi onlara: Yanımıza hicret ediniz. Bizler sizi yanımıza hicret etmedikçe kendimizden göremeyiz, dediler.

Bunun üzerine Medine’ye gitmek kastıyla Mekke’den çıktılar. Kureyşliler yolda onlara yetiştiler. Onları, işkenceye maruz bıraktılar, bunlar da istemeyerek, zor ve baskı altında kalarak küfrü gerektiren sözler söylediler. İşte bu âyet-i kerîme onlar hakkında nazil oldu.

Bu İki rivâyeti Mücahid’den, İsmail b. İshak nakletmektedir.

Tirmizî ise, Âişe (radıyallahü anha)’dan şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ammâr, iki şey arasında muhayyer bırakıldıkça, mutlaka onların en doğru olanını tercih etmiştir.” Bu hadis hasen, garib bir hadistir. Tirmizî, Menâkıb 34.

Enes b. Malik’den de şöyle dediği rivâyet edilmektedir Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şüphesiz cennet üç kişiye hasret duyar: Ali, Ammâr ve Selman b. Rebia.” Tirmizî dedi ki: Bu, garib bir hadistir. Ve biz bunun, el-Hasan b. Salih’in rivâyet ettiği yoldan başka bir yoldan geldiğini bilmiyoruz. Tirmizî, Menâkıb 33- Tirmizînin eldeki baskılı nüshasında sadece: “Selman” denilmekte, bab başlığındn ise: -Menakıbu’s-Selmâni’l-Farisi (radıyallahü anh) denilmektedir,

3. Zorlamanın (İkrahın) Hükme Etkileri:

Yüce Allah, zorlama (ikrah) halinde küfrü, müsamaha ile karşılayıp bundan dolayı sorgulamadığından, ilim adamları da şeriatın bütün t’er’î hükümlerini bu asla göre yorumlamışlardır. Bu fer’î hükümler için zorlama söz konusu olduğu takdirde bundan dolayı kişi sorumlu tutulmaz ve buna herhangi bir hüküm terettüp etmez. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edilen meşhur haberde de bu husus ifade edilmiştir: “Ümmetimden hata, unutma ve işlemek üzere zorlandıkları şey (in sorumluluğu) kaldırılmıştır. ” İbn Mâce, Talnk 16.

Bu haberin senedi sahih olmasa dahi, ilim adamlarının ittifakı ile, ihtiva ettiği mana sahihtir. Bunu, Kadı Ebû Bekir b. el-Arabî ifade etmiştir.

Ebû Muhammed Abdulhak ise, hadisin isnadının sahih olduğunu sözkonusu etmiş ve şöyle demiştir: Ebû Bekir el-Asilî bunu, “el-Fevaid”de, İbnü’l-Münzir de “Kitabü’l-îknâ”da. zikretmiştir.

4. Öldürülmek Korkusuyla (İkrah) Küfrü Gerektiren Sözleri Söyleyenin Hükmü:

İlim ehli icma ile, öldürüleceğinden korkacak kadar küfre zorlanan (İkrah olunan) kimsenin, kalbi Îman ile dolu olduğu halde kâfir olursa, günahkâr olmayacağını, hanımının ondan bâin (boş) olmayacağını ve hakkında küfür hükmü verilmeyeceğini kabul etmişlerdir. Malikin, Kûfelilerin ve Şâfiî’nin görüşü budur.

Ancak, Muhammed b. el-Hasen şöyle demiştir: Bir kimse, şirki açığa vuracak olursa, zahiren o mürted olur. Kendisi ile yüce Allah arasında ise müslümandır. Hanımı ondan bâin talâk ile boş olur, ölürse namazı kılınmaz. Babası müslüman olarak ölürse, babasından da miras almaz.

Ancak, Kitap ve Sünnet bu kanaati reddetmektedir. Çünkü yüce Allah burada: “Zorlanan müstesna olmak üzere” diye buyurduğu gibi, başka yerlerde de şöyle buyurmaktadır:

“Onlardan gelecek bir zarardan korunmaya çalışmanız müstesna” (Ali İmrân, 3/28);

“Nefislerine zulmedenler olarak canlarını alacağı kimselere melekler: Ne işte idiniz? derler. Onlar: Biz, yeryüzünde mustaz’af kimselerdik derler,” (en-Nisâ, 4/97) Bir başka yerde de yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ancak çare bulamayan, yol bulamayan erkek kadın ve çocuklardan mustaz’af olanlar müstesna.” (en-Nisâ, 4/98) Böylelikle yüce Allah, mağlup düşürülmeleri söz konusu olmadıkça Allah’ın emrettiklerini terk etmeyen mustaz’aflan mazur görmektedir. İkrah altında bulunan kişi ise ancak mustaz’aftır ve Allah’ın emirlerini yerine getirmekten imtina etmeyen birisidir. Bu açıklamayı Buhârî yapmıştır. Buhârî, İkrah (89.) bolümün başında dsha geniş açıklamalar için, meselâ, el-Askalânî, Fethu’l-Bâri, XII, 328, vd.ns bakılabilir.

5. Zorlama (İkrah) Dolayıst İle Verilen Ruhsatlar:

İlim adamlarından bir kesimin kanaatine göre (ikrah halinde) ruhsat, yalnızca sözle ilgilidir. Fiil hakkında ise ruhsat sözkonusu değildir. Meselâ, Allah’tan başkasının önünde secde etmek, kıbleden başka bir tarafa namaz kılmak, müslüman bir kimseyi öldürmek yahut vurmak ya da malını yemek, yahut zina etmek, İçki içmek, faiz yemek gibi zorlamalar halinde ruhsat söz konusu değildir. Bu görüş, Hasan-ı Basrî -Allah ondan razı olsun- den rivâyet edilmiştir. el-Evzaî ile bizim (mezhebimize mensup) ilim adamlarımızdan Suhnûn’un kanaati de budur.

Muhammed b. el-Hasen ise der ki: Esir olan bir kimseye: Bu puta secde et, aksi takdirde seni öldürürüz denilecek olursa, eğer put kıble tarafında ise, secde etsin ve yüce Allah’ın önünde secde etmek niyetini taşısın. Şayet kıbleden başka bir tarafa ise, onu öldürecek olsalar dahi secde etmemelidir.

Sahih olan ise, kıbleden başka bir tarafta olsa dahi, secde edebileceğidir. Böyle bir durumda da secde etmek niye uygun olmasın ki? Çünkü Sahih’te İbn Ömer’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’den Medine’ye gelişinde, bineği üzerinde yüzü hangi tarafa dönük olursa olsun (nafile) namaz kılardı. İşte yüce Allah’ın:

“Bundan dolayı nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (el-Bakara, 2/115) âyeti bu hususta nazil olmuştur. Müslim, Salâtul-Müsafirîn 33; Nesâî, Salat 23; Müsned, II, 20. Bir rivâyette ise: Bineği üzerinde de vitir kılardı. Şu kadar var ki, bineği üzerinde farz namaz kılmazdı, denilmektedir. Müslim, Salatul-Müsâfirîn 39; Nesâî, Saki t 23.

Güvenlik halinde, yolculuk sebebiyle bineğin üzerinden inmenin vereceği yorgunluk dolayısıyla, yolculukta bu şekilde namaz kılma mubah olduğuna göre, böyle bir durumda bu niçin mubah olmasın?

İkrah dolayısıyla ruhsatın yalnız söze münhasır olduğunu kabul edenler, İbn Mes’ûd’un şu sözünü delil gösterirler; Otorite sahibi bir kimsenin bana vuracağı iki kamçıyı Önleyebilecek ise, söylemeyeceğim hiç bir söz yoktur. Burada İbn Mes’ûd ruhsatı söze münhasır olarak dile getirmiş, davranıştan söz etmemiştir. Ancak, İbn Mes’ûd’un bu sözünde delil olacak taraf yoktur. Çünkü burada sözün, misal olarak zikredilmiş olma ihtimali vardır ve o, fiilin de aynı hükümde olduğunu kastetmiş olabilir.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: Kişi içten içe imanını muhafaza etmesi şartıyla, fiilî ya da sözlü ikrah arasında fark yoktur. Bu görüş, Ömer b. el-Hattâb ve Meklıul’den rivâyet edilmiştir. Malik ile Iraklılardan bir kesimin görüşü de budur. İbnü’l-Kasım’ın, Malik’den rivâyetine göre bir kimse içki içmeye, namazı terketmeye yahut Ramazan günü oruç açmaya zorlanacak olursa, bu kimseden günah kaldırılmıştır.

6. Çeşitli Fiilleri İşlemek İçin Zorlanma (İkrah):

İlim adamları, icma ile şunu kabul etmişlerdir: Başkasını öldürmek üzere zorlanan bir kimsenin, o kimseyi öldürmeye kalkışması, döverek veya başka bir yolla onun haram olan haklarım çiğnemesi câiz değildir. Böyle bir baskıya maruz kalan kişi, başına gelen bu musibete sabreder, başkasına zarar vermek suretiyle kendisini kurtarmaya kalkışması helâl değildir, dünya ve âhirette Allah’tan esenlik dilemekle yetinir.

Zina konusunda görüş ayrılığı vardır. Mutarrif, Esbağ, İbn Abdi’l-Hakem ve İbnü’l-Mâcişûn derler ki: Hiç kimse bu işi yapamaz. Öldürülecek olsa dahi yapmamalıdır. Yapacak olursa günahkârdır ve ona had uygulamak gerekir. Ebû Sevr ve el-Hasen de böyle demişlerdir.

İbnü’l-Arabî der ki: Sahih olan, böyle bir kimsenin zinaya kalkışmasının câiz olduğu ve böyle bir kimseye haddin -gerekli olduğunu görenlerin aksine-gerekmediğidir. Çünkü bunlar, böyle bir kimsenin şehvetinin hilkatten gelen bir şehvet olduğunu ve bunun için ikrahın düşünülemeyeceğini kabul etmişlerdir. Ancak bunlar, şehveti asıl hareket ettiren sebepten gafil kalmışlardır. Bu ise, böyle bir şeye mecbur edilmektir. Zaten onun hükmünü kaldıran da budur. Had ancak ihtiyarî bir sebebin ortaya çıkardığı şehvet dolayısıyla gereklidir. Bu durumda haddi gerekli görenler, bir şeyi zıddına kıyas etmişlerdir. O bakımdan bunlar, kendiliklerinden doğruya isabet ettirememişlerdir.

İbn Huveyzimendâd da “Ahkâm”ında şöyle demektedir: Mezhebimize mensup ilim adamlarımız, kişinin zinaya ikrah edilmesi halinde, hükmün ne olacağı konusunda farklı görüşlere sahiptirler. Kimisi böylesine had uygulanır demişlerdir. Zira o, bu işi kendi ihtiyarı ile yapmaktadır. Kimisi de buna had gerekmez, derler. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Sahih olan da budur. Ebû Hanîfe de şöyle demektedir: Eğer onu zinaya zorlayan kişi sultan (devlet yetkilisi )’nden başkası ise, ona had uygulanır. Onu zorlayan kişi sultan ise, kıyasa göre had vurulması gerekir. Ancak ben istihsanen ona had vurulmaması gerektiği kanaatindeyim. İki arkadaşı (Ebû Yûsuf ile Muhammed) ona muhalefet ederek şöyle derler: Her iki durumda da böylesine had gerekmez. Onlar bu konuda, erkekliğin sertleşmesini göz önünde bulundurmayıp şöyle demişlerdir: Zina işlemekle öldürülmekten kurtulacağını bildiği takdirde bu işe kalkışması câiz olur. İbnü’l-Munzir de der ki: Bu durumda böylesine had gerekmez, bu konuda zorlayan kimsenin devlet yetkilisi olması ile olmaması arasında da bir fark yoktur.

7. Zorlanan Kimsenin (Mükreh) Boşaması ve Kölelerini Âzâd Etmesi:

İlim adamları, zorlama altındaki kimsenin hanımını boşaması ve kölesini âzâd etmesi hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Şâfiî ve mezhebine mensup ilim adamları: Bu konuda ona hiç bir şey düşmez, derler, ibn Vehb’in, ibn. Ömer, Ali ve İbn Abbâs’dan naklettiğine göre onlar, böyle bir kimsenin boşamasının hiç bir hüküm ifade etmediği görüşünde idiler. İbnü’l-Münzir de, İbn ez-Zübeyr, İbn Ömer, İbn Abbâs, Atâ, Tavus, el-Hasen, Şureyh, el-Kasım, Salim, Malik, el-Hvzaî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr’den de bu görüşü nakletmektedir.

Bir başka kesim ise böyle birisinin boşamasını geçerli kabul etmişlerdir. Bu görüş en-Nehaî, en-Nehaî, Ebû Kilâbe , ez-Zührî ve Katade’den rivâyet edilmiştir. Kufeli ilim adamlarının görüşü de budur. Ebû Hanîfe der ki: İkrah altında bulunan kimsenin boşaması geçerlidir. Çünkü böyle bir kişinin ikrah ile kaybeldği, rızadan daha fazla birşey değildir. Kıza ise boşamada -tıpkı alay olsun diye bu işi yapan kimsede olduğu gibi- şart değildir.

Ancak bu batıl bir kıyastır. Alay olsun diye hanımını boşayan kimse, kendi rızası ile boşamayı gerçekleştirmeyi kastetmiştir. Zorlanan bir kimse ise, hanımını boşamaya razı da değildir, böyle bir niyete de sahip değildir, Hazret-i Peygamber ise: “Ameller ancak niyetler iledir” Bu hadisin zikredildiği bazı yerler: Buhârî, Bed’u’l-Vahy 1, Îman 41. Nikâh 5. Tn 1:11c U…: Müslim, İın:lre 155: Ebû Dâvûd, Tnklk 11; Tirmizî, Fedailu’l-Cihâd 16; Nesâî, TnMrc 59…: İbn Mâce, Zühd 26: Müsned, I. 25. 43… diye buyurmuştur. Buhârî’de de şöyle denilmektedir: İbn Abbâs, hırsızların zorlaması sonucu hanımını boşayan kimse hakkında: Bunun hiç bir kıymeti yoktur, demiştir. Buhârî, Talâk 11. İbn Ömer, İbn ez-Zübeyr, en-Nehaî ve el-Hasen de böyle demişlerdir. en-Nehaî de şöyle der: Hırsızlar, böyle bir kimseyi zorlayacak olurlarsa bu talâk değildir. Eğer devlet yöneticisi (sultan) onu zorlayacak olursa, o takdirde bu bir talaktır. İbn Uyeyne bunu açıklayarak söyle demektedir: Çünkü hırsız, böyle bir kimseyi öldürmeye kalkışır. Devlet yöneticisi ise bu durumda kimseyi öldürmez.

8. Zorlama Altında Yapılan Alış-Veriş:

Zorlama altında bulunan (mükreh) ile baskı altında bulunan (madğût)’ın alış verişinin iki hali sözkonusudur. Birincisi kişinin yerine getirmekle yükümlü olduğu bir hak (vazife) dolayısıyla malını satması halidir. Böyle bir satış geçerlidir, uygundur. Fukahâya göre bu satışta dönüş söz konusu değildir. Çünkü böyle bir kimsenin o sattığı malın dışındaki bir şeyle üzerindeki hakkı hak sahibine ödemesi gerekir. Böyle bir işi yapmadığına göre, onun bu malı satışı, kendi tercihi ile yapmış gibidir ve o bakımdan böyle bir satış onun için bağlayıcıdır.

Zulmen zorlanarak, yahut baskı altında tutulan kimsenin satışı ise, satanın aleyhine olmak üzere câiz değildir. Bu durumda böyle bir kimsenin herhangi bir bedel ödemeden kendi eşyasını alması öncelikle söz konusudur. Bu durumda müşteri de ödediği bedeli gider o zalimden alır. Şayet eşya telef olmuşsa, bu durumda ikrah altında satan, o malın bedelinden veya kıymetinden hangisi daha fazla ise, -eğer müşteri, zalimin yaptığı bu haksızlığı bilmeyen birisi ise- zalimden alır. Mutarrif der ki: Zorlanan kimsenin durumunu bilen müşteriler, satın aldıkları kölelerin ve ticaret mallarının -tıpkı gasıp gibi- tazminatını öderler. Satın alanın, bu satın almadan sonra köleler hakkındaki âzâd yahut tedbir (ölümünden sonra âzâd olmalarını söylemesi) yahud vakıf gibi yeni tasarrufları, zorlanan kimseyi (mükrehi) bağlamaz ve o kendi malını geri almak hakkına sahiptir. Suhnûn der ki: Mezhebimize mensup ilim adamları da, Irak âlimleri de ittifakla mükrehin, zulüm ve haksızlık esası üzere yapılacak satışları câiz değildir, demişlerdir. Bu bir icmadır.

9. Zorlanan Kimsenin (Mükrehin) Nikâhı:

Mükrehin nikâhına gelince, Suhnûn der ki: Mezhebimize mensup ilim adamları, mükıeh erkek ve kadının nikâhının batıl olduğunu icma ile (ittifakla) kabul etmişler ve şöyle demişlerdir: Böyle bir nikâh üzere devam etmek câiz değildir, çünkü böyle bir nikâh akdi gerçekleşmemiştir.

Muhammed b. Suhnûn der ki: İraklılar, ikrah altındaki kimsenin nikâhını câiz kabul etmiş ve şöyle demişlerdir: Bir kimse bir kadına on bin dirhem mehir ile ödemek üzere nikâhlamaya zorlanacak olnrsa ve o kadının dengi olan diğer kadınların mehri bin dirhem ise, bu nikâh caizdir; fakat onun ödemekle mükellef olduğu mehir miktarı bin dirhemdir, bundan fazlası batıl olur. Muhammed (b. Suhnûn) der ki: Iraklılar bin dirhemden fazlasını iptal ettikleri gibi, zorlama sebebiyle nikâhı da iptal etmeleri gerekir. Onların bu görüşleri, Ensar’dan olan Hizam kızı Hansa yoluyla gelen hadiste sabit olan sünnete Dul bir kadın iken, babası Hansa’yı evlendirdi. Ancak Hansa bu işten hoşlanmadı. Resûlüllah’a arz edince, o da babasının nikâhını geçersiz saydı. (Buhârî, Nikâh 42, İkrah 3, Hiyei 11: Ebû Dâvûd, Nikâlı 25: Nesâi, Nikâh 35; Dârimî, Nikâh 14; Muvatta’, Nikâh 25; Müsned, VI, 328). de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın nikâhlanmaları hususunda kadınlarla İstişare edilmesini emreden sünnete de muhaliftir. Buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. O bakımdan onların bu görüşlerinin bir anlamı da yoktur.

10. Nikâh ve Cinsel İlişki İçin Zorlama:

Nikâh için zorlanmakla birlikte, cinsel ilişki ve nikâha razı olmak için zorlanmayan bir kimse, bu şekilde nikâhlandığı bir kadın ile cinsel ilişkiye geçecek olursa, bize göre miktarı tesbit edilen mehir esas alınarak nikâhı geçerlidir ve ona had uygulanmaz. Şayet: Ben nikâha razı olmayarak onunla cinsel ilişkiye geçtim, diyecek olursa, ona had ve miktarı tesbit edilmiş mehiri ödemek düşer. Çünkü bu kimse miktarı tesbit edilen mehri iptal etmek için iddiada bulunmaktadır. Şayet kadın, erkeğin nikâha zorlandığını bilerek bu işe kalkışacak olursa, ona da had uygulanır.

Nikâhı kabul etmeye ve cinsel ilişkiye zorlanan kadına had düşmez ve onun mehir alma hakkı olur, ilişkiye geçen erkeğe had uygulanır. Bu mesele iyice bellenmelidir. Bunu Suhnûn ifade etmiştir.

11. Kadının Zinaya Zorlanması:

Kadın, zinaya zorlanacak olursa, ona had düşmez. Çünkü yüce Allah:

“Zorlanan müstesna olmak üzere” diye buyurmuştur. Hazret-i Peygamber de şöyle buyurmuştur: “Allah, ümmetimin hata, unutma ve zorlanarak yaptıkları şeylerini affetmiştir.” İbn Mâce, Talâk 16. Yüce Allah’ın:

“Kim onları zorlarsa, şüphe yok ki Allah, onların zorlanmalarından sonra mağfiret ve rahmet edicidir.” (en-Nûr, 24/33) âyeti da bunu gerektirmektedir ki, burada sözü edilenler zinaya zorlanan cariyelerdir.

Köle tarafından zinaya zorlanan cariye hakkında Hazret-i Ömer’in verdiği hüküm de bu şekilde olup, o cariyeye zina cezası uygulamamıştır.

İlim adamları, zinaya zorlanan kadına had uygulanmayacağını ittifakla kabul etmişlerdir. Malik de şöyle demektedir: Kadın, kocası bulunmaksızın hamile olduğu görülüp de, ben zina etmek için zorlandım, diyecek olursa, onun bu iddiası kabul olunmaz ve ona had uygulanır.

Ancak bu hususta onun bir beyyinesi bulunuyor yahut kanları akarak gelmiş veya zorlanırken yanına varılmış olması veya buna benzer durumunun tesbit edilmesi hali müstesnadır.

Malik, bu hususta Ömer b. el-Hattâb’ın şu sözlerini delil göstermektedir: Muhsan olmaları halinde ve beyyine bulunup yahut hamilelik görülüp veya itiraf sözkonusu ise, erkek ve kadınlardan zina edenlerin recm edilmeleri Allah’ın Kitabında yer alan bir gerçektir. Buhârî, Hudûd 31; Müslim, Hudûd 15. Muvatta’, Hudûd 8; Müsned, I, 40, 55

İbnü’l-Münzir der ki: Ben, bu hususta birinci görüşü kabul etmekteyim.

12. Zinaya Zorlanan Kadına, Mehrin Gerekip Gerekmediği:

Zorlanarak kendisiyle zina edilen kadına mehir vermenin gerekip gerekmediği hususunda görüş ayrılığı vardır. Atâ ve ez-Zührî derler ki: Böyle bir kadına mehr-i misil verilmesi gerekir. Bu, Malik, Şâfiî, Ahmed, İshak ve Ebû Sevr’in de görüşüdür. es-Sevrî der ki: Onunla zina eden erkeğe had uygulanacak olursa, mehir de söz konusu olmaz. Bu görüş, en-Nehaî’den de rivâyet edilmiştir. Malikin mezhebine mensup ilim adamları da, rey ashabı da bu görüştedirler. İbnü’l-Münzir ise birinci görüş sahih olandır, demektedir.

13. Kocadan Hanımının Zorla Alınmak İstenmesi:

Bir kimse hanımını ellerine vermesi helal olmayan kimselere teslim etmeye zorlanacak olursa, onu verir ve bu uğurda kendisini ölüme bırakmaz. Onu kurtarmak için herhangi bir eziyete de katlanmasına gerek yoktur. Bu görüşe delil gösterilen hadis ile ilgili olarak şu söylenebilir: Bu hadîs, bu görüşe delil olamaz. Çünkü Hazret-i İbrahim’in, Allah’ın bir peygamberi olarak, böyle bir duruma karşı korunacağından emin bir durumda olması ihtimali vardır. Sara da mü’min olarak gösterilebilecek en büyük direnci göstermiş ve karşı koymuştur. Allah’tan bu zorbaya karşı kendisine yardımcı olmasını istemiştir. Sonuç olarak şunu söylemek dalın uygun görülebilir: Böyle bir sınavla karşı karşıya kalan erkek ve kadın, ikrâha boyun eğmemek için bütün güçleriyle karşı koymalıdırlar. Ayrıca Hü:. Peygamberin: “… ailesi (hanımı)ni sallallahü aleyhi ve sellemunurken öldürülen şehiddir,..” (Ebû Dâvûd, Sünne 29: Nesâî, Tahrimu’d-Dem 23; Tirmizî, Diyat 21) diye buyurmuş olması bu uğurda işin nerelere kadar göze nlınabileceğini/ahniMsı gerektiğini işaret çimektedir. Bu konudaki asıl dayanak, Buhârînin, Ebû Hüreyre’den yaptığı şu rivâyettir: Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İbrahim (aleyhisselâm), Sara ile hicret etti. Onunla bir şehire girdi. Orada krallardan bir kral yahut zorbalardan bir zorba vardı. Bu kral ona, o kadını bana gönder, diye haber gönderdi. Hazret-i İbrahim onu gönderdi. Kral, Sâra’ya gitmek üzere kalktı, o da kalkıp abdest alıp namaz kıldı ve şöyle dua etti: Allah’ım, eğer ben Sana ve senin peygamberine îman etmiş isem şu kâfiri bana musallat etme. Birden hırıltılı nefes almaya başladı ve ayağını yere vurmaya koyuldu.” Buhârî, İkrah 6, Buyu 100: Müsned, II. 404.

Bu hadis, aynı zamanda Sârâ’nın kınanacak bir hali sözkonusu olmadığı gibi, zorlanan bir kadın için kınamanın; halvetten daha büyük işler dolayısıyla da haddin sözkonusu olmayacağına delil teşkil etmektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

14. Zorlama Altında Yapılan Yemin:

Zorlanarak yemin edenin (miikreh’in) yemini İse Malik, Şâfiî, Ebû Sevr ve ilim adamlarının çoğunluğuna göre hiç bir şey gerektirmez. İbn Mâcişûn der ki: Bir kimse yemin etmeye zorlanacak olursa, ister Allah’a itaat olan bir hususa dair yemin etsin, ister masiyel olan bir hususa dair yemin etsin farketmez.

Mutarrif de şöyle demektedir: Bir kimse, Allah’a isyanı gerektirecek bir hususa yahut da İşlenmesi itaat da olmayan, masiyet de olmayan bir hususa dair yemine zorlanacak olursa, bu husustaki yemin hükümsüzdür. Eğer, mesela yöneticinin fasık bir kimseyi yakalayarak ona talâk ile içki içmeyeceğine dair yemin ettirse, yahut fasıklık etmeyeceğine, yapacağı işinde kimseyi aldatmayacağına dair yemin etmeye zorlasa, yahutl da baba oğlunu terbiye etmek maksadıyla yemin ettirirse, böyle bir yemin bağlayıcıdır, İsterse ikrah altında bulunan kimse yükümlü tutulduğu bu hususlarda hala etmiş dahi olsa farketmez. İbn Habib de böyle demiştir.

Ebû Hanîfe ve Kûfelilerden ona uyanlar ise şöyle derler: Böyle bir kimse bir İşi yapmamak üzere yemin edip de sonradan yapacak olursa, yeminini bozmuş olur. Derler ki: Çünkü zorlanan bir kimse için yapacağı bütün yeminlerde kinayeli ve üstü kapalı ifadeler ile başka şeyleri kastetme imkânı vardır. Bu kişi yemininde, kinayeli ve Üstü kapalı ifadelere başvurmayıp niyeti de zorlandığı şeye muhalif olan başka yönlere kaymadığına göre, o kimse yemini kastetmiş demektir.

Birinci görüşün sallallahü aleyhi ve sellemunucuları ise şöyle detil getirirler: Bir kimse yemine zorlanacak olursa, onun niyeti elbetteki sözüne muhaliftir. Çünkü o, hakkında yemin ettiği şeyi istememektedir. Buna zorlanmış bulunmaktadır.

15. Yeminin Bozulması İçin Zorlamak (Ikrâh):

İbnü’l-Arabî der ki: Garip hususlardan birisi de bizim (Maliki mezhebine mensup) ilim adamlarımızın, yemini bozmaya dair zorlama yapılırsa, bunun sonucunda yemin bozulur mu, bozulmaz mı konusunda farklı görüşlere sahip olmalarıdır. Bu, aslında Irak âlimlerinin ortaya attıkları ve onlardan bize sirayet etmiş bir meseledir. Keşke bu mesele de olmasaydı, onlar da olmasaydı. Ey mezhebimize mensup ilim adamları söyleyin bana, yeminin zorlama sonucu bağlayıcı olmadığı hususu ile, zorlama ile yeminin bozulmayacağı hususu arasındaki fark nedir? Artık Allah’tan korkun, basiretlerinize dönün ve böyle bir rivâyete kanmayın. Çünkü bu, dirayet hususunda olumsuz bir damgadır.

16. Mala Gelecek Zarar İkrah Sayılır mı:

Bir kimse, yemin etmek için zorlanıp da etmediği taktirde onun bir miktar malının alınması söz konusu olursa; -haksızca vergi alımlar, zalim vergi toplayıcılar ve haksızlık yapanların uygulamalarında görüldüğü gibi- bu konuda Malik şöyle demektedir: Böyle bir hususta takiyye (korunma) yoluna gidilmez. Kişi, yemini ile ancak bedenine gelecek zararı defetme yoluna gidebilir, malına gelecek zararı değil.

İbnu’l-Mâcişûn der ki: Böyle bir kimse, kendi malına gelecek zararı def ederek, bedenine gelecek bir zarardan korkmayacak olsa dahi yemin eder. İbnü’l-Kasim ise, Mutarrif’in kanaatini kabul eder ve o da bu görüşü Malik’den rivâyet eder. İbn Abdilhakem ve Esbağ da böyle demişlerdir.

Derim ki: İbnü’l-Mâcişûn’un görüşü sahih olandır. Çünkü kişinin malını savunması, canını savunması gibidir. el-Hasen ve Katade’nin de görüşü budur, ileride gelecektir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Muhakkak kanlarınız, mallarınız, ırzlarınız size haramdır.” I Veda Haccı hutbesinin bir bölümünü teşkil eden bu âyetlerin geçtiği yerlerin bazdan: Buhâri, Hacc 132. Meğâzi 77…: Müslim, Hacc 147, Kasâme 29. 30; Tirmizî, Tefsir 9. sûre 2, Fiten 2; İbn Mâce, Mennsik 76, Fiten 2: Dârimî, Menâsik 72; Müsned, III. 313. 371… Yine bir başka hadisinde şöyle buyurmaktadır: “Müslümanın her şeyi müslümana haramdır: Kanı, malı ve ırzı (şeref, haysiyet ve namusu).” Müslim, Birr 32;Ebû Davûd, Ecleb 35: Tirmzî, Birr 18: İbn Mâce, Fiten 2; Müsned, II. 277, 360.

Ebû Hüreyre de şöyle rivâyet etmektedir: Bir adam, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Ey Allah’ın Rasulü dedi, ne dersin bir adam gelip malımı almak İsterse (ben ne yapayım)? Hazret-i Peygamber: “Ona malını verme” diye buyurdu. Adam: Peki ya benimle çarpışacak olursa ne dersin? Hazret-i Peygamber: “Sen de onunla çarpış” diye buyurdu. Yine adam: Peki, ya beni öldürecek olursa görüşün nedir? diye sorunca, Hazret-i Peygamber: “Sen şehidsin” diye buyurdu. Bu sefer adam: Peki, ya ben onu öldürecek olursam görüşün nedir? diye sorunca, Hazret-i Peygamber bu sefer: “O da ateştedir” diye buyurdu. Bu hadisi Müslim rivâyet etmiş olup, Müslim, Îman 225. buna dair açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır.

Mutarrif ve İbnü’l-Mâcişün derler ki: Bir kimse, “kendisinden yemin etmesi istenmeden önce, malına ve bedenine gelebilecek bir zarardan korkarak, zalim yöneticiye karşı kendisinden istenmeden önce yemine başlayıp da ona yemin edecek olursa, bu yemine bağlı kalması icabeder. İbn Abdilhakem ve Esbağ da böyle demişlerdir. Yine İbnu’l-Mâcişûn, zalim bir kimse tarafından yakalanıp da kendisine yemin ettirmeden önce elbette Mâlikîlere göre “belt; kesinlikle koparmak’ lâfzı ile yn fr.ı bir defada yahut ayrı ayrı üç lâfzı ile boşamak; Hanelilere göre üç defa yahut bir bâin talâk ile boşamaktır… (Sn di Ebû Ceyb, el-Kamüsu’l-Fıkkî, Beynıl 1408/1988, s. 31). Ayrıca bk. Buhâri, Talâk 11. 41: Ebû Dâvûd, Talâk 10. İl 39: Tirmizî, Talâk 2, 5: Nesâi, Talâk 8, 10, 22: İbn Mâce, Talâk 19.. talâkı ile yemin edecek olur da bu zalim kişi onu -yalan söylediği halde- bırakacak olursa, yemin eden kişi de dövülmekten ve öldürülmekten, malının alınmasından korkarak yemin etmiş ise, eğer korku ihtimalinin ağır basması ve zulmünden kurtulmak ümidi ile kendiliğinden yemin etmiş ise, bu kimse bu şartlar altında ikrah çerçevesi içerisine girmiş olur ve ona bir şey düşmez. Şayet kurtulmak ümidi ile yemin etmemiş ise, o takdirde o kimse iıânis (yeminini bozmuş) olur.

17. Küfrü Gerektiren Sözleri Söylemek İçin Zorlanan Kimsenin Gözönünde Bulundurması Gereken Hususlar:

Muhakkik ilim adamları şöyle demişlerdir: Zorlanan bir kimse, küfrü gerektiren sözler söyleyecek olursa, bu sözleri ancak kinayeli ifadelerle söylemesi câiz olur. Çünkü bu gibi kinayeli ifadeler kullanmak suretiyle yalandan kaçıp kurtulma imkânı vardır. Bu şekilde söylenmeyecek olursa, kişi kâfir olur. Çünkü zorlamanın kinayeli ifadeler üzerinde herhangi bir etkisi söz konusu olmaz. Mesela, bir kimseye; Allah’ı inkâr et” denilecek olursa, o da; diye “yâ”yı ilave ederek söyler. (Oyalanan kimseyi inkâr ediyorum demektir.) Aynı şekilde böyle birisine: Nebi’yi inkâr et, denilirse, o da şöyle der: “Nebiyyi inkâr ediyorum” diye şeddeli söyler. Bu da yüksekçe bir yer demektir. Yine, sofrayı andıran şekilde kuru hurma dallarından yapılan şey hakkında da kullanılır. O bu sözü söylerken, kalbiyle bunlardan birisini kasteder, böylelikle küfürden ve küfrün günahından da uzak durmuş olur. Şayet ona hemzeli olarak; Nebî’i inkâr et, denilecek olursa, o da “haber veren kimse”yi kastederek, Nebî’i inkâr ediyorum, der. Yani, Tulayha, Müseylemetü’l-Kezzâb gibi herhangi bir haber veren kimseyi kast eder. Ya da bununla, şairin hakkında şu beyiti söylemiş olduğu Nebî’i de kast edebilir:

“Bir araya toplanmış, un gibi çakıl yığınının yakınındaki yüksekçe yerinde (nebi’)

İnce ve ufalmış çakıl yığınına döndü.”

18. Küfre ve Başka Hususlara Zorlanan Kimsenin Ölümü Tercih Etmesi:

İlim adamları icma ile şunu kabul etmişlerdir: Bir kimse küfür üzere zorlanıp da öldürülmeyi tercih edecek olursa, Allah nezdinde ruhsatı tercih eden kişiden daha büyük ecir alır.

Ancak, işlenmesi helâl olmayan ve öldürülme dışındaki bir fiili işlemeye zorlanan kimse hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Mâlikî mezhebine mensup ilim adamları derler ki: Bu gibi durumlarda, zor olan yolu seçmek, öldürülmeyi ve dövülmeyi tercih etmek, Allah nezdinde ruhsat olanı yapmaktan daha faziletlidir. Bunu İbn Habib ve Suhnûn zikretmişlerdir.

İbn’Suhnûn ise, Iraklılardan şunu nakletmektedir: Bir kimse, öldürülmek yahut bir azasının kesilmesi veya ölümle sonuçlanmasından korkulacak şekilde dövülmek ile tehdit edilecek olursa, bu kimse şarap içmek yahut domuz eti yemek gibi zorlandığı işi yapabilir. Şayet öklürülünceye kadar denileni yapmayacak olursa, bunun günahkâr olacağından korkarız. Çünkü böyle bir kimse muztar (zaruret ile karşı karşıya bulunan) kimse gibidir.

Habbâb b. el-Eret şunu nakletmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, Kâ’be’nin gölgesinde elbisesine yastık gibi yaslanmış olduğu bir sırada şikayette bulunduk ve ben (Ona) şöyle dedim: Bizim için Allah’tan yardım dilemez misin, bizim için dua etmez misin? Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Sizden öncekiler arasından (îman eden adam) yakalanır, yerde ona bir çukur kazılır, o çukura bırakılır. Testere getirilir, başının üzerine konulur ve ikiye bölünürdü. Demir taraklarla taranarak et ve kemiği bir birinden ayrılırdı. Fakat bütün bu yapılanlar, o kimseyi dininden alıkoymazdı. Allah’a yemin ederim ki O, binici, San’a’dan Hadramût’a kadar kalbinde Allah’ın korkusu ile, kurdun koyunlarına saldıracağı korkusundan başka hiç bir şeyden korkmaksızın (güvenlik içerisinde) yol alacağı bir hale kadar bu işi tamamlayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.” Buhârî, Menâkib 25, Menakıbul-Ensâr 29, İkıâh J: Ebû Dâvud, Cihad 97; Müsned, V, 109, 111, vi, 395

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) geçmiş ümmetlerden Allah yolunda o, zor şeylere sabretmeleri ve işkenceden kurtulmak kastıyla kalblerinde imanı gizlemeyip zahiren de kâfir olmayışlarından övgü ile söz etmektedir. İşte bu dövülmeyi, öldürülmeyi, hakir düşürülmeyi ve cennetler yurdunda ikâmeti ruhsata tercih edenlerin delilidir. İleride buna dair daha geniş açıklamalar, yüce Allah’ın izniyle Uhdûd (85. Sûre. olan el-Burûc) Sûresi’nde gelecektir.

Ebû Bekir Muhammed b. Muhammed b. el-Ferac b. el-Bağdadî şöyle demektedir: Bize, Şureyh b. Yûnus, İsmail b. İbrahim’den anlattı. O, Yûnus b. Ubeyd’den, o, el-Hasen’den naklettiğine göre, Museylime’nin bazı gözcüleri, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından iki kişiyi yakalayıp Museylime’nin yanına götürdüler. Onlardan birisine: Sen Muhammed’in Allah’ın Rasulü olduğuna şahidlik eder misin diye sordu, o, evet dedi. Bu sefer: Peki, benim de Allah’ın Rasûlü olduğuma şahidlik eder misin diye sorunca, adamın yine: Evet demesi üzerine onu serbest bıraktı. Diğerine de: Muhammed’in Allah’ın Rasulü olduğuna şahidlik eder misin diye sordu o; Evet dedi. Bu sefer: Peki, benim de Allah’ın Rasûlü olduğuma şahidlik eder misin, diye sorunca adam: Ben sağırım, kulaklarım işitmiyor, dedi. Müseylime bunu önüne alarak boynunu vurdu.

Kurtulan kişi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına vanp: Helâk oldum, dedi. Hazret-i Peygamber: “Seni helâk eden nedir?” diye sorunca, başından geçenleri anlattı. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Senin arkadaşın sağlam olan yolu seçti. Sen de ruhsat yolunu seçtin. Şu anda halin ne ise osun.” Adam: Şehadet ederim ki sen Allah’ın Rasulüsün, dedi. Hazret-i Peygamber de: “Şu anda sen, ne üzere isen öylesin” diye buyurdu. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensür, V, 172.

Zalim yöneticinin, kişinin kendisi hakkında yahud bir adamı ya da onun malını kendisine göstermesi üzerine yemin ettirmesi ile ilgili olarak el-Hasen şöyle demiştir: O kişiye, yahud da malına zarar geleceğinden korkarsa, (yalan yere) yemin etsin ve yeminin de keftaretini ödemesin. Kendisi yahud kendi malı hakkında yemin etmesi halinde de Katade’nin görüşü budur, ilim adamlarının bu husustaki görüşleri daha önceden geçmiş bulunmakladır.

Mûsa b. Muaviye’nin naklettiğine göre, Malik’in arkadaşlarından Ebû Sa-İd b. Eşres’e Tunus’daki sultan, öldürmek istediği bir adam hakkında o kimseyi evinde barındırmadığına ve onun nerede olduğunu bilmediğine dair yemin ettirdi. Bunun üzerine İbn Eşres de ona İstediği şekilde yemin etti ve o gün İbn Eşres hem o kimsenin bulunduğu yeri biliyordu, hem de yanında barındırmış idi. Sultan ona, üç talâk ile yemin etmesini söyled, İbn Eşres de ona istediği şekilde yemin ettikten sonra hanımına benden ayrı dur dedî. Hanımı da ondan ayrı durdu. Arkasından İbn Eşres bineğine binip Keyrevân’da el-Behlûl b. Râşid’in yanına gitti. Ona olanları anlattı. el-Behlül ona: Malik, senin yeminin yalan olduğu için hanımın senden boş olur der. ibn Eşres ona şöyle dedi: Ben de Malik’i böyle derken dinledim. Eakat ben bu konuda ruhsat istiyorum veya buna yakın, bu anlamda bir söz söyleyince el-Behlül b. Raşid ona şöyle dedi: Hasan-ı Basrî’nin dediğine göre ise, sen yemininde halis değilsin (yemininin hükmü yoktur) demiştir. Bunun üzerine İbn Eşres, el-Hasen’in görüşünü kabul ederek hanımına döndü.

Abdulmelik b. Habib de şunu anlatmaktadır: Bana, Ma’bed, el-Müseyyeb b. Şerik’den anlattı, o da Ebû Şeybe’den dedi ki: Ben, Enes b. Malik’e bir kimseye karşılık yakalanan bir diğer kimsenin durumu hakkında: O kimseyi yemin ederek koruyabilecekse. senin görüşüne göre yemin eder mî? diye sordum, o da: Evet dedi. Yemin ederim ki, yetmiş yalan yemin etmek, bir müslümanın bulunduğu yeri göstermekten bana daha kolay gelir.

İdris b. Yahya da dedi ki: Velid b. Abdulmelik casuslara, casusluk ederek insanlarla İlgili haberleri kendisine getirmesini emrederdi. Bu casuslardan birisi Recâ b. Hayve’nin ders halkasında oturdu. Oradakilerden birisinin Velid’e dil uzattığını gördü. Velid, durumu Reca’ya biîdirerek, ey Reca dedi. Senin meclisinde benden kötü şekilde söz ediliyor ve sen buna karşı çıkmıyorsun öyle mi? dedi. Reca: Böyle bir şey olmamıştır ey Mü’minlerin Emiri deyince, Velid ona: Kendisinden başka ilâh olmayan Allah adına yemin eder misin? deyince o: Kendisinden başka ilâh olmayan Allah adına, dedi. Bunun üzerine Velid, emir vererek casusa yetmiş kırbaç vuruldu. Bu casus, Recâ ile karşılaştığında şöyle dermiş; Ey Reca, benim sırtımda yetmiş kamçının izi durduğu halde, senin yüzün suyu için yağmur İstenir. Recâ da şöyle derdi: Senin için sırtına vurulan yetmiş kamçı, müslüman bir kimsenin öldürülmesinden daha hayırlıdır.

19. Zorlama (İkrâh)’ın Sınırı:

İkrahın sınırları hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’ın şöyle dediği rivâyet edilmektedir. Kişiyi korkutacak yahut bağlayacak veya dövecek olursan o, kendi nefsi adına emniyette değildir.

İbn Mes’ûd da şöyle demiştir: Benden iki kamçıyı dahi uzaklaştıracağını bilip de söylemeyeceğim hiç bir söz yoktur.

el-Hasen de der ki: Kıyâmet gününe kadar takiyye yapmak mü’min İçin caizdir. Şu kadar var ki, şanı yüce ve mübarek olan Allah, başkasının ölümüne sebep teşkil edecek bir davranışı takiyye olarak kabul buyurmamıştır.

en-Nehaî der ki: Zincire vurup bağlamak ikrahtır, hapse atmak ikrahtır. Mâlik’in görüşü de budur. Ancak Malik şöyle der: Korkutucu tehdit de bir ikrahtır. Velev ki bu haksızlık yapan kimsenin zulmü tahakkuk ettiğinde ve tehdit ettiğim yerine getirdiğinde bu korkutma gerçekleşmese bile. Ancak, Malik ve mezhebine mensup ilim adamlarına göre, dövme ve hapse atmanın belirli bir süre ile sınırlandırılması söz konusu değildir. Bu, acıtacak kadar dövmek ile sınırlandırılmıştır. Hapis ise, zorlanan kimsenin sıkıntıya düşeceği ve dallanacağı süre ile tahdit edilmiştir. Yine Malik’e göre, sultanın (devlet yetkilisinin) da, başkasının da zorlamaları bir ikrahtır.

Kûfeli bilginler çelişkiye düşerek, şarab içmek ve meyteyî yemek için hapse atmayı, zincire vurmayı ikrah kabul etmemişlerdir. Çünkü bu iki sebepten dolayı kişinin telef olacağından korkulmaz Kurtubî nin tercümeye esas aktığımız baskısına göre yapılacak olursa: “… korkulmaz” yerine korkulur’ şeklinde olmalıdır. Ancak bu hem mantıkî değildir; hem de Hanefî Mezhebine dair fıkıh kitaplarındaki (meselâ, el-İlıtiyân II, 106-107) ifadelere uygun değildir. Tercümede bu hıfzın bu şekilde kaydedilmesi bundandır. Oysa Hanefiler, bu iki şekli de kişinin: Filanın bende bin dirhem alacağı vardır, şeklindeki ikrarında ikrah olarak değerlendirmişlerdir.

İbn Suhnûn der ki: Fukahânın ileri derecedeki acı ve ızdırap veren uygulamaları ikrah kabul etmek üzere icma etmeleri, İkrahın kişinin Ölümü ile sonuçlanmayan hususlarda da söz konusu olduğuna delildir. Malik de, bir kimsenin tehdit, hapse atılmak veya dövülmek ile bir yemin etmeye zorlanacak olursa, bu yemini yapıp bundan dolayı yeminini bozmuş olmayacağı kanaatini benimsemiştir, Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr ve ilim adamlarının çoğunluğunun görüşü de budur.

20. Kinayeli İfadeler ve İkrah:

Kinayeli ve üstü kapalı ifadeler (tarizler) arasında, yalana ihtiyaç bırakmayacak olanlar vardır diye sabit olmuş ifade de bu bahsin kapsamındadır.

el-A’meş’in, İbrahim en-Nehaî’den rivâyetine göre o şöyle demiştir: Adamın birisine senden söylediğine dair bir takım sözler uluşacak olursa, senin: Allah’a yemin olsun ki, hiç şüphesiz Allah senin hakkında bu kabilden ne söylediğimi Aynı zamanda: “… senin hakkında bir şey söylemediğini bilir” anlamında bilir” demende bir mahzur yoktur. Abdulmelik b. Habib der ki, Bu: Şüphesiz Allah benim söylediğimi bilir anlamındadır. Fakat ifade zahiri itibariyle böyle bir şey söylemediği manasınadır. Bu durumda yemin ederken bu sözleri söyleyenin yeminini bozması (yalan olması) söz konusu olmadığı gibi, bu sözünde yalan söylemesi de mevzubahis değildir.

en-Nehaî der ki: Onların, kendilerine gelecek zararları önledikleri ve değişik anlamlara gelme ihtimali bulunan yemin ifadeleri vardı. Onlar, bu ifadeleri kullanmakla yalan söyledikleri görüşünde de değillerdi ve yalan yemin ettikleri kanaatinde de değillerdi. Abdulmelik dedi ki: Onlar, bu gibi ifadelere; hak hususunda bir hile ve bir aldatmaya dair olmaması şartıyla, tarizli (kinayeli) ifadeler ismini verirlerdi.

Yine el-A’meş der ki: İbrahim en-Nehaî, yanına birisi gelip de karşısına çıkmayı istemiyor idiyse, evinde mescid edindiği yerde oturur ve cariyesine şu talimatı verirdi: Ona git de ki: Allah’a yemin olsun ki o, mesciddedir.

Muğire’nin, İbrahim’den rivâyetine göre, askeri birlik arasında yer alan bir kimseye, komutanlarına arz edildikleri vakit şöyle demesini câiz görüyordu: Allah’a yemin ederim, benden başkasının bana doğruyu göstermesi söz konusu olmadıkça, ben doğru yolu bulamam. Yine benden başkasının beni bineğin sırtında taşıması müstesna, bineğim yoktur ve buna benzer sözleri söyleyebileceğini kabul ederdi. Abdulmelik der ki: O, “benden başkası” sözleriyle yüce Allah’ı kastetmektedir. Çünkü ona doğru yolu gösteren de, bineğin sırtında taşıma imkânı veren de O’dur. Bu gibi bir durumda kişinin yalan yere yemin ettiği ve sözünde yalancı olduğu görüşünde değillerdi. Ancak onlar, bu sözlerin aldatmak, zulüm ve hakkı inkâr etmek uğruna söylenmesini mekruh kabul ederler; bu işi yapmaya kalkışan kimselerin, bu aldatmalarında günahkâr olmakla birlikte, yeminleri dolayısıyla keffarette bulunmalarının vacib olmadığı görüşündeydiler.

21. Küfre Göğüs Açanlar:

“Fakat küfre göğüs açarsa” yani, küfrü kabul için göğsüne genişlik verirse… demektir.

Bunu yüce Allah’tan başka hiç kimse bilemez. Bu, aynı zamanda Kaderiyyenin görüşünü de reddetmektedir.

“Göğüs” kelimesi mefûl olarak nasb edilmiştir.

“… İşte Allah’ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için çok büyük bir azâb” olan cehennem azâbı

“da vardır.”

Yalnızca, Allah’ın ayetlerine inanmayanlar yalan uydurur. İşte onlar, yalancıların ta kendileridir.

Diyanet Vakfı
Allahın ayetlerine inanmayanlar, ancak yalan uydurur. İşte onlar, yalancıların kendileridir.

Kurtubi Tefsiri
Ancak Allah’ın âyetlerine îman etmeyenler, yalan uydurup düzerler. İşte yalancıların tâ kendileri onlardır.

“Ancak, Allah’ın âyetlerine îman etmeyenler, yalan uydurup düzerler.”

Bu, onların Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı yalan uydurmakla nitelendirmelerine verilen bir cevaptır.

“İşte yalancıların tâ kendileri onlardır.” Bu da onların yalancılıkla nitelendirilmelerinin ileri bir derecesini ifade etmektedir. Yani onların söyledikleri yalana nisbetle bütün yalanlar az sayılır. Mesela, filan kişi yalan söyledi, denilir ama, o yalancıdır denilmeyebilir.

Çünkü fiil kullanıldığı zaman bunun gerçekten durumu ifade etme ihtimali de vardır, öyle olmayabilir de. Ancak, sıfat olarak kullanılacak olursa, bu sıfat o kimseden ayrılmaz. Bundan dolayı Âdem, Rabbine karşı geldi ve sının aştı denilir ama, Âdem, isyankâr ve haddi aşandır, denilmez. Eğer, filan kişi yalan söyledi. O bakımdan o yalancıdır, denilecek olursa, o takdirde bu, o kimsenin yalancılık vasfının ileri derecede olduğu anlamındadır. Bu açıklamayı el-Kuşeyrî yapmıştır.

Allah’ın ayetlerine inanmayanları Allah hidayete erdirmez ve onlar için acı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Allahın ayetlerine inanmayanlar yok mu, kuşkusuz Allah onları doğru yola iletmez ve onlar için elem verici bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın âyetlerine îman etmeyenleri şüphesiz ki Allah hidâyete erdirmez. Onlara can yakıcı bir azâb da vardır.

“Allah’ın âyetlerine îman etmeyenleri” yani, şu Kur’ân-ı Kerîme îman etmeyen müşrikleri

“şüphesiz ki Allah hidâyete erdirmez. Onlara can yakıcı bir azâb da vardır.”

Andolsun, onların: “Ona bir insan öğretiyor” dediklerini biliyoruz. İşaret ettikleri kişinin dili yabancıdır. Bu ise apaçık Arapça bir dildir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz biz onların: «Kuranı ona ancak bir insan öğretiyor» dediklerini biliyoruz. Kendisine nisbet ettikleri şahsın dili yabancıdır. Halbuki bu (Kuran) apaçık bir Arapçadır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onların: “Ona muhakkak bir İnsan öğretiyor” dediklerini biliyoruz. İnkâra saparak kastettikleri o kimsenin dili yabancıdır. Bu ise apaçık bir Arapçadır.

“Yemin olsun ki onların: Ona muhakkak bir insan öğretiyor, dediklerini biliyoruz” âyetinde, Hazret-i Peygamber’e öğretiyor dedikleri bu şahsın ismi hususunda farklı görüşler vardır. Bir görüşe göre sözü geçen bu kişi, el-Fâkih b. el-Muğire’nin kölesi olup ismi Cebr idi. Önceleri hristiyanken sonra İslama girdi. Kureyş’in kâfirleri, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan -ümmî olup hiç bir kitap okumamış olduğu halde- geçmiş ve gelecek olaylara dair haberleri işittiklerinde: Ona, bunları muhakkak Cebr öğretmektedir, diyorlardı. Cebr ise Arap olmayan bir kimse idi. yüce Allah da onların bu iddialarını şöylece cevaplandırmaktadır:

“İnkâra saparak kastettikleri o kimsenin dili yabancıdır. Bu ise apaçık bir Arapçadır.” Hiç bir insanın ve cinnin tek bir sûresine ve daha fazla bir bölümüne karşı çıkarak benzerini meydana koyamadığı böyle bir sözü Arap olmayan Cebr ona nasıl öğretebilir?

en-Nakkâş’ın naklettiğine göre, Cebr’in efendisi onu dövüyor ve ona şöyle diyordu: Muhammed’e sen öğretiyorsun ha! O: Allah’a yemin ederim ki hayır. Bilâkis o bana öğretiyor ve beni doğruya iletiyor, diyordu.

İbn İshak der ki: Bana nakledildiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) el-Hadramî oğullarının kölesi olan ve Cebr adındaki hristiyan bir kölenin yanında çokça otururdu. Bu kişi, (önceki) kitapları okuyan birisi idi. Bunun üzerine müşrikler: Allah’a yemin olsun ki, Muhammed’in bu getirdiklerini ona şu hristiyan Cebr’den başkası öğretmiyor.

İkrime ise, bu kişinin ismi Yaiş idi, el-Hadramî oğullarının bir kölesi idi. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona Kur’ân-ı Kerîm’i öğretiyordu. Bu el-Maverdî nakletmektedir.

es-Sa’lebî’nin, İkrime ve Katade’den naklettiğine göre bu, Muğire oğullarının bir kölesi olup ismi Yaîş idi. Arapça olmayan kitapları okumasını bilirdi. Kureyşlilerin: Şüphesiz ona bir insan öğretiyor, demeleri üzerine bu âyet-i kerîme indi.

el-Mehdevî’nin, İkrime’den naklettiğine göre bu, Âmir b. Lüey oğullarının bir kölesi olup ismi Yaîş idi.

Abdullah b. Müslim el-Hadramî dedi ki: Bizim, Aynu’t-Temrliler’den hıristiyan iki kölemiz vardı. Bunlardan birisinin ismi Yesar, diğerinin ismi da Cebr idi. el-Maverdî ile el-Kuşeyrî ve es-Sa’lebîde böyle nakletmelerdir, Şu kadar var ki es-Sa’lebî şunları da söylemektedir: Bunlardan birisinin ismi Nebt, künyesi Ebû Fükeyhe idi. Diğerinin ismi ise Cebr idi. Bunların ikisi de kılıç yapar ve kılıç bileyler idi. Ellerinde bulunan bir kitabı okuyorlardı. es-Sa’lebî (devamla) der ki: Bunlar, Tevrat ve İncil’i okurlardı. el-Maverdî ve el-Mehdevî ise Tevrat okurlardı, demişlerdir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bunların yanlarından geçer, onların okuyuşlarını dinlerdi. Müşriklerin: Bunlardan öğreniyor, demeleri üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirerek müşrikleri yalanladı.

Bir diğer görüşe göre, müşrikler bu sözleriyle Selman el-Farisî (radıyallahü anh)’ı kastetmişlerdi. Bunu ed-Dahhâk ifade etmiştir. Bu kişinin Selman-ı Fârisi olma ihtimali çok uzaktır. Çünkü Selmân (radıyallahü anh) -Kurtubînin biraz sonra belirteceği gibi- Medine’de müslüman olmuştur; bu âyet ise Mekke’de inmiştir. Diğer taraftan, burada da kastedilen kişinin kimliğinin ayetin anlaşılmasında olumlu herhangi bir katkısı olmadığı açıkça ortadadır.

Bir diğer görüşe göre bu kişi, Bel’âm adında Mekke’deki bir lıristiyan idi. Bu, Tevrat’ı da okuyan birisi idi. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

Müşrikler de, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı bunun yanına girip çıkarken görüyorlardı. O bakımdan ona bunu öğreten ancak Bel’âm’dır dediler. el-Kutebî der ki: Mekke’de, Rumca konuşan ve Ebû Meysere diye anılan lıristiyan bir adam vardı. Kimİ zaman Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun yanında otururdu. Kâfirlerin: Şüphesiz Muhammed ondan öğreniyor, demeleri üzerine bu âyet-i kerîme indi.

Bir rivâyete göre ise bu kişi Utbe b. Rabia’nın kölesi Addâs’tır. Bunun, Huveytıb b. Abduluzza’nın kölesi Abis İle İbnü’l-Hadramî’nin kölesi Yesar Ebû Fükeyhe oldukları da söylenmiştir. İkisi de İslâm’a girmişlerdi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’dır.

Derim ki: Bunların hepsi ihtimal dahilindedir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) değişik zamanlarda, Allah’ın kendisine öğrettiklerinden bunlara da öğretmek kastıyla bunların yanında oturmuş olabilir. Bu da Mekke’de oluyordu. en-Nehhâs der ki: Bu sözler biribirleriyle çelişen sözler değildir. Çünkü bu iddiada bulunanların bütün bunlara işarette bulunmuş olmaları ve bunların Hazret-i Peygamber’e öğrettiklerini iddia etmiş olmaları muhtemeldir.

Derim ki: Ancak, ed-Dahhâk’ın, kastedilen bu kişinin Selman olduğuna dair ifadesi uzak bir ihtimaldir. Çünkü Selman, Peygmaber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına Medine’de iken gelmiş idi (ve müslüman olmuştu.) Bu âyet-i kerîme ise Mekke’de inmiştir.

“İnkâra saparak kastettikleri o kimsenin dili yabancıdır” âyetindeki:

“İnkâra sapmak” meyletmek demektir. Doğrudan meyletti, saptı” anlamındadır. el-A’raf Sûresi’nde de (7/180. âyetin 2. bölümü, 1, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“İnkâra saparak” lâfzını Hamza, şeklinde “ya” ve “ha” harflerini üstün olarak okumuştur. Yani onların, meyledip işarette bulundukları dil, Arapça olmayan bir dildir.

Ucme (acemilik): Saklamak ve açıklamanın zıddı demektir. Erkek için; kadın için de; denilir. Açık-seçik konuşamayan anlamındadır “Kuyruk sokumu”na: denilmesi ise, gizli ve saklı olmasından dolayıdır. Hayvan” demektir. Çünkü hayvan kendi halini açıkça ifade edemez. Kitabın anlaşılmayan yönlerini (gerekli noktalamalarla) izale ettim” demektir. Araplar kendi dillerini bilmeyen ve kendi dilleriyle konuşmayan herkese “A’cemî” derler. el-Ferrâ’ derki: A’cem, dilinde ucmelik bulunan kimse demektir. İsterse Araplardan olsun. A’cemi yahut acemi ise, aslen acemlerden (Arap olmayanlardan) olan demektir. Ebû Ali der ki: A’cemi, fasih ve açık konuşamayan demektir. Araplardan olsun yahut olmasın farketmez. Aynı şekilde A’cem ve A’cemî de, fasih olsa dahi Aceme mensub olan kimse demektir.

“Dil” ile Kur’ân’ı kastetmiştir. Çünkü Araplar, kasideye ve beyite de dil (lisan) derler. Şair der ki:

“Kötülük lisanını (kaside ve beyitini) bize hediye ediyorsun da,

Hainlik ediyorsun. Bense senin hainlik edeceğini zannetmemiştim.”

Burada “lisan” ile şair, kasideyi kastetmektedir.

“Bu ise apaçık bir Arapçadır.” Yani, Arapça olup en fasih ve anlaşılır ifadelerledir.

De ki: “Onu, Rabbinden, iman edenleri sabit kılmak, bir hidayet ve Müslümanlara müjde olarak Ruh’ul-Kudüs indirdi.”

Diyanet Vakfı
De ki: Onu, Mukaddes Ruh (Cebrail), iman edenlere sebat vermek, müslümanları doğru yola iletmek ve onlara müjde vermek için, Rabbin katından hak olarak indirdi.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Onu Ruhu’l-Kudüs, Rabbinden hak olarak indirmiştir. Îman edenlere tam bir sebat vermek İçin ve müslümanlara hidâyet ve müjde olsun diye.”

“Biz bir âyeti, diğer bir âyetin yerine getirip değiştirdiğimizde -Allah neyi indireceğini en iyi bilen olduğu halde-…” âyetinin, Biz önceki bir şeriati, sonradan gönderdiğimiz yeni bir şeriat ile değiştirdiğimizde… anlamında olduğu söylenmiştir. Bu açıklamayı İbn Bahr yapmıştır. Mücahid der ki: Biz bir âyeti kaldırıp, onun yerine başka bir âyeti koyacak olursak… demektir. Cumhûr da: Biz, bir âyeti onlara öncekinden daha ağır gelen bir başka âyet ile nesh ettiğimizde… diye açıklamışlardır.

Nesh ve tebdil (değiştirmek); bir şeyi kaldırmakla birlikte bir başkasını onun yerine koymak demektir. Nesh’e dair açıklamalar, daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/106. âyetin tefsirinde) yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır.

“Sen ancak bir iftiracısın” yalan söyleyen ve kendiliğinden uyduran bir kimsesin

“dediler.” Diyenler, Kureyş kâfirleridir. Onlar bu sözlerini hükmün değiştirilmesini görmeleri üzerine söylemişlerdi, yüce Allah ise şöyle buyurmaktadır:

“Hayır, onların çoğu bilmezler.” Hükümleri teşri edenin de, birinin yerine diğerini koyup değiştirenin de Allah olduğunu bilmezler, Yüce Allah’ın:

“De ki: Onu Ruhu’l-Kudüs… indirmiştir” âyetinde, Ruhu’l-Kudüs’ten kasıt Hazret-i Cebrâîl’dir. O, nesh edeni ve, nesh edileni ile Kur’ân’ın tamamını indirmiştir. Sahih bir isnadla Âmir en-Nehaî’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: “Üç yıl süreyle israfil, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vahiy getirmekle görevlendirildi. O, birer, ikişer kelimeyi getirirdi. Daha sonra Hazret-i Cebrâîl Ona, Kur’ân-ı Kerîm’i indirdi.”

Yine Müslim’in Sahihinde belirtildiğine göre, yeryüzüne o güne kadar hiç inmemiş bir melek, Hamd (Fâtiha) Sûresi’ni Hazret-i Peygamber’e indirmişti Müslim, Salatu’l-Müsafirîn 254; Nesâi, İlli tâli 25. Nitekim bu husustaki açıklamalar, bundan önce el-Fâtiha SÛRESİ’nde (nüzulü ve ahkâmı ile ilgili bölüm, 3- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Rabbinden” Rabbinin kelamından

“hak olarak İndirmiştir.”

“îman edenlere” içindeki delil ve belgelerle

“tam bir sebat vermek için, müslümanlara hidâyet ve müjde olsun diye.”

Bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimizde —Allah ne indirdiğini daha iyi bilir— dediler ki: “Sen uyduruyorsun.” Hayır, onların çoğu bilmezler.

Diyanet Vakfı
Biz bir ayetin yerine başka bir ayeti getirdiğimiz zaman -ki Allah, neyi indireceğini çok iyi bilir- «Sen ancak bir iftiracısın» dediler. Hayır; onların çoğu bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
Biz, bir âyeti diğer bir âyetin yerine getirip değiştirdiğimizde, -Allah neyi indireceğini en iyi bilen olduğu halde- “sen ancak bir iftiracısın” dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler.

Âyetin tefsiri için bak:102

Onun etkisi, sadece onu dost edinenler ve onu Allah’a ortak koşanlar üzerindedir.

Diyanet Vakfı
Onun hakimiyeti, ancak onu dost edinenlere ve onu Allaha ortak koşanlaradır.

Kurtubi Tefsiri
Onun hâkimiyeti, ancak kendisini dost edinip de (onu) O’na ortak koşanlar üzerindedir.

“Onun hakimiyeti, ancak kendisini dost edinip” ona itaat edip

“de onu Allah’a ortak koşanlar üzerinedir.” Bir kimseyi veli (dost) edinmek, ona itaat etmek demektir. -Aynı kökten olmak üzere-; Ondan yüz çevirdim” anlamındadır.

” Ona” ifadesinin, Allah’a… demek olduğunu, Mücahid ve ed-Dahhâk ifade etmişlerdir. Bu zamirin, şeytana raci olduğu da söylenmiştir. er-Rabi’ b. Enes ve el-Kutebî böyle demişlerdir ki, anlamı şöyle olur; Onlar, şeytan sebebiyle (Allah’a) ortak koşmaktadırlar. (İşte onun hakimiyeti de böylelerinin üzerindedir.) Mesela, Ben bu söz sebebiyle kâfir oldum” denilir. Senin sebebinle filan kişi alim oldu” demektir. Yani, şeytanın dost edindiği kimseler (bu dostluk sebebiyle) Allah’a ortak koşan kimseler olurlar.

Şüphesiz onun, iman edenler ve Rablerine tevekkül edenler üzerinde bir etkisi yoktur.

Diyanet Vakfı
Gerçek şu ki: İman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun (şeytanın) bir hakimiyeti yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Doğrusu, îman edip yalnız Rabbleri’ne tevekkül edenler üzerinde onun hiç bir hâkimiyeti yoktur.

“Doğrusu, îman edip yalnız Rabbleri’ne tevekkül edenler üzerinde” azdırmak ve küfre sürüklemek hususunda

“onun hiç bir hakimiyeti yoktur.” Yani, şeytanın insanları Allah tarafından bağışlanmayacak bir günaha zorla İtmeye kudreti yoktur. Bu açıklamayı Süfyan yapmıştır. Mücahid de der ki: Şeytanın, elinde dostlarını kendisine davet ettiği masiyetlerin hak olduğuna dair hiç bir delili yoktur.

Şöyle de açıklanmıştır: Şeytan’ın, onlar üzerinde hiç bir hâkimiyeti söz konusu değildir. Çünkü Allah’ın düşmanı İblis -Allah’ın laneti üzerine olsun-:

“Yemin ederim ki ben de… onları toptan azdıracağım. Ancak onlardan, ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna” (el-Hicr, 15/39-40) deyince, yüce Allah da kendisine;

“Benim kullarım Üzerinde senin hiç bir tasallutun olmaz. Azgınlardan sana uyanlar müstesna” (el-Hicr, 15/42) diye buyurmak suretiyle, kullar üzerindeki hâkimiyetini kaybetmiş bulunuyor.

Derim ki: Biz, bundan önce bunun, tahsisin söz konusu olduğu umumî bir İfade olduğunu açıklamış idik. Çünkü İblis, Hazret-i Âdem ile Hazret-i Havva’yı tasallutu neticesinde hataya düşürüp kandırmış, fazilet sahibi kimselerin hatırlarına; Rabbini kim yarattı, gibi sorulan getirmek suretiyle şaşırtma yoluna gitmiştir.

Nitekim el-A’raf Sûresi’nin sonlarında (7/200. âyetin tefsirinde) buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Kur’an’ı okuduğunda, kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.

Diyanet Vakfı
Kuran okuduğun zaman o kovulmuş şeytandan Allaha sığın!

Kurtubi Tefsiri
Kur’ân’ı okuyacağın zaman, o kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.

Bu âyete dair açıklamalarımızı tek başlık halinde sunacağız:

Allah’a Sığınmak:

Bu’âyet-i kerîme, daha önce geçen yüce Allah’ın:

“Ve biz sana bu kitabı her şeyi açıklayan… olmak üzere kısım kısım indirdik” (en-Nahl, 16/86) âyeti ile alâkalıdır. Sen, işte bu özellikteki Kitabı okumaya başlıyacağında, şeytanın karşına dikilerek seni Kur’ân üzerinde gereği gibi düşünmekten, içindeki hükümlerle amel etmekten alıkoymak istemesine karşı Allah’a sığın. Yoksa Kur’ân okuduktan sonra Allah’a sığınmayı kastetmemektedir. Bilakis bu âyet şu ifadeye benzer: Yemek yiyeceğin vakit Bismillah de. Yemek yemek isteyecek olursan Bismillah de, demektir.

Cübeyr b. Mut’un, babasından şöyle dediğini rivâyet eder: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı namaza başlarken şöyle buyurduğunu dinledim:

Allah’ım, Ben, şeytandan, onun dürtmesinden, kibirlenişinden (kibirliğe itmesinden) ve onun (batıl) telkinlerinden sana sığınırım.” Ebû Dâvûd, Sakıt 119: İbn Mâce, İkametu’s-Salâc 2: Müsned, III, 80, 81, 83, 85; ayrıca bk. Müsned, I, 404, VI, 156.

Ebû Said el-Hudri’nin rivâyet ettiğine göre de, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) namazda kıraatten önce istiâzede bulunurdu. Ebû Dâvûd, Salât 120; Tirmizî, Salât 65; Dârimî, Salât 33.

el-Kiyâ et-Taberî der ki: Seleften bazılarından, mutlak olarak kıraatten sonra istiâzede bulundukları da nakledilmiştir. Bunlar, yüce Allah’ın:

“Kur’ân okuyacağın (okuduğun) zaman, o kovulmuş şeytan’dan Allah’a sığın” âyetini delil göstermişlerdir. Âyetin zahirinin, istiâzenin kıraatten sonra olmasını gerektirdiğinde hiç şüphe yoktur. Çünkü yüce Allah’ın:

“Artık namazı bitirdiğiniz zaman, ayakta iken, otururken ve yanlarınız üzere iken Allah’ı anın” (en-Nisâ, 4/103) âyetine benzemektedir. Ancak, bu anlama gelme ihtimali yoktur.

Çünkü bu da yüce Allah’ın:

“Söz söylediğinizde de adaletli olunuz” (el-En’âm, 6/152) âyeti ile: “(Peygamberin) hanımlarından ihtiyacınız olan bir şey istediğinizde, onlardan perde arkasından isteyin “(el-Ahzab, 33/53) buyruklarına benzemektedir. Bu âyetten maksat, daha önce bir istekte bulunduktan sonra perde arkasından onlardan bir şey islemek değildir. Yine bir kimsenin: Konuşursan doğru söyle, ihrama girecek olursan guslet demesine de benzer. Ki, bu da ihram’a girmeden guslet anlamındadır. Bütün bunların anlamı, böyle bir şey yapmak istediğin vakit şunu yap, şeklindedir. İşte burada istiâze emri de böyledir.

Bu anlamdaki açıklamalar önceden geçtiği gibi, istiâze hakkındaki yeterli açıklamalar da bundan önce, (bk. Giriş bölümü, istiâze ile ilgili bahisler) geçmiş bulunmaktadır.

Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, ona güzel bir hayat yaşatırız ve yaptıklarının en güzeliyle karşılıklarını veririz.

Diyanet Vakfı
Erkek veya kadın, mümin olarak kim iyi amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatırız. Ve mükafatlarını, elbette yapmakta olduklarının en güzeli ile veririz.

Kurtubi Tefsiri
Erkek olsun, kadın olsun kim mü’min olduğu halde salih amel işlerse Biz, şüphesiz ona çok güzel bir hayat yaşatırız. Ve bunları elbette işlediklerinin en güzeli ile mükâfatlandıracağız.

“Erkek olsun, kadın olsun kim mü’min olduğu halde salih amel İşlerse Biz, şüphesiz ona çok güzel bir hayat yaşatırız” âyeti, şart ve cevabını ihtiva etmektedir, “Çok güzel bir hayafın mahiyeti hakkında beş görüş ileri sürülmüştür:

1- İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve ed-Dahhâk’a göre helâl rızık demektir.

2- Hasan-ı Basrî, Zeyd b. Vehb ile Vehb b. Münebbih’e göre kanaat demektir. ,el-Hakem, bunu İkrime’den, o da İbn Abbâs’ın görüşü olarak rivâyet etmiştir. Aynı zamanda Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’in da görüşü budur.

3- Yüce Allah’ın, itaatleri işleme muvaffakiyeti demektir. Çünkü itaatleri işlemek, kişiyi Allah’ın rızasına ulaştırır. Bu anlamdaki açıklamayı da ed-Dahhâk yapmıştır. Yine ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bir kimse, mü’min olarak salih amel işleyecek olursa, ister darlık İçinde olsun, ister bolluk içinde olsun, onun hayatı güze) hayattır. Buna karşılık Allah’ı anmaktan yüz çeviren, Rabbi’ne îman etmeyen salih amel de işlemeyen bir kimsenin geçimi dardır ve onun hayatında hayır namına bir şey yoktur.

4- Mücahid, Katade ve İbn Zeyd de der ki: Güzel hayattan kasıt, cennettir. el-Hasen de böyle demiştir. el-Hasen devamla der ki: Cennet dışında hiç bir kimse için güzel hayat söz konusu değildir. Bunun, mutluluk olduğu da söylenmiştir. Bu görüş; İbn Abbâs’dan rivâyet edilmiştir.

5- Ebû Bekr el-Verrâk da der ki: Güzel bayattan kasıt, itaatin tatlılığıdır. Sehl b. Abdullah et-Tüsterî der ki: Güzel hayat, kulun kendi tedbirinden vazgeçerek, tedbirini hakka havale etmesi demektir. Cafer-i Sadık da şöyle demiştir: Güzel hayat, marifetullah ve Allah’ın huzurunda doğru ve samimi duruştur. Bunun, yaratıklardan müstağni kalmak ve hakka muhtaç olduğunu bilmek olduğu söylendiği gibi, kader-i İlâhiye rıza göstermektir, diye de açıklanmıştır.

“Ve bunları elbette İşlediklerinin en güzeli ile” âhirette

“mükâfatlandıracağız.” Şanı yüce Allah önce “ona çok güzel bir hayat yaşatırız” diye buyurduktan sonra, “ve bunları elbette… mükâfatlandıracağız” diye buyurması, “Kim” kelimesinin hem tekil hem çoğul için kullanılabilmesinden dolayıdır. Bir seferinde zamir tekil olarak lâfza, diğerinde ise çoğul olarak manaya ait olmuştur. Bu türden açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Salih der ki: Tevrat’a inanan bir grup insan ile İncil’e inanan bir grup insan ve putlara tapan bir başka grup insan oturdular. Bunlardan birisi, biz daha faziletliyiz dedi, diğerleri de; biz daha faziletliyiz deyince bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Sizin yanınızdaki tükenir, Allah’ın katındaki ise kalıcıdır. Sabredenlere, yaptıklarının en güzeliyle karşılık vereceğiz.

Diyanet Vakfı
Sizin yanınızdaki (dünya malı) tükenir, Allah katındakiler ise bakidir. Elbette sabırlı davrananlara yapmakta olduklarının en güzeliyle mükafatlarını vereceğiz.

Kurtubi Tefsiri
Sizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın nezdindekiler ise kalıcıdır. Sabredenlerin mükâfatını elbette yapmakta olduklarının güzeli ile vereceğiz.

“Allah’ın ahdini az bir pahaya satmayın.” Yüce Allah bu âyet ile. rüşveti ve ahidleri bozmak karşılığında mal almayı yasaklamaktadır. Yani, az bir dünyalık karşılığında ahidlerinizi bozmayın. Dünyalığın -çok olsa dahi- az olmakla nitelendirilmesi, zeval bulacak şeylerden olmasından dolayıdır. O bakımdan, kesin olarak dünyalık azdır. Yüce Allah’ın:

“Sîzin yanınızdaki tükenir, Allah’ın nezdindekiler ise kalıcıdır” âyeti ile kastedilen de budur. Bu âyetle yüce Allah, dünyanın durumu ile âhiretin durumu arasındaki farkı açıklamaktadır. Birisi tükenip bitmekte, sonu gelmekte, Allah’ın nezdîndeki bağışlar, lütuflan ve cennetlerinin nimetleri ise, ahdini eksiksiz yerine getiren ve yaptığı akidlerde sebat gösteren kimseler için asla son bulmayacaktır, Şu beyitleri söyleyen ne güzel söylemiş:

“Malın helâli de haramı da bir gün gelir tükenir.

Yarına, geriye günahları kalır.

Allah’ından korkup gerçek takva sahibi olmak,

Ancak kişinin içeceğinin de yiyeceğinin de helâl ve temiz olmasına bağlıdır.”

Bir başka şair de bu konuda şöyle demektedir:

“Farzet ki dünya bütünüyle kendiliğinden senin önüne getirilmektedir.

Peki, sonunda bu değişmeyecek midir?

Senin dünyan ancak bir gölge gibidir,

Seni gölgesinde barındırdı, sonra da zeval bulacağını ilan etti.”

İslâm ve itaat üzere ve masiyetlere karşı

“sabredenlerin mükâfatını elbette yapmakta olduklarının” itaatlerinin

“güzel ile vereceğiz.” Verilecek olanların, itaatlerden daha güzel olmakla nitelendirilmesi, itaatlerin dışında kalan güzelliklerin mubah olmalarından dolayıdır. Mükâfat ise, ancak Allah’ın vaadi gereğince itaatler için söz konusudur.

Âsım ve İbn Kesîr, Elbette… mükâfatlandıracağız” şeklinde tazim “nun”uyla okumuşlardır. Diğerleri ise, “ya” ile (mükâfatlandıracaktır, anlamında) okumuşlardır.

Denildiğine göre, şu “…satmayın” ile bir sonraki âyetin buraya kadarki bölümü, Kindeli, Âbisoğlu İmruu’l-Kays ile onun hasmı İbn Esva’ hakkında inmiştir. Bunlar, bir toprak hakkında anlaşmazlığa düşmüş, İmruu’l-Kays yemin etmek İsteyince, bu âyet-i kerimeyi işitmiş, bunun üzerine yemin etmekten vazgeçmiş ve arkadaşının haklı olduğunu ikrar etmiş. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Allah’ın ahdini az bir bedelle satmayın. Şüphesiz Allah katındaki, sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz.

Diyanet Vakfı
Allahın ahdini az bir karşılığa değişmeyin! Şayet anlayan kimseler iseniz, şüphesiz Allah katında olan (sevap) sizin için daha hayırlıdır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın ahdini az bir pahaya satmayın. Çünkü Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz.

Yeminlerinizi aranızda hile vesilesi edinmeyin; yoksa bir ayak, sağlam basmasının ardından kayar ve Allah’ın yolundan alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız. Sizin için büyük bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Yeminlerinizi aranızda fesada araç edinmeyin, aksi halde (İslamda) sebat etmişken ayağınız kayar da (insanları) Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle (dünyada) kötülüğü tadarsınız. Sizin için (ahirette de) büyük bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Yeminlerinizi aranızda hile ve fesad aracı edinmeyin. Çünkü o takdirde, sapasağlam yerleştikten sonra ayak kayıverir ve Allah yolundan alıkoyduğunuz İçin kötülüğü tadarsınız. Büyük bir azâbı hak edersiniz.

“Yeminlerinizi aranızda hile ve fesad aracı edinmeyin” âyeti, te’kid olmak üzere tekrar edilmiştir.

“Çünkü o takdirde sapasağlam yerleştikten sonra ayak kayıverir.” Bu da, bu husustaki nehyin daha ileriye götürülmesi demektir. Çünkü yeminlere bağlı kalmanın dinde önemi çok büyüktür ve insanlar arası ilişkilerde çokça tekrarlanır, Yani, yeminlerinizi içten içe, aldanmak ve fesad çıkarmak kastı ile yapmayın. O takdirde ayak (larınız) sapasağlam yerleştikten sonra kayıverir. Bu da, Allah’ın bilinip tanınmasından sonra, yeminlere bağlı kalınmamak suretiyle ayakların kayacağı anlamındadır. Bu, dosdoğru bir durumda iken, büyük bir kötülüğe düşen ve ona gömülen kimsenin durumunu anlatmak için kullanılmış bir istiaredir. Çünkü ayak kayacak olursa, kişiyi hayırlı bir durumdan kötü bir duruma nakleder. İşte Küseyyir’in şu mısraı da bu kabildendir:

“İkimiz de yanyana gelince, ben sebat ettim, onun ise ayağı kaydı.”

Araplar, afiyette iken belâya duçar olan, yahut zor bir duruma düşen hakkında da “ayağı kaydı” tabirini kullanırlar. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Eğer sen ileri geçecek isen, senin ileri geçişin engellenecektir.

Ayakların kayacak olursa da öldürülürsün.”

Bir şey hakkında yanlışlık yapan kimseye de “o işte ayağı kaydı” denilir.

Bundan sonra yüce Allah, dünya azâbı ve âhirette de büyük azâb ile tehditte bulunmaktadır. Bu tehdit, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a olan ahdini bozan kimseler hakkındadır. Çünkü önce ona ahid verdiği halde, daha sonra verdiği ahdini bozan ve imandan çıkan kimseler olmuştur. Bundan dolayı yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah yolundan alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız.” Dünyada kötülüğün tadılmasi, onların başlarına gelen ve hoşlanmadıkları şeylerdir.

Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Ve yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz.

Diyanet Vakfı
Allah dileseydi hepinizi bir tek ümmet kılardı; fakat O, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorumlu tutulacaksınız.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat O, dilediğini saptırır, dilediğini de hidâyete erdirir. Yaptıklarınızdan muhakkak sorguya çekileceksiniz.

“Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı.” Sizi, tek bir dine sahip kılardı.

“Fakat O, dilediğini” onlar hakkında âdil bir hüküm olarak onları yardımsız bırakmak ve muvaffakiyet vermemek suretiyle

“saptırır, dilediğini de” kendilerine onlara bir lütuf ve ihsan olmak üzere tevfikmi Üısiin etmek suretiyle

“hidâyete erdirir.” Ve O, yaptığından sorumlu tutulmaz, aksine siz sorumlu tutulursunuz. Âyet-i kerîme, önceden de geçtiği üzere, kaderi görüşü benimseyenlerin kanaatlerini reddetmektedir.

(Bir önceki âyette geçen); Elbette… açıklayacaktır” âyeti ile Muhakkak sorguya çekileceksiniz” âyetindeki şeddeli “nün” ile birlikte gelen “lâm”, hazfedilmiş bir kaseme delil teşkil etmektedir. Allah’a yemin olsun ki, size açıklayacaktır ve yemin olsun ki, sorguya çekileceksiniz demektir.

Güçlendirdikten sonra ipliğini çözüp bozan kadın gibi olmayın. Aranızda, bir topluluk diğerinden daha güçlü diye yeminlerinizi hile konusu yapmayın. Allah, sizi bununla imtihan eder. Kıyamet günü, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyi mutlaka size açıklayacaktır.

Diyanet Vakfı
Bir toplum diğer bir toplumdan (sayıca ve malca) daha çok olduğu için yeminlerinizi, aranızda bir fesat aracı edinerek ipliğini sağlamca büktükten sonra, çözüp bozan (kadın) gibi olmayın. Allah, bununla sizi imtihan etmektedir. Hakkında ihtilafa düşmekte olduğunuz şeyi kıyamet gününde mutlaka size açıklayacaktır.

Kurtubi Tefsiri
İpliğini sağlamca eğirdikten sonra söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmet, diğer bir ümmetten daha çoktur diye yeminlerinizi aranızda bir hile ve fesat aracı ediniyorsunuz… (ha)? Herhalde Allah sizi bununla imtihan eder. Hakkında anlaşmazlığa düştüğünüz şeyi O kıyâmet gününde elbette size açıklayacaktır.

“İpliğini sağlamca eğirdikten sonra söküp bozan kadın gibi olmayın” âyetinde geçen, Söküp bozmak, nakzetmek” ile aynı şeylerdir. Bu köklerden isim; ile, şeklinde gelir. Birincisinin çoğulu (âyette geçtiği üzere); şeklindedir.

Bu âyet-i kerîme, yemin eden, ahidleşen ve ahdini sağlamlaştırıp pekiştirdikten sonra bozan kimseyi, yününü eğirip sağlam bir şekilde büktükten sonra çözen kadının durumuna benzetmektedir. Rivâyet olunduğuna göre Mekke’de, Amr b. Ka’b b. Sa’d, b. Teym b. Murre kızı Rayta diye bilinen ahmak bir kadın varmış. Ve bu kadın bu şekilde yaparmış. İşte bu benzetme onadır. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır, Abdullah b. Kesir ve es-Süddî de bunu nakletmekle birlikte, kadının ismini vermemişlerdir.

Mücahid ve Katade ise, bu bir misaldir. Yoksa muayyen bir kadın ile ilgisi yoktur, demişlerdir.

Âyet-i kerimedeki; Sağlamca” kelimesi, hal olmak üzere nasb edilmiştir. Hile ve fesat” ise aldatmak, kandırmak, kötülük yapmak istemek gibi anlamlara gelir, Ebû Ubeyde der ki: Doğru olmayan her bir işe bu isim verilir

“Bir ümmet, diğer bir ümmetten çoktur diye…” âyeti ile ilgili olarak müfessirler şöyle derler: Bu âyet-i kerîme, şu şekilde davranan Araplar hakkında nazil olmuştur: Bir Arap kabilesi, bir başka kabile ile antlaştıktan sonra, bunlardan birisine sayıca çok ve güçlü bir kabile gelip de onun ahdini bozmasını, karşı tarafı aldatmasını isteyecek olursa, o kabile de ilk antlaşma yaptığı kabilenin ahdini bozar, hainlik eder ve bu büyük kabilenin yanında yer alırdı. -Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır- İşte yüce Allah da şöyle buyurmaktadır: Siz, bir kesim diğer bir kesimden daha çoktur, yahut malları daha fazladır diye ahidleri bozmayınız. Müşrik düşmanlarınızın dünyada sayıca çok olduğunu ve bolluk içinde olduklarını görecek olursanız, bundan dolayı yeminlerinizi bozmaya kalkışmayınız. Maksat, kâfirlerin ve mallarının çokluğu sebebiyle tekrar küfre dönmeyi yasaklamaktır.

el-Ferrâ’ da şöyle demektedir: Âyetin anlamı şudur: Bir toplum sayıca az, siz de çoksunuz; yahut aksine siz az onlar da çok diye, o toplulukla yeminlerle pekiştirip sağlamlaştırdığını ahidlerinizi bozmayınız.

Daha çok” kelimesi O şey artıp çoğaldı” ifadesinden alınmadır. “Bununla” daki zamirin, Allah’ın emrettiği ahde bağlılığa ait olma ihtimali olduğu gibi, “daha çok oluş”a ait olma ihtimali de vardır. Yani, yüce Allah kullarını, birbirlerini kıskanmaları, birilerinin diğerlerine üstün olmak istemeleri ile mübtelâ kılmış ve kimin kendi nefsine karşı mücadele vererek, muhalefet edeceğini, kimin de nefsine uyarak hevâsı gereğince amel edeceğini ortaya çıkarmak kastıyla, onları imtihan etmiştir. Yüce Allah’ın

“Herhalde Allah sizi bununla imtihan eder. Hakkında” öldükten sonra diriliş ve bunun dışında

“anlaşmazlığa düştüğünüz şeyi O, kıyâmet gününde elbette size açıklayacaktır” âyetinin anlamı işte budur.

Allah’a verdiğiniz sözü yerine getirin; yeminleri, pekiştirdikten sonra bozmayın. Allah’ı üzerinize kefil kıldınız. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı bilir.

Diyanet Vakfı
Antlaşma yaptığınız zaman, Allahın ahdini yerine getirin ve Allahı üzerinize şahit tutarak, pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz Allah, yapacağınız şeyleri pek iyi bilir.

Kurtubi Tefsiri
Ahidleştiğiniz zaman, Allah’ın ahdini eksiksiz yerine getirin. Yeminleri pekiştirdikten sonra bozmayın. Hem Allah’ı üzerinize kefil yapmışken (nasıl bozarsınız)? Şüphe yok ki Allah, yaptıklarınızı bilir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Allah’ın Ahdi:

Yüce Allah’ın:

“Allah’ın ahdini eksiksiz yerine getirin” âyeti, dil ile akdolunan ve insanın yükümlülük üstlendiği alış-veriş, akrabalık bağını gözetmek veya dine uygun herhangi bir husustaki antlaşmaların tümünü kapsayan umumî bir lafızdır. Bu âyet-i kerîme aynı zamanda yüce Allah’ın:

“Şüphesiz ki Allah adaleti, ihsanı… emreder” (en-Nahl, 16/90) âyetini da kapsamaktadır. Çünkü o âyet-i kerîme bu işi yapınız, bu işten de uzak kalınız anlamındadır. Bu âyet böylelikle öncekine atfedilmiş olmaktadır.

Âyet-i kerîmenin. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, İslâm üzere bey’at hususunda indiği söylendiği gibi, cahiliye döneminde yapılıp İslâm’ın da bağlı kalınmasını istediği antlaşmalara bağlılık hakkında indiği de söylenmiştir. Bunu da Katade, Mücahid ve İbn Zeyd ifade etmiştir Ancak âyet umumî olup, -açıkladığımız gibi- bütün bu hususları kapsamına alır.

Sahih’te, Cubeyr b. Mut’im’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İslâmda “hılf” hak üzere dayanışma için sözleşmeye gerek yoktur. Ancak, cahiliye döneminde bu türden ne kadar antlaşma yapılmış ise, İslâm ancak onun gücünü artırır (yani bunları kabul eder.)” Müslim, Fedailus-Sahabe 206: Ebû Dâvûd, Feraiz 17; Tirmizî, Siyer 30; Dârimî, Siyer 81; Müsned, I, 190, 317, 329. II, 180, 205. 207.., IV, 83, V, 61. Aynı manada yakın tirVıdelerle: Buhâri, Kefaret 2, Erteb 64: Müslim, Fedailu’s-Sahabe 204. Sadece; “İslam’da hılf yoktur kısmı. Bununla hakkın yardımına koşulması, hakkın yerine getirilmesi ve hak sahiplerinin gözetilmesini kastetmektedir

İbn İshak’ın sözünü ettiği hılfu’l-Fudûl buna örnek gösterilebilir. İbn İshak der ki: Kureyş kabileleri şerefi ve nesebi dolayısıyla Abdullah b. Cüd’ân’ın evinde toplandılar. Bunlar Mekke’de ister Mekkeli olsun İster olmasın, haksızlığa uğramış birisi buldular mı, mutlaka onun haksızlığı giderilinceye kadar yanında yer alacaklarına dair akidleştiler ve antlaştılar, Kureyş, o bakımdan bu antlaşmaya “hılfu’l-Fudûl” adım verdi. Yani, faziletlere dair yapılmış hılf (antlaşma). Burada sözü geçen fudûl “fadl”ın çokluk çoğuludur, Fels’in çoğulunun fülus gelmesi gibi. Yine İbn İshak’ın, İbn Şihab’dan rivâyetine göre, o şöyle demiş: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ben, Abdullah b. Cud’an’ın evinde bir antlaşmaya şahit oldum ki, onun karşılığında kırmızı develere sahip olmayı tercih etmem. İslâm geldikten sonra bile (şu sırada) o antlaşma gereğince (yardıma) çağırılacak olsam, hiç şüphesiz bu çağrıya icabet ederim,”

İbn İshak der ki: Velid b. Utbe, Hüseyin b. Ali’nin alacağı olan bir malı vermek istemedi. Çünkü Velid o sırada Medine emiri olduğundan otoritesine güveniyordu. Hüseyin b. Ali (radıyallahü anh) ona şöyle dedi: Allah’a yemin ederim, ya hakkımı bana verirsin, yahut da kılıcımı alıp sonra da Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Mescidinde dikilip ve hılfu’l-Fudul’un gereği olarak bana yardım için davette bulunurum. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Zübeyr de şöyle dedi: Ben de Allah adına yemin ederim ki, eğer bizi çağıracak olursa, şüphesiz ben de kılıcımı alır ve onun yanında hakkını alıncaya kadar yahut da hep birlikte ölünceye kadar dikilir yerimi alırım. el-Misver b. Mahreme de bu haberi alınca o da aynı sözleri söyledi. Abdurrahman b. Osman b. Ubeydullah et-Teymî de bu haberi alınca, o da bunun gibi bir söz söyledi, Bu sefer Velid, bunu haber alınca Hazret-i Hüseyin’e hakkını verdi.

İlim adamları derler ki: İşte cahiliye döneminde yapılmış bulunan bu anılaşmayı İslâm daha bir pekiştirmiş, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da, “İslâm’da hilf yoktur” âyetinin genel kapsamı dışında tutarak, ona özel bir konum vermiştir,

İslâm’da böyle bir antlaşmaya gerek olmayışının hikmetine gelince, zaten şeriat zalimden hakkın alınması hükümlerini ihtiva etmektedir. Ondan alınan hakkın mazluma ulaştırılmasını emretmiştir. Bu, esasen mükellefler arasından gücü yeten herkes üzerinde umumî bir görev olarak şeriatin asli hükümleri gereğince vacip kılınmış bir şeydir. Şeriat, bu hükümleri gereğince zâlimlere karşı kullanılacak ve izlenilecek yolu tesbit etmiş bulunuyor. Yüce Allah şöyle buyuruyor;

“Ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık gösterenler aleyhine yol vardır. İşte bunlar için çok acıklı bir azâb vardır.” (eş-Şûrâ, 42/42)

Sahih’te de şöyle buyurulmaktadır: “Zalim yahut mazlum olsun kardeşine yardımcı ol” Onlar, Ey Allah’ın Rasulü! Haydi mazlumken ona yardım ettik- Zalimken nasıl yardım edebiliriz. Hazret-i Peygamber: “Onu alıkoyarsın -bir rivâyette de: Zulmünü engellersin- işte ona yardım etmek budur” diye buyu rdu. Buhâri, Mezâlim 4, İkrah 7; Tirmizî, Fiten 68; Dârimî, Rikacık 40; Müsned, III, 99, 201.

Hazret-i Peygamber’in: “İnsanlar zalimi görüp de, onun ellerini (zulümden) çekmeyecek olurlarsa, aradan fazla bir zaman geçmeksizin, kendi nezdinden onların hepsini kuşatacak bir azap gönderir” Tirmizî, Fiten 8, Tefsir 5. sürç 17; Müsned, L 9. âyeti da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

2. Yeminlerin Pekiştirilmesi:

“Yeminleri pekiştirdikten” yani onları sağlamlaştırıp ağır ifadelerle güçlendirdikten “sonra bozmayı ise, “Pekiştirmek” anlamındadır. ile, Pekiştirdi” anlamında olup, iki ayrı söyleyiştir.

3. Allah’ın Kefil Yapıldığı Yeminlere Bağlılık:

“Hem Allah’ı üzerinize kefil yapmışken” O’nu şahid tutmuşken

“nasıl bozarsınız?” Âyet, Allah’ı koruyucu yapmışken yahut onlara bağlı kalacağınıza dair Allah adına taahhüdde bulunmuşken diye de açıklanmıştır. Burada yüce Allah’ın: “Pekiştirdikten sonra” âyeti ile azîm ve kararlılıkla pekiştirilmiş yemin ile lağiv yemini arasındaki farka işaret edilmektedir.

İbn Vehb ile İbnü’l-Kasım, Malik’ten şöyle dediğini naklederler: Pekiştirmek, bir kimsenin aynı şey hakkında defalarca yemin etmesi ve o şey hakkında üç veya daha fazla yeminleri tekrarlaması demektir. Mesela, Allah’a yemin ederim ki, bundan daha aşağısını yapmayacağım, Allah’a yemin ederim ki, bundan daha aşağısını yapmayacağım, demek gibi. Böyle bir yeminin keffareti, yemin keffaretinde olduğu gibi bir keffarettir.

Yahya b. Said de şöyle demektedir: Burada sözü edilenler, ahidlerdir. Ahid de bir yemindir. Ancak aralarındaki fark, ahdin keffaretinin olmayışıdır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde ahdini bozan herkesin bu ahdine hainliği miktarınca onun arka yanı başında bir sancak dikilir ve bu filanın ahdine hainliğidir denilir.” Buhârî, Cizye 22, Edeb 99; Müslim, Ciltfrt 11-16; Ebû Dâvûd, Cihad 150; Tirmizî, Si—r- 28. Filen 26; İbn Mâce, Cihad 42; Dârimî, BuyıVll; Müsned, f, 417, 441, II, 16, 48… rv-ı anlamı ihtiva etmekle beraber, kimi rivâyetlerde bazı lâfız farklılıklarıyla.

Allah adına yemine gelince, şanı yüce Allah, bir tek yerde yemin keftaretini söz konusu etmiştir. Bu da, “yemin-i mun’akide” diye bilinen yemine riâyet etmemek halinde söz konusudur.

İbn Ömer der ki: Yeminin pekiştirilmesi, bir kimsenin iki defa yemin etmesiyle olur. Tek bir defa yemin edecek olursa, bunda keffaret sözkonusu değildir. Bu türden açıklamalar önceden, el-Mâide Sûresi’nde (5/89. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz Allah, adaleti, iyiliği ve yakınlara vermeyi emreder. Çirkinliği, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar. Size öğüt veriyor, umulur ki düşünürsünüz.

Diyanet Vakfı
Muhakkak ki Allah, adaleti, iyiliği, akrabaya yardım etmeyi emreder, çirkin işleri, fenalık ve azgınlığı da yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz Allah, adaleti, ihsanı, akrabaya vermeyi emreder. Fahşâyı, münker ve bağyi yasaklar. İyice dinleyip tutasınız diye size öğüt verir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1. Üstün Ahlakî Değerlere Çağıran Kur’ân:

Rivâyet edildiğine göre, Osman b. Maz’ûn şöyle demiştir: Bu âyet, nazil olduğunda, ben bunu Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’a okudum. O, hayrete düştü ve şöyle dedi; Ey Galib hanedanı! Ona uyunuz. Felâh bulursunuz. Allah’a yenlin ederim, Allah onu size, ahlakın üstün değerlerini emretsin diye göndermiştir. Bir başka hadiste de nakledildiğine göre, Ebû Talib’e: Senin kardeşinin oğlu, yüce Allah’ın üzerine:

“Şüphesiz ki Allah adaleti, İhsanı… emreder” âyetini indirdiğini iddia ediyor denilince, şöyle demiş: Kardeşimin oğluna uyunuz. Allah’a yemin ederim ki o, size ancak güzel olan ahlakî değerleri emreder,

İkrime der ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) el-Velid b. el-Mugire’ye:

“Şüphesiz ki Allah adaleti, İhsanı… emreder” âyetini sonuna kadar okudu. el-Velid ona: Kardeşimin oğlu, bir daha oku demiş. Hazret-i Peygamber, bir daha bu âyeti ona okuduktan sonra, el-Velid şunları söylemiş: Allah’a yemin ederim, bu sözün kendine has bir farklılığı, bir çekiciliği vardır. Onun gövdesinin yaprakları bol, üstü de meyve vericidir. Kesinlikle bu bir insan sözü değildir.

el-Gaznevinin naklettiğine göre bunu okuyan Osman b. Maz’un imiş. Osman da şöyle demiş: Önceleri Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan haya ettiğimden dolayı İslâm’a girmiştim. Bu, ben onun yanında iken bu âyet-i kerimenin indiği vakte kadar böylece devam etti. O vakit îman kalbimde iyice yer etti. Sonra bu âyeti el-Velid b. el-Muğire’ye okudum, o da şöyle dedi: Kardeşimin oğlu, tekrar oku. Ben, ona tekrar okuyunca: Allah’a yemin ederim, bu sözün kendine has bir tatlılığı vardır… dedi ve haberin geri kalan kısmını zikretti.

İbn Mes’ûd der ki: Bu, Kur’ân-ı Kerîm’de, uyulacak her bir hayrın ve uzak durulması gereken her bir şerrin dile getirildiği en kapsamlı âyet-i kerimedir.

en-Nakkaş da şöyle demektedir: Deniliyor ki, adlin zekâtı İhsan, güç yetirmenin affetmek, zenginliğin zekatı iyilik yapmak, makam ve mevkiin zekatı ise, kişinin kardeşlerine (mektup) yakmasıdır.

2. Adalet ve İhsan’ın Mahiyeti:

İlim adamları adalet ve ihsanın açıklanması husus’unda farklı görüşlere sahiptirler- İbn Abbâs der ki: Adalet “lâ ilâhe illâlah”-, ihsan ise farzların edâ edilmesidir.

Adaletin farz, ihsanın da nafile olduğu söylenmiştir. Süfyan b. Uyeyne der ki: Burada adalet, insanın içinin dosdoğru olmasıdır. İhsan ise, insan içinin açığa vurduğundan daha üstün, değerli ve faziletli olmasıdır.

Ali b. Ebî Tâlib der ki: Adalet, insafla hareket etmek, ihsan ise lütufta bulunmak ve erdemlice davranmak demektir.

İbn Atîyye der ki: Adalet farz olan İnanç, emanetlerin eda edilmesi hususundaki şer’î hükümler, zulmün terkcdilmesi, insaftı hareket etmek ve hakkı sahiplerine vermektir. İhsan ise teşvik olunmuş herbir işi yapmaktır. Bazı işlerin tamamı teşvik, (rnendup) edilmiştir. Kimi işler de tarzdır. Şu kadar var ki, onun yeterli olan sınırını yerine getirmek, adaletin sınırları içerisindedir. Onu, yeterli olan miktardan fazlasıyla yapıp tamamlamak ise, ihsana girmektedir.

İbn Abbâs’ın açıklaması su götürür. Çünkü farzların eda edilmesi, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Cibril’in soru sorduğu hadiste de açıkladığı gibi farzların eda edilmesidir. İşte adalet de budur. İhsan ise, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Cibril hadisinde cevaplandırdığı şekilde açıklamasının gereğine uygun olarak diğer tamamlayıcı işler ve mendup fiilleri yerine getirmektir. Çünkü Hazret-i Peygamber, (Cibril hadisi dîye bilinen hadiste) Cebrâîl’in sorusuna: “(İhsan), Allah’a sen O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Sen O’nu görmüyorsan dahi, o seni görmektedir” diye cevap vermiştir. Buhâri, îman 37. Tefsir 31. si\re 2: Müslim, Îman ~>1: Ebû Dâvûd, 5li rint lû, Tirmizî, İıvuın 4: İbn Mâce, Mukaddime 9: Müsned. 1, 27, 51, 53, 319, II, 107, 426, IV, 129, 164. O bakımdan, eğer bu açıklama İbn Abbâs’tan sahih olarak nakledilmiş ise, herhalde mükemmel şekliyle farzların yerine getirilmesini kastetmiş olmalıdır,

İbnü’l-Arabî der ki: Adalet, kul ile Rabbi arasında, yüce Allah’ın hakkını, kişinin kendi nefsini korumasına tercih etmesi, O’nun rızasını kendi arzusundan önde tutması, yasaklarından uzak kalarak emirlerini yerine getirmesidir Kişinin, kendisine karşı adaleti ise, nefsini helâk edecek şeylerden alıkoymasıdır. Nitekim yüce Allah:

“Rabbinin huzuruna varmaktan korkup, nefsini hevadan alıkoyan…” (en-Nâziât, 79/40) diye buyurmaktadır. Kişinin, tama’ ettikleri şeylerin arkasından gitmekten uzak durması, her hal ve hususta kanaatten ayrılmamak (kişinin kendisine karşı adaleti kapsamındadır). Kişinin kendisi ile sair insanlar arasında adalet yapmasına gelince; nasihati (samimi olarak iyiliğini istemeyi, öğüt vermeyi) karşılıksız yapması. az çok her hususta hıyaneti terk etmesi, her bakımdan öbür insanların haklarını adil olarak vermesi, söz ve davranış ile hiç bir kimseye gizli ve de açık kötülük yapmaması, onlardan gelip İsabet eden belalara karşı sabredip katlanmasıdır. Bunun asgari ölçüsü ise, insaî’dır. (Haklarını vermek ve onlara eziyeti terk etmektir).

Derim ki: Adalete dair bu etraflı açıklamalar, güzel ve mutedildir. İhsana gelince, ilim adamlarımız şöyle demiştir ihsan, fiilinden mastardır. İki manada kullanılır: Birincisi, bizatihi teaddi etmesi (fiilin geçişli olması), kişinin; Filan işi güzel yaptım” yani onu mükemmel yaptım, demesi buna örnektir. Bu da; Filan şey güzel oldu” şeklinden hemzeli olarak nakledilmiş bir fiildir. İkinci anlamı ise, bir harfi cer ile teaddf etmesidir. Bu da; Filana ihsanda bulundum” demek gibidir. Yani ben ona, kendisine yararlı olacak şeyler yaptım, demektir.

Derim ki: İşte bu âyet-i kerimede ihsanın bu İki anlamı da aynı anda kastedilmiştir. Çünkü şanı yüce Allah, mahlukatın birbirlerine iyilik yapmalarını sever. Öyle ki, sana ak kafesteki bir kuşa, evindeki kediye bile iyiliğini esirgememen gerekir. Halbuki yüce Allah’ın, yaratıkları bu iyilik ve ihsanları da muhtaç değildir. Esasen bütün ihsan, nimet, lütuf ve minnetler hep O’ndandır

“Cibril hadisi” diye bilinen hadiste ise, ikinci manası ile değil de birinci manası ile ele alınmıştır. Esasen birinci anlamı ile ihsan, ibadetin dikkatli ve güzel bir şekilde yapılması, İbadeti sahih kılan ve tamamlayan bütün özellikleriyle eda etmeye riaeyet edilmesi, ibadetteki hukukun gözetilmesi, gerek ibadete başlarken, gerekse de devam ederken, yüce Allah’ın azamet ve celâlinin hatırda tutulması ile olur. İşte Hazret-i Peygamber’in: “Allah’a, sen O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Sen O’nu görmüyorsan dahi, O seni görmektedir” âyeti ile kastettiği de budur. Böyle bir murakabe allında olduğunu kabul eden kalp sahiplerinin iki hali sözkonusudur: Bunlardan birincilerine hakkın müşahede edilmesi hali galip gelir ve âdeta kişi Allah’ı görüyormuş gibi olur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Ve benîm gözbebeğim namazdır” Nesâî. İsrerun-Nisâ 1: Müsned, III. 128. :99. 285. hadisi ile bu hale işaret etmiş olma ihtimali vardır. İkincisi ise, bu dereceye ulaşamamakla birlikte cenab-ı Hakkın, kişinin kendisine muttali olduğunu, O’nu görmekte olduğunu bilme halinin baskın ve ağırlıklı olarak hissedilme halidir, İşte yüce Allah’ın:

“O seni kalkınca da görür, secde edenler arasındaki dolaşmanı da” (eş-Şuarâ, 26/218-219) âyeti ile:

“Mutlaka o işe daldığınızda Biz üzerinize şahidiz” (Yûnus, 10/61) âyetinde buna işaret edilmektedir.

3. Akrabalara Birşeyler Vermek;

Yüce Allah:

“Akrabaya vermeyi emreder” âyeti ile, onlara malından vermeyi kastetmektedir. Nitekim yüce Allah’ın:

“Akrabaya hakkını ver”(el-İsrâ, 17/26.) âyeti da bunu dile getirmektedir. Yani, akrabalık hakkını gözet. Bu âyet burada mendup olan bir amelin, vacip olana atfedilmesi kabilindedindir. İşte Şat’iî bu âyeti, ileride de açıklanacağı üzere, mükâtep köleye vermenin vücubuna delil göstermiştir. Özellikle akrabaları zikretmesi ise, akraba haklarının daha sağlam ve onları gözetmenin daha vacip oluşundan dolayıdır. Çünkü, şanı yüce Allah’ın ismini, kendisinin Rahmân isminden türettiği “rahim (akrabalık)” hakkını pekiştirmek ve bu bağı gözetmeyi, kendi zatının haklarını gözetmek olarak gördüğünü vurgulamak içindir. Nitekim sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “(Yüce Allah “rahime; (akrabalık bağına)” dedi ki:) Seni gözeteni Benim de gözetmeme, senin bağını koparanı da Benim de koparmama razı gelmez misin?” Buhârî, Tefsir 47, sûre 1; Müslim, Birr 16; Ebû Dâvûd, Zeknî 45; Tirmizî, Birr 9: Müsned, I, 191. 194.

Özellikle akrabalar fakir iseler daha bir gözetilmelidirler.

4. Fahşâ, Münker ve Bağy:

Yüce Allah’ın:

“Fahşâyı, münker ve bağyi yasaklar” âyetindeki fahşâ, söz ya da davranış türünden olsun, çirkin olan her şey demektir. İbn Abbâs ise, zina diye açıklamıştır. Münker, şeriatın o işi nehyetmek suretiyle reddettiği herşeydir. Bu, genel olacak bütün masiyetleri, kötü ve aşağılık davranışları, çeşitli türleriyle bayağılıkları kapsar. Münkerin şirk demek olduğu da söylenmiştir.

Bağy; kibir, zulüm, kin ve haddi aşarak haksızlık yapmak demektir. Gerçek mahiyeti sınırı aşmaktır. Bu münkerin kapsamına girer. Ancak yüce Allah, zararının çokluğu dolayısıyla ona verdiği önemi belirtmek üzere özellikle sözkonusu etmiştir, Hadîs-i şerîfte de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu kaydedilmektedir: “Yapılan bir bağyden (haddi aşmaktan), daha çabuk cezası verilen hiçbir günah yoktur.” Aynı manada yakın lâfızlarki: Ebû Dâvûd, Edeb 43; Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyâme 57; İbn Mâce, Zühd 23; Müsned, V, 36. 38. Yine Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Bağî kişinin mutlaka sırtı yere getirilmiştir.” Hadîs olarak tesbit edemedik

Yüce Allah, kendisine karşı haksızlıkta bulunulan (bağye maruz kalan) kimseye ilâhî yardımını va’detmiştir İndirilmiş kitapların birisinde şu hüküm yer almaktadır: Eğer bir dağ diğer bir dağa haksızlık edecek olursa, Allah o haksızlık yapan dağı dümdüz eder.

5. Bu Âyetin Ahlâkı ile Ahlâklanmanın Önemi:

İmâm Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhârî, Sahih “inde şöyle bir başlık açmıştır: “Yüce Allah’ın:

“Şüphesiz Allah adaleti, İhsanı, akrabaya vermeyi emreder. Fahşayı, münker ve bağyi yasaklar. İyice dinleyip tutasınız dîye size öğüt verir” âyeti ile:

“Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” (Yûnus, 10/23);

“Sonra yine ona haksızca saldırılırsa, elbette Allah ona yardım eder” (el-Hacc, 22/60) buyrukları ve müslüman aleyhine olsun, kâfir aleyhine olsun kötülüğü kışkırtmayı terk etmek. Buhârî, Edeb 57.

Bu başlıktan sonra Hazret-i Âişe’nin, Lebid b. el-A’sam’ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a büyü yapması hakkındaki hadisini söz konusu etmektedir. İbn Battal der ki: (Buhârî) Allah ondan razı olsun, bu âyet-i kerimelerden, müslüman ya da kair aleyhine kötülüğü harekete getirip kışkırtmayı terketme anlamını çıkartmıştır, Nicekim Hazret-i Âişe’nin hadisi de buna delildir. Çünkü orada Hazret-i Peygamber’in şöyle buyurduğu zikredilmektedir: “Allah mademki bana şifa vermiş bulunuyor, artık ben de insanların aleyhine herhangi bir kötülüğü kışkırtmaktan, harekete getirmekten hoşlanmıyorum.” Bunun açıklaması da -Allah en iyi bilendir ya- şöyledir: O (Buhârî), yüce Allah’ın:

“Şüphesiz ki Allah adaleti, ihsanı… emreder” âyetinde kötülük İşleyene ihsanda bulunup, onun köcülüğüne ceza vermeyi terk etmenin mendup olduğu anlamını çıkartmıştır. Denilse ki: Haksızlığı yasaklayan âyetler hakkında böyle bir yorum yapmak nasıl sahih olabilir? Şu şekilde cevap verilir: Bunun da açıklaması -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya- şöyledir: Yüce Allah kullarına, “sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” âyetinde haddi aşmanın zararının haddi aşana raci olacağını bildirip, kendisine haksızlık yapılana yardımcı olmayı taahhüd ettiğinden dolayı, kendisine karşı haksızlıkta bulunulan kişinin yüce Allah’a bu yardım taahhüdü dolayısıyla şükretmesi ve kendisine haksızlık yapana af ile karşılık vermesi daha uygundur. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da kendisine büyü yapan yahudiye bu şekilde davranmıştır. Ancak. yüce Allah’ın:

“Şayet bir ceza verecek olursanız, size yapılan saldırının misliyle mukabele edin” (en-Nahl, 16/126) âyeti gereğince intikam alma hakkına sahiptir, Ama o, yüce Allah’ın:

“Bununla beraber kim de sabreder ve bağışlarsa, muhakkak bu üzerinde kararlılıkla durmaya değer işlerdendir” (eş-Şura, 42/43) âyetinden hareketle affetmeyi tercih etmiştir,

6. İyiliği Emredip Kötülükten Alıkoymak ve İhsanın Önemini Vurgulayan Tarikten Bir Olay:

Bu âyeH kerîme, iyiliği emredip münkerden alıkoyma gereğini ihtiva etmektedir. Bunlara dair açıklamalar daha önceden (Âl-i İmrân, 3/21-22. âyetlerinin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Rivâyet edildiğine göre bir topluluk, kendilerine zekât toplayıcı ve vali (âmil) olarak tayin edilmiş bir zatı, Abbasi hükümdarlarından Ebû Cafer el-Mansur’a dava eder. Ancak bu vali, kendisini şikâyet edenlere karşı delillerini ortaya koyarak onları mağlup etmiş, aleyhine öyle pek büyük bir zulüm ispat edemediklerini, hiç bir hususin haksızlık yapmadığım ortaya koymuş. Şikâyet eden topluluk arasından bir delikanlı ayağa kalkarak şöyle demiş: Mü’minlerin emiri! Allah, adalet ve ihsanı emretmektedir. Evet, gerçekten o adaletlidir, ama ihsan yapan bir kimse değildir. Ebû Cafer, bu gencin isabetli söz söylemesine hayret eder ve tayin ettiği âmilini görevden alır.

Her ümmet içinde kendilerinden bir şahit getirdiğimiz gün, seni de bunlara şahit getireceğiz. Sana bu kitabı her şeyi açıklayan, hidayet, rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.

Diyanet Vakfı
O gün her ümmetin içinden kendilerine birer şahit göndereceğiz. Seni de hepsinin üzerine şahit olarak getireceğiz. Ayrıca bu Kitabı da sana, her şey için bir açıklama, bir hidayet ve rahmet kaynağı ve müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.

Kurtubi Tefsiri
O gün, her ümmetin İçinden kendilerine karşı birer şahit göndereceğimiz gibi, seni de bunların üzerine bir şahit olarak gönderdik. Ve Biz sana bu Kitabı herşeyi açıklayan bir hidâyet, bir rahmet ve müslümanlara bir müjde olmak üzere kısım kısım indirdik.

“O gün, her ümmetin içinden kendilerine karşı birer şahit göndereceğimiz gibi…” Bu şahitler, peygamberlerdir. Bunlar, kıyâmet gününde ümmetlerine karşı risaletlerini tebliğ ettiklerine, ümmetlerini îmana davet ettiklerine şahitlik edecekler. -Peygamber bulunmasa dahi- her zamanda mutlaka şalût vardır. Bunların kimlikleri hakkında da İki görüş bulunmaktadır. Birinci görüşe göre bunlar, peygamberlerin halifeleri olan hidâyet önderleridir. İkinci görüşe göre ise bunlar, Allah’ın göndermiş olduğu peygamberlerin şeriatlerini kendileri vasıtasıyla muhafaza ettiği ilim adamlarıdır.

Derim ki: Buna göre Allah’ı tevhid eden kimselerin bulunmadığı hiçbir dönem olmamıştır. Kus b. Sâide ve Zeyd b. Amr b. Nufeyi gibileri. Zeyd b. Amr hakkında da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Tek başına bir ümmet olarak gönderilecektir” Müsned 1, 190. diye buyurmuştur. Satih ve Varaka b. Nevfel gibileri de böyledir. Varaka hakkında da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Ben, onu cennetin ırmaklarına dalar gördüm” diye buyurmuştur

İşte bunlar ve bunlar gibi olanlar, kendi çağdaşlarına karşı bir hüccet ve birer şahittirler. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Yüce Allah’ın:

“Seni de bunların üzerine bir şahid olarak gönderdik” âyeti(na) dair açıklamalar, bundan önce el-Bakara Sûresi (2/143. ayet, 1. başlık) ile en-Nisa SÛRESİ’nde (4/41. ayetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Biz sana bu kitabı her şeyi açıklayan… olmak üzere kısım kısım indirdik” âyeti:

“Biz, kitapta hiç bir şeyi eksik bırakmadık” (el-En’âm, 6/38) âyetine benzemektedir ve daha önceden geçmiş bulunmaktadır. (Açıklaması için) oraya bakılabilir,

Mücahid der ki: Her şeyi açıklayan olması, helal ve haramı gereği gibi açıklamasıdır.

İnkâr edenler ve Allah’ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk etmelerinden dolayı azaba azap katacağız.

Diyanet Vakfı
İnkar edip de (insanları) Allah yolundan alıkoyanlar var ya, işte onlara, yapmakta oldukları bozgunculuklar sebebiyle, azaplarını kat kat artıracağız.

Kurtubi Tefsiri
Kâfir olup da Allah’ın yolundan alıkoyanların Biz, -çıkarageldikleri fesatlara karşılık- azaplarına azap katacağız.

Yüce Allah’ın:

“Kâfir olup da Allah’ın yoludan alıkoyanların Biz… azaplarına azâb katarız” âyeti ile ilgili olarak İbn Mes’ûd şunları söylemiştir: Uzun hurma ağaçları gibi kıskaçları olan akrepler, deve boyunları gibi yılanlar, yine boyunları uzun ve buhtî denilen develeri andıran ve onları vuracak olan ejderhalar, demektir. İşte azaplarına katılacak olan azap budur.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Bunlar, ateş azabından zemheri soğuğuna çıkartılacaklar, Buranın aşırı soğuğundan çabucak ateşe dönmeye çalışacaklardır. Anlamın şu şekilde olduğu da söylenmiştir: Biz, önderlerin azabını ayak takımlarının azabına göre daha fazla vereceğiz. İki azaptan birisi, küfürlerine karşılık olacaktır, diğeri Ese başkalarını Allah’ın yolunu izlemekten alıkoymalarının karşılığı olacaktır.

“Çıkarageldikleri fesatlarına karşılık” dünyada işledikleri küfür ve masiyetlere karşılık, demektir.

O gün Allah’a teslim olurlar ve uydurmakta oldukları şeyler kendilerinden sapıp gider.

Diyanet Vakfı
O gün Allaha teslim (bayrağını) çekerler ve uydurmakta oldukları şeyler onlardan kaybolup gider.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, o gün Allah’a teslim olacaklar. Bütün uydurdukları da kendilerini bırakıp gitmiş olacaktır.

“Onlar”, yani müşrikler,

“o gün Allah’a teslim olacaklar.” Allah’ın azabına teslimiyet gösterecek, O’nun izzeti önünde boyun eğeceklerdir.

İbadet eden de, kendisine ibadet olunan da Allah’ın haklarında vereceği hükme teslimiyet gösterecek ve buna uyacaklardır, diye de açıklanmıştır

“Bütün uydurduktan da kendilerini bırakıp gitmiş olacaktır.” Yani şeytanın, kendilerine küfrü gösterdiği şeyler ile uydurma ilâhlarının umdukları şefaatleri de önderinden kaybolup gitmiş olacaktır.

Ortak koşanlar, ortaklarını gördükleri zaman derler ki: “Rabbimiz, işte bunlar, senin dışında çağırdığımız ortaklarımızdır.” Onlar da onlara söz fırlatırlar: “Şüphesiz ki siz yalancılarsınız.”

Diyanet Vakfı
(Allaha) ortak koşanlar, ortak koştukları şeyleri gördükleri zaman derler ki: «Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da tapmış olduğumuz ortaklarımızdır.» Onlar da bunlara: «Siz mutlaka yalancılarsınız» diye söz atarlar.

Kurtubi Tefsiri
Şirk koşanlar, koştukları ortaklarını görünce: “Rabbimiz, Seni bırakıp tapındığımız ortaklarımız işte bunlardır” diyecekler. Bunlar da onlara: “Şüphe yok ki siz yalancılarsınız” diyerek cevap yetiştireceklerdir,

“Şirk koşanlar, koştukları ortaklarını görünce” yani, dünyada iken tapındıkları put ve heykellerini gördüklerinde… Bu da yüce Allah’ın, onların tapındıkları mabudlarını diriltip onlar da arkalarından gidecekleri ve mabudları kendilerini cehenneme kadar götürecekleri vakit olacaktır.

Müslim’in Sahihinde şöyle denilmektedir: “Her kim her hangi bir şeye ibadet ediyor idiyse, haydi onun arkasından gitsin. Güneş’e tapmış olan güneşin arkasından gidecek. Aya tapınmış olan ay’ın arkasından gidecek- Tağutlara tapınmış olan da tağutların arkasından gidecek…” Müslim, bu hadisi Ertes’den rivâyet etmiştir. Buhârî, Ezan 129, Tevhîd 24, Rikaak 52; Müslim, Îman 299; Müsned, \l, 275, 293, 534. Ancak, gerek Müslim’de gerek diğer kaynaklarda sahabeden olan ravî, Enes değil, Ebû Hüreyre’dir.

Tirmizî’nin Ebû Hüreyre yoluyla rivâyet ettiği bu hadiste, şu ifadeler yer almaktadır: “Haç’a tapınmış olana, tapındığı haçı temsil olunacak. Suretlere tapınmış olana, tapındığı suretleri, ateşe tapınmış olana ateşi temsil olunacak ve hepsi de dünyada iken tapındıklarının arkasından gideceklerdir..,” Tirmizî, Sıfatu’l-Cenne 20; Müsned, II7 368

“Rabbimîz, Seni bırakıp tapındığımız ortaklarımız” yani, kendilerini sana ortak koştuklarımız,

“işte bunlardır, diyecekler. Bunlar da onlara: «Şüphe yok ki siz yalancılarsınız» diyerek cevap yetiştireceklerdir.” Yani, bu tapındıkları ilahlar, onlara bu sözlerle cevap vereceklerdir. Bunun anlamı şudur; Onlar, dile gelerek kendilerine tapınmış olanları yalanlayacaklar. İlah olmadıklarını ve onlara, kendilerine Eapmalarını emretmemiş olduklarını söyleyecekler. Allah, putları bu şekilde konuşturacak ve bunun sonucunda kâfirlerin rezillikleri ortaya çıkacaktır.

Bununla, tapındıkları meleklerin kastedildiği de söylenmiştir.

Zulmedenler azabı gördükleri zaman, onlardan hafifletilmez ve onlara bakılmaz.

Diyanet Vakfı
O zulmedenler azabı gördüklerinde, artık onlardan azap hafifletilmez, onlara mühlet de verilmez.

Kurtubi Tefsiri
O zâlimler, azâbı görünce, azapları hafifletilmeyeceği gibi, onlara mühlet de verilmeyecektir.

“O zâlimler” şirk koşanlar

“azâbı”, cehennem azabını oraya girmek suretiyle

“görünce azapları hafifletilmeyeceği gibi, onlara mühlet de verilmeyecektir” süre tanınmayacaktır. Çünkü onların orada tevbe etmeleri sözkonusu olmayacaktır.

Her ümmetten bir şahit gönderdiğimiz gün, artık inkâr edenlere izin verilmez ve onlar özürleri kabul olunmazlar.

Diyanet Vakfı
Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık ne kafir olanlara (özür dilemelerine) izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir.

Kurtubi Tefsiri
O günü hatırla ki, her ümmetten birer şahit göndereceğiz. Sonra o kâfirlere İzin de verilmeyecek, onlardan razı etmeleri de istenmeyecek.

“O günü hatırla ki, her ümmetten birer şahit göndereceğiz” âyeti, yüce Allah’ın:

“Her ümmetten birer şahit getireceğimiz zaman halleri nice olur” (en-Nisa, 4/41) âyetine benzemektedir. Daha Önce (buna dair açıklamalar.) geçmiş bulunmaktadır.

“Sonra o kâfirlere izin de verilmiyecek” yani, özür dilemek ve söz söylemek için onlara izin verilmeyecektir. Bu da yüce Allah’ın:

“Onlara izin de verilmeyecek ki, özür dilesinler” (el-Mürselât, 77/36) âyetine benzemektedir. Bunlar ise, el-Hicr Sûresi’nin baş taraflarında geçtiği üzere -ve ileride de geleceği gibi- kâfirlerin üzerine cehennemin kapatılacağı vakit olacaktır.

“Onlardan razı etmeleri de istenmeyecek.” Yani, Rabblerini razı etmekle yükümlü tutulmayacaklardır. Çünkü ahi ret, yükümlülüklerin söz konusu olacağı bir yurt değildir. Dünyaya gelip tevbe etmelerine de izin verilmeyecek,

Razı etmelerinin istenmesi” asıl itibariyle; İçinden olumsuz hisler beslemek” anlamındadır. İşte, içinden geçirdiği bu olumsuz duyguları ona açıkça söyleyecek olursa, o takdirde; Ona sitem etti” denilir Kendisine sitem olunan kişi, sitem edeni sevindirecek bir tutum takınırsa, o takdirde; Razı etmiş” olur. Bu kökten isim; şeklinde gelir ki, bu da kendisine sitem edilen kişinin, sitem edeni razı edecek bir hale gelmesi demektir. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır. Şair en-Nâbiğa şöyle demektedir:

“Eğer ben zulme uğramış isem, senin zulmettiğin bir kulum.

Ve eğer sen razı etmesi istenen bir kimse isen, zaten senin gibi birisi razı eder,”

Allah’ın nimetini bilirler, sonra onu inkâr ederler. Onların çoğu inkârcılardır.

Diyanet Vakfı
Onlar Allahın nimetini bilirler (itiraf ederler). Sonra da onu inkar ederler. Onların çoğu kafirdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, Allah’ın nimetini itiraf ederler. Sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfir kimselerdir.

“Onlar Allah’ın nimetini itiraf ederler.” es-Süddî der ki: Bu nimetle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastetmektedir. Yani onlar, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın nübüvvetini bilmektedirler.

“Sonra da onu inkâr ederler” yalanlarlar, Mücâhid der ki: Yüce Allah bununla, bu sûrede kendilerine karşı sayıp döktüğü nimetleri kastetmektedir. Yani onlar, bu nimetlerin Allah’tan geldiğini bilip durmaktadırlar. Ancak, “biz bunları atalarımızdan miras aldık” sözleriyle bu nimetleri bile bile inkâr ederler. Benzeri bir açıklamayı Katade de yapmıştır.

Avn b. Abdullah der ki: Bu, kişinin filan olmasaydı şu olacaktı. Filan olmasaydı, başıma bu gelmezdi, demesidir. Halbuki onlar, fayda ve zararın yalnız Allah’tan geldiğini de bilmektedirler

el-Kelbî de der ki: Bunun anların şudur: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara, bütün bu nimetleri bildirip tanıtınca, onlar da bunları kabul edip itiraf ettiler ve: Evet, bunların hepsi Allah’ın nimetlerindendir. Fakat, ilahlarımızın şefaati ile, deyiverdiler.

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar, Allah’ın nimetleri İçerisinde yüzer dururlar ve nimetleri tanırlar. Fakat, onlara karşı gereken şükrü terk etmek suretiyle bu nimetleri inkar ederler.

Altıncı bir anlama gelme ihtimali de vardır: Onlar, bu nimetleri darlık zamanlarında itiraf ederler, rahat ve bolluk zamanlarında inkâr ederler.

Yedinci bir İhtimal: Onlar, sözleriyle bu nimetleri itiraf ve kabul ederler, fiilleriyle inkâr ederler.

Sekizinci bir İhtimal: Onlar, kalpleriyle bu nimetleri itiraf etmekle birlikte, dilleriyle inkâr ederler. Bunun bir benzeri de, yüce Allah’ın:

“Kalpleri onlara inandığı kaide… onları inkâr ettiler” (en-Neml, 27/14) âyetidir.

“Onların çoğu” az önce de geçtiği üzere, tamamı,

“kâfir kimselerdir.”

Yüz çevirirlerse, artık sana düşen apaçık tebliğden başkası değildir.

Diyanet Vakfı
(Ey Resulüm!) Yine de yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak açık bir tebliğden ibarettir.

Kurtubi Tefsiri
Eğer yüzçevirirlerse, sana düşen ancak açıkça tebliğden ibarettir.

“Eğer” dikkatle düşünmekten, istidlal etmekten ve îman etmekten

“yüz çevirirlerse, sana düşen… ancak tebliğden ibarettir.” Yani, sana tebliğde bulunmaktan başka birşey düşmez. Hidâyete iletmek ise Bize aittir

Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler yaptı. Dağlarda sizin için barınaklar yaptı. Sizi sıcaktan koruyan giysiler ve sizi savaşınızda koruyan giysiler yaptı. İşte böylece nimetini üzerinize tamamlıyor, umulur ki teslim olursunuz.

Diyanet Vakfı
Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler yaptı. Dağlarda da sizin için barınaklar yarattı. Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşta sizi koruyacak zırhlar yarattı. İşte böylece Allah, müslüman olmanız için üzerinize nimetini tamamlıyor.

Kurtubi Tefsiri
Allah, yarattığı şeylerden, sizin için gölgeler yaydı. Dağlarda sığınıp barınacağınız yerler yarattı. Sizi, sıcaktan koruyacak elbiseler ve kendi kuvvetinizden koruyacak zırhlar bağışladı. İşte O, teslimiyetle itaat edesiniz diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamıştır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1. Yarattığı Şeylerden Gölgeler:

Yüce Allah’ın:

“Gölgeler”, kendisi ile gölge yapılan ev, ağaç ve bu kabilden hertürlü şeye denilir.

“Yarattığı şeylerden” âyeti, gölge yapan herbir şeyi kapsar.

2. Sığınak ve Barınaklar:

Yüce Allah’ın: “(………): Sığınıp barınacağınız yerler” âyeti, OTyin çoğuludur. Yağmur, rüzgar ve buna benzer başka şeylere karşı koruyucu olan yer demektir Burada dağlardaki mağaralar kastedilmektedir. Şanı yüce Allah, bu’mağaraları, insanların sığınabilmelerine hazır olarak yaratmıştır. Onlar, bu mağaralara sığınır, onlarla korunur ve içlerine girerek diğer yaratıklardan ayrı ve uzak kalabilirler.

Sahih’te yer alan rivâyete göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), ilk dönemlerde Hira dağında ibadete çekilir ve orada günlerce kalırdı,, Buhârî, Beytu’l-Vahy 2; Müslim, îman 73…

Buhârî’nin Sahih’inde şöyle denilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Mekke’den hicret etmek üzere ve kavminden kaçarak dinini kurtarmak maksadıyla arkadaşı Ebû Bekir ile birlikte çıktı. Nihayet her ikisi de Sevr dağındaki bir mağaraya vardılar. Orada üç gece saklı kaldılar. Mağarada yanlarında henüz genç bir delikanlı olan Ebû Bekir’in oğlu Abdullah da kalıyordu. Abdullah, anlayış kabiliyeti yüksek ve becerikli birisi idi. Sabahın karanlığı darılmadan, seher vakti yanlarından ayrılır, Mekke’de geceyi geçirmiş gibi Kureyşliler ile birlikle sabahı ederdi, Hazret-i Peygamber ile, Hazret-i Ebû Bekir’e, tuzak mahiyetinde her ne işitirse, onu iyice beller ve karanlık bastı mı, buna dair haberi onlara ulaştırırdı. Hazret-i Ebû Bekir’in azadlısı, Âmir b. Füheyre de, (o civarda) bol sütlü sağmal koyun sürüsü otlatır ve akşamdan bir müddet geçtiğinde, sürüyü Resûlüllah ile Hazret-i Ebû Bekir’in yanına getirirdi. Onlar da sağıp taze süt içerek sükûnet içerisinde gecelerlerdi. O süt, kendi sağmallarının sütü idi- İçine kızgın taş konularak ısıtılıyordu. Nihayet, gecenin sonunda, Amir b. Füheyre, sağmal koyunlara yine seslenir ve tekrar otlatmaya götürürdü. Amir aynı İşi, orada kaldıkları sürece bütün geceler boyu yaptı… Bu hadisi, tek başına Buhârî rivâyet etmiştir. Buhârî, Menâkibu’l-Ensâr 45. Libâs 16.

3. Sıcağa Karşı ve Savaşta Koruyucu Elbiseler:

Yüce Allah’ın:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” âyeti ile kastedilenler, giyilen” gömleklerdir. “(…….): (Mealde); elbiselerdin [ekili; ‘dır.

“Kendi kuvvetinizden koruyacak zırhlar” âyetinde ise, (aynı lâfız ile.) Savaşta insanları koruyan zırhları kastetmektedir, Ka’b b. Züheyr’in şu beyiti de bu anlamdadır:

“Burunları yüksek (şerefli ve aziz) kimselerdir ve kahramandır onlar.

Savaşlarda onların giyindikleri, Davud’un dokuduğu zırhlardır.”

4. Bu Âyet-i Kerîmede, Dağlardaki Mağaralardan ve Sıcağa Karşı Koruyucu Elbiselerden Söz Edilmesinin Hikmeti:

Bir kimse kalkıp: yüce Allah:

“Dağlarda sığınıp barınacağınız yerler yarattı” diye buyurmakta, fakat düzlük ovalardan söz etmemektedir. Yine yüce Allah:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” diye buyurduğu halde, soğuk gözetmemektedir, diyecek olursa, ona şu şekilde cevap verilir;

Arapların etrafı dağlık idi. Onların çevrelerinde düz ovalar yoktu. Onların yaşadıkları iklim sıcaktı, soğuk değildi. Bu bakımdan yüce Allah, onlara, kendilerine has birtakım nimetleri zikretti. Nitekim, az önce geçtiği üzere, onlara, özel olarak yün ve başka şeyleri verdiği halde -bunlardan sözetmekle birlikte- pamuktan, ketenden ve kardan söz etmemiştir. Çünkü bunlar, onların ülkelerinde bulunan şeyler değildi. Atâ el-Horasanî ve başkaları da bu anlamda açıklamalarda bulunmuşlardır. Yine, bunlardan birisinin sözkonusu edilmesi, diğerine de delâlet eder- Şairin şu beyitleri bu türdendir:

“Hayır isteyerek bir yere gitmek istediğimde

Bilemiyorum o ikisinden hangisi gelip beni bulacak?

Benim aradığım bir hayra doğru mu gidiyorum,

Yoksa kendisinin beni aradığı bir şerre doğru mu?”

5. Düşmanla Savaş ve Cihad için Araç ve Gereç Edinmek:

İlim adamları derler ki; Yüce Allah’ın:

“Ve İçendi kuvvetinizden koruyacak zırhlar” âyeti, kulların, düşmanlarına karşı Savaşta yararlanmak üzere cihad araçları edinmelerine delildir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da, yaralanmaya karşı korunmak üzere -şehâdeti istiyor olmakla birlikte- zırh giyinmişti. Kulun kendisini ölüm tehlikelerine ve mızrak yaralarına, kılıç darbelerine maruz bırakarak, teslim ederek şehâdete talib olmak hakkı yoktur. Ancak, Savaş elbiselerini de düşmanına karşı Savaşında kendisine güç unsuru olmak üzere giyinir ve yüce Allah’ın sözü en üstün olsun diye, çarpışır. Bundan sonra da Allah, dilediğini yapar.

6. Allah’ın, Nimetlerini Tamamlaması:

“İşte O, teslimiyetle İtaat edesiniz diye, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamıştır.” İbn Muhaysın ile Humeyd, yüce Allah’ın:

“O… tamamlamıştır” anlamındaki âyeti, iki ‘te’ ile; şeklinde ve; kelimesini de fail olarak ref ile okumuştur Buna göre âyet: Onun nimeti… tanının olımışnır, demek olur. Diğerleri ise, “ye” harfini ötreli olarak okumuşlardır ki, nimetleri tamamlayan Allah’tır, anlamını verir.

“Teslimiyet… edesiniz” kelimesini İbn Abbâs ve İkrime, “te” lie “lâm” harflerini üstün okumuşlardır. Yaralardan salim olasınız, kurtulasınız demek olur. Ancak, bu kıraatin senedi hayıftır. Bunu, Abbâd b. el-Avvam, Hanzala’dan, o, Şehr’den, o da İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Diğerleri ise, “te” harfini ötreli olarak okumuşlardır. Bu da, Allah’ın nimetlerine şükür olmak üzere, O’nu bilip tanımaya ve O’na itaate teslimiyet gösterip İtaatle boyun eğesiniz diye, demektir. Ebû Ubeyd der ki: Tercih edilen, genelin kıraatidir. Çünkü, yüce Allah’ın bize nimet olarak ihsan ettiği İslâm, yaralardan selâmete erişmek (kurtulmak) nimetinden daha üstün, daha faziletlidir.

Allah, evlerinizden sizin için sükûnet yaptı. Hayvanların derilerinden, göç gününüzde ve konaklama gününüzde hafifçe taşıdığınız evler yaptı. Yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından eşya ve geçimlik kıldı.

Diyanet Vakfı
Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve sükun yeri yaptı ve sizin için davar derilerinden gerek göç gününüzde, gerekse konaklama gününüzde, kolayca taşıyacağınız evler; yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar (faydalanacağınız) bir ev eşyası ve bir ticaret malı meydana getirdi.

Kurtubi Tefsiri
Allah, evlerinizi size huzur bulacağınız meskenler kıldı. Size, davar derilerinden, gerek göçtüğünüz günde ve gerek konduğunuz günde hafifçe taşıyacağınız evler ve yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından bir süreye kadar giyecek, döşenecek ve ticareti yapılacak bir meta verdi.

Bu âyete dair açıklamalarımızı, dokuz Merhum müfessir başlıkların on olduğunu söylemekle beraber beşinci başhftı zikretıııe-/Ilıntı başlığa geçmektedir. Kendisinin “iiltlficı bnşlık…” diye verdiği sıralar t;ınt- başlık halinde sunacağız

1. Mesken Nimeti:

Yüce Allah’ın:

“Allah evlerinizi size… kıldı” âyeti, size bunları yaptı, demektir. Üzerinde olup seni gölgelendiren herşeye, tavan ve sema, seni üzerinde taşıyan her şeye arz, seni dört tarafından örten herşeye duvar denilir. İşte bunların hepsi, düzenli bir şekilde biraraya gelip bitişecek olursa, meydana gelen mekâna da “beyt; ev” denilir.

Bu âyet-i kerimede yüce Allah, evleri insanlar üzerindeki nimetler saymaktadır. Yüce Allah, öncelikle şehirlerde yapılan evleri sözkonusu etmektedir. Bunlar uzun süre ikamet etmek üzere yapılırlar. Yüce Allah’ın:

“Mesken” âyeti, sizin, içlerinde sakin olup yerleşeceğiniz, azalarınızın hareketlerinin yavaşlayıp rahatlayacağı yer demektir. Bazen, azalar meskenin içinde hareket eder, başka bir yerde sakin olabilir. Ancak burada ifade çoğunlukla görülen duruma göre dile getirilmiştir. Yüce Allah’ın bunu, nimetler içerisinde sayması şundan dolayıdır. O. eğer dilemiş olsaydı, insanı tıpkı yörüngelerinde hareket eden yıldızlar gibi, devamlı hareket eden, çalkalanan bir varlık haline geçirebilirdi. Ve o durumda insan da hiç şüphesiz Allah’ın irade ettiği gibi ve yarattığı gibi olurdu. Eğer yüce Allah insanı yer gibi hareketsiz yaratmış olsaydı, yine O’nun yaradığı ve irade ettiği gibi olacaktı. Ama O, insanı her iki şekilde de tasarrufta bulunup iki hal arasında durumu değişip duran bir varlık olarak yarattı ve davranış ve hareketlerinin bir keyfiyeti ve bir mekânı oldu.

Huzur bulmak, mesken edinmek, tekile de çoğula da sıfat olabilen bir mastardır.

Daha sonra yüce Allah, taşınabilen ve yolculuk hallerinde kullanılan meskenleri sözkonusu etmektedir ki, bu da bir sonraki başlığın konusudur.

2. Taşınabilir Meskenler:

Yüce Allah:

“Size, davar derilerinden gerek göçtüğünüz günde ve gerek konduğunuz günde hafifçe taşıyacağınız evler… verdi” âyetinde sözü geçen, “hafifçe taşınacak evler” derilerden ve benzerlerinden yapılan evler ile yolculuk sırasında taşımanız kolay olan çadır ve oraklar demektir

Göçmek” kelimesi, ol aramak kastıyla çölde yol almak, bir yerden başka yere geçmek demektir, Antere’nin şu beyitînde bu anlamda kullanılmıştır:

Kendilerinden ayrılmayı beklediğim kimseler göçüp gittiler.

Onların ayrılıklarını alaca karga Haber verdi.

Bu kelime aynı zamanda, deve üzerindeki hevdec anlamına da gelir. Şair der ki:

“Söyle bana şu göç edenler seni üzdü mü, ayrıldıklarında,

Ve kargalar, ayrılığın yaklaştığını hızlı uçuşlarıyla haber verdiğinde.”

Bu kelime, “ayn” harfi hem sakin, hem üstün ile okunmuştur. “Saç” demek olan; kelimesinin aynı zamanda, şeklinde de kullanılması gibi.

Şöyle denilmiştir: Bu kelimenin, hem derilerden, hem kıtlardan, hem yünlerden yapılmış evleri (çadırları) umumî olarak kapsama ihtimali de vardır. Çünkü bu unsurlar da deridendir. Zira bunların hepsi derilerde sabit bulunurlar. İbn Selâm bu kanaattedir. Güzel bir ihtimaldir.

Yüce Allah’ın:

“Yünlerinden” anlamındaki âyet ile yeni bir cümle başlamaktadır. Giyecek, döşenecek… yarattı” diye buyurulmuş gibidir ki, bununla giyilecek elbiseler, yere serilen sergiler ve benzeri şeyler kastedilmektedir. Şair der ki:

“O, hevdeçlerde bulunanlar, sem üzdü mü?

Güzel giyecek ve yaygılar ile ayrıldıkları gün.”

Burada yüce Allah’ın:

“Davar derilerinden” âyeti ile, önce açıkladığımız şekilde, sadece derilerden yapılma evleri kastetme ihtimali de vardır. O takdirde yüce Allah’ın;

“Yünlerinden” âyeti, “davar derilerinden” âyetine atıf olur. Yani, yine sizlere, yünlerinden evler… yarattı, verdi demek olur.

İbnü’l-A’rabî der ki: Bu, o bölgelerde yaygın bir durumdur Bizim topraklarımız bu meskenlerden oldukça uzak kalınmıştır O bakımdan, bizim buralarda çadırlar ancak keten ve yünden yapılmaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in deriden bir çadırı vardı. Taif derisinden yapılanlar ise, en pahalı ve yapım itibariyle en üstün, dış görünüşü de en güzel olanları idi. Hazret-i Peygamber bunu lüks görmemiş, böyle bir çadırı İsraf kabul etmemişti. Çünkü bu, şanı yüce Allah’ın, ihsan etmiş olduğunu belirterek, lütfunu hatırlattığı ve kendisinden yararlanmaya izin verdiği ine talar diındır. Bunun, gerek içinde barınmak, gerekse gölgelenmek hususundaki çeşitli menfaatleri açıkça ortada olup insanın bunlara muhtaç olmaması mümkün değildir. Cereyan eden garip olaylardan birisi de şudur: Ben, muhaddislerden birisiyle, zahidlik taslayan ganilerden birisinin ziyaretine gittim. Ketenden yapılmış bir çadır içerisinde iken yanına girdik, Benim muhaddis arkadaşım, misafir olarak onu kendi evine götürme teklifinde bulundu ve şöyle dedi: Burası çok sıcak olan bir yerdir. Ev senin için daha rahattır ve benim de senin adına gönlümü daha bir hoş eder. Zahid geçinen kişi şu cevabı verdi: Bu bize hakir görünse bile, aslında bu bile bize fazladır. Ben ona şöyle dedim: Hayır, durum zannettiğin gibi değildir. Çünkü, zahidlerin önderi Allah Rasulü’nün bile Taif derisinden bir cadın vardı. O, bu çadırı ile birlikte yolculuğa çıkar ve onda gölgelenirdi. Adam, şaşırıp kaldı ve cevap vermekten acze düştüğünü görünce, onu arkadaşımla başbaşa bırakarak yanından çıkıp gittim.

3, Davarların Yünlerinden, Tüylerinden, Kıllarından ve Diğer Azalarından Yararlanmak;

“Ve yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından bir süreye kadar… bir meta verdi” âyeti ile yüce Allah, koyunların yünleri, develerin tüyleri, keçilerin kılları ile yararlanmaya izin vermektedir. Tıpkı bunlardan daha önemli şeylerden yararlanmaya izin verdiği gibi. Bu da bunları boğazlayarak etlerini yemek suretiyle yararlanmaktır. Yüce Allah, burada pamuk ve keteni söz konusu etmemektedir. Çünkü bunlar, bu âyetlerle (ilk) muhatap olan Arap topraklarında bulunmamaktaydı. Yüce Allah da üzerlerine ihsan etmiş olduğu nimetleri sayıp dökmektedir Onlar, kavrayabilecekleri ve bilip tanıdıkları hususlarla muhatap alınmışlardır. Bunların yerlerini tutan ve bunlar gibi iş gören şeyler de kullanım ve nimet bakımından bunlar gibi değerlendirilmelidir. Bu âyet, şanı yüce Allah’ın:

“Ve gökten, içinde dolu bulunan bazı dağlardan, (dolu) indirir” (en-Nûr, 24/43) âyetine benzemektedir, yüce Allah, onlara bu hitabında “dolu” dan sözetmektedir Çünkü onlar, dolunun yağışını bilirlerdi. Ve bu onlarda çokça görülürdü. Ancak, kardan söz edilmemektedir. Çünkü, ülkelerinde kar görülmüyordu. Halbuki, nicelik ve menfeati itibariyle kar da dolu gibidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da, temizleyicilik konusunda, kar’ı ve dolu’yu birlikte sözkonusu ederek şöyle buyurmuştur: “Allah’ım beni, (günahlarımı) su ile, karla ve dolu ile yıka.” Müslim, Mesâcid H7, Ebû Dâvûd, Salflt 121; Nesâî, Tahare 4s, İftitah 15; İbn Mâce, İk:ı- ,v.otınl4r 1 nArİnıî l;ı1:V M- Müsned. II. 2M. 494.

İbn Abbâs der ki; Kar, semadan İnen beyaz bir şeydir, ama ben onu hiç görmedim.

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah’ın, pamuk ve keteni anmayışı, ancak rahat ve lüksten yüzçevirmek dolayısıyla olmuştur. Zira, Allah’ın salih kullarının giyecekleri yünden ibarettir. Ancak, bu tartışılır bir kanaattir. Çünkü, yüce Allah:

“Ey Âdemoğulları, size avret yerlerinizi Örtecek bir libas ile, giyinip süsleneceğiniz bir elbise indirdik” (el-A’raf, 7/56) diye buyurmaktadır. Nitekim buna dair açıklamalar, A’raf Sûresi’nde (anılan âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Bu sûrede ise yüce Allah:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler…” (81. âyet) diye buyurmakta ve “elbiseler” kelimesinde pamuk ile ketene işaret etmektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Giyecek, döşenecek…” ile ilgili olarak el-Halü şöyle demektedir:

Yani, bir birine ektenmiş, katılmış meta demektir. Bu da; Çoğaldı” kökünden gelmektedir. Şair der ki:

“Birbirine geçmiş hurma salkımı gibi pek çok ve oldukça siyah,

Sırtın(m) sağını da solunu da süsleyen bir saç…”

İbn Abbâs bu kelimenin, elbise anlamına geldiğini söylemiştir ki, az önce geçmiş bulunmaktadır.

Bu âyet-i kerîme yün, tüy ve kıllardan her durumda yararlanmanın câiz olduğunu ihtiva etmektedir. Bundan dolayıdır ki, bizim (mezhebimize mensup Maliki) ilim adamlarımız şöyle demişlerdir: Meytenin yünü ve kılları tahirdir. Her durumda ondan faydalanmak caizdir. Ona pislik bulaşmış olma ihtimali dolayısıyla da yıkanır. Ummu Seleme de. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan bunu böylece rivâyet etmiştir, Buna göre Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Tabaklandığı takdirde, meytenin derisinde, yıkandığı takdirde de yün ve kıllarında (kullanmak açısından) bir beis kalmaz,” Aynı anlamda ve çok az lâfız farkıyla: Dârakutni, V 47. Derinin tabaklanmaklı hükmünü ihtivâ eden hadislerin yerleri için bk. el-Mu’cemu’l-Mufehres li Elfâzi’l- Çünkü bunlar, ölümün sirayet etmediği şeylerdendir. Bu kılların, eti yenilen hayvanlardan olması ile eti yenilmeyen canlıların kılı olması arasında fark yoktur, insanın kılı, domuz kılı gibi. Bütün bunlar tahirdir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Ancak, o bizden daha ileriye giderek şöyle demektedir: Boynuz, diş ve kemik de saç ve kıl hükmündedir. Çünkü bütün bunlarda ruh yoktur. Dolayısıyla hayvanın ölümünden ötürü bunlar necis olmazlar.

Hasan-ı Basrî, Leys b. Sa’d ve el-Evzaî de şöyle demektedirler: Bütün kıllar necis olmakla birlikte, yıkanmakla tabir olurlar.

Şâfiî’den ise bu konuda üç rivâyet vardır: Birincisine göre saçlar (kıllar) yün, tüy tahirdir, Ölümle necis olmazlar. İkincisine göre necis olurlar, üçüncüsüne göre ise, Âdemoğlunun saçı ile başkalarınınki arasında fark vardır. Âdemoğlunun saçı tahirdir, diğerleri ise necistir.

Bizim delilimiz, yüce Allah’ın:

“Yünlerinden” âyetindeki umumî ifadedir. Şanı yüce Allah, bunlardan yararlanma nimetini hatırlatarak. bize minnet etmekte ve meytenin kıl ve tüylerini, şer’î usule göre kesilmiş olandan ayrı mütalaa ederek tahsis etmemektedir. O halde bu âyet, -bunu engelleyecek bir delil ortaya konulmadıkça- umumîdir, Diğer taraftan aslolanın, bunların ölümden önce tahir oldukları hususunda icmâ’ vardır. Ölüm dolayısıyla bunların necasete dönüştüklerini iddia eden kimselerin bu konuda delil getirmeleri gerekir. Yüce Allah’ın:

“Meyte (leş)… size haram kılındı” (el-Mâide, 5/3.) âyeti vardır. Ve bu da onların tümünü ifade eden bir tabirdir, denilecek olursa, biz şöyle cevap veririz: Sözünü ettiğimiz âyetle bu umumu tahsis ederiz. Çünkü, ….. sözkonusu edilmek suretiyle, bu konuda açık bir nas bulunmaktadır. Sizin delil diye ileri sürdüğünüz âyet-i kerimede ise, bundan açıkça söz edilmediğine göre, bizim delilimizin kabulü öncelikle söz konusudur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bağdat’ta, Şâfiî mezhebinin önder ilim adamı Şeyh İmâm Ebû İshak, kılın yaratılış itibari ile hayvana bitişik bir parçası olduğunu esas almaktadır. Çünkü bu kıl ve tüy, hayvanın gelişmesiyle gelişir ve diğer bölümleri gibi ölümü ile necis olur.

Ona, şöylece cevap verilmiştir: Gelişip büyüme, hayat taşımanın delili değildir. Çünkü bitki de gelişir ve büyür, fakat o hayatta bir varlık olarak kabul edilmez. Onlar, bu görüşlerine, hayvanın üzerinde onunla birlikte bulunan şeyin gelişmesini esas alacak olurlarsa, biz de, hayat olmadığına delil olan duyarsızlığın delil olduğu, hayattan ayrı oluşu esas kabul ederiz. Hanefilerin sözünü ettikleri kemik, diş ve boynuzun, kıla benzediğine gelince; mezhebimizde meşhur olan görüş, bunların da et gibi necis olacaklarıdır.

Bununla birlikte, İbn Vehb, Ebû Hanîfe ile aynı görüşü ifade etmiştir.

Bizim mezhebimizde üçüncü bir görüş daha vardır: Boynuzların uçları ve tırnaklar, acaba bunların kökleri gibi mi kabul edilir, yoksa kılları gibi mi? Bu konuda mezhebimizde iki görüş vardır. Aynı şekilde kıla benzeyen kuş tüyleri sac hükmünde, kemiğe yakın olanın hükmü de kemik hükmündedir. Bizim delilimi?: ise,. Hazret-i Peygamberin; “Meytenin hiçbir şeyinden yararlanmayınız” Bu manada olmak üzere: Ebû Dâvûd, Libâs 39: Tirmizî, Libas 7; Nesâî, Fera’ > İbn, -a ıtMt ?ı-,- jwy;sjW. TV. HİCL 3U. hadisidir. Bu, meyte hakkında ve onun bütün cüzlerine dair umumî bir hükümdür. Bundan hakkında delil bulunan şeyler istisna edilir. Bu istisnanın kat’i delillerinden birisi de, yüce Allah’ın:

“Dedi ki: Çürümüş haldeki kemikleri kim diriltecek?”(Yasin, 36/78) âyetidir. Bir başka yerde de yüce Allah:

“Kemiklere de bak. Onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz” (el-Bakara 2/259) ile;

“Kemiğe de et giydirdik” (el-Mü’minun, 23/14) ve

“Çürümüş, dağılmış kemikler olduktan sonra mı…” (en-Nâziât, 79/11) diye buyurmaktadır. O halde, aslolan kemiklerdir. Ruh ve hayat, tıpkı et ve deride olduğu gibi, kemiklerde de vardır. Abdullah b. Ukeym yoluyla gelen hadisle de şöyle buyurulmaktadır: “Meytenin, postundan, da sinirlerinden de yararlanmayınız. Bir önceki notrn gösterilen kaynaklar

Sahihte, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in, Hazret-i Meymune’ye ait olan koyun hakkında: “Neden onun postundan yararlanmadınız” demesi üzerine onlar: Ey Allah’ın Rasulü, o bir meytedir (leş) deyince: Hazret-i Peygamber de: “Sadece onun yenilmesi haram kılınmıştır” diye cevap verdi. Buhâri, Buyû’ 101: Müslim, Hryz 100, 102, Ebû Dâvûd, Libas 37; Tirmizî, Libas 7; Nesâî, Fera’ 5. Kemik yenilmez denilecek olursa, biz de şöyle deriz:

Hayır, kemik yenilir. Özellikle süt emmekte olan devenin, oğlağın ve kuşların kemikleri yenilebilir. Büyüklerinin kemikleri, közde kızartılarak yenilir. Bundan önce zikrettiğimiz âyettir, kemikle hayatın bulunduğuna delildir. Hayat sebebiyle temiz olan ve yenilip kullanılması da boğazlanmak suretiyle mübah olan bir şey ise, ölüm dolayısıyla necis olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4. Davarların Derileri:

Yüce Allah’ın:

“Davar derilerinden.,.” âyeti, canlı ve ölü deriler hakkında umumîdir. O bakımdan, tabaklanmayacak olsa dahi, meytenin (leşin) deri (ve postuîndan yararlanmak caizdir. İbn Şihab ez-Zührî ve el-Leys b. Sa’d da böyle demiştir, Tahavî de şöyle demektedir: Biz, fukahâdan herhangi bir kimsenin -el-Leys müstesna- tabaklanmadan önce, meytenin postunun satılmasının câiz görüldüğünü söyleyen kimseden nakledilmiş bir görüş bulamadık. Ebû Ömer (İbn Abdi’l-Berr) der ki: O, bu sözleriyle, tabiinden sonra gelen, İslâm yurdunun belli başlı bölgelerindeki lelva İmâmı fukahayı kastetmektedir. İbn Şîhab’a nisbet edilen görüş, ondan sahih olarak nakledilmiştir. Ancak bu, ilim adamlarının çoğunluğunun kabul etmediği bir görüştür. Her ikisinden de (İbn Şihab ve el-Lcys’ten de) bu görüşün muhalifi kanatte /Idukları rivâyet edilmişse de birinci görüşleri daha meşhurdur.

Derim ki; Dârakutnî, Sünen’înde, Yahya b. Eyyûb’un, Yûnus ve Akîl’den, onların, ez-Zührî’den rivâyet ettikleri hadis ile’ Dârakutnî, 1,41 Bakiyye’nin, ez-Zebîdîden rivâyet ettiği hadis Dârakutnî, I, 42 , Muhammed b. Kesir el-Abdi ile Ebû Seleme el-Minkârî’nin, Süleyman b. Kesir’den, onun, ez-Zübrî’den rivâyet ettikleri hadis Dârakutnî, 1.43 ‘i zikretmektedir. Bu hadislerden sonra da: Bunlar, sahih senetlerdir, demektedir. Dârakutnî, I, 44

5. Meytenin Derisi Tabaklanmakla Takir Olur mu:

Meytenin derisi, postu, tabaklanmakla tahir olur mu, olmaz mı hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. İbn Abdilhakem, Malik’ten, bu hususta İbn Şihab’ın görüşüne benzer bir görüş nakletmektedir. İbn Huveyzimendâd, kitabında bunu yine İbn Abdülhakem’den nakletmektedir. İbn Huveyzimendad der ki; Bu, aynı zamanda ez-Zührî ve el-Leys’in de görüşüdür. Malik’in kuvvetli olan görüşü ise İbn Hakem’in naklettiği görüşüdür. Bu da tabaklamanın meytenin derisini tahir kılmamakla birlikte, kuru şeylerde ondan yararlanmayı mubah kıldığı ancak üzerinde namaz kılınamayacağı ve içinde yemek yenemeyeceği şeklindedir, İbn Kasım’ın el-Müdevvene’smde de şöyle denilmektedir: “Bir kimse tabaklanmamış meyte derisini gasb edip de bunu telef edecek olursa onun kıymetini ödemesi gerekir.” Bu görüşün Malikin görüşü olduğu da nakledilmiştir. Ebû’l-Ferec’ın naklettiğine göre ise Malik: Bir kimse başkasrna ait bir meyte derisini gasb edecek olursa ona bir şey düşmez. İsmail ise bu tabaklanmamış meyte derisinin bir mecusiye ait olması hali müstesnadır demiştir.

İbn Vehb ile İbn Abdilhakem İse Malik’den böyle bir deriyi satmanın câiz olduğu görüşünü rivâyet etmektedirler. Bu ise -sadece domuz istisnası ile-bütün meyte derileri hakkında böyledir. Çünkü tezkiyenin (şer’î kesimin) domuzda herhangi bir etkisi olmaz. Tabaklamanın herhangi bir etkisinin olmaması ise öncelikle söz konusudur.

Ebû Ömer (İbn Abdil Ber) der ki: Tezkiye edilmiş herbir hayvanın derisinin abdest ve başka maksatlar için kullanılması caizdir. Bununla birlikte Malik tabaklandıktan sonra meyte derisinden yapılmış kaptan abdest almayı mekruh görürdü. Bununla birlikte ondan farklı görüşler nakledilmiştir. Bir seferinde o: Ancak kendisi için böyle bir kabtan abdest almayı mekruh gördüğünü ve böyle bir deri üzerinde namaz kılmak ve onu satmak mekruhtur, demiştir. Bu hususta arkadaşlarından (mezhebine mensub ilim adamlarından) bir grup da ona uymuşlardır. Ancak Medineli Mâlikîlerin önemli bir çoğunluğu bunun mubah olduğu, kullanılmasının da câiz olduğu görüşündedirler. Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Herhangi bir hayvan postu tabaklanacak olursa o temiz olur,” Müslim, Hayz 105; Ebû Dâvûd, Libas 33; Nesâi, Fera’ 20, 30, 31; Dârimi, Edahi 20; Müsned, I> 219, 227…, VI. 73, 104… Hicaz ve Irak’ın fıkıh ve hadis âlimlerinin birçoğu da bu görüştedir. İbn Vehb’in tercih ettiği görüş de budur.

6. Meytenin Derisinden Yararlanmanın Câiz Olmadığına Dair Rivâyetler ve Ahmed b. Hatıbel’in Bu Doğrultudaki Kanaati:

İmâm Ahmed b. Hanbel -Allah ondan razı olsun- tabaklanacak olsa dahi meyle derisinden yararlanmanın hiçbir şekilde câiz olmadığı kanaatindedir. Çünkü ona göre derisi de eti gibidir. Ancak tabaklandıktan sonra yararlanabileceğini belirten rivâyetler onun görüşünü reddetmektedir. Ahmed b. Hanbel, Ebû Dâvûd’un rivâyet ettiği Abdullah b. Ukeynı’in hadisini delil göstermektedir. Abdullah dedi ki: Cüheyne topraklarında ben henüz genç bir delikanlı iken Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın bize mektubu okundu: “Meytenin derisinden de sinir ve damarlarından da yararlanmayın,” Bu hadisin bir diğer rivâyetinde de: “Vefatından bir ay önce” Daha önce 3 nolu başlıkta geçen buı hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. 0) Beşinci başlığın sonunda geçen bu hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. kaydı da vardır. Bunu el-Kasim bin Muhaymire Abdullah b. Ukeym’den rivâyet etmiştir. O dedi ki: Bizim bir takım hocalarımızın bize anlattıklarına göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara yazdı… Dâvûd b. Ali dedi ki: Ben Yahya b. Mâin’e bu hadis hakkında sordum, o bu hadisin zayıf” olduğunu belirterek şöyle dedi: Hiçbir kıymeti yoktur. Çünkü o: Bana hocalar anlattı, demektedir,

Ebû Ömer (ibn Abdi’l-Berr) der ki: Bu hadis sabit olsa dahi İbn Abbâs, Âişe, Seleme b. el-Muhabbik ve diğerlerinden gelen rivâyetlere muhalif olma ihtimali vardır. Çünkü İbn Ukeym’in “Meytenin derisinden… faydalanmayınız’ diye rivâyet ettiği hadisin “tabaklanmadan önce anlamında olma ihtimali vardır. Muhalif olmama ihtimali eğer varsa, biz onu bu hadislere muhali!” olarak değerlendirme imkânına sahip olmayız ve mümkün olduğunca her iki haber gereğince amel etmeye çalışmalıyız. Abdullah b. Ukeym’in rivâyet ettiği hadis her ne kadar Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın vefatından -rivâyette de belirtildiği gibi- bir ay önce varid olduğu söz konusu ise de Hazret-i Meymune’nin olayı ile İbn Abbâs’ın ondan: “Herhangi bir deri tabaklandı mı artık o tabir olur” Beşinci başlığın sonunda geçen bu hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. hadisini vefatından bir cuma önce hatta bundan da daha kısa bir süre önce işiimiş olma ihtimali vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, IV, 162-165.

7. Domuzun Derisi:

Bizce meşhur olan görüş, domuzun derisinin hadisin kapsamına girmediği ve hadisteki umumî mananın bunu kapsamadığı şeklindedir. Şâfiî mezhebine göre köpeğin durumu da böyledir. el-Evzaî ve Ebû Sevr’in kanaatine göre ise tabaklanmak ile ancak eti yenen hayvanların derileri tahir olur. Ma’n b. Îsa’nın Malik’ten rivâyet eniğine göre ona domuzun derisinin tabaklanması halinde hükmünün ne olduğu sorulmuş, o da bunu mekruh görmüştür. İbn Vaddâh der ki: Ben Suhnûn’u onda bir mahzur yoktur derken dinledim. Muhammed b. el-Hakem, Dâvûd b. el-Ali ve mezhebine mensub (Zahiri) ilim adamları da böyle demişlerdir. Çünkü Hazret-i Peygamber: “Hangi deri (ihâb) olursa olsun tabaklandı mî, o tahir olur” Beşinci başlığın sonunda geçen bu hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. diye buyurmuştur. Ebû Ömer (İbn Abdi’l-Berr) der ki: Hazret-i Peygamber bu sözleri ile kendilerinden yararlanılmaya alışılmış ve genel olarak derileri kastetmiş olma ihtimali vardır. Domuz bu anlam çerçevesinde değildir. Çünkü domuzun derisinden yararlanmak alışılmış bir şey değildir. Zira tezkiye (şer’i kesim) nin onda bir etkisi olmuyor. Bir başka delil en-Nadr b. Şumey’in söylediği şu sözlerdir: “İhâb” inek, koyun ve deve derisine denilir. Bunun dışında kaîanlara ise “cîld” denilir, “İhâb” denilmez.

Derim ki: Aynı şekilde köpeğin derisi ile eti yenmeyen diğer hayvanların derilerinden yararlanmak alışılagelmiş birşey değildir. O bakımdan bunlar tabaklanmakla temiz olmazlar. Hazret-i Peygamber de şöyle buyurmuştur; “Yırtıcı hayvanlardan parçalayıcı azı dişi olan hayvanın yenilmesi haramdır” Buhâri, Zebaih 29; Müslim, Sayd 3; Ebû Dâvûd, Erime 32; Nesâî, Sayd 28; İbn Mâce. Sayd 13: Muvatta’leyhisselâmallallahü aleyhi ve sellemd 13. 14: Müsned, II, 36, 418.

O halde, tıpkı domuzun tezkiyesi seri kesim sayılmadığı gibi, bu gibi hayvanların da tezkiye edilmesi, şer’i kesim sayılmaz. Nesâî de, el-Mikdam b. Madikerib’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ipeği, altını ve parsların postlarının serilerek üzerlerine oturulmasını yasaklamıştır. Nesâî, Fera 7; Müsned, IV, 132.

8. Meytenin Derisini Temizleyen Tabaklamanın Mahiyeti:

Fukaha meytenin derisini tahir kılan tabaklamanın mahiyetinin ne olduğu hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Mâlikî mezhebine mensub ilim adamları -ki, mezhebinin meşhur görüşüdür- şöyle demişlerdir: Tuz yahut selem ağacı yaprağı yahut şap veya bundan başka, deriyi tabaklamaya yarayan her ne ile deri tabaklanırsa tabaklansın o deriden yararlanmak caizdir.

Ebû Hanîfe ile arkadaşlarının böyle dediği gibi, Dâvûd (b. Ali ez-Zahiri)nin görüşü de budur.

Şâfiînin bu meselede iki görüşü vardır. Birinci görüşü nakledilen görüş ile aynıdır. Diğerine göre ise ancak şap ve selem ağacı yaprağı ile tabaklama deriyi tahir kılar. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde alışılagelmiş tabaklama şekli bu idi. el-Hattâbî de -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya- en-Nesâî’nin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in hanımı Meymune yolu ile gelen hadisi buna göre açıklamıştır- Bu hadise göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Kureyş’e mensub bir takım adamların âdeta bir at kadar olan koyunlarını çekerlerken yanlarından geçmiş ve onlara: “Keşke bunun postunu alsanız” deyince, onlar: Bu bir meytedir, diye cevap verince, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bunu su ve selem ağacı yaprağı temizler” diye buyurdu. Ebû Dâvûd, Libâs 38; Nesâî. FenT 5; Müsned, VI, 334,

9. Ev Eşyası ve Benzerleri:

Yüce Allah’ın: “(……….): Döşenecek…” âyetindeki “esâs” ev eşyası demektir. Bunun tekili de; (…….) şeklinde gelir. Ebû Zeyd el-Ensarî’nin görüşü budur. el-Umevî ise şöyle demektedir: Esâs, ev eşyasıdır. Bunun çoğulu; ile, şeklinde gelir. Başkaları ise şöyle demektedir: Bütün mal çeşitlerine el-Esâs denilir. Bunun kendi lâfzından tekili yoktur. el-Halil de şöyle demektedir; Bu kelime, aslından eşyanın çokluktan dolayı ve çoğalıncaya kadar birbiri üstüne toplanması anlamındadır Çok saç anlamındaki; ifadesi de buradan gelmektedir. Bir kimsenin saçları çoğalıp birbirine sarılacak olursa; denilir, Nitekim İmruu’l-Kays da şöyle demiştir:

“Birbirine geçmiş hurma salkımı gibi pek çok ve oldukça siyah.

Sırtın(ın) sağını da, solunu da süsleyen bir saç…”

Esâs’ın, giyilen ve yaygı olarak kullanılan eşyalar olduğu da söylenmiştir, Esâs edindim” demektir. İbn Abbâs (radıyallahü anh)’den rivâyete göre bu kelime mal anlamındadır.

“Bir süre” ile ilgili açıklamalar, bundan önce (el-Bakara, 2/36. âyet, 6, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Burada bu kelime, -her insan hakkında kendi durumuna göre- muayyen olmayan bir süre demektir. Bu da kişinin ya ölümüdür yahut da “esâs” kabul edilen bu eşyayı kaybettiği, elinden yitirdiği süredir.

Şairin şu beyitinde de bu kelimenin kullanıldığını görüyoruz:

“O hevdeçlerde bulunanlar, üzdü mü seni,

Güzel giyecek ve yazgılarla ayrıldıkları gün?”

Görmediler mi gökte boyun eğdirilmiş kuşlara? Onları Allah’tan başkası tutmaz. Şüphesiz ki bunda, inanan bir kavim için ayetler vardır.

Diyanet Vakfı
Göğün boşluğunda emre boyun eğdirilmiş olarak uçuşan kuşları görmediler mi? Onları orada Allahtan başkası tutamaz. Kuşkusuz bunda inanan bir toplum için ibretler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Gök boşluğunda musahhar kılınmış kuşları görmüyorlar mı? Onları, Allah’tan başkası tutmuyor. Şüphe yok ki bunda, îman edecek bir topluluk İçin âyetler vardır.

Yüce Allah’ın:

“Gök boşluğunda musahhar kılınmış kuşları görmüyorlar mı? Onları Allah’tan başkası tutmuyor” âyetindeki; Görmüyorlar mı?” âyetini, Yahya b. Vessâb, el-A’meş, İbn Amir, Hamza ile Yakub, muhatap kipi olmak üzere; Görmüyor musunuz?” şeklinde “te1” ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd de bu okuyuşu tercih etmiştir. Diğerleri ise, durumlarını haber vermek üzere “ye” ile (“görmüyorlar mı?” şeklinde) okumuşlardır.

“Müsahhar kılınmış”, yüce Allah’ın emrine boyun eğdirilmiş demektir. Bu açıklamayı, el-Kelbî yapmıştır. Bunun, sizin menfeatleriniz için boyun eğdirilmiş, anlamında, olduğu da söylenmiştir.

“Gök boşluğunda” âyetindeki; Boşluk” serna ile arz arasındaki yere denilir. Boşluğun, semaya izafe edilmesi ise, yerden yüksek oluşundan dolayıdır.

Yüce Allah’ın:

“Müsahhar kılınmış” âyeti, bunu müsahhar kılanın, birisinin varlığına ve bu kuşlara tasarrufta bulunma imkânını veren bir tedbir edicinin bulunduğuna delildir.

“Onları” gerek kanatlarını açarken, gerek loplarken, gerekse saflar halinde uçarken,

“Allah’tan başkası tutmuyor.” Yüce Allah, bununla, bu kuşları vahdaniyetine delil görerek nasıl ibret almaları gerektiğini beyan ederek:

“Şüphe yok ki bunda” Allah’a ve O’nun peygamberlerinin getirdiklerine,

“îman edecek bir topluluk için âyetler” alâmetler, ibretler ve delâletler

“vardır” diye buyurmaktadır.

Allah, sizi annelerinizin karınlarından çıkardı. Hiçbir şey bilmiyordunuz. Size kulaklar, gözler ve kalpler verdi ki şükredesiniz.

Diyanet Vakfı
Siz, hiçbir şey bilmezken Allah, sizi analarınızın karnından çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.

Kurtubi Tefsiri
Allah sizi, analarınızın karınlarından, kendiniz hiçbir şey bilmediğiniz halde çıkardı. Size kulaklar, gözler, gönüller verdi. Şükredesiniz diye.

Yüce Allah:

“Allah sizi, analarınızın karınlarından, kendiniz hiçbir şey bilmediğiniz halde çıkardı” âyetinde, Allah’ın ihsan ettiği nimetler arasında sizi, annelerinizin karnından hiçbir şey bilmeyen bebekler halinde dünyaya çıkartmasının bulunduğunu söz konusu etmektedir. Bu hususta üç görüş vardır.

1- Siz, babalarınızın sulblerinde iken, sizden alınan ahde dair hiçbir şey bilmiyordunuz,

2- Sizin hakkınızda takdir edilmiş bahtiyarlık ve bedbahtlığa dair hiçbir şey bilmiyordunuz,

3- Menfeatlerinize dair hiçbir şey bilmiyordunuz.

Âyetin burasında ifade tamam olduktan sonra, yüce Allah yeni bir cümle halinde: “Size kulaklar, gözler, gönüller verdi” diye buyurmaktadır. Yani, kendileri vasıtasıyla bilip idrak ettiğiniz bunca azaları verdi. Çünkü yüce Allah, kullarını, annelerinin karınlarından çıkarmadan önce bu azaları yaratmıştı. Bunların işlevlerini ise, annelerinin karnından çıkardıktan sonra onlara ihsan etmiştir. Yani, kendisiyle emir ve nehyi dinlemeniz için size kulakları, ilâhî kudretin sanatının eserlerini görmeniz İçin gözleri, bunları vasıtası ile de O’nu bilmeye ulaşmanız için gönülleri vermiştir.

Gönüller” kelimesi, (……..)’in çoğuludur. Tıpkı, Karga” kelimesinin çoğulunun, şeklinde gelmesi gibi.

Yüce Allah’ın:

“Size kulaklar.., verdi” âyetinin zımnında, konuşmayı ihsan ettiği dile getirilmektedir. Çünkü, işitmeyen bir kimse konuşamaz. Eğer işitme duyusu sağlam ise, konuşma da sözkonusu olur

el-A’meş, İbn Vessâb ve Hamza, burada geçen;

“Anneleriniz” âyetini ve Nûn Sûresi’ndekı (24/61), ez-Zümer (39/6) ve en-Necm (53/32) sûrelerindeki aynı kelimeyi, “hemze” ve “mim” harflerini esreli olarak okumuşlardır. el-Kisaî ise, “hemze”yi esreli, umîm”i de üstün okumuştur. Böylece okuması itbâ dolayısıyladır Diğerleri ise, aslına uygun-olarak “hemze”yi Ötre, umim”i de üstün, okumuşlardın Analar” kelimesinin aslı, şeklindedir. “Minimden sonra “he” harfi te’kid için ilave edilmiştir. “Suyu döktüm” anlamındaki; (……..) ifadesinde “he” harfini ilave etmeleri de böyledir Oysa bunun aslı; şeklindedir. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden el-Fâtiha Sûresi’nde (4. bölüm 29, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Şükredesiniz diye” âyeti ile ilgili iki türlü açıklama yapılmıştır;

1. Nimetlerine şükredesiniz dîye

2. O’nun sanatının eserlerini göresiniz diye. Çünkü onları görmek şükre götürür.

Göklerin ve yerin gaybı Allah’a aittir. Kıyamet saati, göz kırpması kadar bir an ya da daha yakındır. Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir.

Diyanet Vakfı
Göklerin ve yerin gaybı Allaha aittir. Kıyametin kopması ise, göz açıp kapama gibi veya daha az bir zamandan ibarettir. Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır. Saat hadisesi İse, ancak bir göz kırpma gibidir. Yahut o daha da yakındır. Şüphesiz Allah, herşeye gücü yetendir.

“Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır” âyetinin anlamına dair açıklamalar, daha önceden (Hud, 11/123. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Bu da yüce Allah’ın:

“Çünkü Allah bilir, siz bilmezsiniz” (en-Nahl, 16/74) âyeti ile alakalıdır. Yani, helal ve haramı tesbit ederek şeriat koymak, ancak, işlerin akıbetlerini ve maslahatlarını bilgisiyle kuşatana yaraşır. Siz ise ey müşrikleri Bunları kuşatamadınız, O halde ne diye (hakimiyet iddiasında bulunarak) hüküm ve şeriat koymaya kalkışıyorsunuz?

“Saat hadisesi ise, ancak bir göz kırpma gibidir” Ve siz o vakit amellerinizin karşılığını göreceksiniz.

Saat, kendisinde kıyâmetin kopacağı vakittir. Ona bu ismin veriliş sebebi, bütün canlıların, bir tek sayha (çığlık) ile öleceği bir anda, insanların onunla ansızın karşılaşmalarından dolayıdır Lemh (göz kırpmak) ise, hızlıca bakmak demektir. Âyetin açıklaması şöyledir: Kıyâmet mutlaka geleceğinden dolayı, yakınlığı, göz kırpmaya benzetilmiştir.

ez-Zeccâc der kîr Bu âyetle, kıyâmetin bir göz kırpması kadar bir süre içerisinde geleceğini kastetmemiştir. Burada, yüce Allah’ın bunu gerçekleştirme kudretinin hızı, sür’ati anlatılmaktadır Yani, O, bir şeye ol der, o da derhal oluverir.

“Göz kırpma” misalinin veriliş sebebinin, semanın yerden uzaklığına rağmen, kişinin semayı görmesinden dolayı olduğu da söylenilmiştir.’ Yani senin. uzaklığındı rağmen görülebildiğine göre. kıyâmeti de öylece uznk görmemelisiniz.

Bunun, kıyâmetin yakınlığının temsilî bir ifadesi olduğu da söylenmiştir. Mesela, bir kimsenin, sene dediğin ancak bir andır demesi ve benzeri ifadeler de böyledir. Anlamın, şöyle olduğu da söylenmiştir: Bu, Allah indinde böyledir. Yoksa yaratıklar için böyle değildir. Yüce Allah’ın:

“Çünkü onlar, onu uzak görürler. Biz ise onu yakın görürüz” (el-Meâric, 70/6-7) âyeti buna delildir,

“Yahut o daha da yakındır” âyetindeki

“yahut”, şüphe ve tereddüt için değil, muhatap, hangisini isterse o Örneği canlandırsın diyedir. Bunun, muhatabın şüphesi dolayısıyla geldiği de söylenmiştir, Buradaki “(………): Yakut” in, Hatta” anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Şüphesiz Allah, herşeye gücü yetendir.” Bu âyete dair açıklamalar ise, bundan önce (el-Bakara, 2/20, âyetin tefsirinde) yeçmiş bulunmaktadır.

Allah bir örnek daha verdi: İki adamdan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez, efendisine yük olur. Onu nereye gönderse bir hayır getirmez. O, adaletle emreden ve doğru yolda olan biriyle eşit olur mu?

Diyanet Vakfı
Allah, şu iki kişiyi de misal verir: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şey beceremez ve efendisinin üstüne bir yüktür. Onu nereye gönderse bir hayır getiremez. Şimdi, bu adamla, doğru yolda yürüyerek adaleti emreden kimse eşit olur mu?

Kurtubi Tefsiri
Allah, İki adamı da örnek verir; Bunlardan birisi dilsiz, hiçbir şeye gücü yetmez. Üstelik sahibine bir yüktür. Onu her nereye yönelişe hiçbir hayır getirmez. Hiç bu kişiY adaletle emreden ve kendisi dosdoğru yol üzerinde bulunan kişi ile bir olur mu?

“Allah, iki adamı da örnek verir. Bunlardan biri dilsiz…” Bu da yüce Allah’ın kendi zatına ve puta dair vermiş olduğu bir başka örnektir Hiçbir şeye gücü yetmeyen ve dilsiz varlıktan kasıt, puttur. Adaletle emreden zat ise yüce Allah’tır. Bu açıklamayı Katade ve başkaları yapmıştır. İbn Abbâs da der ki: Buradaki dilsiz köleden kasıt, vaktiyle Hazret-i Osman’a ait olan bir köledir. Hazret-i Osman ona müslüman olmasını teklif ediyor, o bunu kabul etmiyordu, Hazret-i Osman ise adaletle emrediyordu. Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre, Hazret-i Ebû Bekir ile ona ait olan kâfir bir köleye dair örnektir.

Dilsizin, Ebû Cehil, adaletle emreden kişinin ise, Anslı Ammâr b. Yâsir olduğu da söylenmiştir. Ans, Mezhiclilerin bir koludur. Ammâr, Ebû Celül’in bağlı olduğu kol olan Mahzumoğullarının antlaşmalısı idi. Ebû Cehil, Ammar’a müslüman olduğu için işkence ettiği gibi, Sümeyye’ye de işkence ediyordu. O da Ebû Cehil’in kölesi idi. Birgün ona şöyle demişti: Sen, Muhammed’e güzelliği dolayısıyla, onu sevdiğin için îman ettin. Daha sonra da elindeki mızrağını, ona sapladı. İslam uğrunda ölen ilk şehid o kadındır. Allah ona rahmet eylesin. Bu bilgiler en-Nakkâş’ın ve başkalarının kitabından aktarılmıştır. Yine buna dair açıklamalar, etraflı bir şekilde, yüce Allah’ın izniyle ikrah âyetinde (bu sûrenin 10â. âyetinde) gelecektir.

Atâ der ki: Dilsizden kasıt, Ubeyy b. Haleftir. O, hayırlı hiçbir şey söylemezdi,

“Üstelik sahibine bir yüktür.” Yani, kavmine bir yük teşkil etmektedir. Çünkü hem onlara eziyet eder, hem de Osman b. Maz’un’a eziyet ederdi. Mukâtil der ki: Bu âyet, Hişam b. Amr b. el-Haris hakkında inmiştir. Bu kişi, hayırlı işleri pek az, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a düşmanlık eden kâfir bir kimse idi.

Dilsizin kâfir, adaletle emreden kişinin ise mü’min olduğu ve bunun, her iki taraf hakkında genel olarak birer örnek olmak üzere geldiği de söylenmiştir. Bu görüş, İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir ve güzel bir görüştür. Çünkü umumîdir.

“Ebkem (dilsiz)”; konuşamayan kimse demektir. Aklı ermeyen kimse olduğu da söylenmiştir. İşitmeyen ve görmeyen kimsedir diye de açıklanmıştır. Tefsirde ise, şöyle denilmektedir; Burada dilsizden kasıt, puttur. Bununla yüce Allah, bu putun hiçbir şeye gücünün yetmediğini, hiçbir şey yapamadığını beyan etmektedir. Başkası onu bir yerden bir yere taşımakta, onu yontmaktadır. O bakımdan bu put sahibine yüktür, Allah ise, adaletle emredendir ve gücü herşeye yetendir, herşeye üstün ve galip gelendir.

“Üstelik sahibine bir yüktür” âyetinin şu anlamda olduğu da söylenmiştir: O, velisine (işini ve ihtiyaçlarını görüp karşılayana) ve yakınlara ağır bir yüktür. Sahibine de, amcasının oğluna da bir vebaldir. Kendisini gözetenlere ağır geldiğinden dolayı yetime de “keli” denildiği olur. Şairin şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Gençlik çağına gelmeden önce kellin (yetimin) malını çokça yer.

Eğer o kellin (yetimin) kemiği henüz pek güçlü değilse.”

Bu kelime aynı zamanda oğlu ve babası olmayan kişi hakkında da kullanılır. Bakıma muhtaç çoluk çocuk anlamına da gelir. Çoğulu, “kulûl” …diye gelir. Bıçak köreldi, kesmez oldu” demektir.

Cumhûr

“onu her nereye yöneltse, hiçbir hayır getirmez” âyetindeki; Onu… yöneltse” şeklinde okumuşlardır, mushafın hattı da bu şekildedir. Yani, efendisi onu nereye gönderirse, hayır namına birşey getiremez. Çünkü o, ne birşey bilir, ne söyleneni anlar, ne de onun ne söylediği anlaşılır,

Yahya b. Vessâb İse, meçhul bir fiil olarak, Of nereye yönel-! diye okumuştur. İbn Mes’ûd’dan; (Nereye) yönelir ise)” diye oku

Allah bir örnek verdi: Hiçbir şeye gücü yetmeyen köle ile kendisine katımızdan güzel bir rızık verdiğimiz, o da ondan gizli ve açık harcayan bir kişi. Bunlar hiç eşit olur mu? Hamd Allah’a mahsustur. Hayır, onların çoğu bilmezler.

Diyanet Vakfı
Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının malı olmuş bir köle ile katımızdan kendisine verdiğimiz güzel rızıktan gizli ve açık olarak harcayan (hür) bir kimseyi misal verir. Bunlar hiç eşit olurlar mı? Doğrusu hamd Allaha mahsustur. Fakat onların çoğu (bunu) bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
Allah şöyle bir örnek verir: Hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının mülkiyetinde bulunan bir kul ile kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verip de ondan gizli ve açık infak edip duran kişiyi. Bunlar hiç eşit olurlar mı? Hamd Allah’ındır. Ama onların çoğu bilmezler.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız;

1. Müşriklerin Sapıklıklarına Dair Bir Örnek:

“Allah şöyle bir Örnek verir” âyeti ile yüce Rabbimiz, müşriklerin sapıklıklarına dikkat çekmektedir. Bu âyet, kendisinden önce geçen yüce Allah’ın, üzerlerindeki nimetleri ile İlgili açıklamaları ve tapındıkları ilâhlarının bunları yapamadıklarına dair buyrukları ile, tam bir ahenk içerisindedir.

“Allah şöyle bir örnek verir” yani, şöyle bir benzetmede bulunur. Sonra, bu örneği sözkonusu ederek şöyle buyurmaktadır:

“… başkasının mülkiyetinde bulunan bir kul.” Yani size göre, başkasının mülkiyeti altında bulunan ve kendi işi namına hiçbir şeye güç yetiremeyen bir köle ile kendisine güzel rızık verilmiş hür kimse bir olmadığı gibi, işte Ben de bu putlarla bir olmam.

Bu âyet-i kerimede misal gösterilen, bu nitelikte başkasının mülkiyetinde bulunan ne mal bakımından, ne de kendi işini görmek açısından, hiçbir şeye güç yetiremeyen ve efendisinin iradesi ve emri altında bulunan bir köledir.

Ayet-i kerimede bütün kölelerin bu nitelikte olmaları gereği anlaşılmamalıdır. Çünkü, olumlu cümle içerisinde gelen nekire (belirtisiz isim) önceden de geçtiği gibi, dil bilginlerince kapsayıahğı gerektirmemektedir. Sadece bir tek kişiyi ifade eder. Eğer bu nekire, emir yahut nehiyden sonra gelir veya bir mastara izafe edilmiş ise, o takdirde şayi1 (yaygın) genel bir anlam ifade eder. Mesela bir kimse: Bir adamı azad et ve hiçbir adamı da hakir düşürme ifadesinde nekire, emir ve nehiyden sonra gelmiştir. Mastar ise, bir köle azad etmek terkibi gibidir, O bakımdan, hangi köleyi azad ederse, bu bitabın sorumluluğunun dışına çıkmış (emri yerine getirmiş) olur ve böyle bir durumda bundan İstisna yapılırsa sahih olur.

Katade der ki: Bu, mü’min ve kâfire dair bir örnektir, Katade, bu açıklamasıyla, başkasının mülkiyetindeki kölenin, kâfir olduğu kanaatini ortaya koymaktadır. Çünkü böyle bir kâfir, yaptığı ibadetten âhirette hiçbir şekilde fayda görmeyecektir. Diğer taraftan,

“kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verip de…” âyetinde de mü’minin kastedildiğini kabul etmektedir, Ancak, birinci görüş tevil bilginlerinin çoğunluğunun kabul ettiği görüştür,

el-Asam der ki: Burada başkasının mülkiyetindeki köleden kasıt, kimi hallerde efendisinden daha güzel bir yaratılış ve daha güzel yüze sahip olabilen ve bununla birlikte efendisinin önünde zilletle boyun eğen, ancak efendisinin izin verdiği şeylere güç yetirebilen bir kimsedir. İşte, yüce Allah misal vermek üzere bunu zikretmiştir. Yani, sizin ve kölelerinizin hali bu olduğuna göre, nasıl olur da cansız taşları yüce Allah’a, yaratmasında ve O’na İbadette ortak “kılıyorsunuz? Halbuki bu taşların aklı da ermiyor, hiçbir şey de işitmiyorlar.

2. Kölenin Mülk Edinmesi:

Müslümanlar, bu âyet-i kerîme ile bundan öncekinden, kölenin, mülkiyet konusunda hürden daha aşağı mertebede olduğunu ve mülkiyetine verilecek olsa dahi, hiçbir şeye malik olamayacağını anlamışlardır. Irak bilginleri derler ki: Kölelik, mülkiyete aykırıdır. O bakımdan köle, hiçbir durumda hiçbir şeye malik olamaz. Yeni mezhebinde Şâfiî’nin kabul ettiği görüş budur. el-Hasen ve İbn Şirin de böyle demişlerdir.

Onlardan kimisi dç şöyle demiştir: Köle mülk edinmekle birlikte mülkiyeti nakıstır. Çünkü, efendisi ne zaman islerse mülkiyetindeki şeyi ondan alabilir. Bu, Malik’in ve ona tabi olanların görüşüdür. Şâfiî’nin kadim mezhebindeki görüşü de, Zahiri mezheb bilginlerinin görüşü de budur. Bundan dolayı bizim (Maliki mezhebine mensup) ilim adamlarımız şöyle demişlerdir: Zekât, keffaretler gibi malî ibadetler, efendisinin hizmetini kesmesini gerektiren hac, cihad ve buna benzer bedeni ibadetler köleye vacib değildir.

Bu meselenin faydası şudur: Kölenin, efendisi köleye bir cariyeyi mülk olarak verecek olursa, köle de kendi mülkü olarak o cariye ile ilişki kurabilir. Köleye efendisi, kırk koyunu mülk olarak verecek olup da üzerinden bir yıl geçecek olursa, o koyunların zekâtını vermek efendiye vacip değildir. Çünkü bu koyunlar başkasının mülküdür. Kölenin de zekâtlarını vermesi gerekmez. Çünkü kölenin mülkü istikrarlı bir mülkiyet değildir.

Irakî der ki: Kölenin bu durumda cariye ile ilişki kurması câiz olmaz. Zekât ise önceden olduğu gibi nisab miktarı malda efendiye aittir. Her iki kesimin lehine de bu meselenin delilleri hilaf (mezhepler arası görüş ayrılıkları, mukayeseli mezhepler hukuku) kitaplarında ele alınır. Bizim lehimize en açık delil, yüce Allah’ın:

“Allah sizi yaratan, sonra size rızık veren… dır.” (er-Rûm, 30/40) âyetidir. Burada yüce Allah, rızık ve yaratma bakımından hür ile köleyi birbirine eşit kılmıştır, Hazret-i Peygamber de şöyle buyurmuştur: “Kim, malı bulunan bir köleyi azad ederse…” Hadisin devamı şöyledir: “… efendi şan koşmadıkça, kölenin malı köleye aittir.” Ebû Dâvûd, Itk Tirmizî, Buyû’ 25; İbn Mâce ilk. 8. Ayrıca Buhâri, Şirb 17; Müslim, Buyu 80: Ebû Dâvûd, Buyû’ 42 de yakın ifadelerle, Burada görüldüğü gibi, Hazret-i Peygamber malı köleye izafe etmiştir. İbn Ömer de, kölesinin kendi malından odalık edindiğini görür ve bu yaptığını ayıpla ma zdı. Rivâyete göre de İbn Abbâs’ın bir kölesi, hanımını iki talâk ile boşayınca, İbn Abbâs ona; mülkiyeti gereği (cariye olarak) onu geri almasını emretmişti. İşte bu da kölenin elinde bulunan şeylere malik olabileceğine ve efendisi ondan almadığı sürece, malikin kendi mümkündeki tasarrufları gibi tasarrufta bulunabileceğine bir delildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

3. Kölenin Hanımını Boşama Yetkisi:

Bazı ilim adamları, bu âyet-i kerimeyi kölenin boşama yetkisinin efendisinin elinde olduğuna ve cariyenin satılmasının da onu boşamak demek olduğuna delil göstermişlerdir. Bunu delil gösteren ilim adamları, yüce Allah’ın:

“Hiçbir şeye gücü yetmeyen” âyetine dayanırlar ve şöyle derler: Bu âyetin zahiri, kölenin hiçbir şeye güç yetiremeyeceğini ifade eder. Ne mülk edinebilir, ne de başka birşey. Bu âyet umumîdir ve öyle kalmıştır. Ancak bunun hilafına delâlet eden bir delilin bulunması hali müstesna. Ama bizim, İbn Ömer ve İbn Abbâs’dan naklettiğimiz hususlar bu konuda tahsis bulunduğuna delildir. Doğrusunu en iyi bilen yüce Allah’tır.

4. Rızkın Mahiyeti:

Ebû Mansur (el-Matûridî), akidesinde şöyle demektedir: Rızık, gıdalandıran ve gıdalandırmayı gerçekleştiren şeydir. Bu âyet-i kerîme ise, böyle bir tahsisi reddetmektedir. Aynı şekiMe yüce Allah’ın:

“Ve onlara verdiğimiz rızıklardan infak ederler” (el-Bakara, 2/3) ile

“Size verdiğimiz rızıktan infak edin” (el-Bakara, 2/254) buyrukları ve benzeri âyetler da böyledir. Yine Hazret-i Peygamber’in: “Benim rızkım mızrağımın gölgesi altında yaratıldı” Buhârî, Cihfld 88: Müsned, II, 50. 92 hadisi ile: “Ümmetimin azıkları atlarının toynaklarında ve mızraklarının sivri uçlarındadır” Kaynağını lesbît edemedik. hadisi de böyledir. Ganimet bütünüyle rızıktır. Kendisinden yararlanılması sahih (mümkün) olan herşey bir rızıktır. Rızkın bir takım dereceleri vardır. En üst derecesi gıda olarak besleyici olanıdır, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şu hadisi şerifinde de yararlanma yollarını şöylece zikretmektedir “Âdemoğlu, malım malım, der. Acaba yiyip de tükettiğin, yahut giyip de eskittiğin, ya da tasadduk edip de (Allah nezdinde) geçerli ecir olarak bıraktığın şeyden başka senin malın var mıdır?” Müslim, Zühd 3; Tirmizî, Zühd 31. Tefsir 102. Müsned, IV, l\.

Binek ve benzeri şeyler de giyimin kapsamına girer. Muhaddislerin sözleri arasında sema, -yani hadis dinlemek- bir rızıktır, denilmektedir ki, bu da doğrudur

5. Eşit Olmayan Örnekler ve Müşriklerin Cahilliği:

“Kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verip de…” âyetinde sözü edilen mü’min kişidir. Kendi şalisi hakkında ve malında Allah’a itaat edendir. Kâfir ise, itaat uğrunda hiçbir harcamada bulunmadığından dolayı hiçbir şeye sahip olamayan köle gibidir…

“Bunlar hiç eşit olurlar mı?” Eşit olmazlar demektir. Burada

“Bunlar hiç eşit olurlar mı?” diye buyurup (lesniye olarak): Hiç ikisi eşit olurlar mı?’ diye buyurmaması, önce geçen: Kişi” lâfzının durumu dol ayış ıyladır. Çünkü bu kelime müphem bir isimdir. Hem tekil, hem tesniye, hem çoğul, hem müzekker, hem müennes için kullanılabilir.

Yüce Allah’ın:

“…başkasının mülkiyetinde bulunan bir kul” âyeti ile

“kendisine.,, bir rızık verip” ifadeleri ile, cinste şüyu’ kastedilmiştir. (Yani, bu türden olan bütün insanlar bir olamazlar).

“Hamd Allah’ındır. Ama onların çoğu bilmezler.” Hamde lâyık olan, hanı di hak eden yalnızca O’dur; Onu bırakıp tapındıkları putlar ve varlıklar değildir. Zira putların, onlar üzerinde herhangi bir nimet ve ihsanları, herhangi bir iyilikleri yoktur ki, bundan dolayı onlara hamd edilsin. Eksiksiz hamd, yalnız Allah’ındır, çünkü nimet verip yaratan Odur.

“Ama onların” müşriklerin

“çoğu” hamdin, yüce Allah’a ait olduğunu ve bütün nimetlerin O’ndan geldiğini

“bilmezler.” Burada hepsi kastedilmekle birlikte

“çoğu”nun sözkonusu edilmesi, umum kasts ile kullanılan hususî bir ifade olması dolayısıyladır.

Hayır, insanların çoğu bunu bilmezler anlamındadır. Çünkü insanların çoğu müşriktir, diye de açıklanmıştır.

Artık Allah’a benzerler uydurmayın. Şüphesiz Allah bilir, siz bilmezsiniz.

Diyanet Vakfı
Allah için emsal göstermeyin. Çünkü Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.

Kurtubi Tefsiri
Artık, Allah hakkında örnekler bulmaya kalkışmayın. Çünkü Allah bilir, siz bilmezsiniz.

“Allah’ı bırakıp da kendilerine göklerden de” yağmur suretinde

“yerden de” bitki suretinde

“hiçbir rızık vermek imkânı bulunmayan ve esasen” buna ve hiçbir şeye

“güçleri yetmeyen şeylere” putları kastetmektedir,

“taparlar.”

el-Ahfeş der ki: Hiçbir” kelimesi, “rizikodan bedeldir. el-Ferrâ’ der ki: Bu kelime, rızık kelimesi onda amel ederek nasb edilmiştir. Yani onlar, kendilerine hiçbir rızık verme imkânı bulamayan şeylere (putlara) taparlar.

Onlar, Allah’ı bırakıp, göklerden ve yerden kendilerine hiçbir rızık verme gücüne sahip olmayan ve bunu yapmaya da güç yetiremeyen şeylere tapıyorlar.

Diyanet Vakfı
(Müşrikler) Allahı bırakıp da kendilerine göklerde ve yerde olan rızıktan hiçbir şey veremeyen ve buna asla güçleri yetmeyen şeylere (putlara) tapıyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ı bırakıp da kendilerine göklerden de, yerden de bir rızık vermek imkânı bulunmayan ve esasen (buna) güçleri yetmeyen şeylere taparlar.

Allah, sizin için kendi cinsinizden eşler yarattı. Eşlerinizden sizin için oğullar ve torunlar verdi. Sizi temiz şeylerle rızıklandırdı. Şimdi batıla mı inanıyorlar ve Allah’ın nimetini mi inkâr ediyorlar?

Diyanet Vakfı
Allah size kendi nefislerinizden eşler yarattı, eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar yarattı ve sizi temiz gıdalarla rızıklandırdı. Onlar hala batıla inanıp Allahın nimetine nankörlük mü ediyorlar?

Kurtubi Tefsiri
Allah, sizin için kendi nefislerinizden eşler yarattı. Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattı. Sizi güzel ve temiz şeylerden rızıklandırdı. Şimdi onlar batıla inanıyorlar da Allah’ın nimetlerini inkâr mı ediyorlar?

“Allah, size kendi nefislerinizden eşler yarattı” âyetindeki, önceden geçtiği gibi

“yarattı” anlamındadır,

“Kendi nefislerinizden eşler” âyeti ile Hazret-i Âdem’i ve ondan Havva’yı yaratmış olduğunu kastetmektedir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: O, sizlere kendi nefislerinizden, yani, kendi cins ve türünüzden ve sizin hilkatiniz gibi eşler yarattı.

“Yemin olsun ki, size, kendi nefislerinizden (içinizden) öyle bir peygamber gelmiştir ki..,” (et-Tevbe, 9/128) âyeti da bunun gibidir. Yani, sizin gibi Âdemoğullarından bir peygamber… demektir.

Bu âyet ile cinlerle evlenip onlarla birlikte ilişki kurduklarına inanan Arapların kanaatleri reddedilmektedir. Öyle ki, Amr b. Hind’in, cinlerden bir Gul ile evlendiği ve onu görüp de ürkmesin diye şimşeğe karşı gizlediği rivâyet edilmiştir. Gecenin birisinde şimşek parlayıp bu Gul, bunu görünce,

Amr demiş ve kaçıp gitmiş; bir daha da onu görememişti. Bu, bu gibi şeylere İnanan Arapların uydurdukları yalanlardandır. Yüce Allah’ın hüküm ve hikmeti açısından bunlar mümkün görünse bile; böyledir.

Bu âyet, aynı zamanda cinlerin varlığını inkâr eden, onların yemek yemelerini imkânsız kabul eden filozofların kanaatlerini de reddetmektedir.

“Eşler”den kasıt, erkeğin eşidir. Bu da onun gibi olan ikinci tür demektir. Çünkü erkek, tek başına bir tektir. Ona eşi eklenince bu sefer çift olurlar. Eşin, bu âyette kadına değil de erkeğe izafe edilmesi, -önceden de geçtiği gibi- erkeğin varlıkta kadının aslını teşkil etmesinden dolayıdır.

“Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattı” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağım

1. Çocukların Anneye İzafe Edilmelerinin Anlamı:

Yüce Allah’ın:

“Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattı” âyeti, oğulların nimet olarak sayıldığı hususunda açıktır. Oğullar ise, erkek ve zevcesinden dünyaya gelir. Ancak doğan yavru, annede yaratılıp ondan ayrıldığı için burada eşlere izafe edilmişlerdir. Bundan dolayı kölelikle dev hürriyette de çocuk anneye tabidir ve mal olup olmamak bakımından da annesi gibidir.

İbnü’l-Arabî der ki: Ben, Medinetü’s-Selam’da Hanbelî mezhebi mensuplarının İmâmı olan Ebû’l-Vefa Ali b. Akil’i şöyle derken dinledim: Mat oluş bakımından çocuk annesine tabidir. Kölelik ve hürriyet hususunda da annenin hükmünü alın. Çünkü çocuk, hiçbir kıymeti ve mali hiçbir değeri, hiçbir faydası olmayan bir nutfe olarak babadan ayrılır. O, ne kazanmışsa, annesi ile ve annesinden kazanmıştır. İşte bundan dolayı annesine tabi olur. Tıpkı bir kimse, bir başkasının toprağında bir hurma yiyip, yediği hurmanın bir çekirdeğinin de elinden yere düşmesi, sonra da bu çekirdeğin bir hurma ağacı olması halinde olduğu gibi. Böyle bir ağaç, ümmetin icmaı ile yiyenin değil, arazi sahibinin mülküdür. Çünkü bu çekirdek, yiyenden kıymetsiz bir şey İken ayrılmıştır

2. Torunlar ve Yardımcılar:

” Ve torunlar yarattı” âyeti ile ilgili olarak, İbnü’l-Kasım, Mâlik’ten rivâyetle şöyle demektedir: Ben, Malik’e, yüce Allah’ın:

“Oğullar ve torunlar” âyeti hakkında sordum da o, şöyle dedi: Burada geçen “halede (mealde; torunlar)” görüşüme göre hizmetçiler ve yardımcılar demektir. İbn Abbâs’tan da, yüce Allah’ın bu âyeti ile ilgili olarak, bunlar yardımcılardır, sana yardımcı olan herkes; Senin hafidin olur” dediği rivâyet edilmiştir. Ona: Peki, Araplar böyle bir kullanımı biliyorlar mı diye sorunca, o: Evet bilirler ve kullanırlar da; diye cevap verdikten sonra, şairin şu beyitini hiç duymadınız mı, diye sormuştu:

“Hizmetçiler, çevrelerinde çabucak hizmete koşuştular

Ve develerin yuları da ellerine teslim edildi.”

el-A’şâ da şöyle demiştir:

“Develere şarkı söyleyenler, arkalarından hızlıca koştuklarında, ben onları

Henüz hamile kalmamış develerime karşılık, Yemenli dişi develerle yükümlü tuttum.”

İbn Arefe der ki: Araplara göre “hafede” yardımcılar demektir. Bir kimse, bir İşi itaatle ve çabucak yaparsa, ona “hâfid” denilir. Kunuî duasında geçen Sana doğru koşarız ve çabucak senin hizmetine geliriz” ifadesi de buradan gelmektedir. “Hatedân” da, hızlıca gelmek demektir.

Ebû Ubeyd der ki: “HafcT, çalışmak ve hizmet etmek demektir. el-Halil b. Ahmed de der ki: Araplara göre “hafede”, hizmetçiler demektir. Mücalıld de böyle demiştir. el-Ezherî ise şöyle demiştir: Hafede’nın, oğulların oğulları (torunlar) olduğu da söylenmiştir. Bu açıklama İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. İki kızkardeş anlamında olduğu da söylenmiştir. Bunu İbn Mes’ûd, Alkame, Ebû’d-Dulıâv Saîd b. Cübeyr ve İbrahim söylemişlerdir. Şairin şu beyitleri bu kabildendir:

“Nefsim eğer bana itaat etseydi, hiç şüphesiz onun

Çokça sayıda hafedleri olurdu.

Bu beyitin “Nefsim bana İtaat etseydi eğer; Onun hizmetçisi olurdu; hem bu büyük bir iş sayılmaz” şeklinde anlaşılması da mümkündür.

Fakat bu nefis hep bana karşı çıkıyor

kimselerin damat olmasından hoşlanmıyor, tiksiniyor.”

Zır. Abdullah’tan şöyle dediğini rivâyet eder: Hafede, damatlardır. İbrahim böyle demiştir. Manalar birbirine yakındır. el-Asmaî der ki: Kadın tarafının erkek akrabalara “haten” denilir. Babası, kardeşi ve benzerleri gibi. “Sıhr” ise, her iki taraftan akrabalara denilir. Mesela, filan kişi filan oğullarının sihn oldu, onlarla sıhrî akrabalık kurdu denilir. Abdullah’ın: “(Hafede) kadın yoluyla akrabalar demektir” sözünün ise, her iki anlama gelme İhtimali vardır. Onun bu sözleriyle hem kadının babasını (kayınpederi) kastetmiş olma ihtimali vardır, hem de buna benzer diğer akrabalarını kastetmiş olabilir. O, size eşlerinizden oğullar ve başkalarıyla evlendireceğiniz kızlar da yaratmıştır, böylelikle sizin bu kızlarınız sebebiyle damatlarınız olur, anlamını kastetmiş de olabilir. İkrime der ki: Hafede, kişiye çocukları arasından faydası dokunan kimseler demektir,

Bu kelimenin aslı; den gelmektedir ve bu da hızlıca yürümek için kullanılır. Küseyyir’ın, az önce de nakledilen:

“Hizmetçiler aralarında hızlıca gidip geldiler…”

Beyitinde olduğu gibi.

(…….) şekillerinin, hizmet ettim anlamında İki ayrı söyleyiş olduğu da söylenmiştir. Tekil ve çoğulu: Hizmetçi, hizmetçiler” şeklinde gelir. şeklinde de kullanılır.

el-Mehdevî der ki: “Hafede” kelimesini, hizmetçiler anlamında kabul edenler, takdiri kastederek, kendisinden önceki İfadelerden munkatı kabul ederler. Ve şöyle buyurulrnuş gibi değerlendirirler: “O, size hizmetçiler yarattığı gibi, eşlerinizden oğullar da yaratmıştır.” Derim ki: el-Ezherî’nin ifade ettiği şekilde hafedenin çocukların çocukları demek olması, Kurân-ı Kerîmin zahirinden anlaşılandır. Hatta, Kur’ân-i Kerîm’in nassı bile bunu ortaya koymaktadır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattık.” Yüce Allah, bu âyetinde torunlar (hafede) ile oğulları eşlerden yarattığını ifade etmektedir.

İbnu’l-A’râbî der ki: Bence daha zahir (daha kuvvetli) olan, yüce Allah’ın;

“Oğullar ve torunlar” âyetinde kastedilen, oğulların kişinin sulbünden olma oğulları, torunların ise, ogulun oğulları olduğudur. Lâfzın kuvveti bakımından bundan da daha ötesi olmaz. Bu durumda âyet-i kerimenin takdiri şöyle olur: O, size eşlerinizden oğullar, oğullardan da torunlar yaratmıştır. Bu anlamdaki bir açıklamayı el-Hasen de yapmıştır.

3. Ev Hanımının Evinde Hizmet Etmesi;

Mücahid, İbn Abbâs, Mâlik ve dil bilginlerinin, burada geçen

“hafede”nin, hizmetçi ve yardımcılar demek olduğu şeklindeki görüşlerinden hareketle fer’i bir hüküm çıkarma yoluna gidersek, şunu söyleyebiliriz: Bu durumda çocuğun ve hunimin hizmet etmesi, en harikulade bir beyanla Kur’ân-ı Kerîm’den de anlaşılmış olmaktadır. Bunu İbnü’l-Arabî ifade etmektedir. Buhârî ve başkaları Sehl b. Sa’d’dan şöyle dediğini rivâyet ederler; Ebû Useyyid es-Saidi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kendi düğününe davet etti. Onlara hizmet eden onun hanımı idi.. Buhâri, Mik:îlı 71. 77. 78. Eşribe 7, Eyman 21: Müslim, Eşribe 86: İbn Mâce, Nikâh 24. Müsned, m, 498 Bu hadis, bundan önce Hud SÛRESİ’nde, (11/69-71. âyetler, 10. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Sahihte de, Hazret-i Âişe’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Kâ’be’ye göndereceği kurbanlık develerin gerdanlıklarını kendim ellerimle büktüm…! Buhâri Hacc 106, 111. Vekâlet 14: Müslim, Hacc 362, 364, 366, 369; Ebû Dâvûd, Menasik 16; Nesâî, Mendsik 66, 68; Müsned, VI. 78, 223, 238

İşte bundan dolayı ilim adamlarımız şöyle demişlerdir: Evin hanımı; yatakları yapmak, yemek pişirmek ve evi süpürmek -kendi durumuna ve kendi durumundakilerin adetlerine uygun olarak- ile mükelleftir. Çünkü yüce Allah:

“Ondan da kendisinde sükûn bulsun dîye eşini yaratan O’dur” (el-A’raf, 7/189) diye buyurmaktadır. Âdeta yüce Allah, eşlerimizde sükun bulmayı, onlardan yararlanmayı ve adete göre bir çeşit hizmetlerinden faydalanmayı bir arada ihsan etmiş gibidir.

4. Kocanın Ev işlerinde Hanımına Yardımcı Olması:

Erkek, hafif hizmet işlerinde hanımına hizmet eder ve ona yardıma olur. Çünkü Hazret-i Âişenin rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) de, ev halkının işlerini görür, ezan sesini işitti mi de evden çıkardı. Buhâri, Fiân 44. Nafaka t 3, Edeb 40: Tirmizî, Sıfatu’l-Kiyfune 45: Müsned, VI, 49. 126. 206.

Malik’in görüşü de bu doğrultudadır O, erkek hanımına yardımcı olur, demiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ahlâki arasında, ayakkabısını dikmesi, evi süpürmesi, elbiselerinin söküğünü) dikmesi de vardı. Hazret-i Âişe’ye: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) evinde neler yapardı diye sorulunca, şöyle demişti: O da insanlardan bir İnsandır/Rendi elbisesini temizler, koyununun sütünü sağar ve kendi hizmetini kendisi görürdü Müsned, VI, 256

5. Erkeğin Hizmetçi Tutma Yükümlülüğü:

Erkek, yalnızca bir hizmetçinin masraflarını karşılar. Servet ve evinin durumuna göre daha fazlasının masraflarını karşılar da denilmiştir Çünkü bu, şeriatın aslî kaynaklarından birisi olan örf ile alakalıdır. Bedevi Arap kadınları ile çöllerde yaşamakta olan kadınlar, suyun ta (Ulaştırılması işlerinde, hayvan bakımlarında kocalarına hizmel eder, yardımcı olurlar. Şehirlerde yaşayan dar geçimli erkekler, hafif işlerde hanımına hizmet eder, ona yardımcı olur. Zengin olanlar ise, kocalarından hizmetçi isterler ve eğer böyle bir konumda İseler, kadınlar da kocaları gibi rahat yaşarlar. Şayet anlaşmazlığı gerektiren bir durum olursa ve kadın kocasına (hizmetçiyi) şart koşmuş ise, bu konuda kendisinin hiçbir şekilde kendi işlerini gören bir kimse olduğu bilinmediğine dair şahit tutar ve o takdirde koca da onun işlerini gördürmek üzere hizmetçi tutmayı kabul etmiş ise, buna göre hüküm verilir ve bu husustaki anlaşmazlık da ortadan kalkar.

“Sizi güzel ve temiz şeylerden” meyveler, tahıllar ve hayvanlardan “rızıklandırdı. şimdi onlar batıla” İbn Abbâs’ın açıklamasına göre putlara “inanıyorlar da Allah’ın nimetlerini” yani, İslâm’ı “İnkâr mı ediyorlar?”

Allah, rızıkta bazınızı bazınıza üstün kıldı. Üstün kılınanlar, mallarını ellerinin altındaki kölelere geri verip onlarla eşit hale getirmezler. Peki, Allah’ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?

Diyanet Vakfı
Allah kiminize kiminizden daha bol rızık verdi. Bol rızık verilenler, rızıklarını ellerinin altındakilere verip de bu hususta kendilerini onlara eşit kılmazlar. Durum böyle iken Allahın nimetini inkar mı ediyorlar?

Kurtubi Tefsiri
Allah, rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kıldı. Üstün kılınanlar, -hepsi bu rızıkta eşit olmak üzere- rızıklarını ellerinin altındakilere geri vermezler. O halde bunlar, Allah’ın nimetini bilerek mi inkâr ediyorlar?

“Allah, rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kıldı.” Yani, kiminizi zengin, kiminizi fakir, kiminizi hür, kiminizi köle kıldı.

Rızık hususunda

“üstün kılınanlar… rızıklarını ellerinin altındakilere geri vermezler.” Yani, efendi, mal bakımından köle ile sahibi eşit olsun diye kendisine rızık olarak verilen herhangi bir şeyi, kölesine vermek istememektedir.

Bu, yüce Allah’ın, puta tapanlara verdiği bir misaldin Yani sîzin köleleriniz, sizinle eşit olmadığına göre, nasıl benim kullarımı bana eşit kılıyorsunuz? Sahip oldukları kölelerinin kendi mallarında ortaklıkları sözkonusu olmadığına göre, onların da Allah’a ibadette O’nun dışındaki putları, heykelleri ve onların dışında kendilerine tapınılan melekler ve peygamberleri -halbuki hepsi de Allah’ın kulları ve yaratıklarıdır- oıtak koşmaları da câiz olamaz. Bu anlamdaki açıklamayı Taberî naklettiği gibi, İbn Abbâs, Mücahid, Katade ve başkaları da bu şekilde açıklamışlardır.

Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre, bu ayet-i kerîme Mecran lırisliyanları hakkında inmiştir. Onlar, Îsa Allah’ın oğludur deyince, yüce Allah onlara; “Üstün kılınanlar… rızıklarım ellerinin altındakilere geri vermezler” âyetini indirdi. Yani efendi, sahip olduğu kölesine, efendi ile köle malda eşit olsun diye rızkını, malını geri vermediğine göre, siz nasıl olur da kendiniz için razı olmadığınız bir hususa Benim için rıza gösteriyor ve böylelikle kullarım arasından oğlumun olduğunu iddia ediyor?

Bunun bir benzeri de ileride gelecek olan: “(Allah) size kendi nefislerinizden bir misal getirdi. Size rızık olarak verdiklerimizle eliniz altındaki kölelerinizin size ortak olup, o rızıkta hep birlikte eşit olmayı ve kendiniz gibi hür olan diğer ortaklarınızdan çekindiğiniz gibi onlardan da çekinmeyi kabul eder misiniz?” (er-Rûm, 30/28)

Bu âyet aynı zamanda biraz sonra geleceği gibi, kölenin mülk edineni eyeceğine delildir.

Allah sizi yarattı. Sonra sizi vefat ettirir. Sizden kimi de bilgiden sonra bir şey bilmeyecek hale getirilinceye kadar ömrün en düşüğüne geri döndürülür. Şüphesiz Allah, bilendir, güç yetirendir.

Diyanet Vakfı
Sizi Allah yarattı; sonra sizi vefat ettirecek. Daha önce bilgili iken hiçbir şeyi bilmez hale gelsin diye sizden bazı kimseler ömrün en kötü çağına kadar yaşatılacak Şüphesiz ki Allah bilgilidir, kudretlidir.

Kurtubi Tefsiri
Sizi Allah yarattı. Sonra sizi O öldürecek. İçinizden kimi ömrünün en kötü zamanına kadar geri götürülür. Bildikten sonra hiçbirşeyi bilmez olsun diye. Şüphesiz Allah, herşeyi bilendir, herşeye gücü yetendir,

“Sizi Allah yarattı. Sonra sizi O öldürecek.” Bu âyetin anlamı açıktır

“İçinizden kimi, ömrünün en kötü zamanına kadar geri götürülür.”

Yani, en geri ve en aşağı haline kadar geri götürülür. Şöyle de açıklanmıştır: Yani, gücünün azaldığı, aklının azaldığı bir hale gelir; bunaklık ve benzeri hallere kadar düşer. İbn Abbâs der ki: Bundan maksat, ömrün en aşağı derecesidir. Yani, aklı ermeyen küçük çocuk gibi olur. Anlamlar birbirlerine yakındır.

Buhârî’nin Sahih’inde Enes b. Malik’in şöyle dediği kaydedilmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Allah’a sığınır ve şöyle derdi:

“Allah’ım, tembellikten sana sığınırım, korkaklıktan sana sığınırım, yaşlanıp kocamaktan sana sığınırım, cimrilikten sana sığınırım,” Buhârî, Tefsir 16. süre 1, Deavat 42: Müslim, Zikr ^, ^2: Ebû Dâvûd, Vitr 32; Nesâî, İstıfze 6; Müsned, m. III 113 117

Sa’d b. Ebi Vakkas’ın rivâyet ettiği hadiste de Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ömrün en kötü zamanına geri döndürülmekten de sana sığınırım.” Buhârî, Cihad 25, Deavat 41, 44; Nesâî, İstiaze 5, 6, 27: Müsned, I. 183. 186. Bu hadisi de Buhârî rivâyet etmiştir.

“Bildikten sonra hiçbir şeyi bilmez, olsun diye.” Yani, tekrar çocukluk haline dönüp bundan önce bitmiş olduğu şeyleri, aşın yaşlılıktan dolayı bilmez hale gelsin diye. Mü’min hakkında böyle bir durumun sözkonusu olmayacağı söylenmiştir. Çünkü mü’minden bilgisi çekilip alınmaz. Manası: ilim sahibi iken, hiçbir şey ile amel edemesin şeklinde olduğu da söylenmiştir. Burada amelden ilim diye sözedilmiştir. Çünkü amelin ilme ihtiyacı vardır. Diğer taraftan, yaşlılığın, kişinin ameline etkisi, ilmindeki etkisinden daha ileri derecededir.

Âyette, anlatılmak istenen ise, öldükten sonra dirilişi inkâr edenlere karşı delil getirmektir. Yani kişiyi bu hale geri döndüren, onu öldürmeye, sonra da tekrar diriltmeye de kadirdir.

Sonra her türlü meyveden ye, Rabbinin yollarına boyun eğerek git. Karınlarından, renkleri çeşitli bir içecek çıkar. Onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ayet vardır.

Diyanet Vakfı
68, 69. Rabbin bal arısına: Dağlardan, ağaçlardan ve insanların yaptıkları çardaklardan kendine evler (kovanlar) edin. Sonra meyvelerin her birinden ye ve Rabbinin sana kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir, diye ilham etti. Onların karınlarından renkleri çeşitli bir şerbet (bal) çıkar ki, onda insanlar için şifa vardır. Elbette bunda düşünen bir kavim için büyük bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
“Sonra, her üründen ye de Rabbinin kolaylıklar gösterdiği yollara git.” Karınlarından çeşitli renklerde içecek çıkar. Onda İnsanlar için şifa vardır. İşte bunda da düşünen bir topluluk için elbette bir âyet vardır.

“Sonra her üründen ye.” Çünkü arı, ancak çiçekli bitkilerden (ve ağaçlardan) yer.

“Ye de Rabbinin kolaylıklar gösterdiği yollara git.” Rabbinin yollarından yürü. Burada yolların yüce Allah’a izafe edilmesi, o yollan yaratanın O oluşundan dolayıdır Yani, dağlarda ve ağaçlar arasında rızık talebi için Rabbinin yollarından geç.

“Kolaylıklar gösterdiği” kelimesi)’ın çoğulu olup inkıyâd eden demektir. Yani, itaat eden ve müsahhar kılınmış olarak Rabbinin yollarından git, demektir. Bu durumda bu kelime “arı”nın halini açıklamaktadır. Yani arı, arkadaşlarının gittiği yere itaat ile uyarak gider ve gelir. Çünkü arı, gittikleri yerlerde arkadaşlarının arkasından gider. Bu açıklamayı İbn Zeyd yapmıştır.

“Kolaylıklar gösterdiği” âyetinin, yollar ile alakalı olduğu da söylenmiştir. Yani, yüce Allah arının imlediği yollan kolaylaştırmış ve oradan gidip gelmeleri için bu yollan kolay izlenir hale getirmiştir. Bu açıklamayı et-Taberî tercih etmiştir. Bu durumda bu anlamdaki kelime “yolların halidir Ya’sub (bey arı), arıların efendisidir. Onun durduğu yerde dururlar, yürüdüğü yerde yürürler.

Yüce Allah’ın:

“Karınlarından çeşitli renklerde içecek çıkar. Onda insanlar için şifa vardır” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı dokuz başlık halinde sunacağız:

1. Arıların Karınlarından Çıkan:

Burada hitab, nimetlerin sayılıp dökülmesi ve ibret almaya dikkatlerin çekilmesi için yine haber kipine dönmekte ver “Karınlarından çeşitli renklerde içecek çıkar” yani, bal çıkar diye buyurmaktadır İnsanların büyük çoğunluğu balın, arının ağzından çıktığı görüşündedir. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) da, dünyayı küçümseyici ifadeler ile sözkonusu ederken şunları söylemektedir: Âdemoğlunun bu dünyada giyindiği en şerefli elbise, bir kurtçuğun tükrüğüdür. İçtiklerinin en şereflisi İse, bir arının çıkardığı pisliktir.

Bu ifadenin zahirinden, balın ağızdan başka bir yerden çıktığı anlaşılmaktadır. Özetle, bal arıdan çıkmakta, ancak ağzından mı, alt tarafından mı çıktığı bilinememektedir. Ancak, güzel bir balın ortaya çıkabilmesi, arıların kendilerini himaye etmeleri halinde mümkün olabilmektedir. el-Gaznevî’nin naklettiğine göre Aristoteles, arının ne şekilde bal yaptığını görmek üzere camdan bir kovan yapmış. Ancak arı, camın iç tarafını çamur ile sıvamadıkça, bir türlü çalışmamış.

Yüce Allah: Arının yediklerinin, sadece karnında (bala) dönüşmesinden dolayı

“karınlarından” diye buyurmuştur.

2. Çeşitli Renklerdeki Bal:

Yüce Allah’ın:

“Çeşitli renklerde…” âyeti, balın kırmızı, beyaz, sarı, katı, daha sıvı gibi çeşitlerini kastetmektedir. Ana bir, fakat yavrular farklı farklıdır. İşte bu, gıdaların çeşitliliğine göre ilâhî kudretin balı çeşit çeşit kıldığının delilidir. Tıpkı arıların kondukları yerlerin farklı oluşuna göre ballarının da farklı tadı vermesi gibi. İşte Hazret-i Zeyneb’in, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: “Bu balı yapan arılar Urfut (Muğaylan) ağacından yemiş Buhârî. Tnlâk 8. Hivel 12: Müslim, Tplâk 21: Ebû Dâvûd, Eşribe II: Müsned, VI, 59. söylerinin anlamı budur. O, bu sözlerini balın kokusunu mağafir kokusuna benzetmesi münasebetiyle söylemişti.

3. Baldaki Şifa:

Yüce Allah’ın:

“Onda, insanlar için şifa vardır” âyetindeki zamir, Cumhûrun görüşüne göre bala aittir. Yani, balda insanlar için şifa vardır. İbn Abbâs, el-Hasen, Mücahid, ed-Dahhâk, el-Ferrâ’ ve İbn Keysan’dan gelen rivâyete göre, zamir Kur’ân-ı Kerîm’e racidir. Kur’ân-ı Kerîmede insanlara şifa vardır, demektir en-Nehhâs der ki: Bu, güzel bir açıklamadır. Yahut da, size anlattığımız bunca âyet ve kesin delillerde insanlar için bir şifa vardır anlamındadır. Balda şifa vardır, diye de açıklanmıştır. Bu açıklama da aynı şekilde açıkça anlaşılan bir açıklamadır Çünkü, tedavide kullanılan macun ve içeceklerin pek çoğunun aslı baldandır. Kadı Ebû Bekir

İbnu’l-A’râbî der ki: Zamirin Kur’ân-ı Kerîm’e ait olduğunu söyleyenlerin görüşü bana göre uzak bir ihtimaldir. Onlardan bu görüşün sahih olarak nakledildiği görüşünde değilim. Bu görüş, naklen sahih olsa dahi, akten sahih değildir. Çünkü, bütün açıklamalar bat ile ilgilidir. Burada Kur’ân-ı Kerîm’den söz edilmemektedir.

İbn Atiyye der ki: Cahil bazı kimseler, bu âyet-i kerîme ile Ehli Beyt ile Haşimoğullarının kastedildiği kanaatindedirler. Arı diye bunlar kastedilmektedir. İçecek ise, Kur’ân-ı Kerîm ve hikmettir. Bu cahillerden birisi bunu, Abbasi hükümdarı Ebû Cafer el-Mansur’un meclisinde sözkonusu ettiğinde, orada hazır bulunanlardan birisi şöyle demiş: Allah senin yiyecek ve içeceğini Haşimoğullarının karınlarından çıkanlar kılsın emi. Bu sözleriyle hazır bulunanları güldürdüğü gibi, öbür iddiayı ileri süren kişi de şaşırıp kaldı ve bu sözünün de ne kadar gülünç olduğu ortaya çıkmış oldu.

4. Balın Şifa Oluşu ile İlgili İlim Adamlarının Görüşleri:

Yüce Allah’ın:

“Onda, insanlar için şifa vardır” âyetinin, genel ve kapsamlı olup olmadığı hususunda görüş ayrılıkları vardır. Bir kesim, bu âyetin her durum ve herkes için umumî olduğu görüşündedir. Mesela, İbn Ömer’den rivâyet edildiğine göre o, herhangi bir yara veya başka bir şeyden şikâyet edip rahatsızlandı mı, mutlaka onun üzerine bal koyardı. Hatta, vücudunda bir yer irin toplayacak olursa, onun üzerine bile bal sürerdi.

en-Nakkâş, Ebû Vecra’den, bah sürme olarak gözlerine çektiğini, balın ishal yapıcı olarak kullanıldığını ve bal ile tedavi olduğunu nakletmektedir. Rivâyete göre, Avf b. Malik el-Eşcaî, hastalanınca ona sana ilaç vermeyelim mî diye sorulunca o da bana su getirin demiş. Çünkü yüce Allah:

“Ve Biz gökten bereketli bir su indirdik” (Kaf, 50/9) diye buyurmaktadır. Sonra da: Şimdi de bana bal getirin, demiş. Çünkü yüce Allah:

“Onda insanlar için şifa vardır” diye buyurmuştur. Bir de bana zeytinyağı getirin. Çünkü yüce Allah:

“Mübarek bir ağaçtandır” (en-Nûr, 24/35) diye buyurmaktadır. Ona bütün bu dediklerini getirdiler, hepsini birbirine karıştırıp içtf ve iyileşti.

Kuru ilim adamı da: Bu âyet umumîdir. Sirke ile bal karıştırılıp birlikte pişirilecek olursa, bütün hastalıklara karşı her durumda kendisinden yararlanılabilecek: bir tedavi karışımı olur.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: Bu, hususî bir mana ifade ermektedir. Her hastalıkta ve herkeste umumî olarak şifa olmasını gerektirmemektedir. Aksine bu, şifa verdiğine dair bir haberdir. Tıpkı diğer İlaçların kimi kimselerde ve bazı hallerde şifa olmaları gibi; o da öyle bir şifadır. Âyet-i kerîme balın bir ilaç olduğunu haber vermektedir. Çünkü bal, çokça şifa veren birşeydir. Gerek içilerek, gerek macun halinde kullanılan bütün ilaçlarda bir karışım ve bir yardımcı unsurdur. Buv ilk olarak tahsis edilen umumî bir lâfız da değildir. Kur’ân-ı Kerîm, bu kabilden ifadelerle doludur. Arap dilinde de hususi bir mana ifade eden, umumi lâfızlar, umumi bir mana ifade eden hususi lâfızlar çokça kullanılır.

Bu âyetin, umuma delalet etmediğini gösteren hususlardan birisi de “şifa” kelimesinin olumlu bir cümle içerisinde nekire (belirtisiz) olmasıdır. Dilcilerin ve ilim ehlinin muhakkıkları ile, çeşitli usul âlimlerinin ittifakı ile böyle bir ifade umum teşkil etmez. Ama, sıdk ve azimet ehli bir kesim bu âyeti umumî ifadesiyle kabul etmişler ve bütün ağrı ve hastalıklar için bal vasıtasıyla şifa aramışlardır. Kur’ân-ı Kerîm’in bereketi ve sağlam tasdik ve yakînleri sayesinde de hastalıklarından şifa buluyorlardı. İbnü’l-Arabî der ki: Kimin niyeti zayıf düşer ve onun adet ve alışkanlıkları dini yakinine galip getirse o, bu âyeti tabiplerin sözlerine göre anlamaya çalışır. Halbuki hepsi de dilediğini yapanın hikmetlerindendir.

5. Bal insanlara Nasıl Şifadır:

Bir kimse: Biz, balın faydalı olduğu kimseleri de gördük, zarar verdiği kimseleri de gördük. Bal nasıl olur da bütün insanlara şifa olabilir? diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Su, her şeyin hayatının sebebidir. Halbuki biz, suyu bedendeki bir rahatsızlık halinde kullanılması gereken şeklin zıddına kullanıldEgı taktirde, sudan ölen kimseleri de gördük. Bununla birlikte içilen ilaçların birçoğunda balın şifa verici olduğunu da gördük. Bu anlamdaki bir açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

Doktorlar, “sikencübîn” denilen ilacın, heıtürlü hastalıkta genel olarak faydalı olduğunu söz birliği halinde söylüyor ve öve öve bitiremiyorlar. Bunun aslı İse, baldır. Sair macunlar da böyledir. Üstelik Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bu konudaki müşkil ve rahatsızlık verici hali sona erdirmiş ve ihtimal anlamını ortadan kaldırmış bulunuyor. Hazret-i Peygamber, karnındaki bir rahatsızlıktan şikâyet eden kimseye bal içmesini emretmesi üzerine, bu rahatsız kişinin kardeşi, Hazret-i Peygamber’e, bal içtiğinden dolayı daha bir ishal oldu, diye haber verince, Hazret-i Peygamber, yine bal içmeye devam etmesini emretti ve sonunda iyileşti. Hazret-i Peygamber de: “Allah doğru söylemiştir, fakat kardeşinin karnı yalan söyledi.” Buhârî, Tıb 4. 24: Müslim, Selam 91: Tirmizî, Tıb 31: Müsned, III. 19, 20.

6. İshal ve Bazı Rahatsızlıklara Karşı Bal:

Zındık doktorlardan kimisi, bu hadise itiraz ederek şöyle demiştir: Tabîbler, balın ishal yaptığım itifakla kabul etmişlerdir. Nasıl olur da ishal olan bir kimseye bal tavsiye edilebilir?

Buna cevap: Bu söz, Peygamberine tam bir tasdik ile inanan kimse için bizatihi haktır. Bu kimse, Peygamberin tayin ettiği ve emrettiği şekilde samimi bir niyet ile ve inanarak balı kullanacak olursa, hiç şüphesiz onun menfaatini görür ve bereketinden yararlanır. Tıpkı hadiste sözü geçen bal içen bu kimse ve başkalarının karşı karşıya kaldığı gibi.

Tabiplerin bu hususta nakledilen ittifaklarına gelince, bunun ittifakla kabul edilen bir husus olduğunu söyleyen kimse bilgisizliğini ortaya koymaktadır. Çünkü o bu konuda herhangi bir kayıt getirmemiş ve mutlak bir ifade kullanmıştır Oysa İmâm Ebû Abdullah el-Mazerî der ki: Şunun bilinmesi gerekir ki: İshal, pekçok sebeplerden dolayı arız olur. Kimi ishal, çokça yemekten ve ishal yapıcı şeylerden meydana gelir. Doktorlar, böyle bir ishale karşı kullanılacak ilacın kişiyi tabiatıyla ve ondaki etkileriyle başbaşa bırakmasından ibarettir. Eğer onun bu tabii durumu ishale karşı yardımcı bir tedaviye gerek duyulursa, gücü kaldığı sürece bu konuda ona yardıma olunur. Çünkü bu durumdaki birisinin ishalini durdurmak zararlıdır, derler. Bu husus açıklık kazandığına göre şöyle deriz: Hadiste sözü geçen kimsenin, karnını tıka basa doldurmasından ve çokça yemesinden dolayı ishal olma ihtimali vardır. Bu bakımdan, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona bal içmesini emretti. İshal olmasın: gerektiren maddî sebep tamamiyle yok oluncaya kadar bal içmeye devam etmesini söyledi. Sonunda ishali durdu ve böylelikle bal içme ona uygun gelmiş oldu. Bu, bizzat tıp mesleğiyle teshir edilen birşey olduğuna göre. o halde bu mesleğe İstinaden itiraz eden kimsenin cahilliği ortaya çıkmış olur (el-Mazerî devamla) der ki: Biz, doktorların onu tasdik etmesi suretiyle Peygamberimizin söylediği bir sözü güçlendirme yoluna gidecek değiliz. Aksine, doktorlar onu yalanlamaya kalkışacak olursa, biz de onları yalanlarız ve onanın kâfirliklerini dile getiririz. Diğer taraftan Peygamberimizi de tasdik etmekleri geri durmayız, Eğer, söylediklerinin doğruluğunu müşahedeler ile bize ispat etmeye kalkışacak olurlarsa, o takdirde Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın sözünü uygun şaliyle tevil etmek ve sahih bir şekilde onu açıklamak yoluna gideriz. Çünkü onun hiçbir şekilde yalan söylemediğinin delilleri açıkça ortadadır.

7. Tedavinin Hükmü İle İlgili Açıklamalar:

Yüce Allah’ın:

“Onda insanlar için şifa vardır” âyetinde, ilaç İçmek ve buna benzer vesilelerle ilaç kullanmanın câiz olduğuna delil vardır. İleri gelen ilim adamlarından bunu mekruh gören kimselerin kanaatine muhalif olmakla birlikte bu böyledir, Aynı zamanda bu âyet, bir kimsenin ancak başına gelecek bütün belâlara razı olması ile veliliğinin tamam olabileceğine ve böyle bir kimsenin tedavi yoluna başvurmasının câiz olmadığını söyleyen sufilerin görüşlerini de reddetmektedir. Tedavi olmayı inkâr edip kabul etmeyenlerin bu tutumlarının bir anlamı yoktur.

Sahih hadiste, Hazret-i Câbir’den rivâyete göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Her bir hastalığın bir ilacı vardır. O hastalığın ilacı isabet etti mi, Allah’ın imiyle İyileşir.” Müslim, Selâm 6Ç>: Müsned, III, 335

Ebû Dâvûd ve Tirmizî de, Usame b. Şureyk yoluyla gelen şöyle bir rivâyeti kaydederler. Usame dedi ki: Bedevi Araplar, Ey Allah’ın Rasulü, tedavi olmayalım mı? dediler. Hazret-i Peygamber şöyle buyurdu: “Olun ey Allah’ın kulları! Tedavi olunuz. Çünkü Allah, ne kadar hastalık koyduysa, mutlaka onun için de bir şifa veya bir ilaç koymuştur. Tek bir hastalık müstesna.” Ey Allah’ın Rasulü, o hangisidir? dediler. O: “Yaşlanmak” diye buyurdu. Bu lâfız Tirmizî’nindir. Tirmizî: Hasen, sahih bir hadistir demiştir. Ebû Dâvûd, Tıb 1; Tirmizî, Tıb 2; Müsned, IV. 27

Tirmizî’nin Ebû Huzâme’den rivâyetine göre o da babasından, şöyle dediğini nakletmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şöyle sordum: Ey Allah’ın Rasulü! Okuduğunuz bir rukye (dua, zikir), kendisiyle tedavi olduğunuz bir ilaç ve bizim herhangi bir sakınmamız, acaba Allah’ın kaderinden bir şeyi geri çevirir mi, ne dersin? Hazret-i Peygamber: “Bu da Allah’ın kaderindendir” diye buyurdu. Tirmizî, Tıb 21; İbn Mâce, Tıb 1; Müsned, III. 421. Tirmizî der ki: Bu, hasen bir hadistir. Ve Ebû Huzâme’nin bundan başka bir hadisi de bilinmemektedir. Tirmizî, Tıb 21 de: “Ebû Huzâme’nin babasından.,, diye bundan başka bir rivnyeti bilinmemektedir” şeklindedir. Nitekim Müsned, IIL 421de ondan geddiği kaydedilen rivâyetlerin hepsi de hadisin değişik senedlerle rivâyetinden ibarettir.

Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: “Sizin ilaçlarınızın herhangi birisinde eğer hayır namına birşey varsa, bu ya bir hacamat bıçağının açtığı bir yarada, yahut bir içim balda, yahut da bir ateş ile dağlamadadır. Bununla birlikte ben, dağlanmayı pek sevmiyorum.” Buhârî, Tıb 4; Müslim, Selam 71: Müsned, III.343. Bu hadisi, Sahih (-i Buhârî ve Müslim) rivâyet etmiştir,

Bu konudaki hadisler, sayılmayacak kadar pek çoktur. Tedavinin ve rukye yapmanın mubah olduğunu ilim adamlarının Cumhûru kabul etmiştir.

Rivâyete göre İbn Ömer, yüzünün bir tarafına isabet eden hafif bir felç dolayısıyla dağlanmış ve akrep sokmasından dolayı rukye ile tedavi olmuştur Muvatta’, Ayn 14

İbn Sîrin’den nakledildiğine göre, İbn Ömer, çocuklarına tiryak içirirmiş.

Malik de: Bunda bir beis yoktur demiştir. Ancak, bunların mekruh olduğu görüşünde olanlar, Ebû Hüreyre’nin naklettiği şu rivâyetini delil gösrerirler, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bir millet, küçüğü ile büyüğü ile cennete girmiştir. Bunlar (dünyada) ne kendilerine rukye yapılmasını isterler, ne dağlanırlar, ne herhangi bir şeyin uğursuzluğuna inanırlardı. Bunlar. Rabblerine tevekkül ederlerdi,” Hadisi bu lâfzıyla teshil edemedik. Ancak Hazret-i Peygamber bu ümmetten olup hesapsız girecek yetmişbin kişiden söz ettiğinde; bunların nitelikleri sorulunca, burada kaydedilenleri zikreden rivâyetler1 vardır: Buhârî, Tıb 17. 42, Rikak 50; Müslim, İmar 371. 372. 374: Tırmizî. Sıl;Hit’l-Kıv:İme 16: Müsned. I, 4ül. 403, 451.

Bu kanaati savunanlar derler ki: O halde mü’mine düşen Allah’a güvenerek, O’na tevekkül ederek, O’na dayanarak ve yalnız O’na yönelerek bu gibi şeyleri terketmektir. Çünkü yüce Allah, kişinin hastalıklı günlerini de, sağlıklı günlerini de bilmiştir. Bütün insanlar bunu azaltmaya, ya da arttırmaya bütün gayretleriyle çalışacak olsalar dahi buna güçleri yetmez. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“İster yeryüzünde, ister nefislerinizde meydana gelen herbir musibet, mutlaka Bizim onu yaratmamızdan önce o bir kitaptadır.” (el-Hadid, 57/22)

Bu kanaate sahip olanlar arasında fazilet sahibi ve esere (rivâyete) bağlilıklarıyla meşhur bir topluluk da vardır. Aynı zamanda bu, İbn Mes’ûd’un ve Ebû’d-Derda’nın da -Allah ikisinden razı olsun- görüşüdür.

Osman b. Affan, vefatıyla sonuçlanan hastalığında Abdullah b. Mes’ûd’un yanına gelmiş. Hazret-i Osman ona: Şikâyetin ne diye sormuş. O, günahlarım diye cevap vermiş. Hazret-i Osman, canın birşey çekiyor mu diye sormuş. O, Rabbimin rahmetini, diye cevap vermiş. Hazret-i Osman: Sana doktor çağırmayayım mı diye sorunca, o da; zaten beni hastalandıran o tabibtir diye cevap vermiş… hadisin geri kalan kısmı ileride bütünüyle, yüce Allah’ın İzniyle et-Vakıa Sûresi’nin faziletine dair açıklamalar sırasında (bk. el-Vâkıa, 56. SÛRE’nin mukaddimesi) gelecektir.

Veki’ dedi ki: Bize, Ebû Hilâl, Muaviye b. Kurra’dan anlattı, Muaviye dedi ki: Ebû’d-Derda hastalandı Onu ziyarete gittiler ve: Sana bir tabib çağırmayalım mı dediler, o, beni yatağa düşüren tabiptir dediler -Kabi’ b. Haysem de bu görüştedir- Saîd b. Cübeyr rukye yapmayı mekruh görmüştür. el-Hasen de süt ve bal dışında bütün ilaçların içilmesini mekruh görürdü.

Ancak birinci görüşü benimseyenler, hadis ile ilgili olarak; bunda tedavi olmamaya dair bir delil bulunmadığını söyleyerek cevap vermişlerdir. Çünkü, bu konuda Hazret-i Peygamber’in, mekruh olan bir dağlama türünü kastetmiş olma ihtimali vardır. Zira, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Ahzab gününde isabet aldığı ok dolayısıyla kolunun dağlanmasını emir buyurup şöyle demiştir: “Şifa üç şeydedir.” Az önce geçtiği gibi. Diğer taraftan Hazret-i Peygamber rukye ile tedaviden Allah’ın Kitabı’nda olmayan şeyleri okumak ile tedavi yoluna gitmeyi kastetmiş olabilir. Çünkü yüce Allah, ileride açıklaması geleceği üzere:

“Kur’ân’dan mü’mînler için bir şifa ve rahmet olanı kısım kısım indiririz” (el-İsra, 17/82) diye buyurmaktadır. Kendisi de ashabına rukye yapmış ve onlara rukye yapmalarını da emretmiştir. İleride geleceği üzere

8. Balda Zekât:

Malik ve mezhebine mensup bir grup ilim adamının kanaatine göre bal her ne kadar yenilen ve gıda olarak kullanılan bir mahsul ise de onda zekat yoktur. Bu konuda Şâfiî’nin Farklı görüşleri vardır. Yeni mezhebinde kesin alarak ifade ettiği husus, balda zekât olmadığıdır. Ebû Hanîfe ise, az olsun, çok olsun balda zekâtın vacîb olduğu görüşündedir. Çünkü ona göre balda nisab şartı yoktur, Muhammed b. el-Hasen de şöyle demiştir: Rai, sekiz feraka’ Bir fenik (ya &,v. Sirk): Oiuılh ntd kjıdcır olun yani İÜ kg’a denk bir küptür. Bağdat (ya da kak) rıtlı 408 gr, Mısır rıtlı ise yaklaşık 430 gr.dır. (Dr. Vehbe el-Zuhaylî. el-Fıkhu’l-İslâmî, I. 75). M. Necımıddin el-Kürdî’nîn incelemesine göre ise bir Bağdat Rıtlı 401.143 rl1, Mısır rıtlı ise 449.28 gr.dır (el-Kürdî, Şer’i Ölçü Birimleri…. s. 203) l;eı:ık’in on:üti rıtıl olduğunu d;i İbnu’l-Esir (en-Nihâye, III. 196uten naklen belirtmektedir, (s. 159) Bunu göre merhum müfessirmizin ~bir feıak’ıo omz;ıltı Irnk rırlt olduğunu” söylemesinde bir ynnılnın sözkonusu olmalıdır ulaşmadıkça ona zekât düşmez. Bir terak ise otuzaltı İrak rıtlına tekabül eder.

Ebû Yûsuf da der ki: Her on tulumda bir tulum zekât düşer. Bu görüşünde, Tirmizî’nin İbn Ömer’den yaptığı rivâyeti delil gösterir, İbn Ömer dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Balın, her on tulumunda bir tulum zekât vardır.” Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Bu hadisin İsnadı tenkid edilmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan bu hususta sahih pek birşey bulunmamaktadır. İlim ehlinin çoğunluğunun kanaatine göre de uygulama buna göredir. Ahmed ve İshak da bu görüştedirler. Bazı âlimler de bala zekât düşmez demişti Tirmizî, Zekat 9

9. Düşünen Topluluklar:

“İşte bunda da düşünen” yani ibret alan

“bir topluluk için elbette bir âyet vardır.” Arı üzerinde dikkatle düşünmek ve onun bu hayret verici durumları üzerinde inceden inceye tefekkür etmek, bu ibretin bir parçasıdır. Bünyesinin zayıflığına rağmen ona bu incelikli sanatı ilham edenin, farklı durumlarında maharetli bir şekilde çeşitli yollara başvurma ilhamını verenin kesin olarak yüce Allah olduğuna kesinlikle inanılır. Tıpkı;

“Rabbin bal arısına şunu vahyetti…” âyetinde dile getirildiği gibi. Diğer taraftan arı, ekşi, acı, tatlı, tuzlu ve hatta zararlı otlardan bile yemektedir. Şanı yüce Allah ise bunları tatlı ve şifalı bir bal halinde yaratmaktadır. İşte bunda da O’nun yüce kudretine bir delil vardır.

Rabbin, bal arısına dağlarda, ağaçlarda ve insanların kurdukları kovanlarda ev edinmesini vahyetti.

Diyanet Vakfı
68, 69. Rabbin bal arısına: Dağlardan, ağaçlardan ve insanların yaptıkları çardaklardan kendine evler (kovanlar) edin. Sonra meyvelerin her birinden ye ve Rabbinin sana kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir, diye ilham etti. Onların karınlarından renkleri çeşitli bir şerbet (bal) çıkar ki, onda insanlar için şifa vardır. Elbette bunda düşünen bir kavim için büyük bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
Rabbin, bal arısına şunu vahyetti: “Dağlarda, ağaçlarda ve yapacakları çardaklarda evler edin.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1. Allah’ın Arıya Vahyetmesi (İlhamı):

“Rabbin, bal arısına şunu vahyetti” âyetinde sözü geçen vahiy ile ilgili açıklamalar, Önceden geçmiş bulunmaktadır. Vahyin, ilham anlamına geldiğini de orada belirtmiş idik. (Âl-i İmrân, 3/44. âyet, 1, başlık) İlham, şanı yüce Allah’ın, zahiri herhangi bir sebep bulunmaksızın, kalpte yarattığı şeydir. Bu da, yüce Allah’ın:

“Herbir nefse ve onu düzenleyene, sonra da ona hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki…” (eş-Şems, 91/7-8) âyeti kabilindendir. Hayvanlar da bunlar arasındadır. Şanı yüce Allah’ın, hayvanlarda kendi menfaatlerini idrâk etmeleri, zararlardan sakınıp hayatlarını çekip çevirmeleri ile ilgili yarattıkları bu ilhamlar kabilindendir. Şanı yüce Allah, cansız varlıklar hakkında da bu türden haber verdiği bir âyetinde:

“O gün bütün haberlerini anlatacaktır. Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” (ez-Zilzâl, 99/4-6) diye buyurmaktadır.

İbrahim el-Rarbt der ki: Aziz ve celil olan Allah’ın, cansız varlıklarda mahiyeti idrâk olunamayan bir kudreti vardır. Bu cansız varlıklara Allah’tan bir Rasul gelmediği halde, yüce Allah bu varlıklara bunları tanıtmıştır. Yani, ilham vermiştir. Tevil âlimleri arasında burada sözügeçen “vahyin ilham anlamında olduğu konusunda görüş ayrılığı yoktur.

Yahya b. Vessâb, Bal arısına” kelimesini, “ha” harfini üstün olarak okumuştur. Buna, bu İsmin veriliş sebebi ise, yüce Allah’ın, o andan çıkan balı nihle olarak (bağış olarakr bal arısı demek olan nahle ile aynı kökten.) vermiş olmasıdır. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

el-Cevherî der ki: kelimesi, arı demek olup, erkek ve dişi hakkında da kullanılır. Ancak, denilmesi (erkek arı) müstesna, “Nahl” kelimesi, Hîcazlıların şivesinde müennestir. Aynı şekilde çoğulu ile tekili arasındaki tek fark “he (yuvarlak te)” olan bütün kelimeler böyledir.

Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bütün sinekler cehennem ateşindedir. Allah, o sinekleri cehennemliklere azap (sebebi) yapacaktır. Arılar bundan müstesnadır.” Bunu, Tirmizî el-Hakîm, “Nevâdiru’l-Usul” adlı eserinde zikretmektedir. et-Tirmizî el-Hakîm. Nevâdiru’l-Usûl, i, 544- Ancak Ebû Hüreyre’nin sözü olarak. Değişik rivâyetler ve Cnı rivdyec/erfn rfegerferuYrrrrıei’en fç/n bk. el-Hevsemî, Zevâid, IV. 41. X, 390

İbn Abbâs’tan da şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem), karıncanın, arının, hüdhüd (çavuş kuşu)nun ve göçeğeo kuşunun öldürülmesini yasaklamıştır. Bu hadisi de Ebû Dâvûd rivâyet etmiştir Ebû Dâvûd, Edeb 1Ö4; İbn Mâce, Sayd 10; Dârimî Edalı’ 26: Müsned, I, 332, 34 İleride de, yüce Allah’ın izniyle en-Neml Sûresi’nde (27/18. âyetin tefsirinde) gelecektir.

2. Arıya Verilen İlhamın Mahiyeti:

“Dağlarda, ağaçlarda” âyeti, arının sahipleri olmaması hali ile ilgilidir. “Ve yapacakları çardaklarda evler edin.” İşte Allah, arılarının meskenlerini bu üç yerde tesbit etmiştir Ya dağlarda ve dağ kovuklarında, ya ağaç kovuklarında, yahut da Âdemoğullarının yapacakları yüksek tepelerdeki bal yapma yerleri, kovanlar, duvar ve benzeri yerlerdedir, (……..) lâfzı burada “hazırladı” anlamındadır. Ancak, çoğunlukla bu, dal ve kerestenin dikkatle dizilmesi ve gölgelik olarak kullanılması için çardak yapılması hakkında kullanılır. Bedir günü, Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yapılan el-Arîş (gölgelik) da buradan gelmektedir. “Arş” lâfzı da bu köktendir. “(………): Hazırladı, hazırlar, (çardak yaptı, yapar)” denilerek, “ra” harfi hem esreli, hem de ötreli telaffuz edilir. Bu iki şekilde de bu kelime okunmuştur. İbn Âmir, ötre ile, diğerleri ise esreli okumuşlardır. Âsım’dan ise burada farklı rivâyetler gelmiştir.

3. Arıların Hayret Verici Özelliklerinden:

İbnu’l-Arâbî der ki: Yüce Allah’ın, arıda yarattığı hayret verici özelliklerden birisi de ona, kovanlarını altıgen olarak yapmasını ilham etmesidir. Böylelikle kovanı tek bir parça imiş gibi birbirine bitişmiş olmaktadır Çünkü, üçgenden ongene kadar bütün şekillerin herbirisi kendi benzerleriyle yan yana getirilecek olursa, bunlar bitişik olmaz ve mutlaka aralarında birtakım açıklıklar olur Bundan tek İstisna altıgendir. Altıgen, benzerleriyle bir araya getirilecek olursa, tek bir parça imiş gibi birbirine bitişik bir hal alır.

Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden sarhoş edici ve güzel bir rızık ediniyorsunuz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ayet vardır.

Diyanet Vakfı
Hurma ve üzüm gibi meyvelerden hem içki hem de güzel gıdalar edinirsiniz. İşte bunlarda da aklını kullanan kimseler için büyük bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de, İçki çıkarır ve onlardan güzel bir rızık edinirsiniz. İşte aklını kullanan bir topluluk için hiç şüphesiz bunda bir âyet vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1. Âyetin Önceki Âyetlerle İlişkisi:

Yüce Allah’ın:

“Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden…” âyeti ile ilgili olarak et-Taberî şöyle demektedir:

İfade; Hurma ve üzüm ağaçlanma meyvelerinde… rızık edindiğiniz şeyler vardır” takdirinde olup burada; hazfedilmiştir. Bunun hazf edildiğine yüce Allah’ın:

“Onlardan” âyetidir.

Burada hazfedilen kelimenin “şey” kelimesi olduğu da söylenmiştir ki, birbirine yakın açıklamalardır.

“Onlardan” ifadesinin, sözü geçenlerden anlamında olduğu söylenmiştir. Bu durumda, sözde hazfedilmiş tabir yok demektir. Daha uygun olanı da budur. Bununla birlikte “meyvelerinden” anlamındaki âyetin, “davarlar” kelimesine atfedilmesi de mümkündür. Yani, hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinde de sizin için ibretler vardır. Bununla birlikte; “…ondaki” İfadesine atfedilmiş olması da mümkündür. Yani, Biz aynı şekilde sizlere hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de içilecek şeyler içiririz.

2. İçki:

“İçki”; sarhoşluk veren şey demektir. Dildeki meşhur anlamı budur, İbn Abbâs der ki: Bu âyet-i kerîme, içkinin haram kılınmasından önce inmiştir. Burada içki ile şarap; güzel rızık ile de bu iki ağaçtan helal olarak yenilip içilen herşeyi kastetmektedir. İbn Cübeyr, en-Nehaî, en-Nehaî ve Ebû Sevr de bu görüştedir.

Buradaki

“seker (içki)” kelimesinin, Habeşçe’de sirke anlamında,

“güzel rızk”ın ise yiyecekler anlamında olduğu da söylenmiştir. Sekerin, helâl ve tatlı meyve suları olduğu da söylenmiştir. Ona bu ismin veriliş sebebi, bir süre kaldığı takdirde, bazen sarhoşluk verici bir içki haline dönüşmesindendir. Sarhoşluk verecek hale geldi mı, haram olur.

İbnu’l-Â’râbî der ki: Bu görüşlerin en doğru olanı, İbn Abbâs’in görüşüdür. Bunun da iki anlamı vardır. Ya bu âyet, içkinin haram kılınışından öncedir, yahut da âyetin anlamı şöyledir: Allah sizlere, hurma ağaçlarının ve üzüm ağaçlarının meyvelerini nimet olarak ihsan etmiştir. Haddinizi aşarak Allah’ın size haram kıldığı şeyleri bunlardan çıkartıyorsunuz. Helal kıldığı şeyler, menfeacinize uygundur ve sizin mutedil olmanıza yardımcıdır. Ancak, sahih olan görüş, bu âyetin içkinin haram kılındığından önce indirildiğidir. O takdirde bu âyet-i kerîme mensûhtur Çünkü bu ayet-i kerîme, ilim adamlarının ittifakı ile Mekke’de inmiştir. İçkinin haram kılınması ise Medine’de gerçekleşmiştir.

Derîni ki: “Seker” kelimesinin sirke, yahut da tatlı meyve suyu anlamını kabul edersek, nesh sözkonusu değildir. Bu durumda âyet-i kerîme muhkem olur. Bu güzel bir görüştür. İbn Abbâs der ki: Habeşliler sirkeye “seker” derler. Ancak Cumhûrun kanaatine göre seker, şarap (içki) demektir. İbn Mes’ûd, İbn Ömer, Ebû Rezin, el-Hasen, Mücahid, İbn Ebi Leyla, el-Kelbî ve daha önce ismi anılan diğerleri hep bu görüştedirler. Bunlar, sözbirliği halinde şöyle derler: Seker, yüce Allah’ın, bu iki ağacın meyvelerinden haram kıldığı (içecek) şeylerdir. Dilciler de böyle demişlerdir. Seker, içkinin ve sarhoşluk veren herşeyin adıdır, derler. Buna dair de şu beyiti delil gösterirler:

“Onlar ayıkken ne kötüdürler; topluluk halinde içki içerlerse de ne kötüdürler?

Müzzâ (sarhoşluk veren bir çeşit nebiz) ile seker (içki) onlarda etki ettiği vakit.”

“Güzel rızık” ise, yüce Allah’ın bu iki ağacın meyvelerinden helâl kıldığı şeylerdir.

Yüce Allah’ın:

“İçki çıkarır ve onlardan…” âyetinin, inkârı istifham anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir. Yani siz, ondan içki edinir ve güzel rızık olan sirkeyi, kuru üzümü ve hurmayı bir kenara mı bırakırsınız.? Bu da yüce Allah’ın:

“Onlar, ebedi (mi) kalırlar?” (el-Enbiyâ, 21/34) âyetine benzemektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ebû Ubeyde der ki: Seker, yemek demektir. Meselâ: Bu senin sekerindir denilirken, bu senin yiyeceğin (yemek)dir, demektir. Ebû Ubeyd, şu mısraı da (bu anlama delil olmak üzere) nakleder:

“Sen, şerefli kimselerin kusurunu yemek (yedirmeleri mi) kabul ettin?”

Yani, onların yemek yedirmelerini yerilmelerine sebep gördün.

Taberî’nin tercih ettiği görüş de budur. Ona göre seker, yenilen şeyler ile hurma ve üzüm meyvelerinden içilmesi helal olan şeylerdir. Bu da güzel rızık ile aynı şeydir. Yani, lâfızları değişik olmakla birlikte ikisinin de anlamı birdir, yüce Allah’ın, Hazret-i Yakub’un söylediğini naklettiği;

“Ben, keder ve üzüntümü ancak Allah’a açarım” (Yusuf, 12/86) âyeti gibidir. Bu açıklama güzel bir açıklamadır ve buna göre nesih sözkonusu değildir.

Ancak ez-Zeccâc şöyle demektedir: Ebû Ubeyde’nin bu açıklaması bilinen bir şey değildir. Tefsir bilginleri de buna muhalif kanaattedirler. Onun naklettiği beyitte de lehine delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü ondan başkasının kanaatlerine göre bunun anlamı, insanların kusur diye kabul ettiği hallerinin içki içip sarhoş olmak olduğunu belirttiği şeklindedir.

Hanefi mezhebi âlimleri şöyle derler: Buradaki “seker” kelimesi ile kastedilen sarhoşluk vermeyen nebizlerdir. Buna delil de, şanı yüce Allah’ın kullarına yaratmış olduğu bu gibi şeyler dolayısıyla onlara minnet etmesidir. Ancak, helal kılınmış birşey ile minnet sözkonusu olur. Haram olan birşeyle olmaz. O halde bu, sarhoşluk verecek derecede olmayan nebîzleri (meyve sularını) içmenin câiz oluşuna delildir. Eğer sarhoşluk verecek dereceye gelirse, o takdirde bunlar câiz olmaz. Onlar bu kanaatlerini, sünnetten Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söylediği rivâyet edilen şu âyet ile desteklemektedirler: “Allah, şarabı bizatihi haram kılmıştır. Onun dışındaki içeceklerden ise sarhoş olmayı haram kılmıştır. ” Nesâî, Eşribe 48. Bu anlamdaki rivâyetlerin bir takım illetlerine tek tek işaret ettikten sonra Nesâî, “doğru olan sika (güvenilir) râvilerin İbn Abbâs’tan (onun sözÜ olduğu) geklindeki rivâyetleridir” demektedir,

Ayrıca, Abdulmelik b. Nafi’in, İbn Ömer’den yaptığı şu rivâyeti de delil gösterirler: Bir adamın, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, rüknün yanında bulunuyorken geldiğini gördüm, O, Hazret-i Peygamber’e, İçinde İçecek bulunan bir kab uzattı. Hazret-i Peygamber onu ağzına doğru kaldırınca, sert olduğunu gördü ve sahibine geri verdi. Bunun üzerine hazır bulunanlardan birisi ona: Ey Allah’ın Rasulü! O haram mıdır diye sordu, Hazret-i Peygamber: “Adamı bana getiriniz” diye buyurdu. Adam getirilince, Hazret-i Peygamber kabı ondan aldı. Sonra su getirilmesini istedi. O, suyu kaba boşalttı, sonra da onu ağzına kaldırınca, yüzünü ekşitti. Yine su getirilmesini istedi, bu suyu yine o kabın üzerine boşalttıktan sonra şöyle dedi: “Bu kabların (İçerisindeki içeceklerin) sertleştiğini görecek olursanız, o takdirde onların içlerindekini su ile kırınız.” Nesâî, Eşribe 48. Ayrıca bk. Dârakutnî, IV, 264

Yine rivâyet edildiğine göre Hazret-i Peygamber’e nebiz hazırlanır, O da aynı gün ondan içermiş. İkinci ya da üçüncü gün olup değişikliğe uğramışsa, onu hizmetçisine içirirmiş Müslim, Eşribe 80-82 Şayet haram olsaydı, onu hizmetçisine içirmezdi.

Tahavî der ki; Ebû Avn es-Sakafî de, Abdullah b. Şeddad’dan, o, İbn Abbâs’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Şarap, azıyla, çoğuyla bizatihi haram kılınmıştır. İçecek herbir şeyden ise, seker (sarhoşluk veren) haram kılınmıştır. Bunu Dârakutnî de rivâyet etmiştir Bu lâfızlarla Dara kutu i’de tesbit edemedik. Ancak Zeylaî, Nasbu’r-Râye, IV, 3O6’da el-Ukaylî tarafından ed-Duafâ’da zikredîldiğini, ravilerinden Muhammed b. Furat dolayısıyla illetli olduğunu belirtmektedir. Kurtubî’nin burada zikrettiği ve Hnnefî Mezhebi’nce delil kabul edilen bu rivâyetlerin değerlendirilmesi için de aynı yere bakılabilir.

İşte bu ve benzerî hadislerden anlaşıldığına göre, şarap dışındaki içecekler, bizatihi (ayniyle) haram kılındığı gibi diğer içecekler ayniyle haram kılınmış değillerdi Hanefi’ler derler ki: Hamr (şarap), üzümün şarabıdır ve bunda görüş ayrılığı yoktur, Yine Hanefilerin delilleri arasında Şüreyk b. Abdullah’ın şu rivâyeti de yer almaktadır: Bize, Ebû İshak el-Hemezanî anlattı, o, Amr b. Meymun’dan dedi ki: Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Bizler, bu develerin etlerini yeriz. Fakat, karnımızda bu deve etlerini nebizden başka birşey de parçalamaz (hazmettirmez). Dârakutnî, IV, 259, 260, 261. Şüreyk dedi ki; Ben, es-Sevrî’yi, zamanının en büyük alimi Malik b. Miğvel’in evinde nebiz içerken gördüm.

Bunlara cevaba gelince: Hanefilerin: Şanı yüce Allah, kullarına İçecekleri hatırlatarak minnette bulunmaktadır, O’nun minnette bulunması ise ancak helal olan şeylerle sözkonusudur, şeklindeki sözleri doğrudur. Şu kadar var ki bunun, önceden de açıklamış olduğumuz gibi, içkinin haram kılınışından önce olma ihtimali vardır. O takdirde az önce açıkladığımız gibi bu (mübahlık), nesholmuş olur.

İbnu’l-A’râbî der ki; Bu, haber kipinde olduğu halde nasıl nesh olur? Çünkü haberin neshi sözkonusu değildir, denilecek olursa, buna şöyle cevap veririz: Bu, şeriatı tahkiki olarak anlamamış olanların söyleyeceği bir sözdür. Bundan önce de açıkladığımız gibi, eğer haber hakiki olarak var olan şey hakkında yahut da yüce Allah’ın bir lütfü olarak sevap vermesi ile ilgili ise, neshin sözkonusu olmayacağı haber türü işte budur. Ancak haber, eğer şer’i bir hüküm ihtiva ediyorsa, hükümler değiştirilir ve nesh olur. Hüküm ister haber kipi ile, ister emir kipi ile gelmiş olsun farketmez. Ve hiçbir zaman nesih lâfzın kendisiyle alakalı değildir. Onun ihtiva ettiği hüküm ile alakalıdır Şayet bu gerçeği kavrayacak olursanız, o takdirde şanı yüce Allah’ın şu âyetinde, kâfirler hakkında haber vermiş olduğu ahmak sınıfın dışına çıkmış olursunuz: “Biz bir âyeti diğer bir âyetin yerine getirip değiştirdiğimiz de, -Allah neyi indireceğini en iyi bilen olduğu halde-: Sen,, ancak bir iftiracısın, dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler.”(en-Nahl, 16/101) Yani, bu itirazı yapanlar, şanı yüce Rabbin, dilediğini emredeceğini, dilediği mükellefiyeti koyacağını, adaletinin bir tecellisi olarak bunlardan dilediklerini kaldırıp, dilediğini olduğu gibi bırakacağını ve Ummu’l-Kitab’ın O’nun nezdinde olduğunu bilmeyen kimselerdir.

Derim ki: (İbnü’l-Arabî’nin bu ifadeleri) oldukça ağırdır. Çünkü o, bu ifadelerinin kapsamına kıt anlayışları itibariyle, hayırlı ilim adamlarım kâfirlere katmaktadır. Mesele, usulî (usul-i fıkh’a dair) bir meseledir. Şöyle ki, şer’î hükümlere dair haberlerin neshi câiz midir, değil midir? Bu konuda görüş ayrılığı vardır. Sahih olan ise, bu âyet-i kerîme ve benzerleri dolayısıyla bunun câiz olduğudur. Diğer taraftan bir hükmün meşruiyetine dair verilen haber, o meşru hükmün, yerine getirilmesi talebini ihtiva etmez. İşte nesh olunduğuna dair delil getirilen şer’î hüküm de sözügeçen bu taleptir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Hanefilerin sözkonusu ettikleri hadislere gelince; birinci ve ikinci hadisler zayıftırlar Çünkü Hazret-i Peygamber’den sabit nakil ile şöyle dediği rivâyet edilmiştir: “Sarhoşluk veren herbir içecek haramdır.” Buhârî VudıV 71. Eşribe 4. 10; Müslim, Eşıibe 67. 68: Ebû Dâvûd, Eşribe y, Tirmizî, Eşribe 2; İbn Mâce, Eşribe 9. 10: Mupatta, Eşribe 9; Dârimî, Eşribe 8: Müsned, VI, 36,

Yine Hazret-i Peygamber şöyle buyurmaktadır: “Sarhoşluk veren herbîr şey hamr’dır ve sarhoşluk veren herbir şey de haramdır.” Buhârî, Edeb 80, Ahkâm 22. Meğazi 60; Müslim, Eşnbe 60: Ebû Dâvûd, Eşribe 5; Tirmizî, Eşribe 3, 2; Nesâî, Eşribe 48; İbn. Mâce, Eşrîbe 9- 13, 14; Dârimî, Eşribe 8: Muvatta’, Daiıflyfl 8; Müsned, I, 274. 289, 350, II, 16. 29…, III, 63, 66…, IV. 410, 416, 417. V. 356, VI. 314, 333

Bir başka hadisinde ise şöyle buyurmaktadır: “Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır” Ebû Dâvûd, Eşribe 5; Tirmizî, Eşribe 3; Nesâî, Eşribe 25: İbn Mâce, Eşribe 10: Dârimî, Eşribe 8; Müsned, II: 91, 167. 179, III, 343.

Nesâî de (bu hadisleri kaydettikten sonra) şöyle demektedir: İşte bunlar, sağlam ve adaletli ravilerdir. Sahih nakil yapmakla meşhur olmuşlardır, Abdulmelik ise, kendi türünden büyük bir topluluğun desteğini alacak olsa bile, bunlardan tek birisine karşı dahi duramaz. Başarı Allah’tandır. Nesâî, Eşribe «İ8: 5Ğ99 no’hı badisin sonunda.

(Hanefi’lerin delil gösterdikleri) üçüncü hadise gelince; bu hadis sahih olsa bile Hazret-i Peygamber elbetteki onu sarhoşluk verici bir içki olarak hizmetçiye içirmiyordu. Onu, ancak kokusu değiştiği için hizmetçiye içirmekte idi. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), kendisinden kötü bir kokunun alınmasından hoşlanmazdı. İşte, Hazret-i Zeyneb’in ona verdiği baldan dodayı, hanımlarının Hazret-i Peygamber’e hile yoluna başvurmalarının sebebi de budur. Ona, biz senden mcğafir, yani hoş olmayan bir koku alıyoruz, demişlerdi. Daha sonra da Hazret-i Peygamber bunu içmedi. İleride buna dair açıklamalar et-Tahrim Sûresinde gelecektir.

İbn Abbâs’ın rivâyet ettiği hadise gelince; İbn Abbâs’ın kendisinden, Atâ, Tavus ve Mücahid’den, buna muhalif kanaatte olduğu rivâyeti gelmiştir. Onun şöyle dediğini nakletmelerdir: Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır. Bunu ondan Kays b. Dinar rivâyet etmiştir. Sarhoşluk veren şey hakkındaki fetvası da böyledir. Bunu da Dârakutni söylemiştir Dârakutnî, IV, 256

Birinci hadisi ise, İbn Abbâs’tan Abdullah b. Şeddâd rivâyet etmiştir, Ancak, önemli bir topluluk da bu konuda ona muhalefet etmiştir. O bakımdan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sabit olan hadisler dolayısıyla onun bu kanaatte olduğunu söylemek mümkün olmamaktadır.

Hazret-i Ömer’in söylediği rivâyet edilen: (Yediğimiz deve etini) midelerimizde ancak nebiz parçalar (hazmettirir) sözüne gelince, zikrettiğimiz deliller gereğince, hiç şüphesiz ov sarhoşluk verici olmayan şeyleri kastetmiştir.

Nesâî de, Utbe b. Ferkad’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir Ömer b. el-Hattâb’ın içtiği nebiz, sirkeye dönüştürülmüş idi. en-Nesâî der ki: Bunun doğruluğunun delili ise, es-Saib yoluyla gelen hadistir. el-Haris b. Miskin’den dinlerken, kendisine kıraaten (elde okunan metine göre o) dedi ki: İbnü’l-Kasım’dan: Bana Malik anlattı, o, İbn Şihab’dan, o, es-Saib b. Yezid’den ona haber verdiğine göre Ömer b. el-Hattâb yanlarına çıkarak şöyle dedi: Ben, filan kimseden şarap kokusu aldım. O bunun tılâ içkisi Tıla (ya tta; müselles): Üzüm suyunun kaynatıldıktan sonra üçte ikisinin gidip geriye üçte biri kalan ve sarhoşluk veren içkidir. (Dr. Vehbe ez-Zuhaylî, el-Fikhu’l-İslâmi, VI, 153, 155, 163; Necmuddin en-Nesefî, Talibetu’t-Talebe fi’l-Istılâhâti’l-Fıkhiyye, Bağdat 1311, s. 158-159) Malumatın doğruluğu ikinci kaynakta da tesbit edildi olduğunu iddia etti. Ben, içtiği şeye dair soru soranın. Eğer sarhoşluk veren birşey ise, ona celde cezası veririm. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) ona tam olarak had vurdu. Nesâî Eşribe 48 Yine Hazret-i Ömer, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın minberi üzerinde irad ettiği hutbesinde şöyle demişti: İmdi ey insanlar! Şarabın haram olduğu hükmü indiğinde şarap üzüm, bal, hurma, buğday ve arpadan olmak üzere beş şeyden yapılırdı. Şarap (hamr) aklı örtüp perdeleyen şeydir. Buhârî, Tefsir 5- sûre 10, Eşribe 5; Müslim, Tefsir 32, 33: Ebû Dâvûd, Eşribe 1; Nesâî, Eşribe 20. Bu, daha önce el-Mâide Sûresi’nde (5/90. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

İbrahim en-Nehaînin, Ebû Cafer et-Tahavînin -ki çağının önder ilim adamı idi- nebizi helal kabul ettikleri, Süıyan es-Sevrî’nin de nebiz içtiği söylenecek olursa, deriz ki: Nesâî kitabında, sarhoşluk veren nebizleri helal kılan ilk kişinin İbrahim en-Nehaî olduğunu söylemiştir. Bu manadaki rivâyetleri Nesâi, Eşribe 57’de zikretmektedir. Bu ilim adamının bir yanılmasıdır. Bizler ise ilim adamlarının yanılmalarına karşı uyarılmış bulunuyoruz. Sünnet dururken hiçbir kimsenin söylediği söz delil olamaz.

Yine Nesâî, İbnü’l-Mübarek’ten şöyle dediğini nakletmektedir: İbrahim müstesna, hiçbir kimseden sarhoşluk veren şeylere dair ruhsatın sahih olarak rivâyet edildiğini görmedim. Ebû Usame de der ki: Ben, Abdullah el-Mübarek’ten daha çok ilim talebine düşkün kimse görmedim. Bu maksatla Şam diyarını, Mısır’ı, Yemen’i, Hicaz’ı dolaşmıştır. Nesâi, Eşribe 57.

Tahavî ve Süfyan’a Buradan itibaren iktibas: İbn Abdi’l-Berr, et-Temhîd, I, 256 gelince, onların nebizi mubah kabul ettikleri sahih olarak sabit olsa bile, bu konuda sünnetten sabit olanlarla birlikte sarhoşluk veren şeylerin haram kılındığı hususundaki İmâmların görüşlerine karşı onların kanaatleri delil olarak gösterilemez. Diğer taraftan Tahavî, “İhtilafa dair yazdığı büyük eserinde” Tahavî’nin yüzotuz cüz dolaylarında “İktilâfu’l-Fukah┑ adlı bir eseri olduğu bilinmektedir. (Şuayb el-Amnûc, Şerku Müşkili’l-Âsâr’a Mukaddime, Beyrut 1415/1994, L 82) bunun aksi görüşü de zikretmektedir. Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr, “et Temkid” adlı eserinde şöyle demektedir: Ebû Cafer et-Tahavî der ki: Ümmet, üzüm suyunun sertleşip kaynaması ve köpük atması halinde, şarap olduğunu ve bunu helal kabul edenin kâfir olacağını ittifakla kabul etmiştir. Ancak, ıslatılan kuru hurmanın suyunun kaynayıp sarhoşluk verecek hale gelmesi halinde, hükmü hakkında ihtilaf etmişlerdir. İşte bu, Yahya b. Ebi Kesir’in, Ebû Hüreyre’den, onun da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiği: “İçki (hamr) şu iki ağaçtandır: Hurma ağacı ve üzüm ağacıdır” hadisi ile amel etmediklerini göstermektedir. Çünkü onlar, bu hadisi kabul etmiş olsalardı, ıslatılan hurma suyunu helal kabul edenleri de tekfir etmeleri gerekirdi. İşte böylelikle haram kılınan şarabın kapsamına, sertleşen ve sarhoşluk verecek dereceye ulaşan üzüm suyundan başka birşeyin girmediği sabit olmaktadır. (Tahavî devamla.) der ki: Diğer taraftan haram kılma hükmünün, yalnızca onunla alakalı olması ve başkasının ona kıyas edilmemesi ile, başkasının da ona kıyas edilmesi hallerinden birisi sözkonusudur. Biz, onların hepsinin ısıtılan hurma suyunu kaynayıp çok miktarda sarhoşluk vermesi halinde şaraba kıyas ettiklerini görüyoruz. Kuru üzümün ıslatılması halinde de hüküm böyledir. (Tahavî devamla) der ki: O halde buna kıyasen, sarhoşluk veren bütün içeceklerin de haram olmaları icabeder. Diğer taraftan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu da rivâyet edilmiştir: “Sarhoşluk veren herbîr şey haramdır,” İşte bu hadis, herkes tarafından kabul edildiği için, senedinin zikredilmesine bile gerek görülmemiştir- Bu hususta aralarında görüş ayrılığı, hadisin tevili ile ilgilidir. Kimisi: Hadiste, sarhoşluk veren şeylerin cinsini kastetmiştir, kimisi de; sarhoşluğun gerçekleşmesi halini kastetmiştir, derler. Tıpkı, fiilen öldürme meydana gelmedikçe, öldürene katil denilemeyeceği gibi. İbn Abdil-Berr’den iktibas, burada sona ermektedir.

Defim ki: İşte bu, Tahavînin de bunu haram kabul ettiğinin delilidir. Çünkü o şöyle demektedir: Buna kıyasen, sarhoşluk veren bütün içeceklerin haram olması gerekir.

Darakutnî Sünen’inde, Âişe (radıyallahü anha)’dan, şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Şüphesiz Allah, şarabı (içkiyi) ismi dolayısıyla haram kılmamıştır. Onu, akibeti dolayısıyla haram kılmıştır. Akibeti, şarabın akibeti gibi olan herbir içecek, tıpkı şarabın haram olmast gibi haramdır.” Dârakutnî, IV, 257.

İbnü’l-Münzir der ki: Kûfeliler, illetli birtakım haberleri delil diye getirmişlerdir. İnsanlar, herhangi bir hususta anlaşmazlığa düşecek olursa, o takdirde o anlaşmazlık konusunun, Allah’ın Kitabına ve Rasûlümün sünnetine havafe edilmesi gerekir. Kimi tabiinden, çok miktarda içilmesi halinde, sarhoşluk veren içecekleri içtiğine dair gelen rivâyetlere gelince; bunların birtakım günahları vardır ki, bu günahlardan dolayı Allah’tan mağfiret dilemektedirler. Bu ise, İki ihtimalden birisinden uzak olamaz: Ya bu kanaatte olan kimse, işitmiş olduğu hadisi tevil etmekte hata etmiştir, yahut günah işlemiştir. Olur ki, yüce Allah’a çokça İstiğfar etmektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ise, hem bu ümmetin öncekilerine hem sonrakilerine karşı Allah’ın hüccetidir,

Âyet-i kerimenin tevili İle İlgili olarak şöyle denilmiştir: Bu âyet-i kerîme, ibret alınsın diye sozkonusu edilmiştir. Yani, bu eşyayı yaratana kadir olan, öldükten sonra diriltmeye de kadirdir, Böyle bir ibret, şarabın helal veya haram olması halinde, herhangi bir farklılık arzetmez. Çünkü, sarhoşluk verici İçkilerin yapıldığını belirtmek, haram oluşa delil değildir. Bu da yüce Allah’ın:

“De ki: İkisinde de hem büyük bir günah, hem de insanlar için bazı faydalar vardır” (el-Bakara, 2/219) âyetine benzemektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

Şüphesiz sizin için hayvanlarda da ibret vardır. Karınlarındakinden, bağırsaklar ile kan arasından, içenlere hoş ve saf bir süt içiririz.

Diyanet Vakfı
Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da büyük bir ibret vardır. Zira size, onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından (gelen), içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz.

Kurtubi Tefsiri
Davarlarda da sîzin için elbette ibret vardır. Size onların karınlarındaki dışkı ile kan arasından içenlerin boğazından kolaylıkla geçen hâlis bir süt İçiriyoruz.

Bu âyete dair açıklamalarımızı on başlık halinde sunacağız:

1. Davarlardaki İbretler:

Yüce Allah’ın:

“Davarlarda” âyetinde geçen davarlara dair geçen açıklamalar daha önce (el-En’âm, 6/142’de) geçmiş bulunmaktadır. Burada kasıt deve, inek, koyun ve keçiden ibaret olan dört hayvan türüdür.

“Sizin için elbette bir İbret” Allah’ın kudretine, vahdaniyetine ve azametine delâlet

“vardır.” İbret asıl anlamı itibariyle birşeyin hakikatinin benzerlik yolu ile tanınabilmesi için, birşeye temsil ile benzeltilmesi, anlatılmasıdır. Yüce Allah’ın:

“… ibret alın .,.”(el-Haşr, 59/2) âyeti da buradan gelmektedir.

Ebû Bekr el-Verrak der ki: Davarlardaki ibret, bu hayvanların sahiplerine musahhar kılınması, onlara itaat etmesi yanında, senin Rabbine karşı gelip isyan etmen ve her hususta O’na muhalefet etmendir. Hiç şüphesiz günahı olmayan bir varlığın günahkar bir varlığı sırtında taşıması en büyük ibretlerdendir.

2. İçirmek:

“Size … içiliyoruz” âyetinin Medineliler, İbn Âmir ve Ebû Bekr’den gelen rivâyete göre Âsım “mim” harfini üstün olarak; İçirdi, içirir” kökünden gelen bir fiil olarak okumuştur. Diğerleri ile Hafs’ın rivâyetine göre Âsım “mim” harfini ötreli olarak den gelen bir fiil gibi okumuşlardır. Kûfeliler ile Mekkelilerin kıraati bu şekildedir. Bunların iki ayrı şive oldukları söylenmiştir. Lebîd der ki:

“Kavmim Necdoğullarına su içirdiği gibi,

Numeyre de Hilalli kabilelere de hep su içirmiştir.”

Bununki Lebid her İki söyleyişi de aynı beyitte kullanmış bulunmaktadır

Şöyle de açıklanmıştır: Eğer sen, elinden onun dudaklarına içmek üzere içecek bir şey uzatacak olursan, o takdirde: Ona su içirdim” denilir. Şayet ona içecek için nöbet ayırsan yahut kendisi ağzıyla içsin ya da ekinini sulasın diye takdim edecek olursan, o takdirde: Ona su içirdim (sulama imkânı verdim)” denilir. Bu açıklamayı İbn Aziz yapmıştır ve daha önceden de (el-Bakara, 2/60. ayet 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Bir kesim; (Davarlar) size içirirler” anlamında okumuşlardır ki bu da zayıf bir kıraat olup içirenler davarlardır, demektir. “Ye” ile de okunmuştur ki o takdirde; Allah (azze ve celle) size İçirir, anlamında olur. Ancak kıraat âlimleri ilk iki şekilde okumuşlardır “Nun” harfinin üstün okunması Kureyşlilerin şivesidir. Ötreli okunması İse Himyerlilerin şivesidir.

3. Davarların Karınlarından İçirilenler:

“Onların karınlarındaki…” âyetinde yer alan zamirin neye ait olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Zamirin önce gelen cem-i müennese (dişil çoğul olan “davarlar” anlamındaki lâfza) raci olduğu söylenmiştir. Sîbeveyh der ki: Araplar: “Davarlar”dan tek bir kişi İmiş gibi haber verirler, İbnul-A’râbî der ki: Benim görüşüme göre Sîbeveyh bu kanaatini yalnızca bu ayet-i kerimeye istinaden dile getirmiştir. Böyle bir şey onun konumundaki birisine uygun değildir, onun idrâkine yakışmaz.

Şöyle de açıklanmıştır. Çoğul lâfzı olan cins isim, hem müzekker hem müennes geldiğinden dolayı: “Onlar davarlardır” denilebildiği gibi -aynı anlamda olmak üzere-, da denilebileceğinden onlara ait olan zamirin müzekker (ve tekil) olarak gelmesi caizdir. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

el-Kisâî ise şöyle demektedir: Âyetin anlamı bizim sözünü ettiğimiz varlıkların karınlarında… şeklindedir O bakımdan burada zamir sözü geçene aittir. Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır:

“Hayır, çünkü o bir öğüttür. Artık dileyen onunla Öğüt alsın.” (Abese, 80/11-12) Şairde şöyle demektedir:

“Kursaklarının tüyü) yolunmuş yavrular gibi.”

Burada da zamir çoğul hakkında tekil olarak gelmiştir. Bunun benzerleri pek çoktur.

el-Kisâî de der ki: “Onların karınlarındakl” âyeti, onların bazılarının karınlarındaki … anlamındadır. Çünkü erkeklerinin sütleri yoktur. Ebû Ubeyde’nin esas kabul ettiği açıklama da budur.

el-Ferrâ’ ise der ki; “Davarlar” ile “Davar” aynı şeydir ve bu, müzekker olarak gelir. O bakımdan Araplar “Bu suya gelen bir davardır” derler. Bundan dolayı burada zamir “davarlar” anlamındaki “davar” lâfzına raci olmuştur.

İbnu’l-A’râbî de der ki: Burada zamirin müzekker gelmesi cem’ manasına racidir. Müenneslik ise cemaat anlamına aittir.

O bakımdan burada cem’ lâfzını nazar-ı itibara alarak zamiri müzekker getirdiği gibi, el-Mü’minûn Sûresi’nde cemaat lâfzını nazar-ı itibara alarak;

“Onların karınlarında olanlardan size içiririz” (el-Mü’minun, 23/21) diye buyurmuştur. İşte bu açıklama ile mana güzel bir hal almaktadır. Cemaat lâfzını nazar-ı itibara alarak müennes kullanım ile, cem lâfzını nazar-ı itibara alarak müzekker kullanım “Yebrîn’in kumlarından ve Filistin Teyhasmın kumlarından daha çoktur.”

4. Lebenu’l-Fahl (Süt Emziren Annenin Kocasın)ın Hükmü:

Değerli ilim adamlarından birisi olan kadı İsmail bu zamirin aidiyetinden lebenu’l-fahlin Lebenu’l Fahls Kadının süte kendisi dolayısıyla sahip olduğu kocasının (ister y kadını boşamış olsun, ister ölmüş olsun, isterse halen onunki evli bulunsun), sut çocuğun süt bübası olması demektir. Bundan dolayı hem çocuk hem baba tarafından neseben haram olanlar, bu rürden süt akrabalığı dolayısıyla da haram olur. (Dr. V. ez-Zuhayli, el-Fıkku’l-lslâmî, VII, 14i, 175) Ayrıca biraz sonra işarette bulunulacak olan en-Nisâ, 4/23. âyet 7. başlığa bakınız. haramlık ifade ettiği hükmünü çıkarmış ve şöyle demiştir. Burada zamirin müzekker gelmesi, davarların erkeklerine raci oluşundan dolayıdır. Çünkü sütün erkeklere ait olduğu kabul edilir. Bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Hazret-i Âişe, Ebû Kuays’ın kardeşi olan Eflah ile ilgili hadiste geçtiği üzere bunu kabul etmek istemeyince Bk, Buhârî, Nikâh 117; Müslim, fada’ 7 vd.; Ebû Dâvûd, Nikâh 7; Tirmisî, R:ıdün 2; Nesâî. Nikâh 52; İbn Mâce, Nikâh 38; Muvatta’\ Radâ’ 2, 31 Dârimi, Nikâh 48; Müsned, VI, 194. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) lebenü’l-fahlin haramlık gerektirdiği hükmünü vermiştir. O halde; “süt emzirmek kadından, cima ile aşılamak erkektendir.” Böylelikle sütte her ikisi arasında ortaklık cereyan etmektedir.

Lebenü’l-fahlin haramlık hükmünü getirdiğine dair açıklamalar bundan önce en-Nîsa Sûresi’nde (4/23. âyet 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.

5. Dışkı ile Kan arasından Çıkan Süt:

Yüce Allah:

“Size onların karınlarındaki dışkı ile kan arasından … halis bir süt içiriyoruz” âyeti ile, sütün dışkı ile kan arasından halis olarak çıkmasındaki kudretinin azametine dikkatlerimizi çekmektedir.

“Dışkı” işkembeye doğru inen pislikler demektir. Bunlar dışarı çıkarsa artık bunlara aynı isim verilmez. Mesela işkembenin içinde bulunanları çıkarttım, demek için; tabiri kullanılır,

Âyetin anlamı şudur: Hayvanın yediklerinin bir bölümü işkembede kalir, bir bölümüden de kan oluşur. Daha sonra süt bu kandan süzülüp çıkar. Şanı yüce Allah sütün bu işkembedeki dışkı ile damarlardaki kandançıktığımbize bildirmektedir.

İbn Abbâs der ki; Hayvan yemini yer, yem işkembede yerini aldıktan sonra, işkembede yediklerini pişirir. Altta kalan dışkı ortada kalan süt, üste çıkan ise kan olur. Karaciğer ise bunlar üzerinde görevlidir. Kanı paylaştırır onu ayırd eder ve damarlarda akmasını sağlar. Sütü de memeye akıtır. Dışkı ise olduğu hali ile İşkembenin içinde katır. “(Bu), en üstün seviyede ve yeterli bir hikmettir. Uyarılar ise fayda vermiyor.” (el-Kamer, 54/5)

“Halis” âyeti ile kan ve dışkı aynı yerden olmakla birlikte sütün, kanın kırmızılığından ve dışkının pisliğinden arınmış olduğunu kastetmektedir. İbn Balır der ki: Beyazı halis ve saf anlamındadır, Şair en-Nâbiğa da şöyle demektedir:

“Yenleri bembeyaz, omuzları yeşil.,.”

Bununla, şair (halis kelimesini kullanarak), yenlerin beyazlığını kastetmektedir.

Sütün bu şekilde çıkması ancak her bir şeyi maslahat gereği yerine getiren ve gerçekleştiren kimsenin kudretiyle olur.

6. Meni’nin Necaset ve Tehareti ile İlgili Görüşler:

en-Nakkâş der ki: Bu âyette meninin necis olmadığına delil vardır, Başkası da aynı görüşü dile getirmiş ve şu sözleriyle de bunu delillendirmek İstemiştir: Nasıl ki süt, dışkı ile kanın arasından içimi kolay ve halis olarak çıkıyor ise, meninin de aynı şekilde sidiğin çıktığı yerden temiz çıkması mümkündür.

İbnu’l-A’râbî der ki: Şüphesiz ki bu, büyük bir bilgisizlik ve oldukça çirkin bir mukayesedir. Süt ile ilgili gelen haber ilâhi kudretten sadır olan bir nimet ve bir lütuf olduğu belirtilmekte ve böylelikle bundan İbret alınması istenmektedir. Bütün bunlar, sütün halis ve lezzetli olmakla nitelendirilmesini gerektirmiştir, Meninin süte ilhak edilebilmesi, yahut ona kıyas edilebilmesi ise, bu durumda olmadığından dolayı mümkün değildir.

Derim ki: Ancak buna şöyle diyerek karşılık verebiliriz: Mükerrem kılınmış insanın kendisinden yaratıldığı meninin çıkmasından daha büyük ve daha üstün bir minnet ve lütuf olabilir mi? Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“O su, omurga ile göğüs kemikleri arasından çıkar.” (et-Târık, 86/7) Yine yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah sizin için kendinizden eşler yarattı. Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattı.” (en-Nahl, 16/72) Bu da İlâhi lütuf ve ihsanın en ileri derecesidir.

Eğer meni, sidiğin geldiği yerden çıkması dolayısıyla necis olur denilecek olursa, biz şöyle deriz: Bu da bizim kast ettiğimizdir. Necaset arızidir, onun aslı ise tahir olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Meninin çıktığı yer -özellikle kadın için bu böyledir- sidiğin çıktığı yerden başkadır.. Çünkü İlim adamlarının da belirttikleri gibi, erkeklik organının kadına girip çocuğun çıktığı yer, sidiğin çıktığı yerden ayrıdır. Buna dair açıklamalar, daha önce el-Bakara Sûresi’nde geçmiş bulunmaktadır.

Şayet: Meninin aslı kandır, o bakımdan o necistir, denilecek olursa, biz de; böyle bir iddia, misk örneği ile çürütülür. Çünkü, miskin de aslı kandır ve misk tahirdir, deriz. Meninin tahir olduğunu söyleyenler arasında Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve başkaları da vardır. Çünkü, Âişe (radıyallahü anha) şöyle demiştir: Ben onu (meniyi) Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın elbisesinden kuru olduğu hallerde tırnağım ile kazıyordum. Benzer lafahrîn ve aynı manada: Müslim, Tntâre 105, 106, 109, Ebû Dâvûd, Tahrîre 134: Tirmizî, Tabure 85, 86; Nesâî, Tahrire 18$; İbn Mâce, Tahare 82; Müsned, VI. 35, 67, 97, 125, 132, 135, 213, 239, 263= 280

Şâfiî de der ki: Kazınmıyacak olsa bile bunda bir mahzur yoktur, Sa’d b. Ebi Vakkas elbisesindeki meniyi ovalar ve çıkartırdı. İbn Abbâs der ki: Meni, balgam gibi birşeydir. Sen onu bir izhir otu ile izale et yahut bir bez parçası ile sil. Tirmizî, Tahare 86.

Denilse ki: Hazret-i Âişe’nin şöyle dediği sabittir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın elbisesinden meniyi yıkardım ve elbisesindeki yıkama İzleri gözlerinin önünde olduğu halde o elbise ile namaza çıkardı. Buhari, Vudü 64 Müslim, Tnhüre 110; Ebû Dâvûd, Tahâre 134: Tirmizî Tahrire 8,Nesâl, Talinre 187; İbn Mâce, Tahâre 81.

Biz de şöyle deriz: Hazret-i Âişe’nin necaset gibi, elbiselerden izale edilen şeylerden tiksindiği gibi ondan da tiksindiği için yıkamış olması ihtimali vardır. Böylece bu konu ile ilgili hadisler bir arada telif edilmiş olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Malik, arkadaşları ve Evzaî, meninin necis olduğunu söylemişlerdir. Malik der ki: Elbisedeki ihtilam(meni)ın yıkanması bize göre vaciptir ve bu husus üzerinde icma edilmiştir. Aynı zamanda Kûfelilerin de görüşü budur. Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes’ûd ve Câbir b. Semura’dan da elbiselerinden meniyi yıkadıklarına dair rivâyetler zikredilmiştir. Ancak, bu hususta İbn Ömer ile Hazret-i Âişe’den farklı rivâyetler gelmiştir. İşte meninin necis ve tahir oluşu ile ilgili bu iki görüşe göre tabiin arasında da farklı kanaatler dile getirilmiştir

7. Sütten Yararlanmak:

Bu âyet-i kerimede, İçmek ve başka yollarla sütten yararlanmanın câiz oluşuna delil vardır. Meytenin (leşin) sütünden yararlanmak ise câiz değildir. Meytenin sütü necis bir kapta bulunan tahir bir sıvıdır. Çünkü meytenin sütünün bulunduğu memesi necistir, süt ise tahirdir. Bu süt sağılacak olursa, o takdirde necis olan bir kaptan alınmış olur.

Ölmüş kadının sütü hususunda ise, bizim mezheb âlimlerimiz farklı görüşlere sahiptir. Kimisi: İnsan hayatta iken de, ölü halde iken de tahir olduğundan dolayı ölmüş kadının sütü de tahirdir derken, kimisi de; ölüm ile necis olur, o bakımdan sütü de necistir demiştir. Her iki görüşe göre de (böyle bir süt emilecek olursa), süt emme yoluyla hurmiyet (süt akrabalığı) sabit olur. Çünkü, süt emen küçük çocuk, tıpkı hayatta olan kadından süt emdiği gibi o ölen kadının sütü ile gıdalanıp beslenir. Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Süt emmek, et yapan ve kemiği geliştiren şeydir” Ebû Dâvûd, Nikâh S; Muvatta’, Radâ” 11 (Saîd b. el-Müseyyeb’in sözü olarak); Müsned, I, 432. diye buyurmuş ve bu konuda (hayatta olmak gibi) tahsis yoluna gitmemiştir. Buna dair açıklamalar, bundan önce en-Nisa Sûresi’nde (4/23. âyet, 6. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

8. Afiyetle İçilen Bir Gıda:

“İçenlerin boğazından kolaylıkla geçer” âyeti, lezzetli, afiyetle ve içenin herhangi bir şekilde boğazında durup kalmayan bir içecek, demektir.

(Aynı kökten olmak üzere); Şöyle denilir: İçecek, boğazdan kolaylıkla geçti, geçer’v; İçen, onu kolaylıkla içti” Ben onu kolaylıkla içtim, içerim.” Bu fiil, hem müteaddi (geçişli) olur, hem de olmaz. Daha güzel kullanım şekli ise; Onu kolaylıkla içtim” şeklindeki kullanımdır. Bana mühlet “ver, bana karşı aceleci davranma” denilir. Yüce Allah da:

“Onu yudum yudum içmeye çalışacak, rahatça boğazından geçiremeyecek” (İbrahim, 10/17) diye buyurmaktadır, Boğazında tıkanan lokmayı indirmeyi sağlayan şey” demektir. Bu kabilden olmak üzere Su, boğazda tıkanan lokmaları (hıçkırıkları) rahatlıkla geçirtir” denilir. Şair el-Kümeyt’in şu mısraı da buradan gelmektedir:

“Böylelikle o, boğazıma tıkanan lokmayı geçirten ve bunu gideren birşey oldu.”

Rivâyet edildiğine göre, hiçbir kimse süt içerken nefes borusuna kaçmış değildir. Hatta bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da rivâyet edilirç. Süyûtî, ed’Durru’l-Mensur, V, 141

9. Tatlı ve Lezzetti Yiyecekleri Yemek:

Bu âyet-i kerimede, tatlı ve lezzetli yiyecekler yemenin cevazına delil vardır. Bunun, zühde aykın olduğu, yahut zühdü uzaklaştırdığı söylenemez. Ama bunların, uygun şekilde, israfa kaçmaksızın ve aşırıya gitmeksizin kullanılmaları gerekir. Bu anlamdaki açıklamalar, bundan önce el-Mâide Sûresi’nde (5/87. âyet, 1. başlık ve devamında) ve başka yerlerde (el-A’raf, 20/31. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Sahih hadiste Enes’ten şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ben, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, elimdeki bu kab ile bal, nebiz, süt ve su gibi bütün içecek çeşitlerini sunmuş bulunuyorum Müslim, Eşribe 89i Müsned, III, 247

Bazı kurra (ilim adamı), bal peltesini ve sütü mekruh görmekle birlikte, genel olarak ilim adamları bunları yemeyi mubah kabul etmiştir. el-Hasen’den rivâyec edildiğine göre o, beraberinde Malik b. Dinar’ın da bulunduğu bir sofrada bulunuyorken bal peltesi getirilmiş, Malik onu yemek istememişti. Bunun üzerine el-Hasen ona şöyle demiş: Ye, çünkü soğuk su bundan daha büyük bir lütuf ve ihsandır.

10. Yeme ve İçme İle İlgili Dualar:

Ebû Dâvûd ve başkalarının rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a süt getirildi, O da içti. Ve şöyle buyurdu: “Sizden herhangi bir kimse bir şey yiyecek olursa, Allah’ım, bunu bizim için mübarek kıl ve bize ondan daha hayırlısını yedir” desin. Süt içirilecek olursa bu sefer Allah’ım, bunu bizim için mübarek kıl ve bize bundan çokça ver” desin. Çünkü, sütten başka hem yiyecek, hem içecek yerini tutan birşey yoktur.” Ebû Dâvûd, Eşribe 21; Tirmizî, Deavât 54; Müsned, I, 22% 284

İlim adamlarımız derler ki: Hem nasıl böyle olmasın ki? Çünkü süt, insanın ilk gıdasıdır. Süt ile insanın bedeni gelişir. Sütr bedeni dimdik ayakta tutan ve rahatsız edici her türlü özellikten uzak bir gıdadır. Şanı yüce Allah sütü, ümmetlerin en hayırlıları olan bu ümmetin hidâyeti hususunda Hazret-i Cebrâîl’e alâmet kılmıştır. Nitekim sahih hadiste şöyle denmektedir: “Cebrâîl bana içinde şarap bulunan ve süt bulunan birer kap getirdi. Ben, süt kabını tercih ettim. Bu sefer Cebrâîl bana; Sen, fıtratı tercih ettin. Eğer şarabı tercih etmiş olsaydın, ümmetin azgınlaşırdı, dedi.” Buhârî, Enbiya 24, 48, Tefsir 17. sûre 3, Eşribe 1; Müslim, Îman 272; Tirmizî, Tefsir 17 sûre 1; Nesâî, Eşribe 41; Dârimi, Eşribe 1; Müsned, II, 282, 512

Diğer taraftan Hazret-i Peygamber’in, sütün daha da ziyadeleşmesi için dua edilmesini tavsiye etmesi, sütün çokluğu bolluğun, hayır ve bereketlerin fazlalığının bir alameti olduğunu gösterir. O halde süt herşeyiyle mübarektir.

Allah gökten su indirdi. Onunla ölümünden sonra yeryüzünü diriltti. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için ayet vardır.

Diyanet Vakfı
Allah gökten bir su indirdi ve onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz ki bunda dinleyen toplum için bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah gökten su indirir de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltir. Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için bir âyet vardır.

“Allah gökten” buluttan

“su indirir de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltir” âyeti ile tekrar nimetlerin sayılıp dökülmesine ve ilahî kudretin kemalinin açıklanmasına dönülmektedir.

“Şüphesiz bunda” Allah’tan gelen buyrukları kulaklarıyla değil de kalpleriyle

“dinleyen bir topluluk için âyet” öldükten sonra dirilişe ve Allah’ın vahdaniyetine apaçık bir dalalet ve bir belge

“vardır.” Çünkü onlar, tapındıkları uydurma ma’budların hiçbir şeye güç yetiremediklerini bilmişlerdir, işte bu apaçık bir delil teşkil etmektedir

Bu işitmeleri kulaklarıyla değil kalpleriyle olmalıdır. Çünkü yüce Allah:

“Çünkü gözler kör olmaz asıl göğüslerdeki kalpler kör olur” (el-Hacc, 22/46) diye buyurmaktadır.

Sana Kitabı, ancak ayrılığa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik. Ayrıca o, iman eden bir topluluk için hidayet ve rahmettir.

Diyanet Vakfı
Biz bu Kitabı sana sırf hakkında ihtilafa düştükleri şeyi insanlara açıklayasın ve iman eden bir topluma da hidayet ve rahmet olsun diye indirdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz sana bu Kitabı ancak hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeyleri kendilerine açıkça anlatman İçin ve îman edecek bir kavme hidâyet ve rahmet olmak üzere indirdik.

“Biz sana bu Kitabı” yani Kur’ân-ı Kerîm’i ancak hakkında din ve hükümlere dair

“anlaşmazlığa düştükleri şeyleri kendilerine açıkça anlatman için” ve bu açıklaman ile onlara karşı gereken şekilde delil ortaya konulsun diye Buradaki

“hidâyet ve rahmet olmak üzere” anlamındaki âyetler,

“açıkça anlatman İçin” anlamındaki âyetin mahalline atfedilmiştir. Çünkü onun mahellen i’rabı nasbdır. ifadenin anlamı şudur: Biz sana Kitabı ancak insanlara açıklayıcı ölsün diye İndirmişizdir.

“Hidâyet” yani doğru yolu gösterici ve mü’minlere rahmet olmak üzere gönderdik.

Allah’a andolsun, senden önceki ümmetlere de elçiler gönderdik. Şeytan, onlara amellerini süslü gösterdi. Bugün de onların dostudur. Onlar için acıklı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Allaha andolsun, senden önceki ümmetlere de (peygamberler) göndermişizdir. Fakat şeytan onlara işlerini süslü gösterdi de (iman etmediler). işte o, bugün onların velisidir. Ve onlar için elem verici bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a yemin olsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik. Şeytan onların yaptıklarını kendilerine süsleyip hoş göstermiştir. İşte o, bugünde onların velisidîr. Onlara çok acıklı bir azap da vardır.

“Allah’a yemin olsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik. Şeytan onların yaptıklarını” pis ve kötü işlerini

“kendilerine süsleyip hoş göstermiştir.” Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a bir tesellidir. Ondan önce gelen peygamberlere de kavimlerinin İnkâr ile karşılık verdikleri hatırlatılmakladır.

“İşte o, bugünde onların velisidir” yani kendi iddialarına göre dünyada kendilerine yardımcı olacak kimsedir.

“Onlara” âhirette

“çok acıklı bir azap da vardır” âyetindeki:

“İşte o, bugünde” yani kıyâmet gününde

“onların velisidir” cehennem ateşinde onlarla birliktedir, demektir. Sadece

“bugün” diye söz edilmesi kıyâmet gününün ünü dolayısıyladır.

Şöyle de açıklanmıştır: Kıyâmet gününde onlara: İşte bu sizin veliniz ve yardımcınızdır, Haydi sizi bu azaptan kurtarması için ondan yardım isteyiniz, denilecek ve but onlara bir çeşit azar olmak üzere söylenecektir.

Allah için hoşlanmadıkları şeyi yakıştırırlar. Dilleri ise yalan söyleyerek, kendileri için en güzel olanın bulunduğunu iddia ederler. Hiç kuşkusuz onların varacağı yer cehennemdir ve onlar oraya sürüleceklerdir.

Diyanet Vakfı
Kendilerinin hoşlarına gitmeyen şeyleri Allaha isnat ediyorlar. En güzel sonucun kendilerinin olduğunu anlatan dilleri de yalanın örneğini veriyor. Hiç şüphesiz onlar için sadece ateş vardır ve onlar, (ateşe) terkolunacaklar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar hoşlanmadıkları şeyleri Allah’a İsnad ederler. Dilleri de yalan yere en güzel akıbetin kendilerinin olduğunu söyler. Şüphesiz ateş onlaradır ve onlar önden gönderilecek olanlardır.

“Onlar hoşlanmadıkları şeyleri” yani kız çocuklarını

“Allah’a isnad ederler. Dilleri de yalan yere” yalan sözler söyleyerek

“en güzel akıbetin kendilerinin olduğunu söyler.” Mücahid der ki: Bu, oğulların kendilerinin kız çocuklarının da Allah’ın olduğunun söylemeleridir.

“Yalan yere” kelimesi;

“Söyler” kelimesinin mef’ûludur….unu” lâfzı ise “yalan”dan bedel olarak nasb mahallindedir. Çünkü onun ne olduğunu açıklamaktadır. “Güzel âkıbetin güzel mükâfat anlamında olduğu söylenmiştir ki, bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

İbn Abbâs, Ebû’l-Aliye, Mücahid ve İbn Muhaysın “yalan” anlamındaki lafzi; şeklinde “keT, “zel” ve “belt harflerini Milleri” kelimesinin sıfatı olmak üzere ötreli okumuşlardır. Buna göre âyetin anlamı şöyle olur: VtıUın söyleyen o dilleri en güzel ülabeün … Yine; “Dillerinizin yalan yere niteleye geldiği…” âyetindeki; Yalan yere” kelimesini de bu şekilde okumuşlardır’ Bu durumda bu âyetin bu bölümünün anlamı şu şekilde olur. “Yalan söyleyen dillerinizin niteleye geldiği şeyler için ,,,”

(….) İse Çok yalan söyleyenin çoğuludur. “Rasûl” kelimesinin çoğulu rusul, sahur (çok sabreden) kelimesinin çoğulunun subur, şekûr (çokça şükreden.) kelimesinin çoğulunun da “şükür” diye gelmesi gibi.

(……….) siz, sız” ifadesi onların kanaatlerini red etmekte olup ifade burada tamam olmaktadır. Yani bu sizin iddia ettiğiniz gibi değildir.

“Ateş onlaradır” hakikaten onlara ateş azâbı verilecektir. Buna dair yeterli açıklamalar da ha önceden (Hud, 11/22. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve onlar önden gönderilecek olanlardır.” Yani ateşte unutularak terk edileceklerdir. Bu açıklamayı

İbnu’l-A’râbî, Ebû Ubeyde, el-Kisaî ve el-Ferrâ’ yapmıştır, Said bin Cübeyr ve Mücâhid’in de görüşü budur. İbn Abbâs ve yine Said bin Cübeyr Onlar uzaklaştırılmış olacaklardır diye de açıklamışlardır. Katade ve el-Hasen ise: Onlar cehenneme önden ve çabucak götürüleceklerdir, demektir, diye açıklamışlardır.

“Suya önden giden kimse” demektir. Nitekim Hazret-i Peygamber: “Ben sizin aranızda Havz’a en önce varacak olanım” Buhârî, Rîknflk 53, Fiten i; Müslim, Feda il 25, 26. 31, 32: İbn Mâce, Filen 5, Zühd 36; Müsned, T, 257, 384..,, II. 403. III, 18. 62,… 1VS 313- 351, V, 41, 86… diye buyurmuştur. Şair el-Katâmi de der ki:

“Onlar bizim sohbet arkadaşlarımız oldukları halde bizden daha çabuk gittiler.

Tıpkı arkadan gelecek su alacak olanların önünden gidenler gibi,”

Buradaki; Önden gidenler” su aramak için önden giden kimseler demektir. Su almak için geride kalan, sonradan gelenler” demektir.

Verş rivâyetine göre şeklinde “ra” harfini esreli ve şeddesiz olarak okumuştur. Aynı zamanda bu, Abdullah b. Mesud ile İbn Abbâs’ın da kıraatidir. Onlar günah ve masiyette aşırı kaçmış (ifrata kaçmış) kimseler idiler, anlamındadır Mesela; Filan kişi filana karşı aşırıya gitti” denilirken, ona kendisine söylediğinden daha fazla kötü sözler söyledi demektir.

Kâri Ebû Cafer ise; şeklinde “ra” harfini esreli ve şeddeli olarak okumuştur. Onlar Allah’ın emrini zayi etmiş, riâyet etmemişlerdi, demektir. Bu da görevde tefrit (kusurlu kalmak) demektir.

Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiğinde ise ne bir an geri kalabilirler ne de ileri geçebilirler.

Diyanet Vakfı
Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, orada hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları takdir edilen bir müddete kadar erteliyor. Ecelleri geldiği zaman onlar ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Allah, İnsanları zulmlerinden ötürü sorgulayacak olsaydı, üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat O, insanları belirlenmiş bir va’deye erteler. Artık ecelleri geldiği zaman ne bir saat geciktirilirler, ne de öne geçebilirler.

“Şayet Allah, insanları zulmlerinden” küfür ve Allah’a iftiralarından

“ötürü sorgulayacak” ve onların cezalarım dünyada acilen verecek

“olsaydı üzerinde” yani yer üzerinde

“hiçbir canlı bırakmazdı.” Burada yerin sözü geçmemekle birlikte ona ait bir zamir vardır. Çünkü yere yüce Allah’ın:

“Hiçbir canlı” âyeti delil teşkil etmektedir. Çünkü canlı (dâbbe) ancak yer üzerinde hareket eder. Anlam ise kâfir bir canlı bırakmaz, şeklindedir. O halde bu özel bir anlam taşımaktadır. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer o küfürleri sebebi ile babaları helâk edecek olsaydı, elbetteki onların çocukları da olmazdı.

Âyette umumun kastedildiği de söylenmiştir. Yani şanı yüce Allah insanları işlediklerinden ötürü sorgulayacak olsa, bu yeryüzü üzerinde ister bir peygamber, ister başka türden hiçbir canlı bırakmazdı. el-Hasen’in görüşü budur.

İbn Mes’ûd bu âyet-i kerimeyi okuyarak şöyle demiştir: Allah diğer mahrukatı günahkârların günahları sebebi ile sorgulayacak olsa, azap, yuvalarındaki kara böcekler dahil olmak üzere bütün yaratıkları kapsar. Gökten yağmur yağdırmaz, yerden bitki bitirmez, bunun sonucunda da bütün canlılar ölür giderdi. Fakat yüce Allah affetmekte ve lütuf ile muamele etmektedir. Nitekim yüce Allah bir başka yerde:

“Çoğunu da affeder” (eş-Şura, 41/30) diye buyurmaktadır.

“Artık ecelleri” ölüm va’deleri ve ömürlerinin son demleri

“geldiği zaman ne bir saat geciktirilirler ve ne de öne geçebilirler.” Bu âyetin anlamı daha önceden (el-A’râf, 7/34. âyette) geçmiş bulunmaktadır.

Yaratıklar arasında zulme sapmamış mü’minler de bulunduğu halde yüce Allah nasıl olur da herkesi helâk eder, diye sorulacak olursa şöyle cevap verilir: Allah zalimin helakini intikam ve ceza olarak takdir eder, mü’minin helâkına karşılık ise âhirette sevap ve mükâfat verir.

Müslim’in Sahih’inde Abdullah b. Ömer’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı şöyle buyururken dinledim; “Allah bir kavme azap etmeyi murad edecek olursa, azap aralarında bulunan herkese isabet eder, sonra da niyetlerine göre diriltilirler.” Buhârî, Fîlen 19: Müslim, Cennet 84; Müsned, II, 40, 110.

Ummu Seleme’den nakledildiğine göre ona yerin dibine geçirilecek orduya dair soru sorulmuştu. Bu soru ise İbn ez-Zübery’in (Mekke’de halifeliğini ilan ettiği) günlerde idi. Ummu Seleme şöyle dedi: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) dedi ki: “Beyt’e birisi sığınacaktır. Ona bir ordu gönderilecek bu ordu yeryüzünün düzlük bir yerinde iken onlar da yerin dibine geçirilecekler.” Ben ey Allah’ın Rasûlü peki aralarında bu işten hoşlanmayan veya zorla getirilmiş kimselerin durumu ne olacak, diye sordum. Söyle buyurdu: “O da onlarla birlikte yerin dibine geçirilir fakat kıyâmet gününde niyetine göre diriltilir” Buhârî, Büyü’ 49; Müslim, Filen 4, 7. 8; Ebû Dâvûd, Mehdi 11; Tirmizî, Fiten 10; Nesâî Menasikunl-Hacl 112 ibn Mâce, Fiten 30; Müsned, VI, 105, 259, 289…

Biz bu hususa dair açıklamalarımızı güzel ve etraflı bir şekilde “et-Tezkire” adlı eserimizde yapmış bulunuyoruz. Yeterli açıklamalar da bundan önce el-Mâide (5/105. âyetin tefsirinde) ve el-En’am Süresi’nin sonlarında (6/164. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Şanı yüce Allah’a hamd olsun.

“Artık ecelleri geldiği zaman” âyetinin artık kıyâmet günü geldiği zaman … anlamında olduğu söylenmiştir, Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ahirete inanmayanlar için kötü örnek vardır. Allah içinse yüce örnek vardır. O, güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Kötü sıfat, ahirete inanmayanlar içindir. En yüce sıfatlar ise Allaha aittir. Çünkü O, her şeyden üstün ve hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Kötü örnek -esasen- âhirete îman etmeyenlerindir. En yüce örnek ise Allah’ındır. O, mutlak galiptir, Hakimdir.

“Kötü örnek” yani cahillik ve küfür gibi kötü nitelikler

“esasen âhirete îman etmeyenlerindir.” Asıl şu yüce Allah’a kız çocuklarını nisbet edenlerindir. Burada sözü edilen “kötü örnek”in onların yüce Allah’ı eş ve çocuk sahibi olmak ile vasfetmelerî olduğu söylendiği gibi, kötü örnekten kastın azap ve cehennem ateşi olduğu da söylenmiştir.

“En yüce örnek ise Allah’ındır.” İhlas ve tevhid gibi en yüce vasıflar O’na aittir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. Onun yaratıcı, rızık verici, kadir ve alnellerin karalığını verici olmak suretiyle en ustun sıfatlara sahip olması manasında olduğu da söylenmiştir

İbn Abbâs şöyle demektedir: “Kötü örnek” ateştir, “en yüce örnek” ise Allah’tan başka ilâh olmadığına şehadet getirmektir. Bunun “Onun gibi hiçbir şey yoktur” gerçeği olduğu söylendiği gibi “ol yüce örnek ise Allah’ındır” âyetinin yüce Allah’ın:

“Allah göklerin ve yerin nurudur. Bu nurunun misali ,,,” (en-Nûr, 24/35) âyetine benzediği de söylenmiştir.

Şanı yüce Allah:

“Artık Allah hakkında örnekler bulmaya kalkışmayın” (en-Nahl, 16/74) diye buyurmuşken, yüce Allah örneği nasıl kendi zatına izafe etmiştir, diye sorulacak olursa şöyle cevap verilir: Şanı yüce Allah’ın:

“Artık Allah hakkında Örnekler bulmaya kalkışmayın” âyetinden kasır, başka varhkların O’na benzemesini ve eksiklik gerektiren misallerî vermeye kalkışmayın. Yüce Allah’a eksiklik ve yaratıklara benzemeyi gerektiren misaller, örnekler vermeye kalkışmayın, demektir. En yüce örnek yüce Allah’ın benzersiz ve eşsiz şekilde vasf edilmesidir. O, zâlimlerin ve inkarcıların söylediklerinden alabildiğine yüce ve büyüktür,

“O mutlak galiptir, Hakimdir” âyetinin anlamına dair açıklamalar daha önceden (mesela, el-Bakara, 2/32, âyet ile 129- âyetlerde) geçmiş bulunmaktadır.

Kendisine verilen müjde kötü olduğu için halktan gizlenir. Onu aşağılanarak yanında mı tutsun yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür.

Diyanet Vakfı
Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu, aşağılık duygusu içinde yanında mı tutsun, yoksa toprağa mı gömsün! Bakın ki, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!

Kurtubi Tefsiri
Kendisine verilen kötü müjdeden ötürü kavminden gizlenir. Aşağılanmayı göze alarak onu alıkoysun mu, yoksa onu diri diri toprağa mı gömsün? Bak! Verdikleri hükümleri ne kadar kötüdür!

“Kendisine verilen kötü müjdeden” yani kız çocuğu olması dolayısıyla karşı karşıya kaldığı keder, utanç ve arlanmadan

“ötürü kavminden gizlenir.” Saklanır, onlara görünmemeye çalışır.

“Aşağılanmayı” küçük görünmeyi

“göze alarak onu alıkoysun mu” buradaki

“onu” zamirinin müzekker gelmesi; müjdeden” (kelimesinde mündemiç) şeye ait olduğundan dolayıdır.

Îsa es-Sakafî Aşağılanmayı göze alarak” anlamındaki buyru şeklinde okumuştur. Bu iki söyleyiş de Kureyş şivesinde (aynı anlamda) kullanılın Bu açıklamayı el-Yezidî yaptığı gibi Ebû Ubeyd de el-Kisaîden nakletmektedir. el-Ferrâ’ da şöyle demektedir: Bu Temim şivesinde “az” anlamındadır. el-Kisaî de belâ ve meşakkat anlamındadır, der. el-Hansâ da şöyle demiştir:

“Biz canlarımızı belâ ve meşakkate sokarız.

Hoş olmayan günde (Savaşta)

Canları belâ ve meşakkate sokmak, onları daha bir hayatta bırakıcıdır.”

el-A’meş ise bunu; Kötülüğüne rağmen onu alıkoysun mu” diye okumuştur. Bunu en-Nahhas zikretmiş ve şöyle demiştir: el-Cahdefî İse; Yoksa onu (o dişiyi) diri diri toprağa mı gömsün” şeklinde müennes zamiri kullanarak (58. âyetteki):

“… kız çocuğu …” kelimesine iade etmektedir. Ancak bu şekilde okuması halinde; Onu alıkoysun mu” kelimesindeki zamiri de bu şekilde okuması icabeder.

“Aşağılanma”nın kız çocuğa raci olduğu da söylenmiştir. O kız çocuğu kendisi nezdinde aşağılanmış olmasına rağmen alıkoysun mu anlamındadır. Zamirin babaya raci olduğu da söylenmiştir. Yani kendisine rağmen alıkoysun mu yoksa diri diri toprağa mı gömsün? Bu da onların kız çocuklarını diri diri toprağa gömmeleri uygulamalarına işarettir.

Katade der ki; Mudar ve Huzaalılar kız çocuklanru diri diri gömerlerdi. Bu konuda en katı olanlar ise Temi mi İlerdir. Onlar bu uygulamalarına yenik düşme korkulan ile kız çocuklarına denk olmayan kimselerin onlarla evlenmek istemelerini gerekçe göstermişlerdi. Ferezdak’ın amcası Sa’sa’a Naciye böyle bir işin yapılacağını fark edecek olursa kız çocuğun babasına yavrusunu hayatta bıraksın diye deve gönderirdi. İşte el-Ferezdak şu beyit ile övünerek buna işaret etmektedir:

“Diri diri gömülen kız çocuklarını engelleyen ve canlı olarak gömülmek istenenleri

Hayatta tutarak gömülmemelerini sağlayan benim amcamdır.”

” Onu diri diri gömme”nin tanınmayacak hale gelinceye kadar insanlardan gizleyip saklamak, anlamında olduğu da söylenmiştir. Tıpkı kimsenin görmemesi için toprağa gömülen kişi gibi bu anlama gelme ihtimalide vardır.

Kız Çocuğu Yetiştirmenin Fazileti:

Müslim’in Sahih’inde Âişe (radıyallahü anhnhâ)dan şöyle dediği sabit olmuştur: Beraberinde iki kız çocuğu bulunan bir kadın yanıma geldi. Benden birşeyler istedi. Yanımda tek bir hurma tanesinden başka bir şey yoktu. Ona bu hurma tanesini verdim. O kadın da hurma tanesini alarak iki kız çocuğu arasında paylaştırdı, kendisi de ondan hiçbirşey yemedi. Sonra kızları ile birlikte çıkıp gitti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yanıma girince ona kadının durumunu anlattım. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Her kim (bir ve daha fazla) kız çocukları ile imtihan olunur da onlara iyilikte bulunacak olursa o kız çocukları onun için cehennem ateşinden bir perde teşkil ederler.” Buhâri, Zekâl 10, Edeb 18; Müslim, Birr 147: Tirmizî, Birr 13; Müsned, VT, 33, SS, 166. 243. Bu hadiste kız çocuklarının bir sınanma aracı olduklarına delil teşkil eden ifadeler vardır. Daha sonra Hazret-i Peygamber onlara karşı sabırla hareket edip iyilikte bulunup güzel davranmanın, ateşten koruyucu olduğunu haber vermektedir.

Yine Âişe (radıyallahü anhnhâ)dan şöyle dediği nakledilmiştir: Yoksul bir kadın İki kız çocuğunu taşıyarak yanıma geldi. Ben ona üç hurma verdim. Bu hurmalardan herbırisini kız çocuklarına verdi, Diğer tek hurmayı da yemek üzere ağzına götürürken iki kız çocuğu o hurma tanesini düşürmesine sebeb oldu. Bu sefer o yemek istediği tek Eıurmayı iki kız çocuğu arasında bölüştürdü. Bu durumu beni hayrete düşürdü. Kadının yaptığını Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a nakledince şöyle buyurdu: “Şüphesiz aziz ve celil olan Allah, o kadına cenneti vacip kılmıştır, yahut onu cehennem ateşinden azad etmiştir “diye buyurdu. Müslim, Birr 148; Müsned, VI, 92

Enes b. Malik’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kim baliğ olacakları yaşa kadar iki kız çocuğuna bakacak olursa kıyâmet gününde o bu halde benimle gelir” diyerek parmaklarını birbirine bitiştirdi. Müslim, Birr 149: Tirmizî, Birr 13

Bu iki hadisi de aynı şekilde Müslim (Allah’ın rahmeti üzerine olsun) rivâyet etmiştir.

Hafız Ebû Nuaym da el-Ameş’den o Ebû Vail’den o Abdullah’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kimin bir kız çocuğu bulunur da onu te’dip ederr edebini güzelleştirir ve ona (ihtiyaç duyacağı bilgileri) öğretir de bu öğretimini de güzelleştirmiş olup Allah’ın kendisine ihsan etmiş olduğu nimetlerden o kız çocuğuna da ihsan edecek olursa, bu kız çocuğu onun için cehennem ateşinden bir örtü yahut bir perde olur.” el-Heyseml, Mecmau’z-Zevâid. VIII, 158’de belirttiğine göre; bu hadisi Taberâni (el-Kebîr’de) rivâyet etmiş olup, senedindeki rüvilerden Talha b. Zeyd hadis uyduran birisidir. Akîl bin Ullefe’den kızı el-Cerba’ya lalip olunduğunda o şöyle demiş;

“Ben oyum ki eğer bana bin (dinar) mehir, köleler

Ve bol süt veren develer verilecek olsa bile

Benim en sevdiğim damadım kabirdir.”

Abdullah b. Tabir de şöyle demiştir:

“Kız çocuğu babası olan herkesin eğer kız çocuğu yoluyla akrabalık (sıhriyet)

Öğünülecek bir şey ise onun üç tane damadı var demektir.

Ona riâyet eden koca, onu saklayan kafesi ve onun üzerini örtecek olan

Kabri ki, hepsinin hayırlıları kabridir.”

“Bak! Verdikleri hükümleri ne kadar kötüdür!” Yani kız çocuklarını yaratıcılarına ait kabul edip erkek çocukları kendilerinin kabul etmek suretiyle verdikleri hüküm ne kötüdür!

Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Erkekler sizin, dişiler O’nun mu? O taktirde bu insafsızca bir paylaştırmadır?” (en-Necm, 53/21-22) Yani bu haksızca, zalimce bir paylaştırmadır. İleride (bu âyetlerin tefsirinde) bu hususta başka açıklamalar da gelecektir.

Onlardan birine kız çocuğu müjdelendiğinde, yüzü kararır ve içi öfkeyle dolar.

Diyanet Vakfı
Onlardan birine kız müjdelendiği zaman öfkelenmiş olarak yüzü kapkara kesilir.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan bîrine kız çocuğu müjdesi verilince kendisi pek öfkeli olarak yüzü simsiyah kesilir.

“Onlardan birine kız çocuğu müjdesi verilince” yani onlardan birine kız çocuğu doğduğu haber verilirse

“kendisi pek öfkeli olarak yüzü simsiyah kesilir.” Yüzünün ifadesi değişir, demektir. Yoksa burada beyazlığın zıddı olan siyahlığı kast etmemektedir. Bu, o kimsenin kız çocuğunun doğumu dolayısıyla kederlendiğinin kinaye yolu ile ifade edilmesidir. Araplar hoşuna gitmeyen bir şey ile karşılaşan herkes hakkında; “Gam ve kederden dolayı yüzü simsiyah kesildi” derler. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

el-Maverdi’nin naklettiğine göre ise burada kasıt siyah renktir ve bu Cumhûrun görüşüdür, diye ekler.

“Kendisi pek öfkeli olarak” kederle dolu olarak, demektir. İbn Abbâs oldukça üzüntülü, hüzünlü diye açıklamıştır. el-Ahreş de der ki: Bu öfkesini saklayıp açığa vurmadı, anlamındadır.

Şöyle de denilmiştir: Bundan kasıt kederinden dolayı ağzını kapatıp hiçbir şekilde konuşmayan kederli, üzüntülü kimsedir. Bu da “kırbanın ağzını kapatmak” demek olan; dan alınmıştır. Bu açıklamayı Ali b. Îsa yapmıştır. Bu anlamdaki açıklamalar bundan önce Yusuf Sûresi’nde (12/84. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Allah’a kızlar isnat ediyorlar. O, yücedir. Kendileri için ise beğendiklerini.

Diyanet Vakfı
Onlar, kızların Allaha ait olduğunu iddia ediyorlar. Haşa! Allah bundan münezzehtir. Beğendikleri de (erkek çocuklar) kendilerinin oluyor.

Kurtubi Tefsiri
Bir de onlar kızları Allah’a isnad ederler. Hâşâ! O, münezzehtir. Halbuki candan arzuladıklarını da kendileri için isterler.

“Bir de onlar kızları Allah’a isnad ederler.” Bu âyet, Huzaalılar ile Kinânelîler hakkında İnmiştir ki, onlar meleklerin Allah’ın kızları olduğunu iddia ediyorlar ve (kız çocuklarını öldürerek) kızları kızlara gönderin, derlerdi.

“Hâşâ! O, münezzehtir!” Şanı yüce Allah, kendi zatını kendisine nisbet ettikleri evlat edinmekten tenzih ve ta’zim etmektedir.

“Halbuki candan arzuladıklarını da kendileri için isterler.” Yani erkek çocukları kendileri için isterken kız çocuklarım istemezler. Buna göre; ref ma ha Hindedir. Haberi ise

“kendileri için isterler” âyetidir.

“Hâşâ! O münezzehtir” âyetinde ifade tamam olmaktadır.

el-Ferrâ’ ise (ref’ mahallinde değil de) nasb mahallinde olmasını şu takdirde olmak üzere câiz kabul etmektedir: “Halbuki carıdan arzuladıklarını da kendileri için isterler,” ez-Zeccâc bunu kabul etmeyerek şöyle der: Araplar bu gibi durumlarda bu şekilde değil de; Kendileri için …. isterler” şeklinde kullanırlar.

Bilmedikleri şeyler için, verdiğimiz rızıktan Allah’a pay ayırıyorlar. Allah’a andolsun, uydurmakta olduklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz.

Diyanet Vakfı
Bir de kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, mahiyetini bilmedikleri şeylere (putlara) pay ayırıyorlar. Allaha andolsun ki, iftira etmekte olduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz!

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine verdiğimiz rızıktan o bilmezlere bir pay ayırırlar. Allah’a yemin olsun ki, uydurageldiğiniz şeylerden elbette sorguya çekileceksiniz.

“Kendilerine verdiğimiz rızıklardan o bilmezlere bir pay ayırırlar” Yüce Allah-onların cahilliklerinden bir başka çeşidini söz konusu etmektedir. Onların zarar ve fayda verip vermediklerini bilmedikleri şeylere -putlara- bu putlara yakınlaşmak kasdı ile mallarından bir miktar ayırdıklarını dile getirmektedir. Bu açıklamayı Mücahid, Katade ve başkaları yapmıştır. Buna göre

“bilmezler” müşriklerin kimliği olmaktadır. Bunun putların niteliği “vav’r ve “nun” İle çoğul yapılarak akil sahipleri gibi kendilerinden söz edildiği de söylenmiştir. Buna göre burada “bilmezler” vasfı O (şey)” lâfzına aittir. “Bilme'”nin mef’ûlu de hazfedilmiştir. İfadenin takdiri şu anlamdadır: Bu kâfirler hiçbir şey bilmeyen kafirlere bir pay ayırırlar. el-En’am Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Zanlarınca: Bu Allah’ın, bu da O’na koştuğumuz ortaklarımızındır, dediler” (el-En’am, 6/136) âyetini açıklarken bunun tefsiri geçmiş bulunmaktadır.

Daha sonra yüce Allah, haber kipinden hitap kipine geçerek:

“Allah’a yemin olsun ki uydurageldiğiniz şeylerden” Allah’ın bunları size emrettiği şeklinde uydurduğunuz iftiralardan

“elbette sorguya çekileceksiniz” ve bundan dolayı ayarlanacaksınız, dîye buyurmaktadır.

Kendilerine verdiklerimizi inkâr etsinler diye. Öyleyse yararlanın, ama yakında bileceksiniz.

Diyanet Vakfı
Kendilerine verdiklerimize karşılık nankörlük etmeleri için (öyle yaparlar). O halde bir süre daha faydalanın; fakat yakında hakikati bileceksiniz!

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye. Öyle ise faydalanın bakalım, yakında bileceksiniz.

“Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye” yani Allah onların sıkıntı ve belâlarını gidermek gibi onlara ihsan etmiş olduğu Allah’ın nimetlerini inkâr etsinler, onlara karşı nönkörlük etsinler diye böyle yapıyorlar. Bu da: inkâr etsinler diye şirk koşuyorlar, demektir. Buna göre âyetin başındaki “lâm” lâm-ı key’dir, akıbet lâm’ı (,.. sonunda nankörlük etsinler diye anlamında) olduğu da söylenmiştir.

“Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye” âyetinin nimeti küfür ve İnkâra sebeb kılsınlar diye, anlamında olduğu da söylenmiştir ki, bütün bu davranışlar kötü davranışlardır. Nitekim şair şöyle demektedir:

“Nankörlük nimet ihsan edenin (nimetini kesmesi doğrultusunda) içini boaar.”

“Öyle ise faydalanın bakalım.” Bu, tehdid manasını ihtiva eden bir emirdir. Abdullah (bin Mesud) ise bunu; De ki: Faydalanın bakalım” diye okumuştur.

“Yakında” sonunuzun nereye varacağını

“bileceksiniz.”

Sonra O, sizden zararı giderince, işte o zaman içinizden bir grup Rablerine ortak koşarlar.

Diyanet Vakfı
Sonra da sizden o zararı giderdiğinde, içinizden bir zümre, hemen Rablerine ortak koşarlar!

Kurtubi Tefsiri
Nihayet O, sizden sıkıntıyı giderdiğinde ise içinizden bir grup Rabblerine şirk koşuverirler,

“Nihayet O sizden sıkıntıyı giderdiğinde” belâ ve hastalıklarınıza son verdiğinde

“ise içinizden bir grup Rablerine şirk koşuverirler,” Bu belânın ortadan kaldırılmasından ve yalvarıp yakarmaktan sonra O’na ortak koşarlar.

İfade, helâk olmaktan kurtulduktan sonra şirk koşmanın oldukça hayret edilecek bir iş olduğu anlamındadır. Bu anlam Kur’ân-ı Kerîm’de birkaç defa tekrar edilmektedir. Bundan önce ise el-En’am Sûresi’nde (6/63,64. âyetlerde) ve Yûnus Sûresi’nde (10/12. âyet) geçmiş bulunmaktadır, İleride (isra.)ve diğer sûrelerde de gelecektir. ez-Zeccâc der ki; Bu küfre sapanlara has bir durumdur.

Size ulaşan her nimet Allah’tandır. Sonra size bir zarar dokunduğunda yalnız O’na yalvarırsınız.

Diyanet Vakfı
Nimet olarak size ulaşan ne varsa, Allahtandır. Sonra size bir zarar dokunduğu zaman da yalnız Ona yalvarırsınız.

Kurtubi Tefsiri
Sahip olduğunuz her bir nimet Allah’tandır. Sonra size herhangi bir sıkıntı gelip çattığında O’na yalvarıp yakarırsınız.

Yüce Allah’ın:

“Sahip olduğunuz her bir nimet Allah’tandır” âyetindeki; Her bir” edatının el-Ferrâ’ ceza (şart) edatı anlamında olduğunu söylemiştir.

Sahip olduğunuz” deki “be” harfi ise şu takdirde hazfedilmiş bir fiile taalluk etmektedir: Elinizde bulunan ..,” şektindedir.

“Her nimet” beden sağlığı, geniş rızık, evlat sahibi olmak … hepsi Allah’tandır Manası: Sizin elinizde bulundurduğunuz Allah’tandır şeklinde olduğu da söylenmiştir,

“Sonra size herhangi bir sıkıntı” hastalık, belâ ve kıtlık gibi

“gelip çattığında Ona yalvarıp yakarırsınız.” Ona niyaz edersiniz, O’na dua edersiniz,

“Feryat etti, eder, feryat etmek” demektir. ın anlam itibariyle Böğürmek” gibi olduğu da söylenmiştir. Bazıları da

“böğüren bir buzağı heykeli” (Tâ-Hâ, 20/88) âyetini; linde (son kelime “hı” yerine “cim” harfi ile) okumuşlardır ki, bunu da el-Alıfeş nakletmektedir. Kişi Allah’a niyaz etti, yalvarıp,yakardrdemektir. el-A’şâ da bir ineği anlatırken şunları söylemektedir:

“(Yavrusunu kaybettiği için) üç gün, üç gece dolaşıp durdu.

Yalnızca (yavrusu için) aranması, şefkati ve feryad edip böğürmesi vardı.”

Göklerde ve yerde olanlar O’nundur. Din de daima yalnız O’nadır. Öyleyse Allah’tan başkasından mı korkuyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde ne varsa, Onundur, din de yalnız Onundur. O halde Allahtan başkasından mı korkuyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nundur. Din de daima ve yalnız O’nadır. Buna rağmen hâlâ Allah’dan başkasından mı korkuyorsunuz?

“Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Din de daima O’nadır” Din: itaat ve-ihlâs demektir, Daima her zaman” anlamındadır. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. el-Cevherî de nakletmiştir. Devam etti, eder” anlamındadır. Bir kimse bir işe devam eder ve onu sürekli yaparsa; Adam işe devam etti” denilir.

Âyet, Allah’a her zaman ebediyyen İtaat gereklidir, anlamındadır. Bu kelimenin “daima” anlamında olduğunu söyleyenler arasında el-Hasen, Mücahid, Katade ve ed-Dahhak da vardır. Yüce Allah’ın:

“Onlar için sürekli bir azâb da vardır” (es-Saffat, 37/9) âyetinde de aynı kelime kullanılmıştır. ed-Düeli der ki:

“Ben hiçbir zaman ebediyen, zaman boyu devam edecek bir kan karşılığında,

Kalıcılığı az olan bir övgüyü kabul edemem.”

el-Gaznevî, es-Sa’lebî ve başkaları ise (aynı beyiti.) şöylece nakletmişlerdir:

“Ebediyen zaman boyunca yergi karşılığında

Kalıcılığı bir gün olabilen azıcık övgüye razı olamam.”

‘in, yorgunluk ve bitkinlik anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani kul itaatinde yorgun düşse dahi, Allah’a itaat icab eder, demektir. Şairin şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır.

“Bitkinlik ve yorgunluktan dolayı o tutmaz bacağı.

Açlık (tan dolayı) da onun değersiz kemikleri dahi dişlenmez.”

İbn Abbâs; (……..)ın; vacib ve kaçınılmaz olarak, (……..) anlamında olduğunu söylemiştir. el-Ferrâ’ ile el-Kelbî ise halis ve katıksız olarak açıklamışlardır.

“Buna rağmen hâlâ Allah’dan başkasından mı korkuyorsunuz?” Yani Allah’dan başkasından korkmamalısınız. Buradaki; Başka” kelimesi; Korkuyorsunuz” ile nasb edilmiştir.

Allah dedi ki: “İki ilâh edinmeyin. O, ancak tek bir ilâhtır. Yalnız benden korkun.”

Diyanet Vakfı
Allah buyurdu ki: İki tanrı edinmeyin! O ancak bir Tanrıdır. O halde yalnız benden korkun!

Kurtubi Tefsiri
Allah buyurdu ki: “İki ilâh edinmeyin. O, ancak tek bir ilâhtır. O halde yalnız Benden korkun.”

Yüce Allah’ın:

“Allah buyurdu ki: İki ilâh edinmeyin.” Anlamın, iki varlığı iki ayrı ilâh edinmeyin şeklinde olduğu söylendiği gibi, buradaki

“İki” İfadesinin ayrıca te’kid için, geldiği de söylenmiştir. Hak olan ilâh, birden çok olmayacağına ve birden çok dlan herbir varlık da ilâh olmayacağına göre, sadece

“iki” zatın ilâh edinilmesinden söz edilmekle yetinilmiştir. Çünkü kasıt, hak ilâhın birden çok olmayacağını anlatmaktır.

“O, ancak tek bir ilâhtır.” Onun mukaddes zatı bir ve tektir Daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/163 ve 164. ayetlerin tefsirlerinde) geçtiği üzere, O’nun vahdaniyetinin aklî ve şer’î delilleri ortaya konulmuş bulunmaktadır. Ayrıca biz bunları “Şerhu’l-Esmâ” adlı eserimizde “el-Vâhid” ism-i şerifini açıklarken zikretmiş bulunuyoruz. Şanı yüce Allah’a hamd olsun.

“O halde yalnız Benden korkun” âyetine dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/40. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Üstlerinde olan Rablerinden korkarlar ve emrolunduklarını yaparlar.

Diyanet Vakfı
Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine ne emrolunursa onu yaparlar.

Kurtubi Tefsiri
Üstlerinde (hakim) olan Rabblerinden korkarlar ve emrolunduklarını yaparlar.

“Üstlerinde olan Rabblerinden korkarlar” âyeti Rabblerinin ceza ve azabından korkarlar demektir. Çünkü helâk edici azap ancak semâdan iner. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlar, kendi kudretlerinin üzerinde bulunan Rabblerinin kudretinden korkarlar. Bu açıklamaya göre ifadede hazfedilmiş kelimeler vardır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir:

“Üstlerinde olan Rabblerinden korkarlar” âyeti ile kastedilenler meleklerdir. Melekler, yeryüzünde bulunan bütün canlılardan daha yukarıda oldukları halde Rabblerinden korkarlar, Buna göre, onlardan daha aşağıda bulunanların Rabblerinden korkmaları öncelikle sözkonusudur. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Ve emrolunduklarını yaparlar” âyetidir ki, bununla da kastedilenler meleklerdir

Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler Allah’a secde ederler. Onlar kibirlenmezler.

Diyanet Vakfı
Göklerde bulunanlar, yerdeki canlılar ve bütün melekler, büyüklük taslamadan Allaha secde ederler.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde olan, yerde olan canlılar ve melekler de hiç kibirlenmeden Allah’a secde ederler.

“Göklerde olan, yerde olan canlılar” yani, yer üzerinde hareket eden her bir canlı varlık

“ve melekler de” yani, yeryüzünde bulunan melekler de Rabblerine

“hiç kibirlenmeden Allah’a secde ederler.” Özellikle yer meleklerini sözkonusu etmesi, mevki itibariyle şereflerinden dolayıdır. Yüce Allah, onları diğer canlılardan -canlıların kapsamına girseler bile- ayrıca ve müstakil olarak zikretmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’ın:

“O ikisinde meyveler, hurma ağaçları ve nar vardır” (er-Rahmân, 55/68) âyetinde olduğu gibi.

Şöyle de açıklanmıştır: Meleklerin ayrıca zikredilmeleri, kanatlı oluşlarından ve böylelikle de diğer canlıların kapsamına girmeyişlerinden dolayıdır. İşte bu sebeble ayrıca zikrolummuşlardır

Yüce Allah’ın;

“Göklerde olan… Allah’a secde ederler” âyeti ile melekler, güneş, ay, yıldızlar, rüzgârlar ve bulutlar;

“yerde olan canlılar” âyeti ile de yeryüzü meleklerinin de secde ettikleri belirtilmektedir. Bütün bunlar Rabblerine ibadete karşı büyüklenmezler, İşte bu, meleklerin Allah’ın kızları olduğu iddiasında bulunan Kureyşlilerin kanaatlerine de bir reddir.

Allah’ın yarattığı şeylere bakmadılar mı? Gölgelikleri sağdan ve soldan Allah’a secde ederek dönmektedirler. Onlar da boyun eğmektedirler.

Diyanet Vakfı
Allahın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi? Onun gölgeleri, küçülerek ve Allaha secde ederek sağa sola döner.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın yarattığı şeylerin gölgelerinin, zilletle ve itaat ediciler olarak, durmadan sağa-sola dönerek Allah’a secde ettiklerini görmüyorlar mı?

Hamza, el-Kisaî, Halef, Yahya ve el-A’meş, bütün insanlara hitap olmak üzere ” Görmüyor musunuz” anlamında “te” ile okumuşlardır. Diğerleri ise, kötülükleri planlı yanlardan haber vermek üzere “ye”e okumuşlardır. Tercih olunan kıraat şekli de budur.

“Yarattığı şeylerin” yani, gölgesi bulunan ve dik duran ağaç veya dağ gibi her bir cismin.,. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Her ne kadar bütün eşya Allah’ın âyetlerini dinleyip itaat ediyor ise de, özel olarak bunlar zikredilmiştir.

“Gölgelerinin zilletle ve itaat ediciler olarak durmadan sağa sola dönerek” anlamındaki âyette geçen:

“Gölgelerinin… sağa sola dönerek” anlamındaki âyeti, Ebû Amr, Yakub ve başkaları, “gölgeler” kelimesinin müennesliği dolayısıyla “te” ile okumuşlardır. Diğerleri ise “ye” ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd, bu okuyuşu tercih etmiştir. Bir taraftan bir tarafa eğilip durarak… anlamındadır. Çünkü gölge, günün başlangıcında bir halde iken, daha sonra çekilip arkasından da günün sonuna doğru bir başka hale avdet eder. Göîgenin bir yerden bir başka yere dönüp durması ve meyletmesi onun secdesidîr. İşte bu bakımdan akşam üzeri gölgesine, Dönmek (gölge)” ismi verilmiştir. Çünkü bu durumda gölge batıdan doğuya doğru dönmüş olur. Dönüşf dönmek” anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“Allah’ın emrine dönünceye kadar” (el-Hucurât, 49/9) âyeti da buradan gelmektedir. Bu anlamda bir açıklama, ed-Dahhâk, Katâde ve başkalarından da rivâyet edilmiştir. Yine bu anlamdaki açıklamalar, daha önce Ra’d Sûresi’nde (13/15. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. ez-Zeccâc der ki: Bu âyetle cismin secde etmesini kastetmektedir Cismin secde etmesi ise, onun emre itaat etmesi ve onda ilahi sanatın etkilerinin görülmesi demektir. Bu da bütün cisimler hakkında umumidir.

“Zilletle ve itaat ediciler olarak” boyun eğenler ve küçülmüşler olarak, demektir. Küçüklük ve zillet” anlamındadır. Adam küçüldü, zelil oldu” demektir. İsm-i faili …diye gelir. Allah onu zelil etti” anlamındadır. Şair Zu’r-Rimme de şöyle demektedir:

“Geriye Muhayyis denilen hapishanede zelil olan bir kimse ile

Topraklarından başka yerde deliğine sinmiş kimselerden başkası kalmadı.”

el-Maverdi, bu beyti bu şekilde Zu’r-Rimme’ye nisbet etmiş, el-Cevherî bunun Ferezdak’a ait olduğunu söylemiş ve “el-Muhayyis” denilen yerin bir zamanlar Irak’ta bulunan bir hapishanenin ismi olduğunu belirtmiştir. Zillet gösterilen, zelil olunan yer demektir. Bir başkası (-Ali radıyallahü anh.-) de şöyle demektedir:

“Sen benim akıllı mı akıllı olduğumu görmüyor musun?.

Nâfî’ denilen hapishaneden sonra Muhayyis’i bina ettim,”

“Yemîni Sağ” âyetinde, “sağ”ı tekil olarak kullandığı halde “şimal; Sol” kelimesini çoğul kullanmıştır. Çünkü “yemin” kelimesi tekil olsa bile çoğul anlamını verir. Şayet “sağlara ve sollara”, “sağ ve sollara” yahut da “sağa ve sola” ya da “sağlara ve sola” denilse yine câiz olur. Çünkü anlam çokluk ifade etmek içindir. Aynı şekilde bir şeyde İki alâmet bir arada bulunduğu takdirde birisini çoğul, birisini de tekil getirmek Arapların adetidir. Yüce Allah’ın:

“Allah kalplerine ve kulaklarına da mühür vurmuştur” (el-Bakara, 2/7) âyeti İle;

“Onları karanlıklardan nura çıkarır” (el-Bakara, 2/257) âyetinde olduğu gibi. Şayet bu âyetlerde: Onların kulaklarına” ve; Nurlara” denilmiş olsaydı, bu da câiz olurdu. Bununla birlikte “yemin: Sağ” kelimesinin; ‘ın lâfzına, “sola” kelimesinin de onun manasına irca’ edilmesi dolayısıyla bu şekilde gelmiş olduklarını kabul etmek mümkündür, Arap dilinde bunun benzeri pek çoktur. Şair der ki:

“Gelenler ve Teymliler, Sebe’ diyarının dağlarının zirve sindedirler

Camışların derisi onların boyunlarını yaralamış bulunuyor.”

Görüldüğü gibi, burada şair; Deriler” demeyerek “deri” demekle yetinmiştir,

Şöyle de açıklanmıştır: “Sağ” anlamındaki kelimenin tekil zikredilmesi, güneş doğduğunda bir kimse kıbleye karşı ise gölgesi sağa doğru yayılır. Sonra da bir şekilde şimale (kuzeye) doğru meyleder, sonra da sola birçok hallerde meylettiğinden dolayı çoğul olarak, (Sollarla) dîye buyurulmuş

Ya da onları korku içinde yakalayacağından? Şüphesiz Rabbin çok şefkatli, çok merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Yoksa Allahın kendilerini yavaş yavaş tüketerek cezalandırmayacağından (emin mi oldular)? Kuşkusuz Rabbin çok şefkatli, pek merhametlidir.

Kurtubi Tefsiri
Yahut kendilerini korku içerisinde iken yakalamasından. Rabbiniz gerçekten Raûftur, Rahîmdir.

“Yahut kendilerini korku içerisinde iken.,,” İbn Abbâs, Mücahid ve diğerlerinin açıklamasına göre mallarından, davarlarından ve ekinlerinden eksiltmek suretiyle

“yakalamasından.”

İbnu’l-A’râbî de böyle demiştir: Yani mal, can ve meyve, mahsullerini gittikçe azaltıp eksilterek sonunda onlara tamamıyla helâk edinceye kadar bunu sürdüreceğinden yana (emin mi oldular)?

ed-Dahhak:

“Korku içerisinde iken” ifadesinin (korku demek olan) “havf”den geldiğini söylemiştir. Yani o, bir kesimi azâb ile yakalayıp diğer bir kesimi terk etmek suretiyle geri kalan kesimin de helâk edilenlerin başına inenin benzerinin üzerlerine ineceğinden korkması demektir.

el-Hasen der ki:

“Korku içerisinde iken” ifadesidir kasabayı helâk ile yakalarken, diğer kasabanın da aynı helakten korkması demektir. Bu da bir önceki sözün aynısıdır, Her ikisi de birinci anlama racidir, “Eksilmek” demektir, “ile Zaman onun imkânlarını eksiltti” anlamındadır. Mesela; “an kişi benim hakkımı eksik verdi” anlamındadır. Şair Zu’r-Rimme der ki:

“Hayır, bilakis kimi zaman bir bulutun, kimi zaman da dostça toprak kaldıran

Sıcak yaz rüzgârının hakkını eksik verdiği bir diyara olan iştiyaktır o.”

Şair Lebid de şöyle demektedir:

“Benim konaklayıp göçüşüm onu(n etini) eksilti (radıyallahü anhhatlattı).”

Yani onun etini, yağını azalttı. el-Heysem bin Adiy de der ki: “(………) Eksiltmek” anlamında Ezdişenûelilenn şivesinde kullanılır. Sonra da şu beyîti nakleder:

“Onların ahitlerinde duralayışları benim malımı eksiltip durdu

Ve sonunda boynuma ses çıkartan zincir ve halkaları hediye bıraktı.”

Said b. el-Müseyyeb de der ki: Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) minber üzerinde iken şöyle dedi: Ey insanlar yüce Allah’ın:

“Yahut kendilerini korku içerisinde iken yakalamasından” âyeti hakkında ne dersiniz? Hazır bulunanlar seslerini çıkarmadılar. Üzeyroğullarından bir adam kalkıp şöyle dedi: Bu birim kullandığımız bir şivedir. Ey mü’minlerin emiri, burada “korku içerisindeyken” ifadesi eksiltirken demektir. Bunun üzerine bir adam kalkıp şöyle dedi: Ey filan alacağının durumu ne oldu, o: Onu eksiltim (tehavvuf) dedi. Adam-dönüp Hazret-i Ömer’e durumu bildirince Hazret-i Ömer: Peki Araplar bunu şiirlerinde bu anlamda kullanmışlar mıdır deyince; evet dedi. Bizim kabilenin şairi Ebû Kebir el-Huzelî oldukça irileşmiş ve dolmuş haldeki hörgüçü yolculuk dolayısıyla eksilen, zayıflayan devesini şu beyitiyle vasfetmektedir:

“Yolculuk onun üst üste yığılmış ve semirmiş hörgücünü eksiltip durdu.

Tıpkı keserlerin kayın dalını eksiltip İnceltmeleri gibi.”

Bunun üzerine Hazret-i Ömer şöyle dedi: Ey insanlar, divanınız olan cahiliye şiirini iyi bilmeye bakınız. Çünkü orada Kitabınızın tefsiri ve sözlerinizin manaları vardır

el-Leys b. Sa’d der ki: Burada; Korku içerisinde iken” ifadesi çabucak ve alelacele anlamındadır. îşlemiş olduğunuz günahlarınız dolayısıyla sizleri azarlayarak … anlamında olduğu da söylenmiştir. Bü açıklama İbni Abbas’dan da rivâyet edilmiştir. Katade ise der ki:

“Korku içerisinde iken yakalamasından” cezalandırmasından yahut afetmesinden … demektir.

“Rabbiniz gerçekten Raûftur, Rahîmdir.” Cezalandırmakta acele etmez, mühlet verir.

Ya da dolaşmaları sırasında onları yakalamayacağından? Onlar buna engel olamazlar.

Diyanet Vakfı
45, 46. Kötülük tuzakları kuranlar, Allahın, kendilerini yere geçirmeyeceğinden veya kendilerine bilemeyecekleri bir yerden azabın gelmeyeceğinden veya onlar dönüp dolaşırlarken Allahın kendilerini yakalamayacağından emin mi oldular? Onlar (Allahı) aciz bırakacak değillerdir.

Kurtubi Tefsiri
Yahut onlar dönüp dolaşırken kendilerini yakalayıvermesinden… Onlar âciz bırakamazlar.

“Yahut onlar” Katade’nin açıklamasına göre yolculuk ve tasarruflarında bulunarak

“dönüp dolaşırken kendilerini yakalayıvermesinden- Onlar aciz bırakamazlar.” Onlar Allah’tan kurtulumazlar, anlamındadır.

“Onlar dönüp dolaşırken” ifadesinin yalaklarında dönüp dururlarken ve nerede olurlarsa olsunlar, anlamında olduğu söylendiği gibi; ed-Dahhak gece ve gündüz gidip gelirlerken, diye açıklamıştır.

Kötülükleri planlayanlar, Allah’ın kendilerini yerin dibine geçirmeyeceğinden veya kendilerine hiç fark ettirmeden azabın gelmeyeceğinden güvende midirler?

Diyanet Vakfı
45, 46. Kötülük tuzakları kuranlar, Allahın, kendilerini yere geçirmeyeceğinden veya kendilerine bilemeyecekleri bir yerden azabın gelmeyeceğinden veya onlar dönüp dolaşırlarken Allahın kendilerini yakalamayacağından emin mi oldular? Onlar (Allahı) aciz bırakacak değillerdir.

Kurtubi Tefsiri
Kötülükleri planlayanlar Allah’ın kendilerini yere batıracağından, yahut farkedemeyecekleri bir taraftan kendilerine azâbın gelip çatacağından yana emin mi oldular?

“Kötülükleri planlayanlar Allah’ın kendilerini yere batıracağından… emin mi oldular” âyeti İslâm’ı çürütmek uğrunda bir takım hile ve yollara başvuran müşriklere tehdittir. İbn Abbâs der ki: Kendilerini Karun’u yerin dibine batırdığı gibi batıracağından yana emin mi oldular?

Yerin bir parçası yerin dibine geçti” demektir. Allah onu yerin dibine geçirdi” anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“Biz onu da evini de yere geçirdik” (el-Kasas, 28/81) âyeti da buradan gelmektedir. Aynı şekilde; Yerin dibine geçti” denildiği gibi; Yerin dibine geçirildi’ de denilir.

Âyet-i kerimedeki soru inkâr anlamındadır. Yani onlar yalanlayanların başına gelen ceza gibi bir cezasının kendilerini de gelip bulmayacağından yana emin olmamalıdırlar.

“Yahut” Lut kavmine ve başkalarına yapıldığı gibi

“farkedemeyecekleri bir taraftan kendilerine azâbın gelip çatacağından yana emin mi oldular?” Bununla Bedir gününün kast edildiği de söylenmiştir. Çünkü onlar o gün helâk edildiler ve hesaplarına hiç öyle bir şeyi katmamışlardı.

Açık delillerle ve kitaplarla. Sana da bu zikri indirdik ki, kendilerine indirilenleri insanlara açıklayasın ve onlar da düşünsünler.

Diyanet Vakfı
Apaçık mucizeler ve kitaplarla (gönderildiler). İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünüp anlasınlar diye sana da bu Kuranı indirdik.

Kurtubi Tefsiri
(Onları) apaçık belgelerle, kitaplarla (gönderdik). İnsanlara kendilerine ne indirildiğini açıklayasın ve onlar da iyice düşünsünler diye sana da bu zikri indirdik.

“Apaçık belgelerle ve kitaplarla” denildiğine göre

“apaçık belgelerle” anlamındaki âyet, “göndermedik” âyetine taalluk etmektedir. İfadede takdim te’hir vardır. Yani Biz senden önce apaçık belgelerce ve kitaplarla ancak kendilerine vahy ettiğimiz erkekleri peygamber olarak göndermişizdir. Bu el-Kelbî’nin görüşüdür.

Şöyle de açıklanmıştır; ifadede

“gönderdik” âyetinin delil olduğu hazfedilmiş sözler de vardır. Biz onları apaçık belgelerle ve delillerle gönderdik, demektir. Bu durumda

“apaçık belgelerle” âyeti “göndermedik” anlamındaki âyete taalluk etmemektedir. Çünkü; Başka” edatından önceki ifadeler (bu âyette göndermedik anlamındaki fiildir) bu edattan sonra gelen ifadelerde amel etmez. O bakımdan bu, takdiri olarak var olduğu kabul edilen “gönderdik” fiiline taalluk etmekte olup, onları apaçık belgelerle gönderdik, demektir. “Apaçık belgeler” anlamındaki kelimenin “bilmiyorsanız” anlamındaki lâfzın mef’ûlu olduğu ve “apaçık belgelerle” anlamındaki kelimenin başındaki “be” harfinin zâid olduğu, yahutta kastediyorum” takdiri ile nasb edildiği de söylenmiştir. Nitekim el-Aşa da şöyle demiştir:

“Kabileye korku salan birşey gelecek olursa o koruyamaz da

Böyle bir söz de söyleyemez; ancak o ayıplanan bir kimsedir.”

Bu ifade, bu sözlerimle ayıplanan kimseyi kastediyorum, anlamına gelir. “Apaçık belgelerden kasıt kesin deliller ve burhanlardır.

“ez-Zubur” ise kitaplar demektir. Buna dair açıklamalar daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/184. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“İnsanlara” ahkâm vaad ve tehdit türünden olan şeylerden

“ne indirildiğini” söz ve davranışlarınla

“açıklayasın ve onlar iyice düşünsünler” ve böylelikle ibret alsınlar

“diye sana da bu zikri” yani Kur’ân’ı

“indirdik.” Buna göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şanı yüce Allah’ın Kitabında mücmel bıraktığı namaz, zekât ve buna benzer etraflıca açıklamamış olduğu hükümlerden, yüce Allah’ın muradını beyan edicidir. Bu anlamdaki açıklamalar bundan önce kitabımızın mukaddimesinde yeteri kadarı ile geçmiş bulunmakladır.

Senden önce de yalnızca erkekleri peygamber gönderdik, onlara vahyederdik. Bilmiyorsanız zikir ehline sorun.

Diyanet Vakfı
Senden önce de, kendilerine vahyettiğimiz kişilerden başkasını peygamber olarak göndermedik. Eğer bilmiyorsanız, bilenlere sorun.

Kurtubi Tefsiri
Biz senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını peygamber göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.

Yüce Allah’ın:

“Biz senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını peygamber göndermedik” âyetindeki;

“Vahy ettik” ifadesi genel olarak; şeklînde “ya” ile ve “ha” harfi üstün olarak okunmuştur O takdirde âyetin anlamı şöyle olur: Biz semden önce kendilerine vahyolunan erkeklerden başkasını peygamber göndermedik. Hafs ise Âsım’dan -İşaret edilen şekilde- “azamet nunu” ve “ha” harfini esreli olarak okumuştur. Bu âyet-i kerîme Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ın peygamberliğini inkâr edip: Allah elçisi insan olmayacak kadar büyüktür, ne diye bize bir melek göndermedi, diyerek peygamberliğini inkar eden Mekke müşrikleri hakkında inmiştir. Yüce Allah onların bu iddialarını:

“Biz senden önce” ey Muhammed, geçmişteki ümmetlere

“de kendilerine vahyettiğimîz erkeklerden” Âdemogullarından

“başkasını peygamber göndermedik” âyeti ile onların iddialarını reddetti.

“Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.” Sufyan der ki: Bununla kitap ehlinin mü’minlerini kastetmektedir. Onlara sorduğunuz takdirde bütün peygamberlerin birer beşer olduğunu size haber vereceklerdir. Anlamın” şöyle olduğu da söylenmiştir: Siz kitap ehline sorunuz, onlar îman etmeseler dahi bütün peygamberlerin beşer arasından gönderildiğini itiraf edeceklerdir. Bu anlamdaki bir açıklama İbn Abbâs ve Mücahid’den de rivâyet edilmiştir İbn Abbâs der ki: Zikir ehli Kur’ân ehli demektir. İlim ehli oldukları da söylenmiştir ki, anlamları birbirlerine yakındır.

Onlar sabrettiler ve Rablerine tevekkül ederler.

Diyanet Vakfı
(Onlar) sadece Rablerine tevekkül ederek sabredenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, sabredenler ve ancak Rabblerine tevekkül edenlerdir:

” Onlar” âyeti bir önceki âyet-i kerimede geçen; “… lerden” bedeldir. Bunun; “onları elbette barındıracağız” anlamındaki zamirden bedel olduğu söylendiği gibi, bunun “onlar dinleri üzere sabredenlerdir” takdirinde olduğu da söylenmiştir.

“Ve ancak Rabblerine tevekkül edenlerdir” bütün işlerinde O’na güvenip dayananlardır.

Tahkik ehli bazı kimseler şöyle demiştir: İnsanların en hayırlısı bir musibet ile karşı karşıya kaldığında sabreden, bir işten acze düştüğünde tevekkül edendir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onlar, sabredenler ve ancak Rabblerine tevekkül edenlerdir.”

Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenleri dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz. Âhiret mükâfatı ise daha büyüktür. Keşke bilselerdi.

Diyanet Vakfı
Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenlere gelince, onları dünyada güzel bir şekilde yerleştireceğiz. Eğer bilirlerse ahiretin mükafatı elbette daha büyüktür.

Kurtubi Tefsiri
Zulmedildikten sonra Allah yolunda hicret edenleri Biz dünyada elbette güzel bir şekilde barındıracağız. Âhiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; bilmiş olsalardı.

Yüce Allah’ın;

“Zulmedildikten sonra Allah yolunda hicret edenleri…” âyetinde sözü edilen hicretin anlamına dair açıklamalar daha önce en-Nisa Sûresi’nde (4/100. âyet 5. başlıkta) geçmiş bakınmaktadır

Hicret: Allah yolunda yahut Allah’ın dini için vatanları, aile ve yakınları terketmek ve aynı zamanda günah ve kötülükleri de terketmek demektir

Buradaki:

” Allah yolunda” âyetindeki; “…de, da” edatının “lâm” anlamında olup “Allah için hicret edenleri …” anlamını verdiği söylenmiştir.

“Zulmedildikten” yani Allah yolunda azaba uğratıldıktan sonra . Bu âyet-i kerîme Süheyl, Bilal, Habbab ve Ammar hakkında inmiştir. Mekkeliler istediklerini onlara söyletinceye kadar işkence etmişlerdi. Mekkeliler onları serbest bırakınca da Medine’ye hicret etmişlerdi. Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır.

Âyet-i kerimenin Ebû Cendel b. Süheyl hakkında indiği de söylenmiştir.

Ebû Katade der ki: Burada maksad Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in ashabıdır. Mekke’de müşrikler onlara zulmetmişler ve yurtlarından çıkarmışlardıs sonunda onlardan bir kesim Habeşistan’a gitmişti. Daha sonra yüce Allah onları hicret yurduna yerleştirmiş ve mü’minlerden onlara yardımcılar takdir buyurmuştu. Bununla birlikte âyet-i kerîme herkesi kapsamına almaktadır.

“Biz dünyada elbette güzel bir şekilde barındıracağız” âyetindeki

“güzel bir şekilde” ifadesi ile ilgili altı türlü açıklama yapılmıştır:

1- Bundan kasıt Medine’ye yerleşmektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, el-Hasen, Şa’bî ve Katade yapmıştır.

2- Maksad güzel rızıktır. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

3- Düşmanlarına karşı yardım edeceğiz, demektir. Bu açıklamayı ed-Dahhâk yapmıştır.

4- Onlara dûğru sözlülük ve güzel övgü ihsan edilecektir. Bunu da İbn Cüreyc nakletmektedir.

5- Bundan kasıt fethedip ele geçirdikleri ülkelerle ellerine geçirdikleri, yönetimleri altına aldıkları bölgelerdir.

6- Maksad dünyada onlardan sonra kalan, onların övgü ile anılmaları ve dünyada soylarından gelenlerin sahip oldukları şereftir.

Yüce Allah’ın lutfu ile onlar bütün bunları elde edebilmişlerdi, Allah’a hamd olsun.

“Âhiret mükâfatı ise mutlaka daha büyüktür” yani Allah Teâla’nın âhirette vereceği mükâfat herhangi bir kimse tarafından görülmeden önce bilinemeyecek kadar büyüktür:

“Nereye bakarsan orada pek çok nimetler ve büyük bir saltanat görürsün.” (el-İnsan, 76/20)

“Bilmiş olsalardı” yani keşke zâlimler bu gerçeği bilmiş olsalardı. Bunun mü’minlere raci olduğu da söylenmiştir. Yani eğer mü’minler âhiret sevabını görüp müşahede edecek olsalar, onun mükâfatının dünya hayatındaki güzelliklerden daha büyük olduğunu da bileceklerdir.

Rivâyete göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) muhacirlere devletten atiyyelerini ödediğinde şöyle dermiş: Bu, Allah’ın size dünyada vad ettiğidir. Âhirette sizin için sakladıkları ise elbette daha çoktur. Sonra da onlara bu âyet-i kerimeyi okurdu.

Biz bir şeyin olmasını istediğimizde, ona sadece “Ol” deriz, o da olur.

Diyanet Vakfı
Biz, bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona (söyleyecek) sözümüz sadece «Ol» dememizdir. Hemen oluverir.

Kurtubi Tefsiri
Birşeyi dilediğimiz zaman sözümüz sadece ona: “Ol” dememizden ibarettir. O da derhal oluverir.

Yüce Allah, böylelikle yaratmanın kendisine ne kadar kolay olduğunu bildirmektedir. Yani ölenleri diriltmek istediğimiz zaman gerek onları diriltmek isteyişimizde gerekse de yaptığımız başka herhangi bir hususta bizim için yorulmak, bitkinlik söz konusu olmaz; çünkü Biz sadece ona;

“ol” deriz o da derhal oluverir

İbn Âmir ve el-Kisâî’

“O da derhal oluverir” âyetini nasb ile; Dememize” atf ile okumuştur.

ez-Zeccâc şöyle der: Bunun;

“Ol” emrinin cevabı olarak nasb ile gelmesi de mümkündür. Diğerleri ise;

“O da derhal oluverir” anlamında olmak üzere ref ile okumuşlardır. Buna dair yeterli açıklamalar bundan önce el-Bakara Sûresinde (2/117, âyet 4. başlık vd.) geçmiş bulunmaktadır. İbnu’l-Enbârî der ki: Burada şanı yüce Allah, yaratılmadan önce Allah nezdinde bilinenler hakkında

“şey” lâfzını kullanması bizzat varedilmiş ve görülmüş gibi oluşundan dolayıdır.

Ayet-i kerimede Kur’ân’ı Kerîm’in mahluk olmadığına delil vardır. Çünkü eğer yüce Allah’ın;

“Ol” âyeti yaratılmış olsaydı, bunun da ikinci bir söze gereği olurdu. İkincisinin üçüncüsüne …ihtiyacı olur ve böylelikle iş teselsül edip giderdi ki bu da imkânsızdır. Yine bu âyet-i kerimede şanı yüce Allah’ın hayrıyla, şerriyle, faydalısıyla, zararlısıyla bütün olayların irade edicisi olduğuna da delil vardır.

Buna delil de şudur: Bir kimse kendi egemenlik alanı çerçevesinde hoşuna gitmeyecek bir şey görecek ve bunu da istemeyecek olursa, bu iki sebebten dolayı söz konusu olur. Ya onu Farketmeyen ve bilmeyen birisidir yahutta ona güç yetiremeyen ve bu konuda yenik düşürülen birisidir. Şanı yüce Allah’ın sıfatları arasında bunları düşünmek mümkün değildir. Diğer taraftan yüce Allah’ın kulların kazandıkları fiilerin de yaratıcısı olduğuna dair deliller ortadadır. Onun İmde etmediği halde herhangi birşeyi yapması da imkânsızdır.

Çünkü fiillerimizin büyük bir çoğunluğu bizim maksad ve irademize muhalif olarak husule gelmektedir. Şayet şanı yüce Rabbimiz, bunları imde eden olmasaydı, Kilerin kasıtsız olarak meydana gelmiş olmaları gerekecekti. Ancak bu tabiatçıların (materyalistlerin) sözleridir. Muvahhidler ise bunun aksini ve tutarsız olduğunu icma ile kabul etmişlerdir

O, hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklasın ve inkâr edenler, kendilerinin yalancı olduklarını bilsinler diye olacaktır.

Diyanet Vakfı
Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi onlara açıklaması ve kafir olanların da kendilerinin yalancılar olduklarını bilmeleri için (Allah onları diriltecek).

Kurtubi Tefsiri
Hakkında ayrılığa düştükleri şeyleri onlara açıklasın, inkâr edenler de kendilerinin gerçekten yalancı kimseler olduklarını bilsinler diye.

“Hakkında ayrılığa düştükleri şeyleri” öldükten sonra diriliş ile ilgili hususları

“onlara açıklasın” onlara açıkça göstersin; öldükten sonra dirilişi

“inkâr edenler” ve gerçekleşmeyeceğine dair yemin edenler

“de kendilerinin gerçekten yalancı kimseler olduklarını bilsinler diye.” Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Yemin olsun ki Biz her ümmet arasında kendilerine hakkında anlaşmazlığa düştükleri hususları açıklasın diye bir peygamber göndermişizdir. Müşriklerle müslümanların anlaşmazlığa düştükleri hususlar ise pek çoktur. Öldükten sonra diriliş bunlardandır, putlara tapmak bunlardandır; bir topluluğun Muhammed’in hak olduğunu kabul ettikleri halde atalarını taklid etmeleri ve peygamberi izlemelerini engellemiş olması -Ebû Talib gibi…- da bunlardandır.

Onlar: “Allah öleni diriltmez” diye olanca güçleriyle Allah’a yemin ettiler. Hayır, bu O’nun üzerine hak bir vaaddir. Fakat insanların çoğu bilmez.

Diyanet Vakfı
Onlar: «Allah ölen bir kimseyi diriltmez» diye olanca güçleriyle Allaha and içtiler. Aksine, bu Onun bizzat kendisine karşı gerçek bir vadidir. Fakat insanların çoğu bilmez.

Kurtubi Tefsiri
Onlar var güçleri ile: “Ölecek kimseyi Allah diriltmez diye Allah adına yemin ettiler. Hayır, öyle değil. Bu, O’nun gerçekleştirmeyi üzerine aldığı hak bir vaaddir. Fakat insanların çoğu bilmezler.

“Onlar var güçleri ile…. Allah adına yemin ettiler” âyeti, onların yaptıklarının hayret edilecek bir iş olduğunu anlatmaktadır. Çünkü onlar Allah adına yemin ettiler. Yeminlerini alabildiğine ileri dereceye götürerek ölen kimseleri Allah’ın diriltmeyeceğini söylediler. Bu söylediklerinin hayret edilecek birşey olduğuna gelince; onlar bir taraftan Allah’ı ta’zim ettiklerini izhar ediyor ve O’nun adına yemin ediyorlar, sonra da O’nun ölüleri diriltmekten âciz olduğunu ileri sürüyorlar. Ebul-Âliyye der ki: Müslümanlardan birisinin müşrikten alacağı vardı. Alacağını ödemesini istediğinde: Ölümden sonra benim umduğum da şudur.,, demişti. Bunun üzerine müşrik kişi Allah adına yemin ederek; Allah ölenleri diriltmeyecektir diye söyleyince bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Katade der ki: Bize nakledildiğine göre İbn Abbâs’a bir adam şöyle demiş: Ey İbn Abbâs, bazı kimseler Hazret-i Alî’nin kıyâmet kopmadan önce öldükten sonra tekrar diriltilip gönderileceğini iddia etmektedirler ve bu âyet-i kerimenin buna işaret ettiğini söylemektedirler. İbn Abbâs dedi ki: Yalan söylüyor o kimseler. Çünkü o âyet-i kerîme bütün insanlar için umumîdir. Eğer Ali kıyâmet gününden önce gönderilecek olsaydı, ondan sonra hanımları başkaları ile nikâhlanmaz, onun mirasını paylaştırmazdı,

“Hayır” bu onların iddialarını red etmektedir. Hayır mutlaka Allah onları tekrar diriltecektir.

“Bu onun gerçekleştirmeyi üzerine aldığı hak bir vaaddır” âyeti müekked bâr masdardır Çünkü yüce Allah’ın:

“Onları diriltecektir” ifadesi bu husustaki vâde delildir; yahutla Öldükten sonra diriliş vaadi hak bir vaaddir” anlamındadır.

“Fakat insanların çoğu” kendilerinin öldükten sonra diriltileceklerini

“bilmezler.”

Buhârîde Ebû Hüreyre’den nakledilen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Yüce Allah buyurdu ki: Âdemoğlu -Beni yalanlamak ona düşmediği halde, Beni yalanladı, Âdemoğlu Bana kötü söz söylemek ona yakışmadığı halde bana kötü söz söyledi. Beni yalanlaması. Beni ilkin yarattığı gibi tekrar beni iade etmeyecektir, şeklindeki iddiasıdır. Bana dil uzatması ise; Allah evlad edindi demesidir, Halbuki Ben bir ve tekim, samedtm, doğmamış ve doğurmamış olanım ve hiç kimse kendisine denk olmayanım” Buhârî, Tefsir 2. SÛRE 8, 112. sûre 1, 2; Nesâi, Cenâiz 117; Müsned, II, 317, 350, 394, Bu hadis önceden de (el-Bakara, 2/116. âyet ikinci başlıkta) geçtiği gibi ileride de (el-Ahzab, 33/57. âyet 1. başlıkta) gelecektir

Sen onların hidayete ermelerini istesen de Allah, sapıklıkta olanı hidayete erdirmez. Onlar için yardımcılar da yoktur.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Sen, onların hidayete ermelerine çok düşkünlük göstersen de bil ki Allah, saptırdığı kimseyi (dilemezse) hidayete erdirmez. Onların yardımcıları da yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Onların hidâyete ermeleri için hırs göstersen de şüphesiz Allah dalâlette bırakmayı dilediği kimseye hidâyet vermez. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.

“Onların hidâyete ermeleri için hırs göstersen” ey Muhammed, olanca gayretinle onların hidâyete ermelerini istesen

“de şüphesiz Allah dalâlette bırakmayı dilediği kimseye hidâyet vermez.” Yani Allah, saptırdığı kimseye doğruyu göstermez. Bu da şu demektir: Allah’ın hakkında dalâleti takdir ettiği kimseye Allah hidâyet vermez, İbn Mes’ûd ve Kûfelilerin kıraati bu şekildedir. Buna göre; Hidâyet verir” ifadesi müstakbel (muzari) bir fiildir. Bunun mazisi ise; Hidâyet verdi” hidâyet buldu, şeklindedir. Kimse” ise “hidâyet verir” fiili ile nasb mahallindedir. Bununla birlikte; Hidâyet verdi, verir” fiilinin; Hidâyet buldu, bulur” anlamında olması da mümkündür (O takdirde bu âyetler: Şüphesiz Allah’ın saptırdığı kimse hidâyet bulamaz, anlamında olur,) Bu açıklamayı Ebû Ubeyd, el-Ferrâ”dan nakletmektedir. el-Berra der ki: Nitekim yüce Allah’ın;

“Yoksa hidâyet verilmedikçe kendi kendine doğru yolu bulamayan mı” (Yûnus, 10/35) şeklinde ve; anlamında (mealde de öyle verilmiştir) okunduğu gibi. Ebû Ubeyd der ki: Biz el-Ferrâ”dan başka böyle bir rivâyette bulunan kimse bilmiyoruz. Bununla birlikte el-Ferrâ” naklettiğiyle itham altında değildir.

en-Nahhâs der ki: Bana Muhammed b. Yezid’den nakledildiğine göre; “Dalâlette bırakmayı dilediği kimseye hidâyet vermez” âyeti sanki Allah’ın dalâlette kalacağını bildiği ve bu konuda onun hakkında böylece takdirde bulunduğu kimse anlamında gibidir. şeklinin, şeklindeki ile aynı anlamda olması, ancak fiilin; veya şeklinde olması halinde mümkün olur. el-Ferrâ’nın görüşüne göre de anlamındadır. Bu durumda da ref mahallinde olur. Buna ait olan “he” zamiri ise sıladan hazf edilmiş olur. şüphesiz’in ismine ait olan zamir ise; Dalâlette bırakmayı dilediği” âyetindeki zamirdir. (el-Ferrâ”nın bu okuyuşunun anlamı da az önce verilmiş bulunmaktadır.) Diğerleri ise; şeklinde “ya” harfi ötreli “dal” harfi de üstün olarak okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim bu okuyuşu tercih etmişlerdir. Anlamı da şöyle olur: Allah’ın saptırdığı kimseye hiçbir kimse hidâyet veremez, Buna delil de yüce Allah’ın:

“Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yolu iletecek olmaz.” (el-Araf’, 7/186) âyetidir. Buradaki; Kimi” ise meçhul fiilin naibi faili olmak üzere ref mahallindedir ve aynı zamanda; Kimse” anlamında ism-i mevsûldur. Ona ait zamir ise hazfedilmiş, sılasındaki mukadder zamirdir.

“Şüphesiz Allah” anlamındaki; Şüphesizdin ismine ak olan zamir ise;

“Dalâlette bırakmayı dilediği” fiilindeki gizli zamirdir.

“Onların hiçbir yardımcıları yoktur” âyetinin anlamına dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Andolsun, her ümmete “Allah’a kulluk edin ve tâğuttan sakının” diye bir elçi gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet etti, kimine sapıklık hak oldu. Yeryüzünde dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş bakın.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki biz, «Allaha kulluk edin ve Tağuttan sakının» diye (emretmeleri için) her ümmete bir peygamber gönderdik. Allah, onlardan bir kısmını doğru yola iletti. Onlardan bir kısmı da sapıklığı hak ettiler. Yeryüzünde gezin de görün, inkar edenlerin sonu nasıl olmuştur!

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz her ümmet arasında: “Allah’a ibadet edin ve tâğûttan kaçının” diye bir peygamber göndermişizdir. Allah içlerinden kimilerine hidâyet verdi. Kiminin aleyhine olmak üzere sapıklık hak oldu. Şimdi yeryüzünde gezinin de yalanlayanların sonu nasıl oldu, görün.

“Yemin olsun ki Biz her ümmet arasında Allah’a ibadet edin” Allah’a ibadet edin, O’nu tevhid edin

“ve tâğûttan kaçının” yani tapınılan şeytan, kâhin, put gibi Allah’ın dışındaki her türlü ma’budu ve sapıklığa davet eden herkesi terkedin

“diye bir peygamber göndermiştedir. Allah İçlerinden kimine hidâyet verdi” kimine kendi dinine ve kendisine ibadete ulaşmak yolunu gösterdi

“kiminin aleyhine olmak üzere sapıldık hak oldu.” Yani bu konudaki ilâhî hüküm gereğince sapıklık hükmü hak oldu ve sonunda o kimse küfür üzere öldü.

Bu da Kaderiyyenin kanaatini reddetmektedir. Çünkü Kaderiyye yüce Allah’ın bütün insanlara hidâyet ve hidâyete ulaşma tevfikini verdiğini iddia etmişlerdir. Şanı yüce Allah ise şöyle buyurmaktadır:

“Allah içlerinden kimine hidâyet verdi, kiminin aleyhine olmak üzere sapıklık hak oldu.” Bu hususa dair açıklamalar daha önce bir çok yerde geçmiş bulunmaktadır.

“Şimdi yeryüzünde” ibret almak üzere

“gezinin de yalanlayanların sonu nasıl oldu” yani onların sonunda nasıl yıkıldıklarını azâb ve helake uğradıklarını

“görün.”

Ortak koşanlar dediler ki: “Eğer Allah dileseydi, biz de babalarımız da O’ndan başka hiçbir şeye tapmazdık ve O’nun emri olmadan hiçbir şeyi haram kılmazdık.” Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Elçilere düşen açıkça tebliğden başkası değildir.

Diyanet Vakfı
Ortak koşanlar dediler ki: «Allah dileseydi ne biz ne de babalarımız ondan başkasına tapardık. Onun emri olmadan hiçbir şeyi de haram kılmazdık.» Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Peygamberlerin üzerine açık seçik tebliğden başka bir şey düşer mi!

Kurtubi Tefsiri
Ortak koşanlar dediler ki: “Eğer Allah dileseydi biz de, babalarımız da kendisinden başka hiçbir şeye İbadet etmez, O’nun emrine aykırı olarak hiçbir şeyi haram kılmazdık.” Kendilerinden öncekiler de böyle yapmışlardı. Peygamberlere apaçık tebliğden başka bir görev var mı?”

“Ortak koşanlar dediler ki: Eğer Allah dileseydi biz de, babalarımız da kendisinden başka hiçbir şeye ibadet etmez” âyetindeki;

“Hiçbir şeye” âyetindeki edatı sıladır.

Zeccac der ki: Onlar bu sözlerini alay olsun diye söylemişlerdi. Eğer onlar bu sözlerini İnanarak söylemiş olsalardı elbette mü’min olurlardı. Bu âyetin gerek manası, gerek i’rabı ile ilgili açıklamalar bundan önce el-En’am Sûresi’nde (6/128. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunduğundan burada tekrarlamanın bir anlamı yoktur.

“Kendilerinden öncekiler de böyle yapmışlardı” âyeti onlardan öncekiler de peygamberlere bu şekilde yalanlama ve alay ile karşılık vermişler ve bunun sonucunda helâk edilmişlerdi.

“Peygamberlere apaçık tebliğden başka görev var mı?” Yani onlara tebliğden başka görev yoktur. Hidâyet ise yüce Allah’a aittir.

Sonunda yaptıkları kötülüklerin cezası onlara isabet etti ve alay ettikleri şey onları kuşattı.

Diyanet Vakfı
Sonunda yaptıklarının cezası onlara ulaştı ve alay etmekte oldukları şey onları çepeçevre kuşatıverdi.

Kurtubi Tefsiri
Bunun için işlediklerinin cezası onlara isabet etti. Alay edip durdukları da kendilerini çepeçevre kuşatıverdi.

“Bunun için işlediklerinin cezası onlara isabet etti” âyetinde takdim ve te’hir olduğu söylenmiştir, ifadenin takdiri şöyledir: İşte onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı; o bakımdan işlediklerinin cezası onlara gelip çatmıştı. Allah onlara zulmetmedi, ama onlar kendilerine zulmediyorlardı; bu sebebden dolayı küfürlerinin ve kötü amellerinin cezalan onları gelip buldu.

“Alay edip durdukları” yani alaylarının cezası

“da kendilerini çepeçevre kuşatıverdi” etraflarını dolanıp sardı

Onlar, kendilerine meleklerin gelmesini mi bekliyorlar, yoksa Rabbinin emrinin gelmesini mi? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.

Diyanet Vakfı
(Kafirler) kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rablerinin emrinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine o meleklerin gelmesinden yahut Rabbinin emrinin gelip çatmasından başkasını mı beklerler? Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Allah onlara zulmetmedi. Fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.

Yüce Allah’ın:

“Kendilerine o meleklerin gelmesinden… başkasını mı beklerler” şeklindeki bu âyet, kâfirler ile alakalıdır, Yani onlar, meleklerin zulmetmiş kimseler olarak canlarını almak için kendilerine gelmesinden başka birşey mi beklemektedirler?

el-A’meş, İbn Vessâb, Hamza, el-Kisaî ve Halef: Kendilerine o meleklerin gelmesi…” şeklinde “ye” ile okumuşlardır. Diğerleri İse az önce geçtiği gibi “te” ile okumuşlardır.

“Yahut Rabbinin emrinin” Bedir günü gibi öldürülmek yahut zelzele yada yerin dibine geçirilmek gibi azap emrinin… Kıyâmet gününün kastedildiği de söylenmiştir. Onlar aslında bu gibi şeyleri beklemiyorlardı. Çünkü bunlara îman etmiş değillerdi. Ancak onların îman etmeyişleri azaba uğratılmalarını gerektirmiştir. Bundan dolayı bu onlara izafe edilmiştir; ki sonunda onların âkibetleri azaba uğramak olacaktır, demektir.

“Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı.” Küfür üzere ısrar etmişler, bunun üzerine Allah’ın emri onlara gelmiş ve helâk olmuşlardır.

“Allah onlara” onları azaba uğratmak ve helâk etmekle

“zulmetmedi; fakat onlar kendilerine” şirk koşmak suretiyle

“zulmediyorlardı.”

O kimseler ki melekler, temiz kimseler olarak onları vefat ettirir. Derler ki: “Selâm size! Yaptıklarınıza karşılık cennete girin.”

Diyanet Vakfı
(Onlar,) meleklerin, «Size selam olsun. Yapmış olduğunuz (iyi) işlere karşılık cennete girin» diyerek tertemiz olarak canlarını aldıkları kimselerdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki melekler hoş ve temiz olarak ruhlarını alırlarken: “Selâm size! İşleyegeldiklerinizin karşılığı almak üzere girin cennete derler.

“Onlar ki melekler, hoş ve temiz olarak ruhlarını alırlarken” âyetindeki;

“Ruhlarını alırlar” anlamındaki ifadeyi el-A’meş ve Hamza; her iki yerde de şeklinde “yâ” ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Çünkü İbn Mes’ûd’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Kureyşliler meleklerin dişi olduklarını iddia ediyorlardı, siz ise onların geçtikleri yerlerde onları müzekker okuyunuz- Diğer kıraat âlimleri ise bunu “te” ile okumuşlardır. Çünkü bununla kastedilen meleklerden bir topluluktur.

“Hoş ve temiz olarak” âyeti ile ilgili altı görüş vardır:

1- Yani şirkten temiz ve arınmışlar olarak

2- Salih kimseler olarak

3- Fiil ve sözleri temiz olarak

4- Yüce Allah’ın karşılaşacakları mükâfatına güvenerek, gönülleri, nefisleri hoş olarak

5- Yüce Allah’a gönül hoşluğu ile yönelerek

6- Vefatları kâfir ve iyilik ile kötülükleri birbirine karıştırmış kimsenin ruhunun kabzedildiğinin aksine güzel, kolay, zorluksuz ve acısız olmak suretiyle… Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır

“Selâm size … derler” âyetinin iki anlama gelme ihtimali vardır. Birincisi selâmın onların ölümlerinin yaklaştığına dair bir uyan olmasıdır. İkincisi ise bunun cennetle müjdelendikleri anlamında olmasıdır. Çünkü selâm, emandır.

İbn Mübarek şunu nakletmektedir: Bana Hayve anlattı, dedi ki: Bana Ebû Sahr haber verdi, Ebû Sahr Muhammed b. Ka’b el-Kurazi’den naklen dedi ki: Mü’min kulun canı boğazına gelip dayandığında ölüm meleği ona gelir ve ey Allah’ın dostu, selam sanal Allah’ın sana selamım bildiriyorum, der. Daha sonra su.,

“Onlar ki melekler hoş ve temiz olarak ruhlarını alırlarken selâm size … derler” âyetini okudu.

İbn Mes’ûd da der ki: Ölüm meleği mü’minin ruhunu kabzetmek için geldiğinde; Rabbinin sana selamını bildiriyorum, der.

Mücahid de şöyle demektedir: Mü’mine gözleri aydın olsun, diye kendisinden sonra çocuklarının salih kimseler oldukları müjdesi verilir. Biz bu hususlara dair açıklamaları “et-Tezkire” adlı eserimizde yaptık ve orada bu anlamda vârid olmuş haberleri de kaydettik. Yüce Allah’a hamd olsun.

Yüce Allah’ın:

“İşleyegeldiklerinizin karşılığı olmak üzere” yani dünya hayatında İşlediğiniz salih amellerin karşılığında

“girin cennete” derler. Bunun birisi; Size cennete gireceğiniz için müjdeler olsun, anlamında; diğeri de bu sözlerin onlara âhirette söyleneceği şeklinde otmak üzere iki anlama gelme ihtimali vardır.

Adn cennetleri, altından ırmaklar akar, oraya girerler. Onlar için orada diledikleri şeyler vardır. İşte Allah takvâ sahiplerini böyle mükâfatlandırır.

Diyanet Vakfı
(O yurt,) girecekleri, zemininden ırmaklar akan Adn cennetleridir. Onlar için orada kendilerine diledikleri her şey vardır. İşte Allah, takva sahiplerini böyle mükafatlandırır.

Kurtubi Tefsiri
Adn cennetleridir ki, oralara girecekler. Altlarından ırmaklar akar, orada diledikleri onlarındır, İşte Allah takva sahiplerini böyle mükâfatlandırır.

Bu açıklamaya göre de;

“Adn cennetleridir ki …” anlamındaki ifade “yurt” anlamındaki kelimeden bedel olup bundan dolayı mertli olmuştur. Bunun; O yurt… cennetleridir” takdiri ile merfu olduğu da söylenmiştir. Bu âyet, buna göre yüce Allah’ın:

“Takva sahiplerinin yurdu” âyetini beyan etmektedir; yahutta mübtedâ olarak merfu kabul edilebilir; ifadenin takdiri şöyle olur: Adn cennetleri, takva sahiplerinin yurdu olarak ne güzeldir!

“Oraya girecekler” âyeti ise sıfat konumundadır. Yani orası girilecek bir yerdir. “Cennetler” anlamındaki kelimenin mübtedâ olarak merfu olduğu, haberinin “oraya girecekler” anlamındaki âyet olduğu da söylenmiştir. el-Hasen’in açıklaması buna göre izah edilir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

“Altlarından ırmaklar akar” âyetinin anlamına dair açıklamalar bundan önce el-Bakara Sûresi’nde (2/25. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Orada diledikleri onlarındır” yani temenni edip istedikleri herşey onlara verilecektir.

“İşte Allah takva sahiplerini böyle mükâfatlandırır.” İşte Allah takva sahiplerini bu şekilde mükâfatlandırır.

Takvâ sahiplerine denir ki: “Rabbiniz ne indirdi?” Derler ki: “Hayır indirdi.” Bu dünyada iyi davrananlara iyilik vardır. Âhiret yurdu ise daha hayırlıdır. Ne güzel yerdir takvâ sahiplerinin yurdu.

Diyanet Vakfı
(Kötülüklerden) sakınanlara: Rabbiniz ne indirdi? denildiğinde, «Hayır (indirdi)» derler. Bu dünyada güzel davrananlara, güzel mükafat vardır. Ahiret yurdu ise daha hayırlıdır. Takva sahiplerinin yurdu gerçekten güzeldir!

Kurtubi Tefsiri
Takva sahiplerine: “Rabbiniz ne indirdi” denildi Onlar da: “Hayır” dediler. Bu dünyada iyi hareket edenlere güzellik vardır. Âhiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır. Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir!

“Takva sahiplerine: Rabbiniz ne indirdi, denildi onlar da: Hayır, derler” yani Rabbimiz hayır indirdi, derler, ifade burada sona ermektedir. Buna göre;

“Ne” ifadesi tek bir isimden ibarettir.

Araplardan herhangi bir kimse hac mevsiminde Mekke’ye geldiğinde müşriklere Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında soru sorarlar, onlar da: Sihirbaz yahut şair, yahut kahin, ya da mecnundur, derlerdi- Mü’minlere de aynı soruyu sorarlar, onlar da: Allah ona hayrı ve hidâyeti indirdi derler ve bununla Kür’ân’ı Kerîm’i kastederlerdi.

Denildiğine göre bu sözler kıyâmet gününde îman ehline söylenecektir.

es-Sâlebî der ki: Eğer yüce Allah’ın;

“Geçmişlerin masalları” (24. âyet) âyetinde cevap merfu olduğu halde:

“Hayır” âyetinde ise cevap niçin nasb edilmiştir diye sorulursa cevabımız şu olur: Müşrikler Allah’ın Kur’ân’ı Kerîm’i indirdiğine îman etmiyorlardı, o bakımdan onlar: Muhammed’in söylediği o şeyler öncekilerin masallarıdır, demiş gibiydiler, Allah’ın Kur’ân’ı indirdiğine îman eden mü’minler ise: Hayır indirdi, diye cevap vermiş gibidirler. Bu da i’rabdan anlaşılan bir husustur. Allah’a hamd olsun.

Yüce Allah’ın:

“Bu dünyada iyi hareket edenlere güzellik vardır” âyeti ile ilgili olarak; bu sözler yüce Allah’ın sözleridir, denildiği gibi, takva sahiplerinin söyledikleri nakledilen sözlerden olduğu da söylenmiştir.

“Güzellik”ten kasıt cennettir yani şanı yüce Allah’a itaat edenlere cennet verilecektir.

“İyi hareket edenlere” bugün dünyada yardım, fetih ve ganimet şeklinde bir

“güzellik vardır, ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır.” Yani onların âhirette elde edecekleri cennet mükâfatı dünya yurdundan daha hayırlı ve daha büyüktür. Çünkü dünya fanidir, âhiret ise bakidir diye de açıklanmıştır.

“Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir” âyeti iki şekilde açıklanmıştır. el-Hasen der ki: Yani takva sahiplerinin yurdu olarak dünya ne güzeldir! Çünkü onlar bu dünyada işledikleri ameller ile âhiretin mükâfatını ve cennete girmeyi kazanmışlardır. Bir diğer açıklamaya göre de anlam şöyledir: Takva sahiplerinin yurdu olarak âhiret ne güzeldir! Bu da Cumhûrun açıklamasıdır.

Artık girin cehennemin kapılarından, içinde ebedî kalacaksınız. Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!

Diyanet Vakfı
«O halde, içinde ebedi kalacağınız cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!»

Kurtubi Tefsiri
“O halde içinde ebedi kalıcılar olarak girin cehennemin kapılarından… Büyüklenenlerin yeri ne kötüdür!”

“O halde içinde ebedi kalıcılar olarak” oradan çıkmamak üzere

“girin cehennemin kapılarından..,” Bu sözler kendilerine ölümleri sırasında söylenecektir, demektir. Bu, kabir azabının kendilerine haber verilmesidir, diye de açıklanmıştır. Çünkü kabir kâfirler için hazırlanmış cehennemin kapılarından bir kapıdır

Şöyle de açıklanmıştır: Meselâ, cehennemin ikinci basamağında yer alacaklar birincisi dolup ta yerlerini almadıkça, yerlerine ulaşmaya çaktır. Birinciden sonra ikinci basamaktakiler sonra üçüncü basamaktakiler… diye devam edecektir. Bir diğer açıklamaya göre cehennemin her bir alt tabakasının ayrı bir kapısı vardır. Kimi cehennemlikler bir kapıdan, kimileri de diğer kapıdan girerler.

“Büyüklenenlerin” Îmana ve yüce Allah’a ibadete karşı büyüklük taslayanların kalacakları

“yeri ne kötüdür!” Şanı yüce Allah bu büyüklenen kimseleri hak olan sözleri ile:

“Çünkü onlara Allah’tan başka İlah yoktur, denildiğinde büyüklük taslarlardı” (es-Saffat, 37/35) diye açıklamaktadır.

O kimseler ki melekler, nefislerine zulmetmiş olarak onları vefat ettirir. O zaman teslim olup derler ki: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk.” Hayır, şüphesiz Allah sizin yaptıklarınızı çok iyi bilendir.

Diyanet Vakfı
Kendilerine haksızlık ederlerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler: Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk, diyerek teslim olurlar. (Melekler onlara şöyle der:) «Hayır, Allah, sizin yaptıklarınızı elbette çok iyi bilendir.»

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki nefislerine zulm edenler olarak melekler ruhlarını alırken: “Biz hiçbir fenalık yapmazdık” diyerek teslim olurlar.” “Hayır, Allah sizin bütün yaptıklarınızı çok iyi bilendir.”

“Onlar ki nefislerine zulm edenler alarak melekler ruhlarını alırken” âyetinde anlatılanlar kâfirler ile ilgilidir.

“Nefislerine zulm edenler olarak” anlamındaki âyet, hal olarak nasb edilmiştir. Yani onlar nefislerini helâk olunacak yollara itmiş olduklarından kendilerinin zâlimleri olarak melekler ruhlarını alırken

“biz hiçbir fenalık yapmazdık” hiçbir şirk işlemezdik

“diyerek teslim olurlar” teslimiyet gösterirler. Yani ölüm esnasında Allah’ın rububiyetini ikrar edip, biz kötülük ve şirk namına bir şey işlemezdik, diyecekler; melekler ise onlara:

“Hayır” siz kötü işler yapıyordunuz

“Allah sizin bütün yaptıklarınızı çok iyi bilendir” diyeceklerdir.

İkrime der ki: Bu âyet-i kerîme Mekke’de müslüman olup hicret etmeyen ve bu bakımdan Kureyşliler tarafından zorla Bedir’e çıkartılarak orada öldürülen bir topluluk hakkında Medine’de inmiştir, O bakımdan Yüce Allah:

“Onlar ki” Mekke’de kalmak ve hicreti terketmek suretiyle “nefislerine zulm edenler olarak melekler ruhlarını” kabzedip “alırken biz hiçbir fenalık” yani küfür namına bir şey “yapmazdık, diyerek teslim olurlar” yani onlarla birlikte çıkışlarıyla onlara teslim olurlar.

Bu, üç şekilde açıklanmıştır. Birincisine göre kasıt barıştır bu açıklamayı el-Ahfeş yapmıştır. İkincisine göre teslimiyet göstermektir bu açıklamayı Kutrub yapmıştır Üçünsüne göre de itaat edip boyun eğmektir, bunu da Mukâtil dile getirmiştir.

“Hayır, Allah sizin yaptıklarınızı çok İyi bilendir.” Onların amelleri kâfirlerin amelleri türündendir, demektir.

Denildiğine göre bazı müslümanlar mü’minlerin azlığını görünce müşriklerin yoluna döndüler, bu âyer-i kerîme onlar hakkında İnmiştir.

Birinci görüşe göre ise kâfir olsun münafık olsun bütün İnkarcılar, dünyadan ancak itaat ile teslimiyet göstererek, boyun eğerek ve zelil olarak ayrılır. Ancak o sıralar onlara tevbenin de imanın da faydası olmaz. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Ama Bizim azabımızı gördüklerinde îmanları onlara fayda vermedi.” (el-Mü’min 40/85) Bu anlamdaki açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır. Yine el-Enfal Sûresi’nde de (8/50-51. âyetlerin tefsirinde) kâfirlerin sırtlarına vurula vurula canlarını verdikleri açıklandığı gibi, el-Enâm Sûresi’nde de (6/8. âyetin tefsirinde) benzeri bir durumdan söz edilmiştir. Biz bu hususu “et-Tezkire” adlı kitabımızda da söz konusu ettik.

Sonra kıyamet günü onları rezil eder ve der ki: “Nerede ortaklarım? Onlar ki, siz onların uğruna ayrılığa düşüyordunuz.” Kendilerine ilim verilmiş olanlar der ki: “Şüphesiz rezillik bugün ve kötülük, kâfirler üzerinedir.”

Diyanet Vakfı
Sonra kıyamet gününde (Allah), onları rezil eder ve der ki: «Kendileri hakkında (müminlere) düşman kesildiğiniz ortaklarım nerede?» Kendilerine ilim verilmiş olanlar derler ki: «Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kafirleredir.»

Kurtubi Tefsiri
Sonra kıyâmet gününde de onları alçaltacak ve diyecek ki: “Hani haklarında anlaşmazlığa düşüp düşmanlık ettiğiniz ortaklarım nerede?” Kendilerine ilim verilenler: “Bugün muhakkak zillet ve azap kâfirleredir” diyeceklerdir.

Yüce Allah’ın:

“Sonra kıyâmet gününde de onları alçaltacak” azap ile onları rezil edecek, onları zelil ve hakir düşürecek

“ve diyecek ki: Hani haklanrıda anlaşmazlığa düşüp düşmanlık ettiğiniz” kendileri sebebiyle peygamberlerime adavet gösterip düşmanlık yaptığınız

“ortaklarım” kendi kanaatiniz ve iddialarınıza göre Beni bırakıp kendilerine ibadet ettiğiniz uydurma ilahlar

“nerede?” Bu soru azar için sorulacaktır.

İbn Kesîr; “Ortaklarım kelimesini üstün bir “ya” ve hemzesiz olarak; diye okumuştur. Diğerleri İse “hemze” okumuşlardır. “Anlaşmazlığa düşüp düşmanlık ettiğiniz” anlamındaki kelimeyi Nâfi, (…….) şeklinde İzafe şeklinde “nün” harfini esreli olarak okumuştur ki, haklarında bana düşmanlık ettiğiniz .,, demek olur, diğerleri ise bunu üstün okumuşlardır.

“Kendilerine ilim verilenler” İbn Abbâs’a göre meleklerdir; mü’minler olduktan da söylenmiştir.

“Bugün muhakkak zillet” bu kıyâmet gününde aşağılanmak ve küçülmek

“ve azap kafirleredir, diyeceklerdir”

Onlardan öncekiler tuzak kurdular. Allah, binalarını temellerinden çökertti. Üstlerindeki tavan başlarına yıkıldı. Azap onlara hiç fark etmedikleri yerden geldi.

Diyanet Vakfı
Onlardan öncekiler de (peygamberlere) hile yapmışlardı. Sonunda Allah da onların binalarını temellerinden söktü üstlerindeki tavan da tepelerine çöktü. Bu azap onlara, farkedemedikleri bir yerden gelmişti.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuşlardı. Nihayet Allah binalarını temelinden yıktı; üstlerindeki tavan başlarına yıkıldı ve azap onlara farkedemeyecekleri bir taraftan geldi,

“Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuşlardı.” Yani, bunlardan önce geçen peygamberlere karşı, bir takım kavimler küfür ve inkâr ile karşılık vermişlerdi, ancak sapmışlardı, güzel sonuç peygamberlerin olmuştu.

“Nihayet Allah binalarım temellerinden yıktı, üstlerindeki tavan başlarına yıkıldı.” İbn Abbâs, Zeyd b. Eslem ve başkaları derler ki: Burada sözü edilen kişiler Ken’an oğlu Numrut (Nemrut) ve onun kavmidir. Bunlar semaya çıkmak ve oradakilerle Savaşmak istemişlerdi. Bunun için daiıa önce oradan semaya doğru yükselmek kastı ile yüksek kuleyi yapmışlardı. Diğer taraftan kartallara malum uygulamalarını yapmışlardı, ancak kule ile birlikte yukarıdan aşağıya düşmüşlerdi. Nitekim buna dair açıklamalar, bundan önce İbrahim Sûresi’nin sonlarında, (15/45-46. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Nihayet Allah, binalarını temellerinden yıktı” âyetinin anlamı şudur: Yani, O’nun emri binalara ulaştı. Bu, ya bir zelzele ya bir rüzgâr ile olmuştu. Bu da o binalarını yıkmıştı. İbn Abbâs ve Vehb derler ki: Bu kulenin semaya doğru yüksekliği, beşbin zira, eni ise üçbin zira idi.

Ka’b ve Mukâtil derler ki: Uzunluğu iki fersah idi. Esen bir rüzgâr, başını denize attı ve geri kalan bölümü de üzerlerine yıkıldı. Kule yıkılınca, o gün dehşetten dolayı insanların dilleri karıştı ve 73 dil ile konuşmaya başladılar. Bundan dolayı oraya “Babil” ismi verilmiştir. Bundan önce (bölgede) sadece Süryanice dili mevcuttu. Yine bu anlamdaki açıklamalar, daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/31. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

İbn Hürmüz ve İbn Muhaysın “es-sakf” kelimesini “sin” ve “kaf” harflerini ötreli olarak; “Tavanlar” diye okumuştur. Mücahid ise, “sin” harfini ötreli, ancak “kaf” harfini de hafifleterek sakin okumuştur. Bundan önce (bu sûre, 16, âyette) geçen: Yıldızlar” ile ilgili iki türlü açıklamada olduğu gibi. Ancak, daha kuvvetle muhtemel olan, burada bu kelimenin; Tavan” kelimesinin çoğulu olduğudur.

“Temeller” kelimesi ise, bina ve yapıların esaslarıdır. İşte bu esaslar sarsılacak olursa bina yıkılır.

Yüce Allah’ın:

“Üstlerindeki” âyeti ile ilgili olarak,

İbnu’l-A’râbî şöyle demektedir: Burada

“üstlerindeki” ifadesi ile tekidin getiriliş sebebi, kavmin bu tavanlarının altlarında bulunduklarını anlatmak içindir. Araplar; Bir tavan üstümüze çöktü, bir duvar üzerimize yıkıldı” ifadesini ona malik olmaları halinde kullanırlar, fiilen üzerlerine çökmese dahî. O bakımdan, burada yüce Allah; Üstlerindeki (yukarılarındaki)” ifadesini zikrederek, Arap dilinde sözkonusu olan bu şüphe ve ihtimali kapsam dışında bırakmak istemiştir. Bu âyeti ile onlar, tavanlarının altında bulunuyorken, tavanlarının üstlerine yıkıldığını, böylelikle helâk olup kurtulamadıklarını anlatmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Tavan”dan kasıt, semadır. Yani azap onlara, üzerlerindeki semadan geldi- Bu açıklamayı da İbn Abbâs yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre, yüce Allah’ın:

“Nihayet Allah binalarını temellerinden yıktı” âyeti temsilî bir ifade olup anlamı şudur: Allah onları helâk etti ve onlar da âdeta binaları üzerlerine düşüp yıkılan kimseler durumuna geldiler.

Manası: Allah amellerini boşa çıkardı ve böylelikle onlar, binaları üzerlerine yıkılan kimseler durumuna geldiler, şeklinde olduğu söylendiği gibi, Allah onların hile ve tuzaklarını boşa çıkardı. Bunun sonucunda da üstünden tavanın üzerine yıkıldığı kimsenin helâk olması gibi helâk oldular, şeklinde olduğu da söylenmiştir.

Buna göre, üzerlerine tavanın yıkıldığı kimseler hususunda da farklı açıklamalarda bulunulmuştur. İbn Abbâs ve İbn Zeyd, az önce geçen şekilde açıklamada bulunurlarken, burada bu şekilde helâk edilenlerin Buhtun-Nasr ve beraberindekiler olduğu da söylenmiştir. Bunu da müfessirlerden bazısı dile getirmiştir.

Burada kastedilenlerin, şanı yüce Allah’ın, el-Hicr Sûresi’nde sözkonusu ettiği

“bölüşenler” (bk. el-Hicr, 15/90) olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır. Bu yoruma göre, buradaki temsilin de mahiyeti anlaşılmış olmaktadır Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Ve azâb onlara farkedemeyecekleri bir taraftan” yani? emniyet içerisinde olduklarını zannettikleri bir cihetten

“geldi”. İbn Abbâs der ki: Bununla yüce Allah, kendisiyle Nemrud’u helâk ettiği sivri sineği kastetmektedir.

Kıyamet günü kendi günahlarını tam olarak yüklensinler diye. Bir de bilmeden saptırdıkları kimselerin günahlarından. Dikkat edin, yüklendikleri ne kötüdür.

Diyanet Vakfı
Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak taşımaları ve bilgisizce saptırmakta oldukları kimselerin günahlarından da bir kısmını yüklenmeleri için (öyle derler). Bak ki yüklenecekleri şey ne kötüdür!

Kurtubi Tefsiri
Onlar, kıyâmet gününde kendilerinin yüklerini tamamen yüklendikten başka, bilgisizce saptırdıkları kimselerin yüklerinden bir kısmını da yükleneceklerdir. Dikkat! Taşıyacakları bu yükler ne kötüdür!

“Onlar, kıyâmet yününde kendilerinin yüklerini tamamen yüklendikten başka” âyetinde yer alan,

“Onlar… kendilerinin yüklerini yüklendikten…” âyetindeki “lâm”ın “key lâm”ı olduğu ve ondan önceki âyetler ile alâkalı olduğu söylenmiştir. Bunun, âkibet (sonuç) bildiren “lâm” olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“sonunda onlara bir düşman, bir tasa olacaktır.” (el-Kasas, 28/8) âyetinde olduğu gibi. Yani, onların Kur’ân ve Peygamber hakkındaki iddiaları, kendi günahlarını geriye herhangi birşey bırakmamak üzere tam olarak yüklenmek noktasına kadar götürecektir. Bu da, dünyada iken, küfürleri sebebiyle onlara isabet eden musibet dolayısıyladır. Buradaki “lâm”ın, “emir lamı” olduğu ve âyetin tehdit anlamını taşıdıği da söylenmiştir. Key Lâını” diye kabul edilirse .ınlnm: “Taşısınlar diye, uışunabrı için…” şeklinde; “akıbet lamı” dîye kabul edilirse; “…sonunda taşısınlar..r” iinlîimınd:ı; “ennir lâmr kabul edilirse: “…haydi yüklerini tamamen tnşısınJ^r…”; :inlaıntnda olur.

“Bilgisizce saptırdıkları kimselerin yüklerinden bir kısmını da yükleneceklerdir.” Mücahid der ki: Bunlar, saptırdıkları kimselerin günahlarını da yüklenecekler, bununla birlikte saptırılanların günahından herhangi birşey de eksiltilmeyecektir. Hazret-i Peygamber’in de şöyle buyurduğu nakledilmektedir: “Herhangi bir davetçi, eğer bir sapıklığa çağırır da, ona tabi olunursa, ona uyanların günahlarının bir benzeri -onların günahlarından hîçbirşey eksiltilmeksizin- verilecektir. Herhangi bir davetçi de, bir hidâyete çağıracak olur da ona uyulursa, o takdirde onlara uyanların ecirleri gibi -ecirlerinden hiçbir şey eksiltilmeksizin- ona da ecir vardır.” Bu anlamda olmak üzere Müslim rivâyet etmiştir. Bu lâfızlarla: Tirmizî, Um 15; İbn Mâce, Mukaddime 14; aynı anlamda farklı lâfızlarla: Buhari, t Usa in 15; Müslim, îlm 15, Zekat 69; Tirmizî, ilm 15; Nesâî, Zekât 64; İbn Mâce, Mukaddime 14; Dârimi, Mukaddime 44; Müsned, II. 505, IV, 362, 383, 430, 433

“Günahlarından” âyetindeki;…dan…” ifadesi, tab’îz (bir kısmını) ifade etmek için değil, cins içindir Çünkü sapıklığa çağının kimseler, kendilerine uyanların günahı kadar günah alırlar.

Yüce Allah’ın:

“Bilgisizce” ifadesi de şu demektir: Onlar, saptırdıklarını, saptırdıkları sebebiyle kazandıkları günahı bilmeksizin başkalarını saptırmaktadırlar. Çünkü bunu bilselerdi, onları saptırma yoluna gitmezlerdi.

“Dikkati Taşıyacakları bu yükler ne kötüdür!” Onların taşıdıkları bu yük ne kötü bir yüktür! Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Yemin olsun onlar, hem kendi yüklerini taşıyacaklar, hem de kendi yükleriyle birlikte başka yükleri de yükleneceklerdir.” (el-Ankebût, 29/13) el-En’âm Sûresinin sonlarında (6/164. âyet, 2, başlıkla) yüce Allah’ın:

“Günahkâr hiçbir kimse başkasının günahını yüklenmez” (el-En’âm, 6/164) âyetine dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Onlara, “Rabbiniz ne indirdi?” denildiğinde, “Öncekilerin masalları.” derler.

Diyanet Vakfı
Onlara: Rabbiniz ne indirdi? denildiği zaman, «Öncekilerin masallarını» derler.

Kurtubi Tefsiri
Onlara: “Rabbiniz ne indirdi denildiği zaman: “Geçmişlerin masallarını” derler.

Yüce Allah’ın:

“Onlara: Rabbiniz ne indirdi denildiği zaman” âyeti: Az Önce sözü edilen âhirete îman etmeyenlere ve kalpleri ile öldükten sonra dirilişi inkâr edenlere:

“Rabbiniz ne indirdi” denildiğinde, … demektir

Bu sözleri söyleyen kimsenin Nadr b. el-Haris olduğu âyet-i kerimeninde onun hakkında indiği söylenmiştir. en-Nadr bin el-Haris Hire’ye gitmiş ve orada Kelile ve Dinine ile ilgili anlatılan hikayeleri satın almıştı. Sonra Kureyşlilere bu hikayeleri okur ve şöyle dermiş; Muhammed de arkadaşlarına ancak öncekilerin masallarını okumaktadır. Yani onun okuduğu şey, Rabbimizin indirdikleri değildir.

Mü’minlerin kâfirlere

“Rabbiniz ne indirdi” diye sordukları kâfirlerin de onlara:

“Geçmişlerin masallarını” diye cevap verdikleri ve böylelikle geçmislerin masalları olan bir şeyi kabul etmeyeceklerini, onları inkâr ettiklerini ifade ettikleri de söylenmiştir.

“Esatir: Masallar” kelimesi batıl şeyler, saçma sapan sözler demektir. Buna dair açıklamalar bundan önce En’âm Sûresi’nde (6/25. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’ın:

“Rabbiniz ne indirdi” âyeti ile ilgili (nahive dair açıklamalar) yüce Allah’ın:

“Neyi infak edeceklerini” (el-Bakara, 2/215) âyeti ile ilgili açıklamalar gibidir.

“Geçmişlerin masallarını” ifadesi, hazfedilmiş bir mubtedârun haberi olup ifadenin takdiri: Onun indirdiği, geçmişlerin masallarıdır, şeklindedir.

Kesinlikle Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Şüphesiz O, kibirlenenleri sevmez.

Diyanet Vakfı
Hiç şüphesiz Allah, onların gizleyeceklerini de açıklayacaklarını da bilir. O, büyüklük taslayanları asla sevmez.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açıklayacaklarını da bilir. Muhakkak O, müstekbirleri sevmez.

“Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de, açıklayacaklarını da bilir.” Yani, onların gizledikleri ve açıkladıkları söz ve davranışlarını da bilir ve onların yaptıklarının karşılıklarını onlara verecektir.

el-Halil der ki:

“Şüphe yok ki” kelimesi, tahkik ifade eden bir söz olup, ancak cevap olarak kullanılır. Mesela, onlar bu işi yaptılar denilir. Buna karşılık cevap olarak da, şüphesiz pişman olacaklardır, diye cevap verilir. (Ve bu terkip kullanılır) (Burada) gerçek şu ki: Cehennem ateşi onlaradır, anlamındadır. Bu anlamdaki açıklamalar, bundan önce Hud Sûresi’nde (11/22. ayetin tefsirinde) yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır.

“Muhakkak O, müstekbirleri sevmez.” Yani onları mükâfatlandırmaz, onlardan övgü ile söz etmez. el-Hüseyin b. Ali’den nakledildiğine göre o, önlerine ekmek parçaları koymuş ekmeklerini yiyen yoksul kimselerin yanından geçerken ona: Ey Abdullah’ın babası gel beraber yiyelim dediler o da bineğinden inip onlarla birlikte oturdu ve: “Muhakkak O, müstekbirleri sevmez” âyetini okudu. Onlarla yemeği bitirdikten sonra: Ben sizin davetinizi kabul ettim, haydi siz de benim davetimi kabul ediniz dedi. Onunla birlikte kalkıp evine gittiler. Onlara hem yemek, yedirdi hem içirdi, hem de bağışlarda bulunduktan sonra yanından ayrıldılar.

İlim adamları der ki: Her bir günahı saklayıp gizlemek mümkündür, kibir müstesna. Çünkü kibir açıklanması kaçınılamaz bir fısk (yol)dır. Bütün isyanların da asıl esası odur.

Sahih hadiste de şöyle buyurulmuştur: “Mütekebbirler kıyâmet gününde toz zerrecikleri gibi haşredileceklerdir. Büyüklenmeleri dolayısıyla insanlar onları ayakları ile çiğneyecektir.” Tirmizî, Kıyâıne 47; Müsned, II, 179. t Aynı manada farklı lâfızlarla). Yahut Hazret-i Peygamberin şu âyetinde buyurduğu gibi olacaklardır: “Mahşer günü onların vücutları o kadar küçültülecek ki bu küçülüş nihayet onlara zarar verecektir, Ateşte ise vücutları o kadar büyüyecek ki bu büyüme niyahet onlara zararlı olacaktır.”