Kim bir iyilikle gelirse, onun için ondan daha hayırlısı vardır. Onlar o gün korkudan emin olanlardır.

Diyanet Vakfı
Kim iyilikle (ilahi huzura) gelirse, ona daha iyisi verilir. Ve onlar o gün korkudan emin kalırlar.

Kurtubi Tefsiri
Kim iyilikle gelirse ona, ondan hayırlısı vardır. Hem onlar o günde dehşetli bir korkudan yana güvenlik içindedirler.

“Kim iyilikle gelirse, ona ondan hayırlısı vardır.” İbn Mes’ûd ve İbn Abbâs (radıyallahü anhümâ) dediler ki: İyilik lâ İlahe illallah’tır. Ebû Ma’şer dedi ki: İbrahim kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah hakkı için diye yemin eder ve bu yemininde hiç de istisna yapmadan iyilik (el ha sene) lâ ilahe illallah Muhammedu’r-Resûlüllah’dır derdi.

Ali b. el-Huseyn b. Ali (radıyallahü anhüm) dedi ki: Bir adam gazaya çıktı bir yerde yalnız kaldı mı: Lâ ilahe İllallah vahdehû lâ şerike leh: Allah’tan başka hiçbir İlah yoktur, O bir ve tektir, O’nun hiçbir ortağı yoktur derdi. O, Rum (Bizans) topraklarından kurak ve çorak bir yerde iken yüksek sesle lâ ilâhe illâlah vahdehu la şerike leh dedi. Karşısına üzerinde beyaz elbiseler bulunan bir atlı çıktı ve ona şöyle dedi: Nefsim elinde olana yemin ederim ki; bu şanı yüce Allah’ın:

“Kim iyilikle gelirse ona, ondan hayırlısı vardır” diye buyurduğu sözdür.

Ebû Zerr dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü, bana vasiyette bulun. Şöyle dedi: “Allah’tan kork ve bir kötülük işledin mi hemen arkasından bir iyilik yap ki onu silsin.” Ben: Ey Allah’ın Rasûlü lâ ilâhe illâlah hasenattan (iyiliklerden) mıdır? diye sordum. O: “Hasenatın en faziletlilerindendir” diye buyurdu. Bir rivâyette de şöyle buyurmuştur: “Evet o hasenatın en iyisidir.” Bunu el-Beyhakî zikretmiştir Kelime-i Tevhid ile ilgili bölümü bulunmayan bir rivâyet Beyhaki, Fudail-îman, II, 245’te ancak “mürser olduğu kaydıyla.

Katade dedi ki:

“Kim iyilikle gelirse” ihlâs ve tevhidle gelirse demektir. Bütün farzları eda ile gelirse, diye de açıklanmıştır.

Derim ki: Bir kimse gerçek anlamıyla lâ ilahe illallahı söyleyecek ve bunun gereklerini -daha önce İbrahim Sûresi’nde (14/24-25. âyetlerin tefsirinde) açıklandığı üzere- yerine getirecek olursa, o kimse hem tevhidi, hem ihlâsı, hem de farzları yerine getirmiş olur.

“Ona ondan hayırlısı vardır” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs dedi ki: Yani ondan kendisine hayır ulaşır. Mücahid de böyle demiştir. Bir diğer görüşe göre ona güzel karşılık verilecektir ki; bu da cennettir. Buradaki;

“Hayırlı” tabiri ism-i tafdil değildir. İkrime ve İbn Cüreyc dedi ki: Burada o kimseye ondan hayırlısı verilecektir, ifadesinin imandan hayırlısı verilecektir anlamı kastedilirse, böyle bir şey söz konusu olmayacaktır. Çünkü lâ ilahe illallah diyenden daha hayırlı hiçbir şey yoktur, fakat o kimseye lâ ilahe illallah’tan hayır verilecektir, demektir.

“Ona, ondan hayırlısı vardır” âyetinin tafdil için olduğu da söylenmiştir. Yani yüce Allah’ın vereceği mükâfat kulun amelinden, söylediği sözden ve zikrinden hayırlıdır. Aynı şekilde yüce Allah’ın razı olması da kul için kulun yaptığı işten hayırlıdır. Bu açıklamayı da İbn Abbâs yapmıştır.

Bir diğer görüşe göre bu, mükâfatın kat kat verilmesi ile alakalıdır. Şanı yüce Allah bire karşı on verecektir. Kısa sürelik bir îman karşılığında ona ebedi mükâfat ihsan edecektir, Bu açıklamayı Muhammed b. Ka’b ile Abdu’r-Rahmân b. Zeyd yapmışlardır.

“Hem onlar o günde dehşetli bir korkudan yana güvenlik İçindedirler” âyetindeki

“O günde dehşetli bir korku” âyetini Âsım, Hamza ve el Kisaî izafet olmak üzere; “O günün dehşetli korkusu” diye okumuşlardır, Ebû Ubeyd dedi ki: Böyle bir okuyuşu ben daha uygun bulmaktayım, çünkü o günün dehşetli korkularının tümünden yana emniyette olmak bu husustaki İki te’vilden daha genel kapsamlı olanı ifade eder. Buna karşılık diğer kıraatteki anlamı ile “o günde dehşetli bir korkudan” denilecek olursa, sanki çeşitli mertebelerde korkular olacak gibi bir anlam anlaşılır.

el-Kuşeyrî dedi ki: Bu âyet; Dehşetli bir korku”dan şeklinde tenvin ile okunmuştur. Sonra da bununla kastedilen tek bir dehşetli korkudur, denilmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“En büyük korku onları üzmez.” (el-Enbiya, 21/103) Bir diğer görüşe göre bundan çokluk kastedilmiştir. Çünkü burada mastar kullanılmıştır. Mastar ise çokluk anlamını ihtiva etmeye elverişlidir.

Derim ki; Bu açıklamaya göre her iki kıraatin de anlamı birdir. el-Mehdevî dedi ki: O günde dehşetli bir korkudan” diye tenvin ile okuyanın kıraatine göre;”O günde” lâfzı “dehşetli korku” anlamındaki mastar ile nasbedilmiştir. Bunun “dehşetli korku”nun sıfatı olması ve birmahzufataalluk etmesi de mümkündür. Çünkü mastarlara dair zaman isimleri ile haber verilebildiği gibi onları sıfat olarak alırlar. Bununla birlikte; “Güvenlik İçindedirler” ism-i failine taalluk etmesi de caizdir. İzafet zarfların buna elverişli oluşundan dolayıdır. Tenvini hazfedip “mim” harfini de üstün okuyanlara göre zarf-ı zaman olduğundan dolayı onlar bu lâfzı, “yevm: gün” lâfzını mebni kabul etmişlerdir. Çünkü zaman zarflarında i’rab mütemekkin değildir. Mütemekkin olmayana ve mu’reb de olmayana İzafe olununca bu sefer mebni olmuştur. Sîbeveyh şu beyiti nakletmistir

“İnsanların pek büyük işleri kendilerini meşgul ettiği bir zamanda

Ey Zureykliler tilkilerin kapıp gitmeleri gibi siz de malı kapınız.”‘

Dağları görürsün, onları sabit sanırsın; oysa onlar bulutun geçişi gibi geçip gider. Bu, her şeyi sağlam yapan Allah’ın yapısıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır.

Diyanet Vakfı
Sen dağları görürsün de, onları yerinde durur sanırsın. Oysa onlar bulutların yürümesi gibi yürümektedirler. (Bu,) her şeyi sapasağlam yapan Allahın sanatıdır. Şüphesiz ki O, yaptıklarınızdan tamamıyla haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Sen dağları görür ve onları yerinde duruyor sanırsın. Halbuki onlar bulutların gitmesi gibi giderler. Allah’ın herşeyi sapasağlam yapan yaratmasına bak! Muhakkak O, yaptıklarınızdan haberdardır.

“Sen dağları görür ve onları yerinde duruyor sanırsın. Halbuki onlar bulutların gitmesi gibi giderler” âyeti hakkında İbn Abbâs dedi ki; Sen dağlan dimdik ayakta görürsün, gerçekte ise onlar kesintisiz, aralıksız olarak yürümektedir. el-Kutebî dedi ki; Çünkü dağlar bir araya getirilecek ve yürütülecektir. İnsan gözüyle ayakta duruyor gibi görünecek, gerçekte ise onlar yürümektedirler. Büyük olan herşey ve büyük kalabalıkları göz tamamiyle ihata etmekten uzaktır. Buna sebeb ise bunların çoklukları ve enleri ile boyu arasındaki mesafelerin büyüklüğüdür. Bu görenin bir yanılmasıdır. O, onları duruyor gibi görecektir, gerçekte ise onlar yürümektedirler. Şair Nâbiğa bir orduyu nitelendirirken şöyle demektedir:

“Büyük dağı andıran çok yüksek bir dağda sanırsın onları

-Binekleri hızlıca yol aldığı halde- bir takım ihtiyaçları için durmuşlar (gibi görürsün).”

el-Kuşeyrî dedi ki: Bu kıyâmet gününde olacaktır. Yani dağlar çoklukları dolayısıyla duruyorlar gibi gelecektir. Bu da insan gözüne böyle görünecektir. Gerçekte ise onlar bulutların yürümesi gibi yürümektedirler. Nitekim üstüste yığılmış olan bulut da gerçekte yürürken duruyor zannedilir. Yani bu dağlar geriye onlardan hiçbir şey kalmayıncaya kadar bulutlar gibi yürüyüp gidecektir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Dağlar da yürütülüp bir serap olacak,” (en-Nebe’, 78/20)

Denilir ki; Yüce Allah dağları çeşitli şekillerde nitelendirmiştir. Hepsinin ortak anlamı bunların yeryüzünden alınacakları, gizledikleri şeyleri açığa çıkartacakları şeklindedir. İlk vasıfları dağların dümdüz edilmeleridir, Bu da (kıyâmet) sarsıntısından önce olacaktır. Sonra atılmış pamuk gibi olacaklardır, bu da semanın erimiş maden gibi olacağı vakit gerçekleşecektir. Yüce Allah şu âyetinde onları bir arada zikretmektedir:

“O gün gök erimiş maden gibi olacak, dağlar da renk renk boyanmış (ve atılmış) yün gibi olacak.” (el-Meâric, 70/8-9) Üçüncü halleri dağların toz zerrecikleri gibi olmasıdır. Bu da önceleri atılmış yün gibi iken, zerrelerinin birbirinden koparılması ile gerçekleşecektir.

Dördüncü halde dağlar yerlerinden sökülüp, atılacak, çünkü önceki hallerinde dağlar yerlerinde durmuş olacaklar ve altlarından yer görünmeyecektir. Altlarında neyin olduğunun açığa çıkması için; üzerlerine rüzgarların gönderilmesi suretiyle dağlar sallallahü aleyhi ve sellemrulacaklardır.

Beşinci hal: Rüzgarlar dağlan yeryüzünün yukarısına çıkartacaklar ve âdeta toz zerreleri gibi; havada bir ışık gibi görüneceklerdir. Uzaktan onlara bakan bir kimse ise kesiflikleri dolayısıyla cansız ceset gibi görecektir, Hakikatte ise bunlar yürümektedirler, ancak onların yürümeleri dümdüz edilmiş ve darmadağın olmuşcasına rüzgarlar peşinden olacaktır.

Altıncı hal ise dağların serap gibi görünmeleridir. Onların bulundukları yere bakan bir kimse serap görmek halinde olduğu gibi, onların bulundukları yerde dağlardan hiçbir şey göremeyecektir.

Mukâtil dedi ki: Dağlar yerin üzerine çökecekler ve yerle dümdüz edileceklerdir. Daha sonra da bu açıklamaların bir benzeri yapılmaktadır.

el-Maverdî dedi ki: Bunun neye misal verildiği hususunda üç görüş vardır:

1- Bu yüce Allah’ın dünyaya vermiş olduğu bir misaldir. Ona bakan bir kimse, onun dağlar gibi durmakta olduğunu zanneder, fakat dünya tıpkı bulutlar gibi yok oluştan payını almaya devam etmektedir. Bu açıklamayı Sehl b. Abdullah yapmıştır.

2- Bu yüce Allah’ın îmana vermiş olduğu bir misaldir. Sen imanı kalpte sabit zannedersin, onun ameli ise semaya doğru yükselmektedir.

3- Bu yüce Allah’ın ruhun çıkışı sırasında nefse vermiş olduğu bir misaldir. Gerçekte ruh bu esnada Arşa doğru yükselmektedir.

“Allah’ın herseyi sapasağlam yapan yaratmasına bak!” Yani bu yüce Allah’ın yaptıklarındandır. Yüce Allah’ın yaptıkları da elbetteki sapasağlamdır.

“Sen… görür” anlamındaki fiil gözün görmesindendir. Şayet kalbin görmesi ile ilgili olsaydı, iki mef’ûle geçiş yapması gerekirdi. “Görürsün” fiilinin aslı şeklindedir. Hemzenin harekesi “ra” harfine verildikten sonra “ra” harfi harekelenmiş oldu, sonra da hemze hazfedildi. Eğer makabli (ondan önceki harf) sakin ise hemzenin hafifletilme yolu budur. Ancak burada bu fiilin hafifletilmesi ayrılmaz bir özelliğidir.

Kûfeliler “Onları… sanırsın” fiilini “sin” harfi üstün olarak okurlar. Kıyas böyle okumayı gerektirir. Çünkü bu fiil; “Sandı, sanır” dan gelmektedir. Şu kadar var ki Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan bundan farklı olarak müzaride “sin” harfini esreli okuduğu rivâyet edilmiştir. O takdirde bu fiilin vezni; (……..) şeklinde salim fiillerden; (……..) ile; (……..) gibi olur. (……..) da zikredilmiştir. Arapçada bu fiillerin dışında bu şekilde kullanılanı bilinmemektedir.

“Halbuki onlar bulutların gitmesi gibi giderler” ifade sinin takdiri; şeklindedir. Burada sıfat mevsufun yerine muzaf da muzafun ileyhin yerine getirilmiştir. Dağlar yeryüzündeki yerlerinden izale edilecekler. Bir araya getirilecek ve bulutların yürütüldüğü gibi yürütüleceklerdir. Sonra da dağlar paramparça edildikten sonra tekrar yere geri döneceklerdir. Nitekim yüce Allah;

“Ve dağlar parça parça ufalandığı zaman” (el-Vakıa, 56/5) diye buyurmaktadır.

“Allah’ın yaratması” âyeti el-Halil ve Sîbeveyh’e göre mastar olarak nasbedilmiştir. Çünkü Allah:

“Halbuki onlar bulutların gitmesi gibi giderler” diye buyurması onun bunu bilhassa yarattığına (müfessir bunu mef’ûl-i mutlak kipiyle anlatmaktadır) delil teşkil etmektedir. Bununla birlikte iğra olmak üzere nasbedilmesi de caizdir. Yani

“Allah’ın yaratmasına bir bak” anlamında olur (mealde olduğu gibi). Bu durumda; Bulutlar” kelimesi üzerinde vakıf yapılır, ancak birinci takdire göre bunun üzerinde vakıf yapılmaz. Bununla birlikte; “Bu Allah’ın yaratmasıdır” takdirine göre ref ile okunması da mümkündür.

“Herseyi sapasağlam yapan” son derece muhkem kılan demektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisinde de bu kökten gelen kelime kullanılmıştır: “Bir iş yapıp da onu sapasağlam yapan kimseye Allah’ın rahmeti olsun.” Mana itibariyle yakın bir rivâyet için bk.: Nesâî, II, 68; Ebû Dâvûd, II, 48

Katade ise bunun herşeyi güzel yapan anlamında olduğunu söylemiştir. İtkam ise muhkem kılmak sağlam yapmak demektir. Mesela; “Eşyayı iyi bilen, İyi yapan” anlamındadır, ez-Zührî der ki: Bunun aslı İbn Tikn’dan gelmektedir. Bu da Âd kavminden gelen bir adamın adıdır. Hiçbir oku hedefini şaşırmazdı. O bakımdan o misal gösterilmiştir. Mesela: “İbn Tikn’den daha iyi ok atıcı” denilir. İşte herbir işte oldukça maharetli olan kimseye; denilir.

“Muhakkak O yaptıklarınızdan haberdardır.” Cumhûr hitap kipi ile “te” ile okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişam ise ya ile (“yaptıklarından” anlamında) okumuşlardır.

Sûr’a üflendiği gün, göklerde ve yerde kim varsa korkuya kapılır, Allah’ın dilediği hariç. Hepsi boyun eğerek O’na gelirler.

Diyanet Vakfı
Sura üfürüldüğü gün, -Allahın diledikleri müstesna-, göklerde ve yerde bulunanlar hep dehşete kapılır. Hepsi boyunları bükük olarak Ona gelirler.

Kurtubi Tefsiri
Sûr’a üfürüleceği günde -Allah’ın dilediği kimseler dışında-göklerde olanlar da, yerde olanlar da dehşetle korkarlar. Hepsi de huzuruna küçülmüşler olarak geleceklerdir.

“Sûr’a üfürüleceği günde” yani sen Sûr’a üfürüleceği günü hatırla, yahut onlara bunu hatırlat. el-Ferrâ’nın kabul ettiği görüşe göre anlamı şudur: İşte o gün Sûr’a üfürüleceği gündür, deyip burada; “(…….): İşte o” ism-i işaretinin hazfedileceğini câiz kabul etmiştir.

Sûr ile ilgili doğru olan görüş, onun İsrafil’in kendisine üfleyeceği nurdan bir boynuz olduğudur. Mücahid borazan şeklindedir, demiştir. Sûr’un Yemenlilerin lehçesindeki borazan (el-bûk) olduğu söylenmiştir. Buna dair açıklamalar ile ilim adamlarının bu husustaki görüşleri daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/73. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Allah’ın dilediği kimseler dışında göklerde olanlar da, yerde olanlar da dehşetle korkarlar.” Ebû Hüreyre dedi ki; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Yüce Allah gökleri yaratmayı bitirdikten sonra Sûr’u yarattı. Onu İsrafil’e verdi. O bu Sûr’u ağzına koymuş, gözünü Arşa dikmiş, ne zaman üfürmekle emrolunacağına bakmaktadır.” Ey Allah’ın Rasûlü Sûr nedir? diye sordum. Şöyle buyurdu: “O bir boynuzdur. Allah’a yemin ederim ki, çok büyüktür. Beni hak ile gönderene yemin olsun ki ondaki bir dairenin büyüklüğü göklerle yerin eni kadardır. Ona üç defa üfleyecektir. Birinci üfürüş feza’ (dehşete kapılma) üfürüşüdür. İkinci üfürüş baygınlık (sa’k) üfürüşüdür. Üçüncüsü ise öldükten sonra diriliş ve âlemlerin Rabbinin huzuruna kalkış üfürüşüdür, ” Taberî, Cemiu’l-Beyân, XVI, 30. diye hadisin geri kalan bölümlerini zikretti. Bu hadisi Ali b. Ma’bed, et-Taberî, es-Sa’lebî ve başkaları zikretmiş olup, İbnu’l-Arabî sahih olduğunu belirtmiştir. Ben bu hadisi et-Tezkire adlı eserimde zikrettiğim gibi, ona dair orada açıklamalarda da bulunmuştum. Sûr’a üfürmenin sayısı hususunda sahih olan ise bunların üç değil iki olduğudur. Feza’ (korku ve dehşete kapılma) üfürüğü aslında baygınlık (sa’k) üfürüşüne racidir. Çünkü bu iki husus, bu İki üfürüşle birlikte olacaktır. Yani onlar öyle bir dehşete kapılacaklardır ki, bundan dolayı öleceklerdir. Yahutta öldükten sonra diriliş nefhasına racidir, bu da el-Kuşeyrî ve başkalarının tercihidir. O bu âyet-i kerîme ile ilgili açıklamaları esnasında şöyle demektedir: İkinci üfürüşten kasıt; onların dehşete kapılmış olarak diriltilmeleri:

“Yattığımız yerden kim kaldırdı bizi?” (Yâsîn, 36/52) diyecekleri ve kendilerini dehşete düşürüp korku duymalarına sebeb teşkil edecek işler görecek olmalarıdır. İşte bu üfürüş borazan sesi gibi olacaktır. İnsanlar da amellerinin karşılıklarını görecekleri yerde toplanacaklardır. Bunu da Katade söylemiştir. el-Maverdî dedi ki: “Sûr’a üfürüleceği günde” âyetindeki gün, kabirlerden kalkılacağı gündür. Korku hakkında da İki görüş vardır demiştir. Birincisine göre seslenişin gereğini yerine getirmek ve bu maksatla acele etmektir. Bu da Arapların sana yardım etmek üzere seslenilmesi halinde çabucak koşmanı anlatan; “Bu hususta ben sana hızlıca geldim” ifadelerinden alınmıştır. İkinci görüşe göre ise burada sözü edilen korku ve dehşet, korku ve üzüntüden ileri gelen alışılmış bir dehşettir. Çünkü onlar kabirlerinden tedirgin edilecekler, bundan dolayı korku ve dehşetle kalkacaklardır. İki görüşün doğruya yakın olanı da budur.

Derim ki: Ebû Hüreyre ile Abdullah b. Amr’ın rivâyet ettiği hadislerden sabit olan sünnet, üfürmelerin üç değil, iki defa olacağını göstermektedir. Bu iki hadisi de Müslim rivâyet etmiş olup, biz bunları “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Doğrusu da yüce Allah’ın izniyle bu üfürmelerin iki defa olacağıdır. Yüce Allah:

“Sûr’a üfürülmüş -Allah’ın diledikleri müstesna- göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş olacaktır” (ez-Zümer, 39/68) âyetinde korku ve dehşet nefhasında istisnada bulunduğu gibi, burada da istisnada bulunmaktadır. Bu da bu iki yerde sözü edilen üfürüşlerin aynı üfürüş olduğunun delilidir. İbnu’l-Mübarek, el-Hasen’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “İki nefha (üfürüş) arasında kırk yıl olacaktır. Birincisinde yüce Allah herbir canlıyı öldürmüş olacak, İkincisinde de yüce Allah ölmüş olan herbir kişiyi diriltecektir.” Hadis, görüldüğü gibi mürseldir. Ancak Ebû Hüreyre’den gelen ve “iki üfürüş arasında kırk vardır ” deyip, bu kırkın mahiyetini sorulan soruya rağmen belirtmediği rivâyet için bk.: Buhari, IV, 1813, 1881; Müslim, IV, 2270.

Şayet: Yüce Allah’ın;

“Arkasından onu Kadife izleyecek” âyetinden itibaren…

“O ancak bir tek haykırıştır.” (en-Naziat, 79/7-13) buyrukları zahiri gereğince bu üfürüşlerin üç tane olması gerekir denilecek olursa, böyle diyene şöyle cevap verilin Hayır, durum böyle değildir. Burada haykırış (Zecra)’dan kasıt, İnsanların kabirlerinden çıkışlarının arkasından gerçekleşeceği İkinci üfürüştüc İbn Abbâs, Mücahid, Atâ, İbn Zeyd ve başkaları da böyle demiştir. Mücahid dedi ki: Bunlar iki sayha (haykınş)dır. Birincisinde yüce Allah’ın izniyle bu üfürüş sonucunda herkes ölecektir. İkincisinde ise yüce Allah’ın izniyle bu üfürüş ile herşey diriltilecektir. Atâ dedi ki: (en-Nâziat, 79/6) âyetinde sözü edilen sarsıcı (er-Racife) kıyâmet günüdür. “er-Râdife” ise öldükten sonra diriliş demektir. İbn Zeyd dedi ki: er-Râcife’den kasıt ölümdür, er-Râdife’den kasıt da kıyâmet saatidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Allah’ın dilediği kimseler dışında” âyetinde istisna edilenlerin kimler olduğu hususunda da farklı görüşler vardır. Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadise göre bu İstisna edilenler Rabbleri nezdinde kendilerine rızık verilen şehidlerdir. Bu korku ve dehşet sadece hayatta olanlar içindir. Saîd b. Cübeyr’in görüşü de budur. Bunlar Arşın etrafında kılıçlarını kuşanmış olan şehitlerdir. el-Kuşeyrî dedi ki: Peygamberler de onların kapsamına girer. Çünkü onların peygamberlikle beraber bir de şehitlikleri vardır.

İstisna edilenlerin melekler oldukları da söylenmiştir. el-Hasen dedi ki; Yüce Allah iki nefha (üfürüş) arasında ölecek bir takım melekleri de istisna etmiştir.

Mukâtil dedi ki: Bununla Cebrâîl, Mikail, İsrafil ve ölüm meleğini kastetmektedir. Maksadın el-hûruîn oldukları da söylenmiştir. Bunlar mü’minlerdir, diye de açıklanmıştır. Çünkü yüce Allah bu âyetin akabinde şöyle buyurmaktadır:

“Kim iyilikle gelirse ona, ondan hayırlısı vardır. Hem onlar o günde dehşetli bir korkudan yana güvenlik içindedirler.”

Kimi ilim adamımız da şöyle demiştir: Sahih olan bunların kimliklerinin tayini hususunda sahih herhangi bir haberin gelmemiş olduğudur, hepsi ihtimal dahilindedir.

Perim ki: Bu, ilim adamımız Kadı Ebubekr İbmı’l-Arabînin de sahih olduğunu belirttiği, Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadisi görememiştir. O bakımdan bu hadis, bu konuda dayanak alınmalıdır. Zira kimliklerin tayini hususunda bu hadis nasstır, diğerleri ise bir içtihaddır, doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. İleride ez-Zümer Sûresi’ nde (39/68, âyetin tefsirinde) geleceği üzere bundan başka görüşler de ileri sürülmüştür.

Yüce Allah’ın:

“Göklerde olanlar da… dehşetle korkarlar” âyetinde fiil mazi, “ufürüleceği günde” âyetinde ise fiil muzari olarak kullanılmıştır. Peki bu durumda mazi fiil nasıl muzari fiile atfedilmiştir diye sorulabilir. el-Ferrâ”nın kanaatine göre burada atıf manaya göredir, çünkü anlam: Sûr’a üfürüldüğünde… korkarlar, şeklindedir. “Allah’ın dilediği kimseler dışında” âyetinde de müstesna olarak nasb halindedir.

“Hepsi de huzuruna küçülmüş olarak geleceklerdir.” âyetinde geçen ve “ona geleceklerdir” anlamındaki âyeti Ebû Amr, Âsım, el-Kisaî, Nafî’, İbn Âmir ve İbn Kesîr; şeklinde müstakbel (müzari) bir fiil olarak okumuşlardır. el-A’meş, Yahya, Hamza ve Âsım’dan Hafs ise medsiz olarak ve mazi fiil olmak üzere; diye okumuşlardır. İbn Mes’ûd da böyle okumuştur. Katade’den de “Ona gelecektir” (şeklinde fiilin faili müfred olarak) okumuştur.

en-Nehhâs dedi ki: Benim Ebû İshak’dan naklen kıraatlere dair yazdıklarımda şunlar da vardır. Kim; diye okursa, lâfzına binaen fiili tekil okur. Kim de; “Gelicidirler” diye okursa, manasına binaen çoğul okur. Ancak böyle bir görüş çirkin bir hatadır: Çünkü diye okunduğu takdirde tekil değil, çoğul okunmuş olur. Eğer tekil okuyacak olsa; demek icab ederdi. Fakat diyenler manaya binaen çoğul okumuş olurlar ve fiili mazi kullanmış olurlar. Çünkü o bu durumda fiili “dehşetle korkar” fiili gibi değerlendirmiştir. Buna karşılık; diye okuyanlar ise yine manaya göre ve önceki cümle ile anlamı kopuk olduğundan dolayı böyle okumuşlardır.

İbn Nasr dedi ki: Ebû İshak -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- dan söylemediği bir söz nakledilmiş bulunmaktadır. (en-Nehhâs’ın nakline işaret ediyor.)

Ebû İshak’ın kullandığı ifade şöyledir: “Hepsi de huzuruna küçülmüşler olarak geleceklerdir” âyeti “Gelicidirler” diye de okunur. Tekil okuyan kimse ‘ın lâfzı dolayısıyla tekil okur, çoğul okuyanlar da anlamı dolayısıyla çoğul okurlar. O şunu anlatmak istemektedir: İster Kur’ân’da, ister Kur’ân-ı Kerîm’in dışında; “Hepsi” lâfzının haberi eğer müfred olarak gelirse lâfza göre müfred gelmiştir, çoğul olarak gelmişse manaya göre çoğul olarak gelir. Ebû Cafer (en-Nehhâs) bu manayı esas alarak söylediklerini söylememiştir.

el-Mehdevî dedi ki:

“Hepsi de huzuruna küçülmüş olarak geleceklerdir” âyetinde fiil; “Gelmek” mastarındandır ve burada (fail), “Hepsi”nin anlamına binaen gelmiştir, lâfzına göre değildir. Buna karşılık ” Hepsi de ona küçülmüşler olarak gelicilerdir,” diye okuyanların okuyuşunda ise bu “Geldi”den ism-i faildir, Buna da yüce Allah’ın:

“Hepsi kıyâmet gününde ona yalnız başına gelicidirler” (Meryem, 19/95) âyeti delildir.

“Herkes ona gelir” diye zamiri müfred okuyanlar ise “hepsi”nin anlamına göre değil de, lâfzına göre okumuşlardır. Buna karşılık: “Küçülmüşler olarak” lâfzının çoğul gelmesi de manaya göredir. Anlamının

“küçülmüşler olarak” olduğu İbn Abbâs ve Katade’den rivâyet edilmiştir. Buna dair açıklamalar da daha Önceden en-Nahl Sûresi’nde (16/48. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Geceyi kendilerine dinlenmeleri için, gündüzü ise aydınlık kıldığımızı görmediler mi? Şüphesiz bunda iman eden bir toplum için ayetler vardır.

Diyanet Vakfı
Dinlensinler diye geceyi (karanlık) ve (çalışsınlar diye) gündüzü aydınlık kıldığımızı görmediler mi? İman eden bir kavim için elbette bunda birçok ibretler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bizim geceyi, o vakitte dinlensinler diye yarattığımızı, gündüzü de aydınlık kıldığımızı görmediler mi? Muhakkak bunda inanan bir topluluk İçin âyetler vardır.

“Bizim geceyi o vakitte dinlensinler” yani rahat bulup uyusunlar

“diye yarattığımızı, gündüzü de” rızık için çalışmak maksadıyla etrafın görüldüğü

“aydınlık kıldığımızı görmediler mi? Muhakkak bunda” Allah’a

“inanan bir topluluk için âyetler vardır.” Yüce Allah burada ulûhiyet ve kudretinin delâletlerini söz konusu etmektedir. Yani onlar bizim kudretimizin kemalini bilip niye îman etmediler!’

Zulmettikleri için söz başlarına gelmiştir, artık konuşamazlar.

Diyanet Vakfı
Yaptıkları haksızlıktan ötürü, (azaba uğrayacaklarını bildiren) o söz gerçekleşmiştir; artık onlar konuşamazlar.

Kurtubi Tefsiri
Zulmetmeleri sebebi ile söz aleyhlerine gerçekleşti. Artık konuşamazlar.

“Zulmetmeleri sebebi ile söz aleyhlerine gerçekleşti.” Zulümleri yani şirkleri dolayısıyla haklarında azâb vacib oldu.

“Artık konuşamazlar.” Yani herhangi bir mazeret ve delilleri yoktur. Denildiğine göre ağızlarına mühür vurulacak ve bundan dolayı konuşamayacaklardır. Müfessirlerin çoğu böyle demişlerdir.

Nihayet geldiklerinde der: “Ayetlerimi yalanladınız mı, yoksa onları kavrayamadınız mı? Ne yapıyordunuz?”

Diyanet Vakfı
Nihayet, (hesap yerine) geldikleri zaman Allah buyurur: Siz benim ayetlerimi, ne olduğunu kavramadan yalan saydınız öyle mi? Değilse yaptığınız neydi?

Kurtubi Tefsiri
Nihayet geldiklerinde der ki: “Benim âyetlerimi -onları bir bilgiye dayanarak kavramadığınız halde- yalanladınız ha! Yoksa ne yapıyordunuz?”

“Nihayet geldiklerinde” yüce Allah

“der ki: Benim âyetlerimi” peygamberime indirdiğim âyetlerimi ve tevhidime delil olmak üzere ortaya koyduğum belgelerimi

“onları bir bilgiye dayanarak kavramadığınız halde” onların batıl olduklarını bilmediğiniz halde

“onlardan yüz çevirdiniz”. Delilsiz olarak ve cahilce onları

“yalanladınız ha! Yoksa ne yapıyordunuz?” Bu ifade bir azardır, yani sizler bu âyetler hakkında araştırmanızı yapmayıp bunların hakkında düşünmediğiniz zamanlarda ne yapıyordunuz?

O gün, her ümmetten ayetlerimizi yalanlayan bir topluluğu bir araya toplarız, onlar da sınıflandırılır.

Diyanet Vakfı
O gün, her ümmet içinden ayetlerimizi yalan sayanlardan bir cemaat toplarız da onlar toplu olarak (hesap yerine) sevkedilirler.

Kurtubi Tefsiri
Âyetlerimizi yalanlayan her ümmetten bir topluluk haşredeceğimiz gün onlar bir arada durdurulurlar.

“Âyetlerimizi” Kur’ân-ı Kerîm’i, hakka delalet eden belgelerimizi

“yalanlayan her ümmetten bir topluluk” bir zümre, bir cemaat

“haşredeceğimiz gün onlar da durdurulurlar.” Yani hesaplarının görüleceği yere itilir ve sürüklenirler. eş-Şemmâh dedi ki:

“Nice büyük orduları önümüze kattık, sürükledik,

Nice kahraman başkandan da bağışlar aldık.”

Katade dedi ki:

“Durdurulurlar” burada başları sonlarına iade edilir, döndürülür, anlamındadır.

Söz başlarına geldiğinde onlara yerden bir dâbbe çıkarırız, onlara konuşur: “Şüphesiz insanlar ayetlerimize kesin olarak inanmazlardı.”

Diyanet Vakfı
O söz başlarına geldiği (kıyamet yaklaştığı) zaman, onlara yerden bir dabbe (mahluk) çıkarırız da, bu onlara insanların ayetlerimize kesin bir iman getirmemiş olduklarını söyler.

Kurtubi Tefsiri
O söz aleyhlerine gerçekleşince, Biz onlara yerden bir Dâbbe çıkartırız. Onlara: “İnsanlar âyetlerimize İnanmıyorlardı” diye söyler.

Yüce Allah’ın:

“O söz aleyhlerine gerçekleşince biz onlara yerden bir Dâbbe çıkartırız. Onlara… söyler” âyetinde geçen:

“söz aleyhlerine gerçekleşince” âyeti ile

“Dâbbe”nin ne olduğu hususunda farklı görüşler vardır.

Bir görüşe göre;

“o söz aleyhlerine gerçekleşince” yani aleyhlerine ilahi gazab vacib olunca, demektir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. Mücahid de şöyle demiştir: Bu, onların îman etmeyeceklerine dair aleyhlerinde söz hak olunca, anlamındadır.

İbn Ömer ile Ebû Said el-Hudri (r. anhuma) dediler ki: İyiliği emretmeyip kötülükten sakındırmayacak olurlarsa ilahi gazab aleyhlerine vacip olur.

Abdullah b. Mes’ûd dedi ki: “Sözün gerçekleşmesi” âlimlerin ölümü, ilmin yok olması ve Kur’ân’ın kaldırılması demektir. Yine Abdullah (b. Mes’ûd) dedi ki: Kaldırılmadan önce çokça Kur’ân okuyunuz. Dediler ki: Peki haydi mushaflar kaldırıldı, ya onu ezberlemiş olanların ezberleri ne olacak? Şöyle dedi: Geceleyin onun üzerine bir yürüyüş tertiplenir, onlar Kur’ân’dan yana kupkuru sabahı ederler. Lâ ilahe illallah’ı unuturlar, cahiliyenin sözlerine ve şiirlerine dalarlar. İşte bu, sözün aleyhlerine gerçekleşeceği vakittir.

Derim ki: Bunu Ebubekr el-Bezzâr senedini kaydederek zikreder, el-Bezzârdedi ki: Abdullah b. Yusuf es-Sakafî anlattı, dedi ki: Bize Abdu’l-Mecid b. Abdu’l-Aziz, Mûsa b. Ubeyde’den anlattı. Mûsa Safvan b. Suleym’den, o Abdullah b. Mes’ûd’un oğlundan (Allah ondan ve babasından razı olsun) rivâyete göre; Abdullah dedi ki: Kaldırılmadan ve insanlar onun mekânını unutmadan önce şu Beyt’i çokça ziyaret ediniz. Kaldırılmadan önce şu Kur’ân’ı çokça okuyunuz. Ey Abdu’r-Rahmân, dediler: Haydi mushaflar kaldırıldı diyelim, peki ya onu ezberlemiş olanların kalplerinden nasıl kaldırılacak? Dedi ki: Sabahı edecekler ve bizler bir söz söylüyorduk, bizler bir söz söylüyorduk ama… diyecekler ve bu sefer cahiliye şiirlerine ve cahiliye hikâyelerine dönecekler. İşte bu sözün aleyhlerine hak olacağı zamandır Beyhakî, Şuabu’l-Îman, 11, 355; İbnu’l-Mübarek, ez-Zühd, s, 277.

Bir diğer açıklamaya göre sözü edilen “hak olacak söz” yüce Allah’ın şu âyetinde dile getirilmektedir:

“Fakat benden sadır olan: Cehennemi… elbette dolduracağım, sözü hak olmuştur.” (es-Secde, 32/13) Buna göre sözün gerçekleşmesi bunların hakkında cezanın vacip olmasıdır. İşte bunlar tevbelerinin kabul olunmayacağı ve kendilerinden mü’min bir evladın olmayacağı bir noktaya geldiklerinde, o vakitte kıyâmet kopmuş olacaktır. Bunu da el-Kuşeyrî zikretmektedir. Altıncı bir görüş de şöyledir: Hafsa bint-i Şîrîn dedi ki: Ben Ebû’l-Âl-iyye’ye şanı yüce Allah’ın:

“O söz aleyhlerine gerçekleşince biz onlara yerden bir Dâbbe çıkartırız. Onlara… söyler.” âyeti hakkında sordum da şöyle cevap verdi: Yüce Allah Nûh (aleyhisselâm)’a:

“Kavmimden daha evvel îman etmiş olanlardan başkası asla îman etmeyecektir.” (Hud, 11/36) diye vahyetmişti. (Onun bu açıklamasını İşitince) sanki yüzümün üstünde bir perde vardı da, açılmış oldu.

en-Nehhâs dedi ki: Bu da verilen güzel cevaplardandır. Çünkü insanlar imtihan edilirler ve geride bırakılırlar. Zira aralarında mü’min ve salih kimseler de vardır. Yüce Allah’ın daha sonra îman edip tevbe edeceğini bildiği kimseler de vardır. Bundan dolayı onlara mühlet verildi ve biz de (îman etmeyenlerden) cizye almakla emrolunduk. İşte bu husus ortadan kalktı mı artık söz aleyhlerine gerçekleşir ve onlar da şanı yüce Allah’ın:

“Kavminden daha evvel îman etmiş olanlardan başkası asla îman etmeyecektir.” (Hud, 11/36) diye buyurduğu Nûh kavmi gibi olurlar.

Derim ki: Üzerlerinde düşünülecek olursa, bütün görüşlerin aynı anlamda olduğu görülecektir. Buna delil ise âyetin sonunda yer alan: “İnsanlar âyetlerimize inanmıyorlardı” âyetidir. Bu âyette; (ûl)’în hemzesi üstün olarak da okunmuştur. Biraz sonra gelecektir,

Müslim’in Sahih’inde belirtildiğine göre Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Üç husus ortaya çıktı mı eğer önceden îman etmemiş yahut imanı halinde herhangi bir hayır kazanmamış ise hiçbir nefse imanının faydası olmayacaktır. (Bunlar): Güneşin batıdan doğması, Deccal ve Dabbetu’l-arz’ın çıkmasıdır.” Müslim, I, 138; Tirmizî, V, 264; Müsned, II, 445. Bu hadis daha önceden de geçmiş bulunmaktadır. Dâbbe’nin tayini, nitelikleri ve nerden çıkacağı hususunda pek çok görüş ayrılıkları vardır. Biz bunları et-Tezkire adlı eserimizde zikrettiğimiz gibi burada da ondan yüce Allah’ın izniyle yeteri kadar sözedeceğiz.

İlk görüş, bu Dâbbe’nin Salih (aleyhisselâm)’ın devesinin yavrusu olduğudur. Bu husustaki görüşlerin -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya- en sahihi de budur. Çünkü Ebû Dâvûd et-Tayalisî, Müsned’inde Huzeyfe (radıyallahü anh)’ın şöyle dediğini kaydetmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bizlere Dâbbe’yi zikredip şöyle dedi: “Bu Dâbbe zaman içinde üç defa çıkacaktır. Evvela çölün en uzak yerinde çıkacak ve bu kasabaya -yani Mekke’ye- onun ismi dahi girmeyecektir. Sonra uzun bir süre gizli kalacak, sonra bir daha fakat öncekinden daha kısa bir süre çıkacaktır. Yine onun çölde ismi yayılacak ve bu sefer onun adından bu kasabada da -yani Mekke’de de- sözedilecektir.” Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) devamla buyurdu ki: “Sonra insanlar bütün mescitler arasında Allah nezdinde en çok saygı değer olan, bütün mescitlerin en hayırlısı ve Allah için hepsinin en değerlisi, şereflisi olan Mescid-i Haram’da bulundukları bir sırada aniden bu Dâbbe Rükün İle Makam arasında böğürüverecek ve başının üzerinde toprağı silkeleyecektir, İnsanlar bölük pörçük etrafa dağılacaklar. Mü’minlerden Allah’ın elinden kurtulamayacaklarını bilen bir topluluk sebat gösterecektir. O da onlarla işe başlayacak, onların yüzlerini aydınlatacaktır. Âdeta onları yüzlerini inci gibi parıldayan bir yıldız haline getirecektir. Sonra yeryüzünde yol almaya koyulacaktır. Arkasından koşacak hiç kimse ona yetişemeyecek, önünden kaçan hiç kimse de elinden kurtulamayacaktır. Öyle ki adam ondan korunmak için namaza duracak, bu sefer arkasından gelip: Ey filan sen şimdi mi namaz kılıyorsun? diyecek. Sonra da önünden gelip onun yüzünü damgalayacak, sonra bırakıp gidecektir. İnsanlar matlarda ortak olacak, şehirlerde birbirleriyle barış içinde yaşayacaklar. Mü’min, kâfirden ayırdedilecektir. Öyle ki mü’min: Ey kâfir hakkımı öde diyecektir.” Ebû Dâvud, et-Tayalisi, el-Müsned, I, 144.

Bu hadiste Dâbbe’nin Hazret-i Salih’in dişi devesinin yavrusu olduğuna delil teşkil edecek taraf “ve o böğürecektir” ifadeleridir. Böğürmek (er-ruğa) develer hakkında kullanılır. Diğer taraftan dişi deve öldürülünce, onun yavrusu kaçtı. Bir kaya parçası önünde açılınca o da kayanın içine girdi, sonra da kaya üzerine kapandı. Yüce Allah’ın izni ile ortaya çıkıncaya kadar orada kalacaktır.

Bu Dâbbe’nin tüylü, kıllı, altmış zira’ uzunluğunda ayakları bulunan bir varlık olduğu da rivâyet edilmiştir. Bunun el-Cessâse olduğu da söylenir. Bu da Abdullah b. Ömer’in görüşüdür.

Yine İbn Ömer’den gelen rivâyete göre Dâbbe yaratılış itibariyle Âdemoğulları gibidir. Bu Dâbbe’nin başı bulutlarda, ayakları ise yerde olacaktır.

Yine rivâyete göre bu Dâbbe’de herbir canlının hilkatinden (bir miktar) bulunacaktır.

el-Maverdî ve es-Sa’lebî’nin naklettiklerine göre, başı öküz başı, gözleri domuz gözleri, kulakları fil kulakları, boynuzları dağ keçisi boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü arslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğürleri kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, ayakları deve ayakları olacaktır. Herbir eklem arasında da oniki zira’ bulunacaktır. -ez-Zemahşerî: Âdemoğlu ziraıyla diye kayıt koymuştur. Onunla birlikte Mûsa’nın asası, Süleyman’ın mühürü de çıkacaktır. Müslümanın yüzüne Mûsa’nın asası ile beyaz bir nokta koyacak yüzü ağaracaktır. Kâfirin yüzüne de Süleyman (aleyhisselâm)’ın mührünü basacak yüzü simsiyah kesilecektir. Bunu (Abdullah) ibn ez-Zübeyir (radıyallahü anh) söylemiştir.

Kitabu’n-Nekkaş’ta İbn Abbâs (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği kaydedilmektedir; Dâbbe, Kureyş’liler Kabe’yi yeniden inşa etmek istediklerinde kartalın gelip, kaldırdığı Kabe’nin duvarı üzerine çıkan ejderhadır.

el-Maverdî de Muhammed b. Kâb’dan, onun Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dan rivâyetine göre ona Dâbbe hakkında sorulmuş ve şöyle demiştir: Allah’a yemin ederim ki onun kuyruğu yoktur, fakat sakalı vardır. el-Maverdî dedi ki: Onun bu sözü Dâbbe’nin -açıkça ifade etmese dahi- insanlardan olduğuna bir işarette bulunmaktadır.

Derim ki: İşte -Allahualem- tnüteahhir müfessîrlerden birisi bundan dolayı şöyle demiştir: Daha kuvvetli ihtimai bu Dâbbe’nin bid’at ve küfür ehli ile tartışarak onları susturmak üzere, onlarla tartışacak konuşan bir insan olma İhtimali en yüksektir. Böylelikle helâk olan apaçık bir delil üzere helâk olacak, hayatta kalan da apaçık bir delil üzere hayatta kalacaktır.

Hocamız İmâm Ebû’l-Abbas Ahmed b. Ömer el-Kurtubî “el-Müfhim” adlı eserinde şöyle demektedir: Bu görüşü benimseyenin kanaatine göre en kuvvetli ihtimalin bu olmasının sebebi yüce Allah’ın:

“Onlara… diye söyler” buyurmuş olmasıdır. Buna göre bu Dabbe’de olağanüstü ve özel bir âyet (mucize, belge) söz konusu olmayacaktır ve bu Hadîs-i şerîfte sözü edilen on alâmetten biri de olmayacaktır. Çünkü bid’at ehline karşı delil getirip onlarla tartışanların varlığı çoktur. Böyle olmasında özel bir alâmet olacak taraf bulunmamaktadır. O halde Dâbbe’nin (Kıyâmetten önce görüleceği bildirilen) on alâmet ile birlikte zikredilmemesi gerekir. Böylelikle “söz gerçekleşince” onun varlığının özelliği kalkmış olacaktır. Diğer taraftan bu kanaatin kabul edilmesi halinde yeryüzünde yaşayan insanlara göre bilgili, faziletli ve onlarla tartışan bu insana, insan ismi verilmeyip, alim ya da İmâm denilmeyip, ona Dâbbe denilmek yolu tercih edilmiş olur. Bu ise fasih şahsiyetlerin adeti ve ilim adamlarının ta’zimi dışındadır. Akıl sahibi kimselerin yolu da bu değildir. O halde evla olan tefsir âlimlerinin söyledikleridir. İşlerin gerçeklerini en iyi bilen yüce Allah’tır.

Derim ki: Bu Dâbbe ile ilgili olarak bizim zikrettiğimiz Huzeyfe yoluyla gelen Hadîs-i şerîf konuyla ilgili anlaşılmaz ve İçinden çıkılamaz noktaları çözümleyip ortadan kaldırmaktadır. Dolayısıyla ona güvenmek ve dayanmak gerekir.

Dâbbe’nîn nereden çıkacağı hususunda da görüş, ayrılığı vardır. Abdullah b. Ömer dedi ki; Bu Dâbbe Mekke’deki Safa tepesinden çıkacaktır. Bu tepe çatlayacak ve o da içinden çıkacaktır. Abdullah b. Amr da buna yakın bir söz söylemiş ve şöyle demiştir: Şayet ayağımı çıkacağı yere koymak istesem koyabilirim.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan gelen bir haberde şöyle denilmektedir: “Îsa (aleyhisselâm) müslümanlarla birlikte Beytullah’ı tavaf ederken, Sa’y cihetinde bulundukları bir sırada Dâbbe’nin üzerinden yer yarılacak ve içinden Dâbbe çıkacaktır. Dâbbe Safa’dan çıkarak mü’minin gözlen arasına mü’mindir diye bir alamet koyacaktır. Bu alamet âdeta inci gibi parıldayan bir yıldız gibi olacaktır. Kâfirin de gözleri arasına kâfir diye siyah bir nokta koyacaktır.”

Ebû Umame’den gelen bir rivâyette, “Dâbbe’nin genel olarak insanları burunları üzerinde mühürleyeceğinden” söz edilmekte, fakat buradaki diğer tafsilât zikredilmemektedir. Zikredilen bu haberde, bu Dâbbe’nin kılının ve tüyünün olacağı da zikredilmektedir. Bu rivâyeti de el-Mehdevî kaydetmiştir. İbn Abbâs’tan rivâyete göre bu Dâbbe dağ arasındaki bir yoldan çıkacaktır. Başı bulutlara değerken, ayakları da yerde olacaktır. Beraberinde Mûsa’nın asası ile Süleyman (aleyhisselâm)’ın mührü olduğu halde çıkacaktır.

Huzeyfe’den gelen rivâyete göre de Dâbbe üç defa çıkacaktır. Birincisinde çöllerden birisinde çıkacak sonra gizlenecektir, daha sonra kasaba ve şehirlerde çıkacaktır, akıtılacak kanlar oldukça fazla bir miktarı bulacak şekilde de emirler birbirleriyle bu şehirlerde çarpışacaklardır. Üçüncü bir çıkışı ise mescidlerin en büyüğü, en şereflisi, Allah nezdinde en değerlisi ve faziletlisi olan mescid’den (Mescid-i Haram’dan) olacaktır,

ez-Zemahşerî dedi ki: Bu Dâbbe mescidden çıkarken sağda kalan Mahzumoğulları evinin hizasında Rükün arasından çıkacaktır. Kimileri ondan kaçacak, kimileri durup seyredeceklerdir.

Katâde’den gelen rivâyete göre Dâbbe Tihame’de çıkacaktır. Yine bu Dâbbe’nin Nûh (aleyhisselâm)’ın tufanının kaynamaya başladığı yer olan Tandır’dan, Kûfe’deki mescidden çıkacağı da rivâyet edilmiştir.

Taif ten çıkacağı da söylenmiştir. Ebû Kubeyl dedi ki: Abdullah b. Amr ayağıyla Taif topraklarını vurup, şöyle dedi: İnsanlarla konuşacak olan Dâbbe buradan çıkacaktır.

Tihame vadilerinden birisinden çıkacağı da söylenmiştir ki, bu da İbn Abbâs’ın görüşüdür. Ecyâd taraflarındaki bir kayadan çıkacağı da söylenmiştir, bu da Abdullah b. Amr’ın görüşüdür. Sedum denizinden (gölünden) çıkacağı da söylenmiştir ki, bu da Vehb b. Münebbih’in görüşüdür,

Bu son Üç görüşü el-Maverdî Kitab’ında zikretmiş bulunmaktadır.

el-Bağavî Ebû’l-Kasım Abdullah b. Muhammed b. Abdul-Aziz de şöyle demektedir: Bize Ali b. el-Ca’d anlattı. Ali, Fudayl b. Merzuk er-Rukaşî el-Ağar’den -ki Yahya b. Main’e hakkında sorulmuş, o da: Güvenilir birisidir, demiştir- o Atiyye el-Avfî’den, o İbn Ömer’den dedi ki: Dâbbe, Kabe’deki bir çatlaktan atın yürüyüşünü andırırcasına çıkacaktır. Üç gün süre ile onun sadece üçte biri çıkmış olacaktır.

Derim ki: İşte Dâbbe’nin çıkışı ve nitelikleri ile ilgili Ashab ve Tabiînin görüşleri bunlardır. Bunlar da müfessirler arasından: Dâbbe bir konuşan insandır, bid’at ehli ile ve kâfirler ile konuşup tartışır diyenlerin görüşlerini reddetmektedir. Ebû Umame’nin rivâyetine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Dâbbe çıkacak ve burunları üzere insanlara işaret koyacaktır. ” Müsned, V. Bunu da el-Maverdî zikretmiştir.

-Keiarn kökünden gelen bir lâfız olarak- “te” harfi ötreli, “lâm” harfi de esreli ve şeddeli olarak “Onlara… söyler” şeklindeki okuyuş umumun kıraatidir. Buna da Ubeyy’in; “onlara haber verir” şeklindeki okuyuşu ayrıca delil teşkil etmektedir.

es-Süddî dedi ki: Onlara İslâm dini dışındaki bütün dinlerin batıl olduğunu söyleyecektir. Onların hoşlarına gitmeyecek şeyler söyleyecektir, diye de açıklanmıştır. Onlara akıcı bir dille söz söyleyeceği ve uzakta olsun, yakında olsun herkesin işiteceği bir sesle onlara şöyle diyeceği de söylenmiştir:

“İnsanlar âyetlerimize inanmıyorlardı.” Bundan kasıt benim çıkışımdır, çünkü onun çıkışı âyetlerdendir. Dâbbe ayrıca: Şunu bilin ki, Allah’ın laneti zâlimlerin üzerinedir” diyecektir.

Ebû Zür’a, İbn Abbâs, el-Hasen ve Ebû Recâ ise bu lâfzı; şeklinde “yara açmak” anlamındaki kökünden gelen bir kelime olarak “te” harfini üstün okumuşlardır. İkrime dedi ki: Bu da onlara işaret vurur anlamındadır. Ebû’l-Cevza dedi ki: Ben İbn Abbâs’a bu: “Onlara… söyler” midir? yoksa “onlarıyaralar” şeklinde midir? diye sordum. O da bana şöyle dedi: Allah’a yemin ederim, o onlarla hem konuşacaktır, hem de onları yaralayacaktır. Mü’min ile konuşacak, kâfir ile faciri ise yaralayacaktır.

Ebû Hatim de şöyle demektedir: Burada “Onlara… söyler” âyeti aynı zamanda; “Onları yaralar” demek gibidir. O bu kanaatiyle bu lâfzın; “(İşitti): Onları yaralar” çokluk anlamı ifade eden kipi olduğu kanaatindedir.

“İnsanlar âyetlerimize inanmıyorlardı” âyetindeki ;Kûfeliler, İbn Ebi İshak ve Yahya; diye üstün okumuşlardır. Haremeyn ehli, Şamlılar ve Basralılar ise esreli okumuşlardır. en-Nehhâs dedi ki: Hem üstün okuyuş ile hem de esreli okuyuş ile ilgili iki görüş vardır. el-Ahfeş dedi la: Üstün okuyuş; “Diye…” demektir, İbn Mes’ûd aynı şekilde: diye okumuştur. Ebû Ubeyde dedi ki: Fiilin üzerinde vaki olması dolayısıyla nasb mahatlindedir. Yani onlara: İnsanlar… diye haber verecektir.

el-Kisaî ve el-Ferrâ” ise yeni bir cümle (isti’naf) olarak esreli okumuşlardır. el-Ahfeş dedi ki: Bu okuyuş; ” Muhakkak insanlar… diyecektir” anlamındadır. Burada insanlardan kasıt kâfirlerdir.

“Ayetlerimize” yani Kur’ân-ı Kerîm’e ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a

“inanmıyorlardı.” Bu ise şanı yüce Allah’ın kâfirin imanını kabul etmeyeceği ve Dâbbe’nin çıkışından önce yüce Allah’ın ilmine göre mü’min ve kâfir olanlar dışında kimsenin kalmayacağı bir zamanda olacağını göstermeklerin Doğrusunu en iyi bîlen Allah’tır.

Sen körleri de sapıklıklarından çıkararak doğru yola ulaştıramazsın. Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin. Onlar Müslümanlardır.

Diyanet Vakfı
Sen körleri sapıklıklarından çevirip doğru yola getiremezsin. Ancak ayetlerimize inanıp da teslim olanlara duyurabilirsin.

Kurtubi Tefsiri
Körleri de sapıklıklarından doğru yola erdiremezsin. Sen ancak âyetlerimize îman edip teslimiyette olanlara dinletirsin.

“Körleri de sapıklıklarından” yani küfürlerinden

“doğru yola erdiremezsin.” Yani sen kalplerinde imanı yaratabilecek güce sahip değilsin.

Hamza bu buyrukları; “Sen körleri sapıklıklarından hidayete iletemezsin” şeklinde;

“Körlere doğru yolu sen gösterebilir misin?” (Yûnus, 10/45) gibi okumuştur. Diğerleri ise

“Körleri de… doğru yola erdiremezsin” diye okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim’in tercih ettiği okuyuş da budur. er-Rum Sûresi’nde (30/53. âyette) de bunun gibidir. Hepsi; kelimesi üzerinde vakıf yaptıkları takdirde, bu sûrede “ya’ ile vakıf yaparlar. er-Rum Sûresi’nde ise Mushafa tabi olarak “ya”sız vakıf yaparlar, ancak Ya’kub heriki yerde de “ya” ile vakıf yapmıştır. el-Ferrâ” ile Ebû Hatim ise; şeklindeki okuyuşu da câiz kabul etmişlerdir. Abdullah (b. Mesud)’un kıraatinde ise; şeklindedir.

“Sen ancak, âyetlerimize Îman edip teslimiyette olanlara dinletirsin.” İbn Abbâs dedi ki: Ancak benim mutlu olması için yarattığım kimselere işittirirsin, işte onlar tevhidde ihlâs sahibi olan kimselerdir.

Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin. Ne arkalarını dönüp kaçtıklarında sağırlara çağrıyı işittirebilirsin.

Diyanet Vakfı
Bil ki sen ölülere işittiremezsin, arkalarını dönüp giderlerken sağırlara da daveti duyuramazsın.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü sen davetini ölülere de İşittiremezsin, arkalarını dönüp gittikleri takdirde sağırlara da işittîremezsin.

“Çünkü sen davetini ölülere de işittiremezsln.” Maksat düşünmeyi terkettikleri için kâfirlerdir. Çünkü onlar duyuları, akılları bulunmayan ölü gibidirler. Bu âyetin yüce Allah tarafından îman etmeyecekleri, bilinen kimseler hakkında olduğu da söylenmiştir.

“Arkalarını dönüp gittikleri takdirde sağırlara da işittiremezsin.” Yani verilen öğütleri kabul etmemek suretiyle sağır durumunda bulunan kâfirlere işittiremezsin. Bunlar hayra davet olunduklarında yüzlerini çevirirler ve hiç işitmemiş gibi arkalarını dönüp giderler. Önceden de geçtiği üzere yüce Allah’ın:

“Onlar sağırdırlar, dilsizdirler…” (el-Bakara, 2/18) âyeti da buna benzemektedir.

İbn Muhaysın, Humeyd, İbn Kesîr, İbn Ebi İshak ve Abbas, Ebû Amr’dan -“işittiremezsin” anlamındaki- âyeti; “İşitmez” şeklinde “ya” ile “mim” harfi üstün; “sağırlara” anlamındaki âyeti da; “Sağırlar (işitmez)” şeklinde, fail olmak üzere merfu okumuşlardır. Diğerleri ise; “İşittirmezsin” şeklinde; “İşittirdin” şeklinden muzari fiil olarak; Sağırlara” lâfzını da nasb ile okumuşlardır.

Hazret-i Âişe’nin Bedir’de Öldürülen Müşriklerin Peygamber Efendimizin Seslenmesini İşittiğini Kabul Etmemesi ve Dayanağı:

Âişe (radıyallahü anha) Bedir’de öldürülüp kuyuya atıldıktan sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in sesini onlara işittirmesini kabul etmezken, bu âyeti delil göstermektedir. O meseleye aklî bir kıyas ile bakmış ve bu âyet-i kerimenin hükmünü benimsemiştir. Halbuki Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Sizler onlardan daha iyi işitiyor değilsiniz” diye buyurmuştur, İbn Atiyye dedi ki: Göründüğü kadarıyla Bedir’de cereyan eden bu olay Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) için olağanüstü bir olay (bir mucize)dir. Çünkü yüce Allah müşriklere İdrâklerini geri çevirmiş ve onun söylediği sözü bu yolla işitmişlerdir. Eğer Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bizlere söylediği sözleri İşittiklerini haber vermemiş olsaydı, onun kendilerine seslenişini geri kalan kâfirlere azarlamak ve mü’minlerin gönüllerini rahatlatmak anlamında bir davranış olarak yorumlayacaktık.

Derim ki: Buhârî rivâyet ediyor: Bana Abdullah b. Muhammed anlattı, o Ravh b. Ubade’yi Şöyle derken dinlemiş: Bize Said b. Ebû Arube, Katade’den anlattı, dedi ki: Enes b. Malik’in bize Ebû Talha’dan zikrettiğine göre Allah’ın peygamberi (sallallahü aleyhi ve sellem) Bedir günü Kureyş’in ileri gelenlerinden yirmidört kişinin Bedir’deki susuz kuyulardan, pis mi pis bir kuyuya atılmalarını emretti. Bir kavme karşı zafer kazandı mı orada üç gün İkamet ederdi. Bedir’de üçüncü günde yük devesinin getirilmesini emretti ve onun üzerine yükleri bağlandı. Sonra yürüyerek yola koyuldu, ashabı da arkasından gitti. Zannederiz, o bir İhtiyacını görmek üzere gitmektedir, diye düşündüler. Nihayet kuyunun ağzına gelip durdu, onların ve atalarının isimlerini zikrederek: “Ey filan oğlu filan, ey filan oğlu filan Allah’a ve rasûlüne itaat etmiş olmanız sizin için daha iyi olmaz mıydı?” diye sesleniyordu. “Çünkü biz Rabbimizin bize vaadettiğinin hak olduğunu gördük. Sizler de Rabbinizin size vaadettiğini hak olarak gördünüz mü?” Bu sefer Ömer (radıyallahü anh): Ey Allah’ın Rasûlü dedi, sen ancak ruhları bulunmayan cesetlerle konuşuyorsun. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Muhammedin nefsi elinde olana yemin olsun ki, sizler benim bu sözlerimi onlardan daha iyi işitmiyorsunuz.” Katade dedi ki: Yüce Allah onları söylediği sözleri işittirinceye kadar -onlara azar olsun, onları küçültsün, onlara bir musibet, bir hasret ve bir pişmanlık olsun diye- sözünü onlara işittirdi. Buhârî, IV, 1416; Müsned, IV, 29. Bu hadisi Müslim de rivâyet etmiştir. Müslim, IV, 2202, 2203.

Buhârî dedi ki: Bize Osman anlattı, dedi ki: Bize Abde anlattı, o Hişam’dan, o babasından, o İbn Ömer’den dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Bedir kuyusunun başında durup şöyle buyurdu: “Rabbinizin size vaadettiğini hak olarak buldunuz mu?” Daha sonra dedi ki: “Şu anda onlar hiç şüphesiz vaktiyle benim kendilerine söylemiş olduklarımın hakkın kendisi olduğunu bilmektedirler.” Sonra şu:

“Çünkü sen davetini ölülere de İşittiremezsin” âyetini bitirinceye kadar okudu Buhârî, IV, 1462.

Bu âyet-i kerîme Bedir kıssası ile, kabirdekilere selam vermek ile ilgili hadislerle çelişki halindedir. Ayrıca bu hususta ruhların belli bir takım vakitlerde kabirlerin kenarlarında bulunduklarına, ölünün yakınları kendilerini bırakıp gittikten sonra ayak seslerini duyduğunu belirten rivâyetler ve benzeri rivâyetlerle de çelişki halindedir, Çünkü eğer ölü işitmese ona selam ve rilmezdi, bu da açık bir husustur. Biz bunları “et-Tezkire” adlı eserimizde açıklamış bulunuyoruz.

O hâlde Allah’a güven. Şüphesiz sen apaçık hak üzerindesin.

Diyanet Vakfı
O halde sen Allaha güvenip dayan. Çünkü sen apaçık hakikat üzeresin.

Kurtubi Tefsiri
O halde sen Allah’a tevekkül et! Çünkü sen şüphesiz apaçık hak üzeresin.

“O halde sen Allah’a tevekkül et.” Yani sen işini O’na havale et, O’na güven, sana O yardım edecektir.

“Çünkü sen şüphesiz apaçık hak üzeresin.” Düşünen kimselere doğruyu gösterensin diye de açıklanmıştır,

Şüphesiz Rabbin, onların arasında hükmünü verecektir. O, Azîz’dir, Alîm’dir.

Diyanet Vakfı
Rabbin şüphesiz, onlar arasında hükmünü verecektir. O, mutlak galiptir, her şeyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Elbette Rabbin aralarında hükmünü verecektir. Ve O, Aziz’dir, herşeyi bilendir.

“Elbette Rabbin aralarında hükmünü verecektir.” Yani İsrailoğulları arasında, hakkında anlaşmazlığa düştükleri hususlarda âhirette hüküm verecek ve haklı olana da, haksız otup batılın peşinden gidene de hakettiği karşılığı verecektir.

Şöyle de açıklanmıştır Dünyada aralarında hüküm verecek ve böylelikle onların yaptıkları tahrifler ortaya çıkacaktır.

“O, Azizdir” emrine karşı konulamayan, kendisine zarar verilemeyen mutlak galibdir, kendisine hiçbir şey gizli kalmayan

“herseyi bilendir.”

Ve şüphesiz o, iman edenler için bir hidayet ve rahmettir.

Diyanet Vakfı
Ve o, müminler için gerçekten bir hidayet rehberi ve rahmettir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak o, mü’minlere bir hidayet ve bir rahmettir.

“Muhakkak o” yani Kur’ân-ı Kerîm “mü’minlere bir hidayet ve bir rahmettir.” Özellikle mü’minleri söz konusu etmesi yararlananların onlar olmasından dolayıdır.

Şüphesiz bu Kur’an İsrailoğullarına, ihtilafa düştükleri şeylerin çoğunu anlatır.

Diyanet Vakfı
Doğrusu bu Kuran, İsrailoğullarına, hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin pek çoğunu anlatmaktadır.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten bu Kuran, İsrailoğullarına hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatır.

“Gerçekten bu Kuran, İsrailoğullarına hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatır.” Çünkü onlar bir çok hususlarda anlaşmazlığa düşmüşlerdir ve nihayet biri diğerine lanet okuyacak hale gelmiştir. Âyet bunun üzerine nazil olmuştur. Âyetin anlamı şudur: Bu Kur’ân eğer onun gereğini kabul edecek olurlarsa, onlara hakkında ihtilâfa düştükleri bütün hususları açık açık bildirmektedir. Anlaşmazlığa düştükleri hususlar ise Tevrat ve İncil’deki tahrifleri ile kitaplarında (tahrif sonucu) kaldırılmış olan hükümlerdir.

Göklerde ve yerde hiçbir gizli şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.

Diyanet Vakfı
Gökte ve yerde göze görünmeyen hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir kitapta (levh-i mahfuzda) bulunmasın.

Kurtubi Tefsiri
Gökte ve yerde gizil olan herşey mutlaka apaçık bir kitaptadır.

“Gökte ve yerde gizli olan herşey mutlaka apaçık bir kitaptadır” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen şöyle demektedir: Burada

“gizli olan şey” kıyâmet demektir. Bunun, onların göremedikleri, onlar için gizli olan sema ve arz azapları olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı da en-Nekkaş nakletmiştir. İbn Şecere de şöyle demiştir: Burada sözü edilen “gizli şey” yüce Allah’ın mahlukatından gizleyip sakladığı ve onlar İçin gayb haline getirdiği herbir şeydir. Bu da umumi bir ifadedir. “Gizli şey” anlamındaki; in sonuna he (yuvarlak te) gelmesinin sebebi çoğula işaret içindir, Yani insanlardan, yaratıklardan ne kadar gizli bir husus var ise mutlaka yüce Allah onu bilir ve onu nezdindeki Ana Kitap’ta tesbit etmiştir. Buna göre bunların gizleyip açıkladıkları herbir şey, nasıl olur da O’nun için gizli olabilir?

Şöyle de denilmiştir: Herşey Ana Kitap’ta tesbit edilmiştir. Herbir şeyin vakti gelince, onu tayin edilen vaktinde çıkartır. Dolayısıyla bunların acele gelmesini istedikleri azâbın da tayin edilmiş bir vadesi vardır ve ne önce olur, ne de sonraya bırakılır.

Buradaki Kitap’tan kasıt Levh-i Mahfuz’dur. Yüce Allah bu Kitap’ta istediği herbir hususu tesbit etmiştir. Bundan maksat ise, bu yolla meleklerinden dilediklerine bu hususları bildirmektir.

Şüphesiz Rabbin onların sinelerinde gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir.

Diyanet Vakfı
Rabbin elbette onların kalplerinin gizlediklerini de, açığa vurduklarını da bilir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Rabbin göğüslerinin gizlediklerini de, açığa vurduklarını da elbette bilir.

“Şüphesiz Rabbin” onları cezalandırmayı ertelemek ve buna rağmen onlara bol bol rızık vermek suretiyle

“insanlara bir lütuf sahibidir, fakat onların çoğu” O’nun lütuf ve nimetlerine

“şükretmezler. Muhakkak Rabbin göğüslerinin gizlediklerini” kalblerinde neleri sakladıklarını

“da, açığa vurduklarını da” açığa çıkardıkları işlerini de

“elbette bilir.”

İbn Muhaysın ile Humeyd “Gizlediklerini” lâfzını; diye okumuşlardır. Bu da; “O şeyi gizleyip, sakladın” tabirinden alınmıştır. İfadenin burada ve el-Kasas Sûresi’nde (28/69. âyette) ki takdiri:

“Göğüslerinin içinde gizledikleri” şeklindedir. Sanki “göğüsler”deki zamir âdeta hareket eden bir beden gibi değerlendirilmiştir. Buna karşılık; diye okuyanların kıraati ise bilinen kıraat şeklidir. Bu da; “O şeyi içimde gizledim” tabirinden alınmıştır.

Şüphesiz Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir. Fakat onların çoğu şükretmez.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz Rabbin insanlara bir lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.

De ki: “Belki de sizin acele ettiğinizin bir kısmı yakında sizin ardınız sıra gelmiş olabilir.”

Diyanet Vakfı
De ki: Çabucak gelmesini istediğiniz şeyin (azabın) bir kısmı herhalde yakında başınıza gelecektir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “O acele ettiğinizin bir bölümü hemen ardınızda bulunuyordur, belki.”

“De ki: O acele ettiğinizin” İbn Abbâs’ın dediğine göre çabuk gelmesini istediğiniz azâbın

“bir bölümü hemen ardınızda bulunuyordur.” Size çokça yaklaşmıştır

“belki.”

“Hemen ardında bulunmak” tabiri bir şey diğerinin arkasında olup, hemen peşinden gelmeyi ifade eden; ” Hemen onun arkasından geldi” tabirinden alınmıştır; “…nızda” lâfzında da “lâm” harfinin gelişi ise anlamın; “Size yaklaştı, yakınınıza geldi” şeklinde oluşundan dolayıdır. Yahutta bu harf mastara taalluk etmektedir. Anlamının sizinle birliktedir şeklinde olduğu da söylenmiştir. İbn Şecere de: O hemen sizin arkanızdan gelmektedir, diye açıklamıştır. “Kadının arkası” tabiri de buradan gelmektedir, çünkü o ona tabi ve onun arkasında bulunmaktadır. Ebû Züeyb’in şu beyiti de bu kabildendir:

“Saçını ayırdığı yerlerdeki siyah saçlar beyazlaştı,

Hemen (siyahın) arkasından gelen ağarmış beyaz saçlara, merhaba diyemem.”

el-Cevherî de şöyle demektedir: Arkasından bir iş geldi, şekli, ‘in bir başka söyleyişidir. Tıpkı “Arkasından geldi” gibi, Huzeyme b. Malik b. Nehd de şöyle demektedir:

“el-Cevza (ikizler), süreyya (Ülker) yıldızının, hemen arkasından geldi mi.

Ben de Fatıma hanedanı hakkında türlü zanlar beslerim.”

Burada iki Kariz’den (yücelik sahibi) birisi olan Yezkur b. Aneze kızı Fatıma’yı kastetmektedir.

el-Ferrâ” dedi ki: “Hemen ardınızda bulunuyordu!-” âyeti size çok yakındır, anlamındadır, İşte bundan dolayı; denilmiştir, ile “Onun hemen ardından geldi” ifadeleri aynı anlamdadır. Bu durumda “lâm” te’kid için ilave edilir. Bu açıklama da yine el-Ferrâ’dan nakledilmiştir. Nitekim; “Ona nakit ödedim, ona ölçtüm ve tarttım” ve benzeri ifadelerde de böyledir.

“Acele ettiğinizin” acele gelmesini istediğiniz azâbın

“bir bölümü” de Bedir günü gerçekleşmiş idi, Bunun kabir azâbı olduğu da söylenmiştir.

“Eğer doğru iseniz, bu vaat ne zaman?” derler.

Diyanet Vakfı
Onlar: Eğer doğru sözlü iseniz (söyleyin bakalım) bu tehdit ne zaman gerçekleşecek? derler.

Kurtubi Tefsiri
Derler ki: “Eğer doğru söylüyor iseniz, bu tehdidiniz ne zaman (gerçekleşecek)?”

“Derler ki: Eğer doğru söylüyor iseniz, bu tehdidiniz” yani yalanlamamız sebebiyle bize geleceğini söylediğiniz azâbın vakti

“ne zaman” gerçekleşecek?

Onlar için üzülme, kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıya düşme.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Onların yüzünden tasalanma, kurmakta oldukları tuzaklardan ötürü sıkıntı duyma.

Kurtubi Tefsiri
Onlara üzülme, kurdukları düzenlerden dolayı da sıkılma!

“Onlara” îman etmeyecek olurlarsa Mekke kâfirlerine

“üzülme, kurdukları düzenlerden dolayı da sıkılma” kalbin daralmasın!

Bu âyetlerin kendi aralarında Mekke’nin yollarını bölüştürerek (Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile) alay eden kimseler hakkında inmiştir. Daha önce (el-Hicr, 15/89-90. âyetlerin tefsirinde) bunlardan söz edilmişti.

“… da sıkılma” âyetindeki; lâfzı esreli olarak diye de okunmuştur. Buna dair açıklamalar en-Nahl Sûresi’nin sonlarında (16/123. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır,

De ki: “Yeryüzünde gezin, suçluların sonu nasıl olmuş bakın.”

Diyanet Vakfı
De ki: Yeryüzünde gezin de, günahkarların akıbeti nice oldu, görün!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Yeryüzünde gezip günahkârların sonunun nasıl olduğunu bir görün!”

Şu kâfirlere

“de ki: yeryüzünde” Şam, Hicaz ve Yemen topraklarında

“gezip günahkârların” peygamberlerini yalanlayanların

“sonunun nasıl olduğunu” kalplerinizle ve gözlerinizle

“bir görün!”

“Andolsun bu, bize ve atalarımıza önceden vaat edilmiştir. Bu sadece öncekilerin masallarıdır.”

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, bu tehdit bize yapıldığı gibi, daha önce atalarımıza da yapılmıştır. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.

Kurtubi Tefsiri
“Yemin olsun ki bundan önce biz de, atalarımız da bununla tehdit olunmuştuk. Bu eskilerin masallarından başka bir şey değildir.”

“Yemin olsun ki bundan önce biz de, atalarımız da bununla tehdit olunmuştuk. Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir.” Âyetine dair açıklamalar daha önce el-Mu’minun Sûresi’nde (23/82-83- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Peygamberler ileri derecede sakındırmak maksİsmi ile öldükten sonra dirilisin yakın olduğunu özellikle hatırlatıyorlardı. Zaten gelecek olan herbir şey pek yakın demektir.

İnkâr edenler dediler ki: “Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra mı gerçekten çıkarılacağız?”

Diyanet Vakfı
İnkarcılar dediler ki: Sahi, biz ve atalarımız, toprak olduktan sonra, gerçekten (diriltilip) çıkarılacak mıyız?

Kurtubi Tefsiri
Kâfirler dediler ki: “Biz ve babalarımız toprak olduktan sonra mı, gerçekten tekrar çıkartılır mıyız?”

“Kâfirler” Mekke müşrikleri

“dediler ki: Biz ve babalarımız… gerçekten tekrar çıkartılır mıyız?” anlamındaki âyetini Nafî’ burada ve el-Ankebût Sûresi’nde (29/29. âyette) böyle Tek soru ile. Buna göre meal: “Hiz ve bahalarımız toprak olduktan sonra gerçekten tekrar çıkartılır mıyız?” şeklinde olur. okumaktadır. Ebû Amr (mealdeki gibi) iki istifham (soru) ile okumuştur. Ancak o hemzeyi hafif okumuştur. Âsım ve Hamza da istifham ile ve iki hemzeyi de tahkik ile okumuşlardır. Sözünü ettiğimiz bütün bu hususlar her iki sûrede de aynı şekildedir. el-Kisaî, İbn Âmir, Ruveys ve Ya’kub şeklinde iki hemze ile; “Gerçekten biz” lâfzını da bu sûrede haber olmak üzere iki “nun” ile okumuşlardır. Buna göre de meal: 1L… toprak olduktan sonra mı, gerçekten çıkartılacağız?” şeklinde olur. el-Ankebut Sûresi’nde ise iki istifham ile okumuşlardır.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Biz ve babalarımız toprak olduktan sonra gerçekten çıkartılır mıyız?” şeklindeki kıraat hatta uygundur ve güzel bir kıraattir. Ancak bu hususta Ebû Hatim ona itiraz eder ve şu anlamdaki sözleriyle bu itirazını dile getirir: istifham değildir. ise bir istifhamdır. Ayrıca bunda bir de “Gerçekten” edatı da vardır. Peki istifhamdan sonra gelen bu edat kendisinden önceki ifadelerde nasıl amel edebilir? Aynı şekilde bu edattan sonraki ifadeler de ondan öncekilerde nasıl amel edebilir? ve -muhakkak Zeyd yarın gidecek anlamında: nasıl denilebilir? Eğer bunda istifham da varsa, böyle bir kullanımın doğru olma ihtimali daha da uzak olur. Evet, bu hususa dair soru sorulacak olursa belirttiği hususlar dolayısıyla cevaplandırılması zordur.

Ebû Cafer (en-Nehhâs) dedi ki: Ben Muhammed b. el-Velid’i şöyle derken dinledim: Biz Ebû’l-Abbas’a Kur’ân-ı Kerîm’den zor ve içinden kolay kolay çıkılamayan bir ayete dair soru sorduk. O da yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Kâfirler dediler ki: ‘Siz çürüyüp, paramparça olduktan sonra muhakkak yeniden yaratılırsınız diye size haber veren bir adamı gösterelim mi size?” (Sebe’, 34/7) Dedi ki: “Şayet: (mealde:) sonra edatında:

“Size haber veren” âyetinin amel ettiği kabul edilirse bu imkansızdır. Çünkü o, o vakit onlara bu haberi vermeyecektir. Eğer bunda: “Muhakkak”dan sonrasının amel ettiği kabul edilirse, o zaman anlam doğru olur, ancak Arapça kaideleri açısından bu edatın öncesinde gelen İfadelerin, sonrasında gelenlerde amel etmesi bir hatadır. Bu (cevabı) açık bir sorudur ve ben bu cevabın âyetin bulunduğu sûrede zikredilmesini uygun gördüm.

Ebû Ubeyd İse Nâfî’in kıraatine meylederek iki istifhamın bir arada bulunmasını reddederek yüce Allah’ın:

“Eğer o ölür veya öldürülürse, ökçelerinizin üstünde geriye mi döneceksiniz?” (Al-i İmrân, 3/144) âyeti ile;

“Sen ölürsen eğer, onlar ebedi mi kalacaklar?” (el-Enbiya, 21/34) âyetlerini delil göstermiştir. Ebû Amr, Âsım, Hamza, Talha ve el-A’rec’e verilen bu cevap hiçbir şeyi gerektirmemektedir (itiraz olarak bir değeri yoktur.) Onun getirdiği örneklerin de bu âyete benzer bir tarafı yoktur. Aralarındaki fark da şudur: Şart ve cevabı tek şey gibidir, yüce Allah’ın:

“Sen ölürsen eğer onlar ebedi mi kalacakla?” (el-Enbiya, 21/34) âyeti yani sen ölürsen onlar ebedi bırakılacaklar mı? demektir. Bunun bir benzeri de “Gitmekte olan Zeyd midir?” ifadesidir. Halbuki; şeklinde (iki istifham edatı kullanılmak suretiyle) denilmez. Çünkü bu aynı şey gibidir, âyet-i kerimede ise durum böyle değildir. Zira ikincisi başlı başına bir cümledir. O bakımdan onda istifham uygun düşmektedir. Birincisi de istifhamın uygun düştüğü bir ifadedir. İkincisinden istifhamı kaldırıp birincisinde kabul ederek “Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra şüphesiz biz…” diye okuyup, ikincisinden istifhamı hazfedenlerin bu okuması da ifadede -inkâr anlamında- bu istifhama delil bulunmasından dolayıdır.

Hayır, onların bilgisi ahiretten yana karışıp gitmiştir. Hayır, onlar ondan kuşku içindedirler. Hayır, onlar ondan kördürler.

Diyanet Vakfı
Hayır; onların ahiret hakkındaki bilgileri yetersiz kalmıştır. Dahası, bu hususta şüphe içindedirler. Bunun da ötesinde, onlar ahiretten yana kördürler.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki âhirete dair bilgileri ardarda (kendilerine) ulaştırılmıştır. Onlar ise bundan yana şüphe içindedirler. Bilakis onlar, ona karşı kördürler.

“Halbuki âhirete dair bilgileri ardarda (kendilerine) ulaştırılmıştır.” Aralarında Âsım, Şeybe, Nâfi, Yahya b. Vessâb, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaînin de bulunduğu çoğu kimse “Ardarda ulaştırılmıştır” anlamı verilen lâfzı; diye okumuşlardır. Bu farklı kıraatlerin ne anlama geldiği, biraz sonra merhum müfessir tarafından açıklanacaktır. Buna karşılık Ebû Ca’fer, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Humeyd ise “idrâk: yetişmek, ulaşmak”dan gelen bir fiil olarak; “Ulaştı, geldi” diye okumuşlardır. Atâ b. Yesar ile kardeşi Süleyman b. Yesar ve el-A’meş ise hemzesiz ve şeddeli olarak; diye okumuşlardır. İbn Muhaysın ise istifham olmak üzere; diye okumuştur. İbn Abbâs “ya” ile birlikte; “Evet” diye ve; şeklinde kat’ hemzesi ile “dal” harfi şeddeli ve ondan sonra da bir “elif” ile okumuştur.

en-Nehhâs dedi ki: Bunun isnadı sahih bir isnaddır. Rivâyet Şu’be yoluyla gelmekte olup, onu İbn Abbâs’a merfu olarak rivâyet etmektedir. Harun el-Karf de Ubeyy’in kıraatinin; şeklinde olduğunu iddia etmiştir, es-Sa’lebî’nin naklettiğine göre ise Ubeyy’in kıraatinde; şeklindedir. Araplar eğer sözün başında istifham var ise; ile ‘i birbirlerinin yerine kullanmaktadır. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Allah’a yemin ederim ki bilemiyorum,

Selma mı (renk renk boyanmakla) gulyabani’ye benzedi,

Yoksa hepsi mi benim sevgilimdir. ”

Burada Kurtubrde birinci mısraın sonundaki “tekavvelet” kelimesi “teğavvelet: Gulyabani’ye benzedi”, ikinci mısranın başındaki “el-kavl kelimesi” en-nevm: uyku” kelimesi kabul edilerek tercüme edilmiştir. Bu şekildeki düzeltme ise el-Ferrâ”, Meani’l-Kur’ân, II, 299’e göre yapılmıştır.

Burada görüldüğü gibi edatı anlamında kullanılmıştır. en-Nehhâs dedi ki: Birinci ve sonuncu kıraatlerin anlamı birdir. Çünkü ın aslı şeklindedir. Burada “dal” harfi “te”ye idgam edilmiş ve vasl elifi getirilmiştir. Bunun ne anlama geldiği hususunda da iki görüş vardır. Birincisine göre anlam şöyledir Onların âhirete dair bilgileri mükemmellik derecesine ulaşmıştır. Çünkü onlara vaadolunan herbir şeyi gözleriyle görmüş bulunuyorlar, böylelikle onların ilmi mükemmellik derecesindedir.

Diğer görüşe göre anlam şöyledir: Onların âhirete dair bilgileri arka arkaya gelmiştir. Onlar olacak da dediler, olmayacak da dediler.

İkinci kıraatin anlamı hususunda da yine iki görüş vardır. Birincisine göre anlam, onların âhiret hakkındaki bilgileri kemale ermiştir, bu da birincisi gibidir. Mücahid dedi ki: Yani onların âhiret hakkındaki İlimleri idrâk edilecektir. Onlar âhireti bilmenin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda, âhireti gözleriyle görecekleri vakit o bilgiyi de bilmiş olacaklardır. Bunun onlara fayda vermeyiş sebebi İse, dünyada iken yalanlayıcılardan olmalarıdır. İkinci görüşe göre de anlam inkar manasınadır. Bu da Ebû İshak’ın görüşüdür. O bu görüşün doğruluğuna bundan sonra: “Bilakis onlar ona karşı kördürler” âyetini delil göstermektedir. Yani onların bilgileri âhireti bilecek noktaya erişmemiştir.

Şöyle de açıklanmıştır: Onların âhiret hakkındaki bilgileri sapmıştır ve şaşmıştır. Onların bu hususta herhangi bir bilgileri yoktur.

Üçüncü kıraat ise; şeklindedir ki bu da; ‘in yani birinci kıraatini anlamı ile aynıdır. Çünkü kipi ile kipi aynı anlamda gelebilir. Bundan dolayı, ifadesi, anlamında kullanıldığı takdirde, sahih bir kullanış olarak kabul edilmiştir.

Dördüncü kıraate gelince, bunun anlamı ile ilgili olarak sadece bir görüş vardır. Bunda da inkâr anlamı söz konusudur. Bir kimsenin: Seninle ben mi çarpıştım (çarpışmadım anlamında) demesine benzer. Bu durumda anlam: Onlar bu bilgiyi elde edememişlerdir, olur. İbn Abbâs’ın kıraatinin anlamı da buna racidir. İbn Abbâs dedi ki: “Hayır, onların âhiret hakkındaki bilgileri erişmemiştir” yani onların bilgileri bu noktaya ulaşmamıştır.

el-Ferrâ’ dedi ki: Bu güzel bir açıklamadır. Sanki o bu açıklamasını öldükten sonra dirilişi yalanlayanlar ile bir çeşit alay diye yorumlamış gibidir. Mesela senin yalanladığın bir kimseye: Hayır, yemin olsun ki sen selefe ulaşmış bulunuyorsun ve sen benim rivâyet etmediğim şeyleri rivâyet ediyorsun. Bu sözlerden maksat ise muhatabı yalanlamaktır.

Yedinci bir kıraat; “lâm” harfi üstün olarak; şeklindeki kıraattir. Burada “lâm” harfinin üstün okunması, üstünün hafifliğinden ötürüdür. Buna benzer bir kıraat şekli Kutrub’dan

“Geceleyin kalk” (el-Müzzemmil, 73/2) âyetinde nakledilmiştir. Burada (esre yerine) üstün okumuştur. Aynı şekilde; “Elbiseyi sat” ve benzeri kullanımlarda böyledir.

ez-Zemahşerî (el-Keşşaf)’da. şunu nakletmektedir: Bu âyet ikHıemze ile; diye de okunmuştur. İki hemze arasında bir elif ile; diye okunmuştur, şeklinde, şeklinde ve; şeklinde de okumuştur. Böylelikle oniki kıraat şekli ortaya çıkmaktadır. Zemahşerî daha sonra bu kıraat şekillerini izah etmeye koyulur ve şöyle der: Eğer kıraatinin istifham anlamı ile okunması nasıl açıklanır diye soracak olursan derim ki: Bu, onların bilgilerinin bu noktaya ulaştığını inkâr etmek anlamında bir istifhamdır. Aynı şekilde; ile diye okuyanların kıraati de böyledir. Çünkü burada; ile soru hemzesi anlamındadır. şeklinde istifham ile okuyanların kıraatine gelince, bunun da anlamı şudur: Evet, onlar ne zaman diriltileceklerinin farkındadırlar. Daha sonra onların kıyâmetin ne zaman kopacağına dair bilgi sahibi olmadıklarını belirtmektedir. Onların kopacağına dair bilgilerinin olmadığını belirttiğine göre; ne zaman gerçekleşeceğine dair herhangi bir bilgileri veya şuurları (farkına varmaları) da gerçekleşmez. Çünkü olacak bir şeyin vaktine dair bilgi, olacak şeyin oluşu ile ilgili bilgiye tabidir.

“Âhirete dair” âhiret ile İlgili ve âhiretin anlamı ile İlgili demektir.

“Bilakis onlar” dünya hayatında

“ona karşı” kalpleriyle

“kördürler.”

“Kördürler”in tekili dır. Tekilinin olduğu da söylenmiştir. Aslı ise; olup, iki sakinin arka arkaya gelmesi dolayısıyla “ya” hazfedilmiştir. Harekenin ağırlığı dolayısıyla da harekelenmesi câiz değildir.

De ki: “Göklerde ve yerde olanlardan gaybı Allah’tan başkası bilmez. Ne zaman diriltileceklerini de bilmezler.”

Diyanet Vakfı
De ki: Göklerde ve yerde, Allahtan başka kimse gaybı bilmez. Ve onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Göklerde ve yerde gaybı Allah’tan başka kimse bilmez. Onlar ne vakit diriltileceklerini de bilmezler.”

“De ki: Göklerde ve yerde gaybı Allah’tan başka kimse bilmez” âyeti ile ilgili olarak kimi ilim adamı şöyle demiştir: O gaybını yaratıklarından gizlemiştir. Kullarından herhangi bir kimse yüce Allah’ın imtihanından yana emin olmaması için, hiç kimse O’nun gaybına muttali olamaz.

Denildiğine göre âyet-i kerîme, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a müşriklerin kıyâmetin kopmasına dair soru sormaları üzerine nazil olmuştur.

Buradaki

“Kimse” lâfzı ref mahallindedir. Yani: De ki: Allah’tan başka hiçbir kimse gaybı bilemez. Burada; “Kimse” lâfzı ‘den bedeldir. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

el-Ferrâ” da şöyle demiştir: “Başka” anlamındaki istisna edatından sonra (müstesnanın) merfu gelmesi, bu edattan önceki ifalerin cahd (inkâr, red) olmasından dolayıdır. Bu da bir kimsenin: “Babandan başka kimse gitmedi” demesine benzer, mana birdir. ez-Zeccâc dedi ki:

Bunu nasb ile okuyanlar da istisna olmak üzere nasbetmişlerdir. Yani ifadede bir istisna vardır. en-Nehhâs dedi ki: ben onun bu âyet-i kerimeyi bir müneccimin (yıldız falcısının) söylediklerini doğru kabul eden kimseye karşı delil gösterirken dinledim ve bu arada: Böyle bir kimsenin bu âyet-i kerimeyi İnkar etmiş olacağından korkarım, demişti.

Derim ki; Bu husus, yeterli açıklamalarla beraber daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/59- âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Âişe (radıyallahü anha) dedi ki: Kim Muhammed’in yarın ne olacağını bildiğini iddia ediyor ise hiç şüphesiz yüce Allah’a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur. Çünkü yüce Allah:

“De ki; Göklerde ve yerde gaybı Allah’tan başka kimse bilmez.” diye buyurmaktadır. Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir Müslim, I, 159; Tirmizî, V, 262; Müsned, VI, 49.

Rivâyete göre Haccac’ın huzuruna müneccim bir şahıs girmiş, Haccac onu tutuklamış. Sonra eline saydığı bir kaç çakıl taşı almış, sonra da: Elimde kaç tane çakıl taşı var diye sormuş. Müneccim hesap yaptıktan sonra şu kadar deyip, isabet ettirmiş. Bir daha onu bir yerde tuttuktan sonra bu sefer saymaksızın bir kaç çakıl taşı almış ve elimde kaç tane çakıl taşı var demiş. Müneccim yine hesap etmiş fakat bu sefer yanılmış. Tekrar hesab etmiş, tekrar yanılmış, sonra şöyle demiş: Ey emir, zannederim sen de bunların kaç tane olduklarını bilmiyorsun. Haccac, hayır bilmiyorum deyince, müneccim: O zaman ben isabet ettiremem demiş. Peki aradaki fark nedir? diye sorunca şu cevabı vermiş: Birincisinin kaç tane olduklarını sen saydın. Dolayısıyla bunlar gaybın sınırları dışına çıkmış oldu. Şimdikileri ise saymadın, o bakımdan bunlar bir gaybdır ve:

“Göklerde ve yerde gaybı Allah’tan başka kimse bilmez.” Bu husus daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nde (3/7. âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrar eden, sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? De ki: “Eğer doğru iseniz delilinizi getirin.”

Diyanet Vakfı
(Onlar mı hayırlı) yoksa ilk baştan yaratan, sonra yaratmayı tekrar eden ve sizi hem gökten hem yerden rızıklandıran mı? Allahtan başka bir tanrı mı var! De ki: Eğer doğru söylüyorsanız siz kesin delilinizi getirin!

Kurtubi Tefsiri
Yoksa ilkin yaratan, sonra da onu tekrar var edecek olan, gökten ve yerden size rızık veren mi? Allah ile birlikte başka bir İlâh mı varmış? De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi delilinizi getirin.

“Yoksa ilkin yaratan, sonra onu tekrar var edecek olan…” Onlar yüce Allah’ın yaratıcı ve rızık verici olduğunu kabul ediyorlardı. Böylelikle onları öldükten sonra dirilişi kabul etmek zorunda bırakmaktadır. Yani O, ilkin yaratmaya kadir olduğuna göre -zorunlu- olarak tekrar yaratmaya da kadirdir ve bu O’nun için daha bir kolaydır.

“Allah ile birlikte” yaratan, rızık veren, ilkin var eden ve tekrar yaratacak olan

“başka bir ilâh mı varmış? De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz haydi delilinizi” yüce Allah’ın ortağı olduğuna dair delilinizi yahutta Allah’tan başka bu görülen varlıklardan herhangi birisini yaratmış bir kimsenin bulunduğuna dair delilinizi

“getirin.”

Karada ve denizde karanlıklarda size yol gösteren, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen kim? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Allah onların ortak koştuklarından yücedir.

Diyanet Vakfı
(Onlar mı hayırlı) yoksa karanın ve denizin karanlıkları içinde size yolu bulduran, rahmetinin (yağmurun) önünde rüzgarları müjdeci olarak gönderen mi? Allahtan başka bir tanrı mı var! Allah, onların koştukları ortaklardan çok yücedir, münezzehtir.

Kurtubi Tefsiri
Yoksa kara ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rahmetinin önünde müjde olarak rüzgârları gönderen mi? Allah ile birlikte bir ilâh mı var? Allah, koştukları ortaklardan çok yücedir.

“Yoksa” gece ve gündüz kendilerine doğru yol aldığınız ülkelere yolculuk yaptığınız sırada

“kara ve denizin karanlıklarında size” gideceğiniz yolu

“gösteren…” Şöyle de denilmiştir: O herhangi bir alâmeti bulunmayan kara geçitlerini yaratmıştır. Deniz dalgaları ise tıpkı karanlıkları andırmaktadır. Çünkü oralarda kendileri vasıtası ile yolun bulunabileceği herhangi bir alâmet yoktur.

“Ve rahmetinin önünde müjde olarak rüzgarları gönderen mi?” Burada te’vil bilginlerinin ittifakı ile yağmurdan önce demektir.

“Allah ile birlikte” bunları yapan ve bu hususta ona yardımcı olan.

“bir İlâh mı var?”

“Allah” kendisine

“koştukları ortaklardan çok yücedir.”

Zorda kalan dua ettiğinde ona karşılık veren, sıkıntıyı gideren, sizi yeryüzünün halifeleri yapan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Ne az öğüt alıyorsunuz!

Diyanet Vakfı
(Onlar mı hayırlı) yoksa darda kalana kendine yalvardığı zaman karşılık veren ve (başındaki) sıkıntıyı gideren, sizi yeryüzünün hakimleri kılan mı? Allahtan başka bir tanrı mı var! Ne kadar da kıt düşünüyorsunuz!

Kurtubi Tefsiri
Yoksa bunalmış olana kendisine dua ettiğinde duasını kabul edip, o kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri yapan mı? Allah ile birlikte İlâh mı vardır? Ne kadar az düşünüyorsunuz?

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Bunalmış Olanın Duasını Kabul Eden:

Yüce Allah’ın:

“Yoksa bunalmış olana kendisine dua ettiğinde, duasını kabul edip…” âyetinde geçen “el-muztarr; bunalmış olan” kimse İbn Abbâs’ın dediğine göre zaruret sahibi, çaresizlik içerisinde kalmış ve bunalmış kimse demektir. es-Süddî de: Hiçbir güç ve takati olmayan kimse demektir. Zünnun da: Allah’ın dışındaki herkesden bütün ilişkileri koparmış olan kimsedir, diye açıklamıştır.

Ebû Ca’fef ile Ebû Osman en-Nisaburî: Bu müflis (iflas etmiş) kimsedir. Sehl b. Abdullah da: Yüce Allah’a dua etmek üzere ellerini kaldırıp da daha önceden yapmış olduğu itaat türünden herhangi bir ameli bulunmayan kimse demektir. Bir adam Malik b. Dinar’a gelip şöyle dedi: Allah adına ben senden bana dua etmeni istiyorum. Çünkü ben bunalmış (muztar) bir kimseyim. O da şöyle dedi: O halde sen O’na dua et. Çünkü O, kendisine dua ettiği vakit muztar (bunalmış) olanın duasını kabul eder. Şair şöyle demektedir;

“İş benim için çokça daralmışken Allah’a dua ederim,

Fazla vakit geçmeden bu bunalmışlığım açılır,

Nice kardeş vardır ki, karşısında çıkış yolları tıkanmıştır,

Fakat Allah’a dua edince, o yollar için çıkış bulmuştur.”

2- Bunalmış Olanın Yapacağı Dua:

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî’nin, Müsned’inde Ebû Bekre’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bunalmış (muztar) kimsenin duası hakkında şöyle buyurmuştur:

“Allah’ım ben Senin rahmetini ümit ederim. Bunun için bir göz açıp kırpacak kadar bir süre dahi beni bana bırakma! Benim için bütün işlerimi Sen düzelt. Senden başka hiçbir ilâh yoktur.” Ebû Davûd et-Tayalisî, Müsned, 1, 117; Müsned, V, 42.

3- Bunalmış Olanın Duasının Kabulü:

Yüce Allah kendisine dua etmesi halinde bunalmış olanın duasını kabul edeceğini taahhüt etmekte ve bu hususta kendi zatı hakkında böylece haber vermektedir. Çünkü zorunlu olarak O’na sığınmak, İhlasın bir neticesidir. Kalbin O’ndan başka herkesten ilişkiyi koparmasının bir belirtisidir. Yüce Allah’ın nezdinde ise İhlasın önemli bir yeri ve bir mükâfatı vardır. Bu ister mü’minin ortaya koyduğu bir tavır olsun, ister kâfirin, ister itaatkar bunu yapsın, ister günahkar. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“… Nihayet siz gemilerde bulunduğunuz zaman, onlar da içindekileri güzel bir rüzgar ile götürüp kendileri de bununla sevindikleri sırada o gemilere şiddetli bir fırtına gelip çatar. Her taraftan da şiddetli dalgalar onlara hücum etmeye başlayıp kendilerinin çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları bir sırada dinlerini yalnızca Allah’a hâlis kılanlar olarak O’na şöyle dua ederler: Yemin olsun ki, eğer bizi kurtarırsan, muhakkak şükredenlerden oluruz.” (Yûnus, 10/22);

“Onları karaya kurtarınca da bakarsın ki onlar ortak koşarlar.” (el-Ankebut, 29/35) Yüce Allah onların çaresizlikten bunaldıkları bir sırada ihlâs ile dua ettikleri vakit dualarını kabul etti. Bununla beraber onların tekrar şirk ve küfürlerine geri döneceklerini de biliyordu. Yüce Allah:

“Gemiye bindiklerinde dini yalnız Allah’a hâlis kılanlar olarak O’na yalvarırlar” (el-Ankebut, 29/65) diye buyurmaktadır. Buna göre o çaresiz kalıp, bunalmış olanın duasını çaresizliği ve ihlası dolayısı ile kabul eder.

Hadiste de şöyle buyurulmaktadır: “Üç dua vardır ki, kabul olunur; bunda hiçbir şüphe yoktur: Mazlumun duası, yolcunun duası ve babanın evladına duası.” Ebû Dâvûd, II, 89; Tirmizî, IV, 314, V, 502; Müsned, II, 25«, 348; Muhammed b. Selâme el-Kudaî, es-Şihâb, I, 208. Bunu eş-Şihab sahibi zikretmiş olup, sahih bir hadistir. Müslim’in, Sahih’inde de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan nakledildiğine göre o Muaz (b. Cebel)’e kendisini Yemen’e gönderdiğinde şöyle demiştir: “Bir de mazlumun bedduasından sakın. Çünkü onun duası ile Allah arasında hiçbir perde yok tur.” Müslim, I, 50; Buhârî, II, 364; Tirmizî, III, 21, IV, 368; Ebû Dâvûd, II, 104; İbn Mâce, 1, 56H.

Yine eş-Şihab adlı eserde şöyle denmektedir: “Mazlumun duasından çekinin. Çünkü o bulutlar üzerinde taşınır da şanı yüce ve mübarek olan Allah şöyle buyurur: İzzetim ve celalim hakkı için bir süre sonra dahi olsa mutlaka sana yardım edeceğim. ” el-Kudaî, a.g.e., I, 427; el- Heysemî, Mecmau’z-Zevaîd, X, 152. Bu da sahih bir hadistir,

el-Âcurrî de Ebû Zerr yoluyla gelen hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu kaydetmektedir: “Şüphesiz ben o duayı geri çevirmem, isterse bir kâfirin ağzından çıkmış olsun. ” Ebû Hüreyre’den rivâyete göre Peygamber Efendimiz: “Mazulumun duası kabul edilir. İslerse günahkâr olsun”, Mecmau’z-Zevaid, X, 151.

O çaresizliği dolayısıyla, ihlâsının öneminden ötürü ve kereminin bir gereği olarak mazlumun duasını kabul eder, Böylelikle onun ihlâsına karşılık verir, isterse kâfir olsun. Aynı şekilde din bakımından günahkâr bir kimse’ dahî olsa böyledir. Demek ki, günahkârın günahı, kâfirin küfrü, O’nun mutlak egemenliğinin hükümdarlığını herhangi bir şekilde eksiltmez ve gevşetmez. Dolayısı ile bunalmış olan kimse hakkında vermiş olduğu hüküm, onun duasını kabul etmesine de engel değildir. Mazlumun duasının kabul edilmesini de şanı yüce Allah’ın ona zulmedeni kahretmek yahut ona kısas uygulamak ya da onu kahredecek bir başka zalimi musallat etmek suretiyle, yüce Allah’ın dilediği herhangi bir şekilde ona zulmedene karşı yardımcı olması ile açıklanmıştır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte Biz zâlimlerin kimini kimine böylece musallat ederiz.” (el-En’am, 6/129) Hazret-i Peygamber’in hadisinde mazlumun duasının çabucak kabul edileceğini, “bulutlar üzerinde taşınır” ifadesi ile pekiştirmektedir. Bunun da anlamı -Allahualem- şöyledir: Yüce Allah mazlumun duasını karşılamak ve bunu bulutların üzerinde taşımak üzere melekleri görevlendirmiştir. Onlar da bu duayı alıp semaya yükseltirler. Sema ise duanın kıblesidir. Buna sebeb ise meleklerin tümünün görmesidir. İşte böylece mazluma yardımı da tahakkuk eder, melekler de mazlumun duasının kabul edilmesi için -ona merhametleri dolayısıyla- şefaat ederler.

Bu ifadeler genel olarak zulümden sakındırmaktadır. Çünkü zulüm Allah’ın gazabını gerektirdiği gibi, Allah’a bir İsyan, O’nun emrine muhalefettir. Yüce Allah peygamberinin ifadeleriyle Müslim’in Sahih’inde ve diğerlerinde şöyle buyurmaktadır: “Ey kullarım, şüphesiz ki Ben zulmü kendime haram kıldım. Ben onu kendi aranızda da haram kıldım. O halde birbirinize zulmetmeyiniz… ” Müslim, IV, 1994.

O halde mazlum kimse “bunalmış (çaresiz kalmış)” bir kimsedir. Yolcunun hali de buna yakındır, çünkü yolculukta bulunan bir kimse ailesinden, vatanından uzaktadır. Yanında dost ve samimi arkadaş yoktur, kalbi mutluluk verecek hiçbir şey dolayısıyla huzur bulmaz, garibliği dolayısıyla da yardımcısı olmaz. Dolayısıyla onun da yüce Mevlaya kesin muhtaç oluşu ortadadır. Bundan dolayı yüce Allah’a sığınmasında ihlâs bulunur. Kendisine dua ettiği vakit bunalmışın duasını kabul eden de yüce Allah’tır. Aynı şekilde babanın evladına duası (bedduası) da böyledir. Babanın evladına olan düşkünlük ve şefkati bilinen bir husustur. Evladına beddua etmesi ancak ona karşı hiçbir şey yapamayacağı, gerçekten bunaldığı, evladının kendisine iyi davranmaktan ümidini kestiği, bununla beraber evladının kendisine eziyet ettiği bir zamanda mümkün olur. İşte o vakit de Cenab-ı Hak onun yaptığı bedduayı çabucak kabul eder.

“O kötülüğü” yani zarureti çaresizlik ve bunalmışlığı el-Kelbî’nin ifadesine göre zulmü

“gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri” yani sakinleri

“yapan mı?” Çünkü bir kavmi helâk ederken, başka kavimleri vareder. “Kitabu’n-Nekkaş”da da şöyle denilmektedir: Yani sizin evlatlarınızı, sizin halefiniz kılar. el-Kelbî dedi ki: Kâfirlere halef kılar ve sizi onların topraklarına yerleştirir. Onların küfürlerinden sonra da mü’minler Allah’a itaat etmeye başlar.

“Allah ile birlikte ilâh mı vardır?” Bu da azarlamak üslubu ile söylenmiştir. Sanki, yazıklar olsun size, Allah’la beraber bir ilâh mı olur? demiş gibidir. Buna göre “ilâh” lâfzı: “İle birlikte “ile merfudur. Bununla birlikte; “Allah ile birlikte bunları yapan bir başka ilâh mı var ki ona ibadet edesiniz?” takdiri ile merfu olması da mümkündür. Burada vakıf “Allah ile birlikte” âyeti üzerinde yapılırsa, güzel bir vakıf olur.

“Ne kadar az düşünüyorsunuz?” Ebû Amr, Hişam ve Ya’kub haber olmak üzere “ya” ile; “Düşünüyorlar?” şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah’ın:

“Hayır, onların çoğu bilmezler” âyeti ile

“Allah koştukları ortaklardan çok yücedir” âyetinde olduğu gibi. Hem bu âyetten önce, hem de bu âyetten sonra haber olarak (fiilleri “ya” ile) zikretmiştir. Ebû Hatim de bunu tercih etmiştir, diğerleri ise yüce Allah’ın:

“Ve sizi yeryüzünün halifeleri yapan mı?” âyeti dolayısıyla hitab olmak üzere “te” ile (ne kadar az düşünüyorsunuz! anlamında) okumuşlardır.

Yeri bir karar yeri yapan, onun arasından nehirler akıtan, ona sabit dağlar koyan ve iki deniz arasına engel koyan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmez.

Diyanet Vakfı
(Onlar mı hayırlı) yoksa yeryüzünü oturmaya elverişli kılan, aralarından (yer altından ve üstünden) nehirler akıtan, arz için sabit dağlar yaratan, iki deniz arasına engel koyan mı? Allahtan başka bir tanrı mı var! Doğrusu onların çoğu (hakikatleri) bilmiyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Yoksa yeri barınılabilir halde yaratan, aralarında akar sular var eden, orada sabit dağlar yaratan ve iki deniz arasında engel kılan mı? Allah ile birlikte bir ilâh mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler.

“Yoksa yeri barınılabilir” karar kılınan

“halde yaratan, aralarında” ya ni yerin ortasında

“akar sular var eden” bu da yüce Allah’ın:

“Bunların arasında da bir ırmak akıtmıştık” (el-Kehf, 18/33) âyetini andırmaktadır.

“Orada sabit dağlar yaratan” yani orayı tutan ve (gereksiz) hareketlenmeden engelleyen dağlar var eden

“ve İki deniz arasında engel kılan mı?”

Acı su, tatlı suya karışmasın diye kudretinin bir tecellisi olarak bir engel var eden mi? İbn Abbâs dedi ki: Kendi kudretinden bir sultan var eden mi? demektir. Ne bu öbürünü değiştirir, ne öbürü berikini değiştirir.

“Haciz: Engel”in masdarı olan “hacz” alıkoymak, engellemek demektir. “Allah ile birlikte bir ilâh mı var?” Yani bütün bunları O’ndan başkasının yapmaya muktedir olmadığı sabit olduğuna göre niçin fayda da veremeyen, zarar da veremeyen varlıklara ibadet ediyorlar?

“Hayır, onların çoğu bilmezler.” Yani sanki onlar Allah’ı bilmiyor gibidirler. Onlar yüce Allah’ın hakkında inanılması gereken vahdaniyetini bilmemektedirler.

Ya gökleri ve yeri yaratan, size gökten su indiren, onunla gönül açıcı bahçeler bitiren – siz onların ağaçlarını bitiremezdiniz – Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onlar eş tutan bir topluluktur.

Diyanet Vakfı
(Onlar mı hayırlı) yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indiren mi? O suyla, bir ağacını bile bitirmeye gücünüzün yetmediği güzel güzel bahçeler bitirdik. Allahtan başka bir tanrı mı var! Doğrusu onlar sapıklıkta devam eden bir güruhtur.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yeri yaratan ve sizin için gökten bir su indiren mi? Onunla göz alıcı bahçeler bitirdik. Onların ağaçlarını bitirmek sizin için mümkün olmaz. Allah ile birlikte bir ilâh mı var? Hayır, onlar sapan bir topluluktur.

“Göklerle yeri yaratan… mı?” Ebû Hatim dedi ki: İfadenin takdiri şöyledir: Sizin ilahlarınız mı hayırlıdır? Yoksa göklerle yeri yaracan mı? Bu da az önce geçmiş bulunmaktadır. Bu da; onları yaratmaya kadir olan anlamındadır. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Tapındığınız putlara ibadet mi hayırlıdır? Yoksa gökleri ve yeri yaratana ibadet mi? Bu da mana itibariyle az öncekinin kapsamı İçerisindedir. Böyle bir soruda onları azarlama manası ile yüce Allah’ın kudretine, ilâhlarının da acizliklerine dikkat çekme anlamı vardır.

“Onunla göz alıcı bahçeler bitirdik.” Burada “bahçe; el-hadika” etrafı duvar ile çevrilmiş olana denilir, “Göz alıcı” görünüşü güzel anlamındadır.

el-Ferrâ’ dedi ki: Hadika, duvar ile etrafı çevrilmiş ve başkalarına karşı korunmuş bahçe demektir. Eğer etrafında duvar yoksa ona bustan denilir, buna hadika ismi verilmez. Katade ve İkrime dedi ki; “Bahçeler” göz alıcı hur ma ağaçlarıdır. Göz alıcı ise süs ve güzel demektir. Onu görenin gözlerini kamaştırır.

“Onların ağaçlarını bitirmek sizin için mümkün olmaz.” Bu âyetteki: nefy içindir. Bu, siz böyle bir işi yapamazsınız, buna imkanınız yoktur, demektir. Yani insanların bunun ağaçlarını bitirebilme imkanları, güç ve kudretleri yoktur. Zira insanlar da tıpkı o ağaçlar gibi acizdirler. Zira ağaçların bitirilmesi bir şeyin yokluktan varlığa çıkartılması demektir.

Suret Yapmanın Hükmü:

Derim ki: Bu âyetten İster canlı olsun, ister olmasın herhangi bir şeyin suretini yapmanın yasaklığına delil gösterilebilir. Bu da Mücahid’in görüşüdür. Bunu da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyeti desteklemektedir: “Aziz ve celil olan Allah buyurdu ki: Benim yarattığım gibi yaratmaya kalkışan kimseden daha zalim kim olabilir? Haydi bir zerre yahut bir tane ya da bir arpa yaratsınlar.” Buhârî, VI, 2747; Müslim, III, 1671; Müsned, W, 232, 259, 451 Bunu Müslim, Sahih’inde, Ebû Hüreyre’den rivâyet etmiştir. Ebû Hüreyre dedi ki: Ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim. Aziz ve celil olan Allah buyurdu ki deyip, hadisi zikretti.

Görüldüğü gibi burada yüce Allah’ın yaratmış olduğu yaratıklardan herhangi bir şeyi tasvire kalkışıp yüce Allah’ın tek başına yaratıp tek başına var ettiği mahlukatı ona benzetmeye kalkışan kimselerin hepsini genel olarak yermiş, tehdit etmiş ve yaptıkları işin çirkin olduğunu ifade etmiştir. Bu da açıkça anlaşılan bir husustur.

Bununla birlikte Cumhûrun kanaatine göre cansız varlıkların suretlerinin yapılması ve bu yolla para kazanılması caizdir.

İbn Abbâs suret yapmak isteyen ve bu maksatla soru soran kimseye şöyle demiştir: Eğer bu işi mutlaka yapacak isen, ağaçların ve canı olmayan varlıkların suretini yap. Bunu da Müslim rivâyet etmiştir. Müslim, III, 1670.

Bu işin yasaklığı ise, belirtmiş olduğumuz husus dolayısıyla -Allahu alem- daha uygundur, İleride buna dair daha etraflı açıklamalar yüce Allah’ın izni ile Sebe’ Sûresi’nde (34/13. âyet, 2. başlık ve devamında) gelecektir.

Daha sonra yüce Allah azarlayıcı bir üslûpla:

“Allah ile birlikte bir ilâh mı var?” Yüce Allah ile birlikte bu hususta ona yardımcı olacak bir mabud mu var?

“Hayır, onlar sapan bir kavimdirler.” Yani onlar Allah’a başkalarını eş tutan kimselerdir. Burada; ‘in; (mealde olduğu gibi) “haktan ve doğru yoldan sapan kimseler” yani inkar edip kâfir olan kimseler” anlamında olduğu da söylenmiştir.

Şöyle de denilmiştir: “İlah” âyeti “ile birlikte” dolayısıyla merfudur. Bunun da takdiri “Vay sizin halinize! Allah ile birlikte bir ilâh mı var?” şeklindedir. “Allah ile birlikte…” âyeti üzerinde vakıf yapmak güzeldir.

De ki: “Hamd Allah’a aittir. Seçtiği kullarına selam olsun. Allah mı hayırlıdır, yoksa onların ortak koştukları mı?”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: Hamd olsun Allaha, selam olsun seçkin kıldığı kullarına. Allah mı daha hayırlı, yoksa Ona koştukları ortaklar mı?

Kurtubi Tefsiri
“Allah’a hamdolsun, seçtiği kullarına da selam olsun” de. “Allah mı hayırlıdır, yoksa koştukları ortaklar mı?”

“Allah’a hamdolsun seçtiği kullarına da selâm olsun, de.” el-Ferrâ” dedi ki: Meâni âlimleri dediler ki: Lût’a: helâk edildikleri için

“Allah’a hamdolsun de” denildi. Ancak bu hususta ilim adamlarından bir topluluk el-Ferrâ”ya muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Bu Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir hitaptır, yani geçmişteki kâfir ümmetlerin helâk edilişi dolayısıyla Allah’a hamdolsun, de,

en-Nehhâs dedi ki: Bu daha uygundur. Çünkü Kur’ân Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a indirilmiştir. Bu Kur’ân’da ne varsa o da onunla muhatabtır. Bundan sadece ancak başkasına hitab olduğu takdirde anlarını sahih olabilen âyetler müstesnadır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir; Ey Muhammed: “Allah’a hamdolsun, seçtiği kullarına da selam olsun, de.” Burada da onun ümmeti kastedilmektedir. el-Kelbî dedi ki; Allah onların kendisini tanımaları ve kendisine itaat etmeleri suretiyle onları seçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs ve Süfyan dedi ki; Bunlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabıdırlar.

Şöyle de denilmiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın vahdaniyetine,herşeyekadir olduğuna, hikmetine dair apaçık belgeleri ortaya koyan bu âyet-i kerimeleri okumakla, buna yüce Allah’a hamd-u sena ile peygamberlere ve kulları arasından seçilmiş olanlara da selam getirmekle başlamakla emrolundu. Ayrıca bu buyruklarda güzel bir hususun öğretilmesi, güzel bir edebin bildirilmesi, bu iki zikirin bereketinden, hayrından istifade etmenin teşvik edilmesi, dinleyenlere yapılan hitablan kabul edip, söylenenlere kulak vermeleri için bu iki hususun taşıdıkları önemin ortaya çıkarılması, söylenecek sözlerin kulak veren kimsenin dinlemek istediği sözler seviyesine getirilmesi açısından taşıdıkları önem de ortaya konulmaktadır.

İşte bu edebi İlim adamları, hatibler ve vaizler biri diğerinden miras olarak devralagelmişlerdir. Onlar yüce Allah’a hamd, Rasûlüne de salat ve selamı faydalı herbir bilginin başında zikrettiler. Herbir vaazın öncesinde ve herbir hutbenin başlangıcında bunu dile getirdiler. Mektub yazıcıları da bu hususta onlara tabi olarak fetihler, tebrik ve kutlamalar ve buna benzer önemli olaylar dolayısıyla yazdıkları mektublarının başına bunları yazdılar.

“Seçtiği kullar” risaleti için beğenip seçtiği kimseler demektir. Bunlar da peygamberlerdir. Hepsine salat ve selam olsun. Bunun da delili yüce Allah’ın:

“Gönderilmiş peygamberlere selâm olsun.” (es-Sâffât, 37/181) âyetidir.

“Allah mı hayırlıdır” âyetini Ebû Hatim; şeklinde iki hemze ile okumayı câiz kabul etmektedir. en-Nehhâs der ki: Bu hususta ona tabi olan kimse olduğunu bilmiyoruz. Çünkü buradaki medin geliş sebebi, istifham ile haber arasındaki farkı ortaya koymaktır. Buradaki elif tevkif elifi diye bilinir. “Hayırlıdır” da burada, “daha faziletlidir” anlamında değildir. Bu şairin şu beyitinde kullandığı manadadır.

“Onu hicvetmek haddine mi düştü, sen ona denk olmadığın halde,

İkinizin kötü olanı kimse, hayırlı olanınıza feda olsun.”

Yani sizin ikinizden şerli olan kimse, hayırlı olan kimseye feda olsun. Burada “Filan kişi, filandan daha şerlidir” sözündeki anlamda olması câiz olamaz, bu ifadeye göre her ikisinde de şer vardır, demektir.

Şöyle de açıklanmıştır: Anlam şudur; Hayır bunda mıdır? Yoksa sizin ibadette ortak koştuğunuzda mıdır? Sîbeveyh de; “Sen mutluluğu mu daha çok seversin, yoksa bedbahtlığı mı?” şeklinde bir ifadenin, -muhatabın-mutluluğu daha çok sevdiğini bilmekle birlikte- kullanıldığını da nakletmiştir.

Şöyle de denilmiştir: Burada “hayırlıdır” ifadesi asıl kipi olan tafdil anlamındadır. Yani Allah mı hayırlıdır? Yoksa sizin ortak koştuklarınız mı? Bu da şu demektir; Onun sevabı mı hayırlıdır? Yoksa ortak koşmanızın cezası mı hayırlıdır? Şöyle de açıklanmıştır: Onlara bunu söylemesinin sebebi kendilerinin putlara ibadet edişlerinde bir hayır bulunduğuna inanmış olmalarıdır. Yüce Allah, böylelikle onların inançlarını doğru farz ederek onlara hitab etmiştir.

Buradaki ifadenin soru, manasının da haber vermek anlamında olduğu da söylenmiştir.

Ebû Amr, Âsım ve Ya’kub;

“Ortak koştukları” şeklinde haber olarak “ya” ile okumuşlardır. Diğerleri ise muhatab kipi olarak “te” ile (“koştuklarınız” anlamında) okumuşlardır. Ebû Ubeyd’le Ebû Hatîm’in tercih ettiği budur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyeti okuyunca: “Hayır, Allah en hayırlıdır, bakidir, en yücedir ve en kerim olandır” derdi.

Onların üzerine bir yağmur yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne kötüydü!

Diyanet Vakfı
Onların üzerlerine müthiş bir yağmur indirdik. Bu sebeple, uyarılan (fakat aldırmayan) ların yağmuru ne kötü olmuştur!

Kurtubi Tefsiri
Biz üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Korkutulanların yağmuru ne kötüdür!

“Biz üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Korkutulanların” yani korkutulup da bu korkutup uyarmayı kabul etmeyenlerin

“yağmuru ne kötüdür!” Buna dair açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi (7/84. âyetin tefsiri) ile Hud Sûresi (11/82. âyetin tefsiri)nde geçmiş bulunmaktadır.

Onu ve ailesini kurtardık, sadece karısını geride kalanlardan takdir ettik.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık. Yalnız karısı müstesna; onun geride (azaba uğrayanların içinde) kalmasını takdir ettik.

Kurtubi Tefsiri
Biz de onu ve ailesini kurtardık, karısı müstesna. Onun kalanlardan olmasını takdir etmiştik.

“Biz de onu ve ailesini kurtardık, karısı müstesna. Onun kalanlardan olmasını takdir etmiştik” âyetindeki;

” Onun… takdir etmiştik” âyetini Âsım şeddesiz olarak; diye okumuştur ki, mana aynıdır. Nitekim, bir şeyi takdir ettim, anlamında; da, da denilir.

Kavminin cevabı sadece şu oldu: “Lut ailesini kentinizden çıkarın. Çünkü onlar temiz kalmak isteyen kimselerdir.”

Diyanet Vakfı
Kavminin cevabı sadece: «Lut ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar (bizim yaptıklarımızdan) uzak kalmak isteyen insanlarmış!» demelerinden ibaret oldu.

Kurtubi Tefsiri
Kavminin cevabi: “Lût(u ve) ailesini memleketinizden çıkarın. Çünkü onlar temizlik taslar kimselerdir” demelerinden başka bir şey olmadı.

“Kavminin cevabı: Lût(u ve) ailesini memleketinizden çıkarın. Çünkü onlar temizlik taslar kimselerdir’ demelerinden başka bir şey olmadı” âyetinde kastedilen

“temizlik” onların erkeklere arka yoldan yaklaşmaktan uzak durmalarıdır. Onlar bu sözleri ile Lût ve ailesi ile alay ediyorlardı. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

Katâde de dedi ki: Allah’a yemin ederim onlar, hiç de ayıp olmayan bir şey ile kötü amellerden temizlenmek istemekle ayıplamışlardı.

“Gerçekten siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır, siz cahil bir toplumsunuz.”

Diyanet Vakfı
(Bu ilahi ikazdan sonra hala) siz, ille de kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşacak mısınız? Doğrusu siz, beyinsizlikte devam edegelen bir kavimsiniz!

Kurtubi Tefsiri
“Siz kadınları bırakıp, şehvetle erkeklere mi yaklaşırsınız? Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.”

“Siz kadınları bırakıp, şehvetle erkeklere mi yaklaşırsınız?” Bu işin aşın derecedeki çirkin ve kötülüğü dolayısıyla tekrar onu söz konusu etmektedir.

“Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.” Ya bunun haram olduğunu bilmiyorsunuz yahutta bunun cezasını bilmiyorsunuz. el-Halil ile Sîbeveyh: “Siz… mi” de ikinci hemzeyi tahfif ile okumayı tercih etmişlerdir. Ancak bunun bütün okuma şekillerine göre elif ile yazılması gerekir. Çünkü bu, hemzelerden birisi, başına istifham hemzesi gelmiş ibtida hemzesidir.

Lut’u da. Hani kavmine demişti: “Göz göre göre çirkinliği mi yapıyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
Lutu da (peygamber olarak kavmine gönderdik.) Kavmine şöyle demişti: Göz göre göre hala o hayasızlığı yapacak mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Lût’u da (peygamber gönderdik). Hani o kavmine demişti ki: “Siz bu fuhşu bile bile mi işlersiniz?”

“Lût’u da” yani onu da peygamber gönderdik, yahut Lût’u da an, demektir.

“Hani o kavmine” ki onlar Sedumlulardır,

“Demişti kls Siz bu fuhşu” bu son derece çirkin fiili

“bile bile mi İşlersiniz?” Bunun hayasızlık olduğunu bilerek mi yaparsınız? Bu ise onların günahlarının daha da büyük olmasını gerektiriyordu. Şöyle de açıklanmıştır: Sizler bu işi yapanlara bakıp dururken; birbirinizle ilişki mi kurarsınız? Onlar daha bir azgınlık olsun diye bu işi yaparken örtünmezlerdi.

İman edenleri ve takva sahiplerini kurtardık.

Diyanet Vakfı
İman edip Allaha karşı gelmekten sakınanları ise kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
Îman edenleri ve sakınmakta olanları da kurtardık.

Salih’e

“îman edenleri ve” Allah’tan korkup azabından çekinen

“sakınmakta olanları da kurtardık.”

Denildiğine göre Salih’e yaklaşık dörtbin kişi îman etti. Diğerlerinin ise -Mukâtil ve başkalarının dediklerine göre- bedenlerinde nohut tanesi büyüklüğünde kabarcıklar oluştu. Birinci gün bu kabarcık kırmızı idi, ertesi gün sarardı, üçüncü gün karardı. Deveyi ise çarşamba günü öldürmüşlerdi, onlar da pazar günü helâk oldular. Mukâtil dedi ki: Bu kabarcıklar patladı, bu esnada da Cebrâîl onların üzerine çığlığını kopardı ve hepsi de cansız yere serildiler. Bu da kuşluk vaktinde olmuştu.

Salih îman edenlerle beraber Hadramevt’e gitti. Oraya girdiğinde vefat etti. Bundan dolayı buraya “Hadramevt” ismi verildi.

ed-Dahhak dedi ki: -daha sonra bu dörtbin kişi daha önce Ashab-ı Ress kıssasında açıklandığı üzere- Hâdûrâ denilen bir şehir inşa ettiler.

İşte zulümleri yüzünden yıkılmış evleri. Şüphesiz bunda bilen bir topluluk için bir ibret vardır.

Diyanet Vakfı
İşte haksızlıkları yüzünden çökmüş evleri! Anlayan bir kavim için elbette bunda bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte zulümleri sebebi ile onların bomboş ve harab olmuş evleri… Artık bunda bilen bir topluluk için bir âyet vardır.

“İşte zulümleri sebebi ile onların bomboş ve harab olmuş evleri” âyetindeki;

“Bomboş ve harab olmuş” lâfzı genel olarak el-Ferrâ’ ve en-Nehhâs’a göre hal olmak üzere nasb ile okunmuştur. Yani oraları ahalisi boşalmış, sakinleri bulunmayan harabe haldedir.

el-Kisaî ve Ebû Ubeyde bunun nasb ile okunması kat’ manasınadır takdiri de; “İşte bomboş ve ıpıssız evleri” şeklindedir. Burada “elif ve “lâm”ı kaldırılınca (yani sıfat yapılmayınca), hal olarak nasbedilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Din de daima ve yalnız O’nadır.” (en-Nahl, 16/52) âyetinde olduğu gibi.

Îsa b. Ömer, Nasr b. Âsım ve el-Cahderî ise; “İşte”nin haberi ve; “Evleri” de “işte”den bedel olmak üzere “bomboş ve harab olmuş” anlamındaki lâfzı ref ile okumuşlardır. “Evleri”nin atf-ı beyan, “bomboş”un ise “işte”den haber olması da mümkündür. Diğer taraftan “bomboş” lâfzının mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile gelmesi de mümkündür. Yani onlar bomboştur, ya da “evleri”nden bedel olabilir. Çünkü nekre marifeden bedel yapılabilir.

“Artık bunda bilen bir topluluk için bir âyet vardır.”

Bak, tuzaklarının sonu nasıl oldu! Onları ve kavimlerini tümüyle yok ettik.

Diyanet Vakfı
Bak işte, tuzaklarının akıbeti nice oldu: Onları da, (kendilerine uyan) kavimlerini de (nasıl) toptan helak ettik!

Kurtubi Tefsiri
Tuzaklarının akıbeti nasıl oldu, bir bak! Çünkü Biz onları da, kavimlerini de hep birlikte helâk ettik.

“Tuzaklarının akıbeti nasıl oldu, bir bak! Çünkü Biz onları da kavimlerini de hep birlikte helâk ettik.” Yani Biz onları kendilerini helâk eden çığlıkla helâk ettik. Şöyle denilmiştir: Hepsinin helâk edilmesi, Cebrâîl’in çığlığı ile olmuştu. Ancak daha kuvvetli görülen, bu dokuz kişinin ayrı bir azâb ile helâk edildikleridir. Daha sonra ise diğerleri çığlıkla gelen helâk ile helâk oldular.

el-A’meş, el-Hasen, İbn Ebi İshak, Âsım, Hamza ve el-Kisaî “Çünkü Biz”in hemzesini üstün ile okurlardı. İbnu’l-Enbarî dedi ki: Bu görüşe göre

“Tuzaklarının akıbeti…” üzerinde vakıf güzel olmaz, çünkü;

“Çünkü Biz onları… helâk ettik” anlamındaki âyet; “Oldu” lâfzının haberidir. Bununla birlikte “akıbefe tabi kılmak suretiyle, ref mahallinde kabul etmek de câiz olur. el-Ferrâ”nın görüşüne göre nasb mahallinde, el-Kisaî’nin görüşüne göre de cer mahallinde kabul etmek mümkündür ki, bu da: “Çünkü Biz onları… helâk ettik” anlamlarında olur.

Ayrıca bunu;”Nasıl”ın mahallen i’rabına tabi kabul ederek nasb mahallinde de kabul etmemiz mümkündür. İşte bu görüşlere göre “tuzaklarının” anlamındaki lâfız üzerinde vakıf güzel olmaz.

İbn Kesîr, Nafî ve Ebû Amr ise; “Şüphesiz Biz onları helâk ettik” şeklinde yeni bir başlangıç olarak hemzeyi esreli okumuşlardır. Bu okuyuşa göre “tuzakları” anlamındaki kelime üzerinde vakıf güzel olur.

en-Nehhâs dedi ki: “Akıbeti” kelimesini “Oldu” lâfzının haberi olarak nasbetmek caizdir. Bu durumda; “Muhakkak Biz” de ismi olarak ref mahallinde olur. Bununla birlikte akıbeti açıklamak üzere mübteda takdiri ile ref mahallinde de olabilir. Bu durumda ifadenin takdiri şudur: O akıbet şu ki: Biz onları helâk ettik. Ebû Hatim dedi ki: Ubeyy’in kıraatinde üstün ile okunacağını doğrular mahiyette; “Bizim onları helâk etmemiz(e bak)!” şeklindedir.

Onlar bir tuzak kurdular, Biz de bir tuzak kurduk, farkında değillerdi.

Diyanet Vakfı
Onlar böyle bir tuzak kurdular. Biz de kendileri farkında olmadan, onların planlarını altüst ettik.

Kurtubi Tefsiri
Onlar tuzak kurdular. Biz de -onlar farketmeksizin- bir tuzak kurduk.

“Onlar tuzak kurdular. Biz de -onlar farketmeksizin- bir tuzak kurduk” âyetinde sözü edilen onların tuzakları, rivâyette nakledildiğine göre devenin öldürülmesinden sonraki ilk üç günde, Salih (aleyhisselâm) kendilerine azâbın gelmekte olduğunu haber vermiş idi. Bunlar da geceleyin Salih (aleyhisselâm)’ın evine gidip onu ve ona yakın akrabalarını öldürmek üzere ittifak etmiş ve ahidleşmişlerdi. Kendi aralarında şöyle demişlerdi: Eğer bize yaptığı tehditte yalan söylüyor ise, biz ona hakeetiği işi yapmış olacağız. Şayet bize doğru söylemiş ise o zaman da bizden önce onu öldürmüş olacağız ve böylelikle yüreğimize su serpmiş olacağız. Bu açıklamayı Mücahid ve başkaları yapmıştır.

İbn Abbâs da dedi ki: Yüce Allah o gece melekleri gönderdi. Salih’in evi meleklerle doldu. Bu dokuz kişi kılıçlarını kınlarından sıyırmış olarak Salih’in evine geldiler. Melekler onlara attıkları taşlarla onları öldürdüler. Bu dokuz kişi taşları görüyor ancak taşlan kimin attığını göremiyorlardı.

Katâde dedi ki: Bunlar çabucak ve hızlıca Salih’e gitmek üzere yola koyuldular. Elinde bir kaya parçası bulunan bir melek onlara musallat kılındı ve bu melek onları öldürdü.

es-Süddî dedi ki: Bunlar bir uçurum kenarında oturmuşlardı. Bu uçurum onların altında yıkılıp gitti, yüce Allah da onları o uçurumun altında bırakarak helâk etti. Denildiğine göre onlar Salih’in evine yakın bir mağarada saklanmışlardı. Bir kaya parçası gelip, onların üzerine yıkıldı ve hepsini öldürdü. İşte onların tuzakları bu idi. Şanı yüce Allah’ın tuzağı ise buna karşılık onları cezalandırmasıdır.

Dediler: “Allah adına yeminleşelim, onu ve ailesini geceleyin öldürelim, sonra da onun velisine: ‘Biz ailesinin öldürülmesine şahit olmadık. Gerçekten doğru söylüyoruz’ deriz.”

Diyanet Vakfı
Allaha and içerek birbirlerine şöyle dediler: Gece ona ve ailesine baskın yapalım (hepsini öldürelim); sonra da velisine: «Biz (Salih) ailesinin yok edilişi sırasında orada değildik, inanın ki doğru söylüyoruz» diyelim.

Kurtubi Tefsiri
Onlar kendi aralarında Allah adına yemin ederek dediler ki; “Ona ve aile halkına gece baskın yapalım, sonra da velisine: ‘Biz aile halkının helâk edildikleri yere bile şahit olmadık. Biz gerçekten doğru söyleyenlerdeniz’ diyelim.”

“Onlar kendi aralarında Allah adına yemin ederek dediler ki; Ona ve aile halkına gece baskın yapalım.” Buradaki “Kendi aralarında… yemin ederek’in müstakbel bir fiil olması mümkündür. O zaman bu bir emir olur, yani biri diğerine yemin ediniz, dedi. Bununla birlikte hal manasında mazi bir fiil de olabilir. Sanki: Onlar Allah adına kendi aralarında yemin ederek dediler ki… denilmiş gibi olur. Bu yorumun delili ise Abdullah (b. Mes’ûd)’ın şu şekildeki kıraatidir: “Bozgunculuk yapan fakat ıslah etmeyen dokuz kişi vardı, onlar kendi aralarında Allah adına yemin ettiler.” Onun bu kıraatinde “dediler ki” lâfzı bulunmamaktadır.

“Ona ve aile halkına gece baskın yapalım, sonra da velisine… diyelim” buyrukları genel olarak her ikisinde de “nûn” (cem-V mütekellim) ile okunmuştur. Ebû Hatim de bunu tercih etmiştir. Hamza ve el-Kisaî ise her iki fiili “te” ile, “te” ve “lâm” harfini hitab olmak üzere ötreli okumuşlardır. Yani onlar kendi aralarında böylece birbirlerine hitab ettiler. Bunu da Ebû Ubeyd tercih etmiştir.

Mücahid ile Humeyd her iki fiili “ya” ile okumuşlar, “ya” ve “lâm” harflerini de haber vermek üzere ötreli okumuşlardır. “Te” ile okuyuşun anlamı: Gece aile halkına baskın yapacaksınız… diyeceksiniz; şeklinde, “ya” harfi ile okuyuş gece baskın yapacaklar… diyecekler demek olur.

“Velisine” lâfzının anlamı Salih’in kanını taleb etmek velayetine sahip yakınları, akrabaları demektir.

“Biz aile halkının helâk edildikleri yere bile şahit olmadık.” Orada bulunmadık, onu, aile halkını kimin öldürdüğünü bilmiyoruz.

“Biz gerçekten” onun öldürülmesi hakkında bilgi sahibi olmadığımız hususunda

“doğru söyleyenleriz.”

“Helâk edilme yeri” anlamındaki lâfız “mim” harfi üstün değil de ötreli olarak da; şeklinde okunmuştur ki, bu helâk etme, edilme anlamındadır. Yer anlamına gelmesi de mümkündür. Âsım ve es-Sülemi de, helâk olmak anlamında “mim” ile “lâm” harfini üstün olarak okumuşlardır. Mesela; “Vurdu, vurur, vurmak” denilir. el-Mufaddal ile Ebubekir ise mim harfini üstün, “lâm” harfini de esreli okumuşlardır. O takdirde bu “oturma yeri” demek olan “meclis” gibi, mekan ismi olur. Mastar olması da mümkündür. Bu da yüce Allah’ın:

“Dönüşünüz ancak O’nadır” (Yûnus, 10/4) âyetinde mastar anlamında olduğu gibi.

Şehirde dokuz kişi vardı, yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlardı, ıslah etmiyorlardı.

Diyanet Vakfı
O şehirde dokuz kişi (elebaşı) vardı ki, bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlar, iyilik tarafına hiç yanaşmıyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
O şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapan, fakat ıslâh etmeyen dokuz kişi vardı.

Yüce Allah’ın:

“O şehirde” yani Salih (aleyhisselâm)’ın şehri olan el-Hicr’de

“yeryüzünde bozgunculuk yapan fakat ıslah etmeyen dokuz kişi vardı.” Onların soylularının oğullarından dokuz adam vardı. ed-Dahhak dedi ki: Bu dokuz kişi o şehrin büyükleri idi. Bunlar hem yeryüzünde bozgunculuk çıkartıyor, hem bozgunculuğu emrediyorlardı. Pek büyükçe bir kayanın yakınında oturmuşlardı, yüce Allah o kayayı üzerlerine devirdi,

Atâ b. Ebi Rebah dedi ki: Bana ulaştığına göre bunlar dinar ve dirhemlerin kenarlarını kesiyorlardı. Bu da yeryüzünde fesad çıkartmak kabilindendir. Said b. el-Müseyyeb de böyle demiştir.

Bir diğer açıklamaya göre onların bozgunculukları şu idi: Onlar insanların kusurlarını araştırıyor ve bu kusurlarını yayılmasın diye setretmiyorlardı. Bunun dışında başka şeyler de söylenmiştir. Âyet-i kerimeden anlaşılması gereken ed-Dahhak ve diğerlerinin söyledikleridir. Bunlar kavimlerinin en İleri gelenleri, servetleri en çok ve en varlıklı kimseleri idiler. Ayrıca bunlar hem küfre sapmış, hem de çokça masiyet işleyen kimselerdi. Onlar genellikle fesad çıkartırlar ve hiç de düzeltmezlerdi.

Topluluk ismidir. Sanki bu dokuz kişi, herbirisinin arkasından bir topluluk gelen ileri gelen kimseler gibi idiler. (Bu bakımdan bu çoğul isimle adlandırılmışlardır). Bunun çoğulu da; ileşekillerinde gelir. Şair şöyle demiştir:

“Rahtlarını (silahlarını) koyup da dinlendikleri,

O Savaş ne kötüdür!”

Burada sözü edilen kimseler dişi deveyi kesen Kudar’in arkadaşları idiler. Bunu İbn Atiyye zikretmiştir.

Derim ki: Bu dokuz kişinin isimleri hususunda farklı görüşler vardır, el-öaznevi dedi ki: Bunların isimleri şöyledir: Kudar b. Salif, Misda’, Eşlem, Desmâ, Züheym, Za’mâ, Zuaym, Kattal ve Saddâk.

İbn İshak dedi ki: Bunların başı Kudar b. Salif ile Misda’ b. Mehra’ idi, bunların arkasından da yedi kişi gelirdi ki, bunlar da Bel’ b. Meylâ, Duayr b. Ğunm, Züâb b. Mehrec ile isimleri bilinmeyen dört kişi daha vardı.

ez-Zemahşerî, Vehb b. Münebbih’den naklen onların isimlerini şöylece zikretmektedir: el-Hüzeyl b. Abdi Rabb, Gunm b. Gunn, Riyâb b. Mehrec, Misda’ b. Mehrec, Umeyr b. Kerdube, Âsım b. Mahreme, Sübeyt b. Sadaka, Sem’an b. Safî, Kudar b. Salif. Dişi devenin öldürülmesi için çalışanlar da bunlardı. Bunlar Salih kavminin azgınları idiler. Bunlar kavmin en soylularının üğullarındandılar.

es-Süheylî dedi ki: en-Nekkaş yeryüzünde bozgunculuk çıkartıp ıslah etmeyen dokuz kişiyi zikretmiş ve onların isimlerini tek tek saymıştır. Ancak bunun bir rivâyet ile tesbiti söz konusu değildir. Şu kadar var ki ben bu isimleri içtihad ve tahmine binaen kaydediyorum. Şu kadar var ki bizler Muhammed b. Habib’in kitabında bulduğumuz şekilde bu isimleri veriyoruz. Bunlar: Misda’ b. Dehr -ki Dehm de denilir-, Kudar b. Salif, Hureym, Savab, Riyab, Dabb, Da’ma, Herma, Duayn b. Umeyr’dir.

Derim ki; el-Maverdî, İbn Abbâs’tan rivâyetle onların isimlerini şöylece zikretmektedir: Bunlar Da’ma, Duayn, Herma, Hureym, Dâbb, Savab, Riyab, Mistah ve Kudar idiler. Şam topraklarında bir yer olan Hicr diyarındaydılar.

Dediler: “Senin ve seninle olanların yüzünden uğursuzluk gördük.” Dedi: “Uğursuzluğunuz Allah katındadır. Hayır, siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.”

Diyanet Vakfı
Şöyle dediler: Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık. Salih: Size çöken uğursuzluk (sebebi) , Allah katında (yazılı) dır. Hayır, siz imtihana çekilen bir kavimsiniz, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Sen ve sana uyanlar bize uğursuzluk getirdiniz.” Dedi ki: “Sizin uğursuzluğunuz Allah nezdindedir. Esasen siz denenen bir kavimsiniz.”

“Dediler ki: Sen ve sana uyanlar bize uğursuzluk getirdiniz.” Yani biz sizin uğursuzluk getirdiğinizi kabul ediyoruz. Uğursuzluk inancına sahip olmak kadar, insanın sağlam görüşüne zarar veren ve alması gereken tedbirleri bozan hiçbir şey yoktur. İneğin böğürmesi yahut karganın ötmesinin bir kazayı önleyeceğini yahutta takdir edilmiş bir şeyi defedeceğini zanneden bir kimse; elbetteki cahillik eder. Şair de şöyle demiştir:

“Zamanın uğursuzluğu hiçbir takdiri geri çevirmez,

O bakımdan sen zamanı mazur gör, sakın onu kınama.

Musibetler her gün inip dururken,

O günün mutlu gün olma özelliğini kazandıran nedir?

Mutluluğun ve bedbahtlığın olmadığı hiçbir gün yoktur.

Bunlar bir kavimden, bir kavime giderler.”

Araplar insanlar arasında uğursuzluğa en düşkün kimselerdi. O bakımdan bir yolculuğa çıkmak istediklerinde bir kuşu ürkütürlerdi. Bu kuş sağa doğru uçarsa yollarına koyulur ve bunu uğur kabul ederlerdi, sola doğru uçarsa geri dönerler ve yolculuğa çıkmayı uğursuzluk kabul ederlerdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Siz kuşları yuvalarında bırakınız, oradan rahatsız etmeyiniz.” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, V, 106; “Taberi tarafından muhtelif senedlerle rivâyet edildiği,, bunlardan birisinin ravilerinin sika olduğu kaydıyla. Nitekim buna dair açıklamalar daha önce el-Mâide Sûresi’nde (5/3- âyet, 19. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Dedi ki: Sizin uğursuzluğunuz” yani başınıza gelen musibetleriniz

“Allah nezdindedir. Esasen siz denenen” sınanan

“bir kavimsiniz.” Günahlarınız dolayısıyla azaplandırılan bir kavimsiniz, diye de açıklanmıştır.

Dedi: “Ey kavmim! Niçin iyilikten önce kötülüğü acele istiyorsunuz? Allah’tan bağışlanma istemez misiniz? Umulur ki merhamet olunasınız.”

Diyanet Vakfı
Salih dedi ki: Ey kavmim! İyilik dururken niçin kötülüğe koşuyorsunuz? Allahtan mağfiret dileseniz olmaz mı? Belki size merhamet edilir.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Kavmim, iyilikten önce ne diye kötülüğün çabucak gelmesini istersiniz? Allah’tan mağfiret dilemelisiniz değil mi? Belki size merhamet olunur.”

“Dedi ki: Kavmim, iyilikten önce ne diye kötülüğün çabucak gelmesini istersiniz?” âyeti ile ilgili olarak Mücahid şöyle demektedir: Ne diye rahmetten önce azâbı istersiniz? Yani: Sizler, sizin sevap ve mükâfat almanızı gerektirecek imanı ne diye erteliyor, ceza görmenizi gerektiren küfrü önden gönderiyorsunuz? Çünkü kâfirler inkârlarının aşırılığı sebebiyle; Bize azâbı getir diyorlardı.

Şöyle de açıklanmıştır: Ne diye kendisi sebebiyle ceza görmeyi hakedeceğiniz işler yapıyorsunuz? Yoksa onlar azâbın acele gelmesini istemiş değillerdi.

“Allah’tan mağfiret dilemelisiniz değil mi?” Yani ne diye şirki bırakıp, Allah’a tevbe ederek geri dönmüyorsunuz?

“Belki size merhamet olunur.” Belki ilahi merhamete nail olursunuz. Buna dair açıklamalar da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Andolsun, Semûd kavmine kardeşleri Salih’i gönderdik: “Allah’a kulluk edin.” Bir de baktın ki iki grup, birbirleriyle çekişiyorlar.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, «Allaha kulluk edin!» (demesi için) Semud kavmine kardeşleri Salihi gönderdik. Hemen birbiriyle çekişen iki zümre oluverdiler.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Semûd’a kardeşleri Salih’i: “Allah’a ibadet edin” diye gönderdik. Bunlar İki fırka olup birbirleriyle çekişmeye başlayiverdiler.

Allah’ın:

“Yemin olsun ki Semud’a kardeşleri Salih’i: ‘Allah’a İbadet edin’ diye gönderdik” âyetinin anlamı daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Bunlar iki fırka olup birbirleri ile çekişmeye başlayiverdiler.” Mücahid dedi ki: Yani bir kesimi mü’min, bir kesimi kâfir oldu. Aralarındaki tartışma ise şanı yüce Allah’ın:

“Salih’in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir peygamber olduğunu biliyor musunuz… inkâr edenleriz, dediler” (el-A’raf, 7/75-76) âyetinde bize açıkladıklarıdır.

Bir diğer görüşe göre, birbirleriyle tartışmaları herbir kesimin: Hak üzere olanlar siz değil, bizleriz demeleridir.

Ona denildi: “Saraya gir.” Onu görünce derin bir su sandı ve eteğini sıvadı. Dedi: “Bu, billurdan döşenmiş bir saraydır.” Dedi: “Rabbim! Gerçekten ben nefsime zulmettim. Süleyman ile birlikte âlemlerin Rabbine teslim oldum.”

Diyanet Vakfı
Ona: Köşke gir! dendi. Melike onu görünce derin bir su sandı ve eteğini yukarı çekti. Süleyman: Bu, billurdan yapılmış, şeffaf bir zemindir, dedi. Melike dedi ki: Rabbim! Ben gerçekten kendime yazık etmişim. Süleymanla beraber alemlerin Rabbi olan Allaha teslim oldum.

Kurtubi Tefsiri
O kadına: “Köşke gir” denildi. Onu görünce derin bir su sanıp ayaklarının üzerini açtı. (Süleyman): “Gerçekten o billurdan yapılmış, iyice düzeltilmiş bir köşktür” dedi. Kadın dedi ki: “Rabbim, ben nefsime zulmettim ve Süleyman’la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah’a teslim oldum.”

“O kadına: Köşke gir denildi” âyetinde; “iadesinin takdiri Sîbeveyh’e göre; “Köşke gir” şeklindedir. Burada harf-i cer hazfedilip fiil dolaysız olarak teaddi etmiştir (geçişli olmuştur). Ebû’l-Abbas ise bu hususta onun hatalı olduğunu söylemektedir: Çünkü zaten giriş, girilen bir yere delâlet etmektedir.

Burada köşkten kasıt, içinde balıkların bulunduğu suyun üstünde camdan (billurdan) yapılmış geniş bir avlu idi. O bunu kadına kendi mülkünden daha büyük bir mülkü göstermek üzere yaptırmıştı. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

Katâde dedi ki: Bu köşk arkasında su bulunan sırça bir köşk idi. Kadın da onu

“derin bir su” sandı. Ebû Ubeyde’den nakledildiğine göre “sarh” köşk demektir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Onların yüksek binalarını köşkler zannedersin.”

Sarh (mealde köşk)’in avlu olduğu da söylenmiştir. Nitekim; “Bu evin sarhası ve avlusu” denildiği zaman bu iki lâfız da aynı manadadır. Ebû Ubeyde de “el-Ğarib el-Mûsannef adlı eserinde yerden yükseltilmiş, yüksek herbir binaya sarh denilir. “Mümerred (iyice düzeltilmiş)” ise uzun ve yüksek anlamındadır.

en-Nehhâs dedi ki: Bunun aslı şudur; Tek bir elden çıkmış gibi yapılmış herbir binaya “sarh” denilir. Bu da Arapların su katılmamış süt hakkında kullandıkları: “Sarih (saf) süt” tabirlerinden alınmıştır. Aynı şekilde işi tasrih etti, sözlerinden de gelmektedir. Bu sarih bir Araptır (salih bir Araptır) ifadesi de buradan gelmektedir.

Denildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) bu köşkü cinlerin hakkında söyledikleri: Annesi cinlerden idi, ayakları da eşek ayağına benzer, şeklindeki sözlerinin doğruluğunu araştırmak için yapmıştı. Bu açıklamayı Vehb b. Münebbih yapmıştır.

Kadın suyu görünce korktu ve kendisini suda boğmak istediğini zannetti. Ayrıca onun tahtının su üzerinde oluşundan da hayrete düştü. Kendisini dehşete düşürecek daha başka şeyler de gördü, fakat ona verilen emri yerine getirmekten başka bir yolu yoktu. “Ayaklarının üzerini açtı.” Bir de ne görsün! İnsanlar arasında bacakları en güzel olanlardan birisi idi. Cinlerin söylediklerinden hiçbir eser yoklu, ancak tüyleri fazlaca idi. Bu noktaya varınca, Süleyman (aleyhisselâm) yüzünü ondan çevirdikten sonra:

“Gerçekten o billurdan yapılmış, İyice düzeltilmiş bir köşktür” dedi.

“İyice düzeltilmiş (anlamı verilen: el-mumerred) zımparalanmış, düzeltilmiş demektir. Tüysüz olana “emred” denilmesi buradan gelmektedir. “Ergenlik yaşına geldikten sonra sakalının bilmesi gecikti” demektir. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. Üzerinde yaprak bulunmayan çıplak ağaca; denilmesi de buradan gelmektedir. Bitki yetişmeyen kumluk yere de; denilir. “Mumerred” aynı zamanda uzatılmış anlamına da gelir. Kaleye; denilmesi de buradan gelmektedir. Ebû Salih dedi ki: Bu, hurma ağacı şeklinde uzun demektir. İbn Şecere de: Eni de, boyu da oldukça fazla anlamındadır, demiştir. Şair şöyle demiştir:

“Sabah erkenden gittim onları buldum,

Kuşluk vaktinden önce mümerred (eni boyu fazla) zırhlar içinde,”

Görüldüğü gibi burada şair “mümerred” kelimesini bol ve geniş anlamında kullanmıştır.

İşte o vakit Belkıs teslimiyetini gösterdi, itaatini arzetti, mü si uman oldu ve kendisi hakkında -ileride geleceği üzere- zalimlik ettiğini itiraf etti. Süleyman (aleyhisselâm) onun ayaklarını görünce, şeytanlar arasından kendisine doğru şeyler söyleyip iyiliğini isteyen kimseye şöyle dedi: Bedenine zarar vermeksizin bu tüyleri nasıl yok edebilirim? Bu şeytan ona kıl dökme ilacının nasıl yapılacağını öğretti. İşte bu ilaçlar ve hamamlar o günden beri yapılmaya başlandı.

Rivâyet olunduğuna göre Süleyman (aleyhisselâm) o vakit onunla evlendi ve onu Şam’a yerleştirdi. Bunu da ed-Dahhak söylemiştir.

Said b. Abdu’l-Aziz: “Kitabu’n-Nekkaş”da şöyle demektedir: Onunla evlendi ve tekrar onu Yemen’dekİ hükümdarlığına geri gönderdi. Ayda bir defa rüzgar ile onun yanına giderdi. Ona kendi döneminde vefat etmiş, Dâvûd ismini verdiği bir çocuk doğurdu. Kimi haberlerde belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Belkıs dünyada bacakları en güzel kadınlardan idi. O cennette Süleyman (aleyhisselâm)’ın hanımları arasında olacaktır. Âişe: Onun bacakları benden de mi güzeldi? deyince, Peygamber şöyle buyurdu: “Cennette senin bacakların ondan güzel olacaktır.”

Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. es-Sa’lebî’nin de naklettiğine göre Ebû Mûsa, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “İlk hamam, edinen kişi Süleyman b. Dâvûd’dur. O sırtını duvara yapıştırınca hamamın sıcağı ona dokundu. Bu sefer “Yüce Allah’ın azabından vay halimize!” dedi.” Beyhakî, Şuabu’l-Îman, VI, 160.

Süleyman (sallallahü aleyhi ve sellem) Belkıs’ı çokça sevdi ve onu Yemen’deki hükümdarlığında bıraktı. Cinlere emir vererek ona insanların benzerini görmediği yükseklikte üç kale inşa etti. Bunlar Selhun, Beynun ve Umdan kaleleridir. Diğer taraftan Süleyman ayda bir defa onu ziyaret eder, yanında üç gün ikamet ederdi.

en-Nehaî’nin naklettiğine göre Himyerlilerden bazıları kralların mezarlarını kazdılar. Orada üzerinde, altın ile dokunmuş elbiseler bulunan kadının bulunduğu bir kabir buldular. Bu kabrin baş ucunda da şu beyitlerin yazılı olduğu bir mermer parçası gördüler:

“Ey kavimler hep birlikte dönün,

Benim kabrimin olduğu yerde de develeri rahatça serbest bırakın.

Bilin ki ben o kadın hükümdardım ki,

Bir zamanlar Belkıs diye anılırdım.

Kavmim Himyerliler arasında krallık sarayını yükselttim,

Eskiden (bir zamanlar) orada insanlar yaşardı.

Hükümdarlığımda ve mülkümü idare edişimde,

Allah uğrunda burunları yere sürterdim.

Kocam peygamber Süleyman’dı ki,

O Tevrat’ı çokça okuyandı.

Rüzgar ona binek olarak müsahhar kılınmıştı,

Kimi zaman uçarak eserdi.

Davud’un oğlu o peygamber ile birlikte ki,

Rahmân olan Allah onu takdis etmiştir.”

Muhammed b. İshak ile Vehb b. Münebbih dediler ki: Süleyman, Belkıs ile evlenmedi ona: Kendine bir koca seç dedi, o da: Benim gibi birisi -böyle hükümdarlığı olmuş iken- başkasının nikâhı altına girmez. Bu sefer ona: İslâmda nikâhlanman kaçınılmaz bir şeydir, dedi. Bunun üzerine Hemdan hükümdarı Zu Tübba’ı seçti. O da Hemdan hükümdarını Belkıs ile evlendirdi ve Belkıs’ı Yemen’e geri gönderdi. Yemen cinlerinin emiri Zevbea’ya da Zu Tubba’a itaat etmesini emretti. Ona çok yüksek kaleler inşa etti. Süleyman (aleyhisselâm) vefat edinceye kadar emirliği devam etti.

Bazıları da şöyle demiştir: Ne Süleyman’ın Belkıs ile evlendiği, ne de onu başkası ile evlendirdiği hususunda sahih herhangi bir haber varid olmuş değildir.

Belkıs’ın babası es-Serh b. el-Hedahid b. Şerahil b. Eded b. Hadr b. es-Serh b. el-Hares b. Kays b. Sayfî b. Sebe’ b. Yeşceb b. Ya’rub b. Kahtan b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşed b. Sam b. Nûh’dur. Dedesi el-Hedhad şanı büyük bir hükümdar idi, hepsi de kral; kırk oğlu olmuştu. Bütün Yemen topraklarını eline geçirmişti. Babası es-Serh ise çevre hükümdarlarına şöyle derdi: Aranızda bana denk hiçbir kimse yoktur. O bakımdan onların kızları ile evlenmeyi kabul etmedi. Bundan dolayı Reyhane bintü’s-Seken diye anılan cinlerden bir kadın ile onu evlendirdiler. Bu kadından Belkame diye bir kızı oldu ki; Belkıs budur. Bundan başka da bir çocuğu olmamıştır.

Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Belkıs’ın ebeveyninden birisi cinni idi.” Ebû Şucâ’ ed-Deylemî, el-Firdevs, IH, 277 Babası vefat ettiğinde kavmi ona karşı ikiye bölündüler. O bakımdan başlarına birisini hükümdar olarak geçirdiler; o da çok kötü uygulamalarda bulundu. Nihayet yönetiminin altındakilerin kadınları ile hayasızca ilişkilere girdi. Belkıs bundan dolayı gayrete geldi ve kendisi ile evlenmesini tekliF edince, onunla evlendi. Ona içki içirdi ve nihayet onun kafasını kesti, evinin kapısına kafasını astı, sonra da onu kendilerine kraliçe yaptılar.

Ebubekre dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın nezdinde Belkıs’den söz edildi. Bunun üzerine o: “Yönetim işlerinin başına bir kadını getiren bir toplum asla iflah olmaz.” diye buyurdu Buhârî, IV, 1610, VI, 2600; Tirmizî, IV, 527; Nesâî, VIII, 227; Müsned, V, 38, 43, 47, 51.

Şöyle de denilmektedir: Belkıs’ın babasının cinlerden birisiyle evlenmesinin sebebi şudur: Babası oldukça zorba ve yönetimi altındakilerin kadınlarına zorla el koyan azgın bir hükümdarın veziri idi. Vezir olarak da kendisi çok kıskanç birisiydi, bundan dolayı hiç evlenmedi. Bir sefer yolda tanımadığı birisiyle arkadaşlık etti. Ona: Evli misin? diye sordu, o: Ebediyyen evlenmem dedi. Çünkü bizim ülkemizin hükümdarı kadınları kocalarından zorla alıyor. Arkadaşı kendisine: Şayet benim kızımla evlenecek olursan, ebediyyen onu senden alamaz. Babası: Hayır alır deyince, arkadaşı ona: Biz cinlerden bir topluluğuz, asla bize güç yetiremez, dedi. Bunun üzerine arkadaşının kızi ile evlendi ve ona Belkıs’ı doğurdu. Daha sonra anne vefat etti. Belkıs da çölde bir köşk inşa etti, derken babası bir seferinde yanılarak kızının durumundan sözetti. Kızının bu haberi hükümdara ulaştırılınca, ona şöyle dedi: Ey filan kişi, benim kadınlara olan düşkünlüğümü bildiğin halde, senin de böyle güzel bir kızın varken onu bana getirmiyorsun olur mu? Sonra hapsedilmesini emretti. Belkıs ona: Ben senin emrindeyim diye haber gönderdi. Kral sarayına gitmek üzere hazırlıklarını yaptı. Beraberindekilerle birlikte içeri girmek isteyince, ona yüzleri güneş parçası gibi olan cin kızlarından cariyeleri çıkarıp gönderdi ve kendisine şöyle dediler: Utanmıyor musun? Bizim hanımefendimiz sana şöyle diyor; Bu erkekler seninle birlikte iken sen hanımının yanına mı gireceksin? Kral beraberindekilere gitmeleri için izin verdi ve tek başına saraya girdi. Belkıs üzerine kapıyı kapattı ve ayakkabılarla vurarak öldürdü. Sonra başını kopartıp askerlerin arasına başını attı. Onlar da Belkıs’ı başlarına kraliçe seçtiler. Hüdhüd onun durumunu Süleyman (aleyhisselâm)’a bildirinceye kadar bu hali üzere devam etti.

Bu da şöyle olmuştu: Süleyman (aleyhisselâm) bir yerde konakladığı bir sırada hüdhüd: Süleyman konaklamak ile meşguldür deyip, semaya doğru yükseldi. Dünyanın enini boyunu gürdü, dünyanın sağını solunu gördü. Belkıs’ın bir bahçesinde bir hüdhüd gördü. O hüdhüdün ismi Ufeyr idi. Yemen’in Ufeyr adındaki hüdhüdü, Süleyman’ın Ya’fur adındaki hüdhüdüne: Nereden geldin? nereye gitmek istiyorsun? diye sordu. O da: Ben Şam’dan benim sahibim Dâvûd oğlu Süleyman ile birlikte geldim. UFeyr: Süleyman da kim? diye sorunca, Ya’fur: O cinlerin, insanların, şeytanların, kuşların, yabani hayvanların, rüzgarın, sema ile arz arasındaki herbir şeyin hükümdarıdır. Peki sen nerelisin? deyince, Ufeyr şöyle dedi: Ben de bu ülkedenim, bu ülkeye Belkıs adındaki bir kadın hükümdar oldu. Onun emri altında onikibin hükümdar vardır. Herbir hükümdarın emri altında da kadın ve çocuklar dışında yüzbin Savaşçı bulunmaktadır. Onunla beraber gidip, Belkıs’a ve onun krallığına baktı, sonra ikindi vakti Süleyman (aleyhisselâm)’ın yanına döndü. Süleyman (aleyhisselâm) namaz vaktinde onu aramış fakat bulamamıştı. Bulundukları yerde de su yoktu. Bir rivâyete göre İbn Abbâs: Üzerine bir parça güneş düşmüştü. Kuşlardan sorumlu vezire: Burası kimin yeridir? diye sorunca, vezir: Ey Allah’ın peygamberi bu hüdhüdün yeridir dedi. Süleyman (aleyhisselâm): Nereye gitti? diye sordu, vezir: Allah hükümdarımızın işlerini yoluna koysun bilemiyorum, dedi. Süleyman kızıp:

“Ben onu elbette şiddetli bir azâb ile azablandırırım…”(Neml, 27/21) dedi.

Daha sonra kuşların efendisi en kararlısı ve en güçlüsü olan kartalı çağırdı. Kartal ona: Ey Allah’ın peygamberi emrin nedir? diye sordu. O da: Derhal bana hüdhüdü getir, dedi. Kartal semaya doğru yükseldi, dünyaya sizden herhangi birinizin önündeki tepsi gibi baktı. Hüdhüdün Yemen tarafından gelmekte olduğunu gördü. Ona doğru indi ve pençesiyle onu yakaladı. Hüdhüd ona dedi ki: Sana beni ele geçirebilecek güç ve kudreti veren Allah ismi için yemin veriyorum ki bana merhamet eyle. Kartal ona vay başına geleceklere anan seni kaybedesice dedi. Çünkü Allah’ın peygamberi Süleyman mutlaka seni azaplandıracak ya da kesecek diye yemin etti. Sonra hüdhüdü alıp gitti. Akbabalar ve diğer kuş askerleri onu karşıladı, vay başına geleceklere dediler. Allah’ın peygamberi seni tehdid etti. Hüdhüd: Benim değerim ne, ben neyim ki, hiç yemininde istisna yapmadı mı? diye sordu. Evet dediler çünkü o: “Ya da bana apaçık bir delil getirir” (Neml, 27/21) dedi. Sonra Süleyman (aleyhisselâm)’ın huzuruna girdi, başını kaldırıp kanatlarını ve kuyruğunu Süleyman (aleyhisselâm)’ın önünde alçak gönüllülük göstererek yere doğru gevşetti. Süleyman ona: Hizmetini ve yerini bırakıp nereye gittin? Ben seni ya çetin bir şekilde azaplandıracak ya da keseceğim dedi. Hüdhüd ona: Ey Allah’ın peygamberi sen Allah’ın huzurundaki duruşunu, benim senin huzurundaki şu duruşum ile bir karşılaştır. Bu sefer Süleyman’ın tüyleri diken diken oldu, titredi ve onu affetti.

İkrime dedi ki: Yüce Allah, Süleyman’ın, hüdhüdü kesmesine mani oldu, çünkü o anne babasına iyilikle davranan birisi idi. Onlara yemek taşır ve onları beslerdi. Daha sonra Süleyman ona şöyle dedi: Gecikmene sebeb nedir? Hüdhüd ona yüce Allah’ın bize haber verdiği şekilde Belkıs’dan, tahtından ve kavminden -az önce geçtiği üzere- sözetti.

el-Maverdî dedi ki; Belkıs’ın annesinin cinlerden olduğu görüşü cinslerin farklılığı, tabiatların ayrılığı, her iki varlık türünün hislerinin birbirine benzememesi dolayısı ile akıl tarafından kabul edilemez. Çünkü Âdemoğulları cismanidir, cinler ise ruhanidir. Yüce Allah Âdemoğullarını ses veren kurumuş çamurdan yarattı, cinleri ise dumansız ateş alevinden yarattı. Böyle bir farklılık varken, bunların birbirleriyle imtizacı mümkün değildir Bu ayrılıklarla birlikte bunlardan ortak bir nesil çıkması imkansız bir şeydir.

Derim ki: Bu hususta açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır. Ancak bu hususta gelmiş olan haber ile birlikte akıl böyle bir şeyi imkansız görmemektedir. Eğer hilkatin aslına bakılacak olursa, önceden de açıklandığı gibi hilkatin aslı sudur. Böyle bir şey de uzak bir ihtimal görülemez, doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Kur’ân-ı Kerîm’de ise daha önceden de geçtiği gibi:

“Mallarına, evlatlarına ortak ol” (el-İsra, 17/64) diye buyurulmuştur. İleride geleceği üzere de er-Rahmân Sûresi’nde de:

“O ikisinde de bunlardan evvel ne bir insanın, ne de bir cinnin asla dokunmadığı… eşler vardır” (er-Rahmân, 55/56) diye buyurmaktadır.

“Rabbim ben nefsime” İbn Şecere’nin dediğine göre şirk üzere bulunmaktan dolayı

“zulmettim.” Süfyan da şöyle demiştir: Süleyman hakkında sahib olduğum zanlarla zulmettim. Çünkü ona büyükçe salondan geçip gelmesini emredince o burayı büyük bir su zannetmiş, Süleyman’ın da kendisinin o suda boğulmasını istediği kanaatine kapılmıştı. Bunun sırçadan son derece güzel düzeltilmiş bir köşk olduğunu anlayınca, bu zan sebebiyle kendisine zulmetmiş olduğunu anladı.

Burada; nin hemzesinin meksur gelmesi “dedi ki”den sonra başa gelmiş olmasından dolayıdır. Araplar arasından bunu üstün okuyarak “demek” fiilinin onda amel etmesini sağlayanlar da vardır.

“Ve Süleyman’la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah’a teslim oldum,”

Bu âyetteki; “Birlikte, beraber” lâfzı sakin okunacak olursa, o takdirde belli bir mana için getirilmiş bir harftir ve bu hususta nahivciler arasında görüş ayrılığı yoktur. Şayet üstün okunacak olursa, bu hususta iki görüş vardır. Birincisine göre bu zarf anlamında bir İsimdir, diğerine göre bu fetha üzere mebni cer harfidir. Bu açıklamayı da en-Nehhâs yapmıştır.

Onu Allah’tan başka ibadet ettikleri alıkoydu. Şüphesiz o, kâfir bir kavimdendi.

Diyanet Vakfı
Onu, Allahtan başka taptığı şeyler (o zamana kadar tevhid dinine girmekten) alıkoymuştu. Çünkü kendisi inkarcı bir kavimdendi.

Kurtubi Tefsiri
Daha önce Allah’tan başka taptığı şeyler ona manî olmuştu. Çünkü o kâfir bir kavimden idi.

“Daha önce Allah’tan başka taptığı şeyler ona mani olmuştu” âyetinde anlam tamam olmaktadır ve burada vakıf güzeldir. Yani tapındığı güneş ve ay onu Allah’a ibadet etmekten alıkoymuştu. Buna göre burada; “Şeyler ref mahallindedir.

en-Nehhâs dedi ki: Âyetin anlamı şöyledir: Onun Allah’tan başkalarına ibadet etmesi, bizim onun müslüman olacağına dair bildiğimizi bilmesini engelledi. Buradaki ın nasb mahallinde olması da mümkündür. O vakit ifadenin takdiri şöyle olur: Süleyman onu Allah’tan başka ibadet ettiği şeylerden alıkoydu. Yani onun Allah’tan başka varlıklara ibadet etmesine engel teşkil etti.

Anlamın şöyle olması da mümkündür: Allah onu alıkoydu. Yani; “Allah onu kendisinden başkasına ibadet etmekten alıkoydu” demek olup, burada “…den” hazfedilip, fiil, harî-i cersiz olarak teaddi etmiş oldu. Bunun bir benzeri de Allah’ın:

“Mûsa… kavminden yetmiş adam seçti.” (el-A’raf, 7/153) Bu da: “…kavmi arasından…” demektir. Sîbeveyh şu beyiti nakletmektedir:

“Abdullah (b. Darim kabilesin)den naklen bana havanın haberi verildi ki,

Onların kaleleri artık şerefli olmuş, asil şahsiyetleri de bayağılaşmış.”

Burada ona göre anlam; “Abdullah (b. Darim) kabilesi(nden) bana haber verildi” şeklindedir.

“Çünkü o kâfir bir kavimden idî.” Saîd b. Cübeyr buradaki;

“Çünkü o” lâfzının hemzesini üstün olarak okumuştur. Burada nasb mahallinde; anlamındadır. Bununla birlikte; “Şeylerden” bedel olması da mümkündür. Eğer bu “mani olma”run faili ise ref mahallindedir. Esreli okuyuş ise İstİ’nâf (başlangıç) kabul edilmesine göredir.

Gelince ona denildi: “Senin tahtın böyle mi?” Dedi: “Sanki o.” “Zaten biz daha önce bilgi sahibi olmuştuk ve biz teslim olanlardık.”

Diyanet Vakfı
Melike gelince: Senin tahtın da böyle mi? dendi. O şöyle cevap verdi: Tıpkı o! (Süleyman şöyle dedi): Bize daha önce (Allahtan) bilgi verilmiş ve biz müslüman olmuştuk.

Kurtubi Tefsiri
Kadın geldiğinde (ona) şöyle denildi: “Senin tahtın böyle midir?” O das “Sanki bu odur” dedi. “Ve bize bundan önce ilim verilmiş olup biz teslim olanlardan olmuştuk.”

“Kadın geldiğinde” kasıt Belkıs’dır. Ona

“şöyle denildi: Senin tahtın böyle midir? O da: Sanki bu odur, dedi” Gördüğünü kendi tahtına benzetti. Çün kü o kendi tahtını kilitli odalarda bırakmıştı. Ne bunun kendi tahtı olduğunu söyledi, ne de reddetti. Böylece Süleyman (aleyhisselâm) aklının ne kadar mükemmel olduğunu öğrenmiş oldu.

İkrime dedi ki: Kadın hikmetli bir kadındı. O bakımdan:

“Sanki bu odur” demişti.

Mukâtil dedi ki: Kadın tahtını tanıdı, ancak onlar kendisini tereddüde düşürmek istedikleri gibi, o da onlara bu şekilde bir cevap vermişti. Şayet ona: Senin tahtın bu mudur? diye sormuş olsalardı, o da onlara: Evet budur, diyecekti. el-Hasen b. el-Fadl da böyle açıklamıştır.

Denildiğine göre; Süleyman bu kadına elindeki imkanların bir nübüvvet olduğunu bilip kendisine îman etmesi için cinlerin de, aynı şekilde şeytanların da emri altında olduğunu göstermek istemişti. Bir diğer açıklamaya göre tahta yapılan bu uygulama, onun göndermiş olduğu erkek ve kadın hizmetçiler ile ilgili olarak yaptığı karışıklığa bir karşılık idi.

“Ve bize bundan önce ilim verilmiş olup” buyrukları, denildiğine göre Belkıs’ın sözlerindendir. Yani tahttaki bu mucizeden önce de Süleyman’ın peygamberliğinin doğruluğu bilgisi zaten bize verilmişti.

“Biz teslim olanlardan olmuştuk.” Yani onun emrine itaat edenlerden idik.

Bir diğer açıklamaya göre bu Süleyman (aleyhisselâm)’ın sözlerindendir. Yani bu seferkinden önce de yüce Allah’ın dilediği herşeye kadir olduğuna dair bize bilgi verilmişti.

Bir diğer açıklama:

“Bize… İlim verilmiş olup” onun müslüman olup, itaat ile gelmekte olduğuna dair bilgi onun gelişinden önce bize verilmişti, şeklindedir.

Bu sözleri Süleyman (aleyhisselâm)’in kavminin söylediği sözler olduğu da söylenmiştir? Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Dedi: “Onun tahtını değiştirin, bakalım doğruyu bulacak mı yoksa doğruyu bulamayanlardan mı olacak.”

Diyanet Vakfı
(Süleyman devamla) dedi ki: Onun tahtını bilemeyeceği bir hale getirin; bakalım tanıyacak mı, yoksa tanıyamayanlar arasında mı olacak.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Tahtını onun tanıyamayacağı bir şekilde değiştirin. Bakalım, o yol bulacak mı, yoksa yol bulamayacaklardan mı olacak?”

“Dedi ki: Tahtını onun tanıyamayacağı bir şekilde değiştirin.” Onda değişiklikler yapın.

Denildiğine göre altını üstüne, üstünü de altına getirdiler. Fazlalık ya da eksiklikle değiştirdiler, diye de açıklanmıştır. el-Ferrâ’ ve başkası da şöyle demiştir: Onu tanıyamayacağı bir hale getirmelerini emretmesinin sebebi şudur: Şeytanlar ona: Aklı pek sağlam değildir, demişti. Süleyman (aleyhisselâm) da bu açıdan onu denemek istemişti.

Bir diğer açıklamaya göre: Cinler Süleyman (aleyhisselâm)’ın onunla evlenip ondan çocuklarının olacağından ve böylelikle ebediyyen Süleyman (aleyhisselâm)’ın soyundan geleceklerin emri altında çalışmaya mecbur kalacaklarından korktular. Bu bakımdan Hazret-i Süleyman’a: Bu kadının aklı zayıftır, ayakları da eşek ayağı gibidir, dediler. O da:

“Tahtını onun tanıyamayacağı bir şekilde değiştirin” de biz de onun aklının ölçüsünü bilelim, demişti.

Süleyman (aleyhisselâm)’a cinlerden samimi olarak öğüt veren ve iyiliğini isteyen birisi vardı. Ona: Ben bu kadına bacaklarını açmasını söylemeden, ayaklarını nasıl görebilirim? diye sordu. O da: Sen bu saraya bir su doldur, suyun üstünü de camla kapat, o su olduğunu zannedecek eteklerini kaldıracak, sen de o zaman ayaklarını göreceksin. İşte yüce Allah’ın haber verdiği “köşk” budur.

Kitaptan bilgisi olan dedi: “Ben onu sana gözünü açıp kapamadan getiririm.” Onu yanında durur görünce dedi: “Bu Rabbimin lütfundandır, beni denemek için, şükredecek miyim yoksa inkâr mı edeceğim. Kim şükrederse, ancak kendisi için şükreder. Kim inkâr ederse, şüphesiz Rabbim zengindir, kerem sahibidir.”

Diyanet Vakfı
Kitaptan (Allah tarafından verilmiş) bir ilmi olan kimse ise: Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm, dedi. (Süleyman) onu (melikenin tahtını) yanıbaşına yerleşmiş olarak görünce: Bu, dedi, şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak üzere Rabbimin (gösterdiği) lütfundandır. Şükreden ancak kendisi için şükretmiş olur, nankörlük edene gelince, o bilsin ki, Rabbimin hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, çok kerem sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Nezdinde kitaptan bir bilgi bulunan kişi dedi ki: “Ben onu sana gözünü kırpmadan getiririm.” Onun derhal yanında durduğunu görünce dedi ki: “Bu, benim Rabbimin lütfundandır. Acaba şükür mü ederim yoksa nankörlük mü ederim diye beni sınaması içindir. Kim şükür ederse kendi lehinedir, kim de nankörlük ederse, muhakkak Rabbim Ganîdir, kerem sahibidir.”

“Nezdinde kitaptan bir bilgi bulunan kişi dedi ki: Ben onu sana gözünü kırpmadan getiririm.” Müfessirlerin çoğunun kanaatine göre nezdinde kitap bilgisi bulunan kişinin ismi Asaf b. Berhiya’dır ve bu İsrailoğullarına mensubtur. Bu kişi sıddîklardan olup, yüce Allah’ın kendisi anılarak istenileni verdiği, kendisi anılarak dua edildiğinde duayı kabul ettiği, yüce Allah’ın ism-i a’zamını biliyordu. Âişe (radıyallahü anh) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Asaf b. Berhiya’nin kendisini anarak dua ettiği Allah’ın ism-i a’zam’ı: Ya hayyu, ya kayyum idi.” Benzer rivâyetler için bk. Taberi, XIX, 163, 164. Denildiğine göre bu onların dilinde “Âhiya, şerâhiyâ” diye söylenirmiş,

ez-Zührî dedi ki: Yüce Allah’ın ism-i a’zam’ını bilen o zatın yaptığı dua şu idi: “Ey bizim ilahımız, herşeyin bir ve tek ilahı. Senden başka hiçbir, ilâh yoktur, bana onun tahtını getir.” Hemen taht onun önüne getirildi.

Mücahid dedi ki: Dua ederken şöyle dedi:

“Ey bizim ve herşeyin ilahı, ey celal ve ikram sahibi…”

es-Süheylî dedi ki: Nezdinde kitabın bilgisi bulunan şahıs, Süleyman’ın teyzesinin oğlu Âsaf b. Berhiyâ idi. Bu kişi yüce Allah’ın isimlerinden ism-i a’zamı biliyordu.

Bir diğer görüşe göre bu şahıs bizzat Süleyman (aleyhisselâm) idi. Ancak ifadelerin akışı arasında böyle bir açıklama doğru görülemez. İbn Atiyye dedi ki; Bir kesim bunun Süleyman (a .s) olduğunu söylemiştir. Bu açıklamaya göre ifrit: “Ben onu sana sen yerinden kalkmazdan önce getirebilirim” deyince, Süleyman (aleyhisselâm) bu süreyi geç bulmuş da onu küçültmek anlamını ihtiva eden bir üslupla ifrite hitaben: “Ben onu sana gözünü kırpmadan getiririm” demiş olur. Bu görüşün sahipleri de delil olarak Süleyman (aleyhisselâm)’ın: “Bu benim Rabbimin lütfundandır” sözlerini delil göstermişlerdir.

Derim ki: İbn Atiyye’nin sözünü ettiği görüşü en-Nehhâs “Meani’l-Kur’ân” adlı eserinde ifade etmiştir. Yüce Allah’ın izniyle bu güzel bir görüştür. Bahr dedi ki: Bu elinde takdirlerin yazılı olduğu kitabın bulunduğu bir melektir. İfritin bu sözleri söylediği sırada yüce Allah onu göndermiş idi.

es-Süheylî dedi ki: Muhammed b. el-Hasen el-Mukrî’in naklettiğine göre bu kişinin adi Dabbe b. Udd idi. Ancak bu hiçbir şekilde sahih olamaz, çünkü Dabbeb Udd’ün oğlu o da Tabiha’nın oğludur. İsmi ise Amr b. İlyas b. Mudar b. Nizar b. Mead’dır. Mead ise Buht Nassar dönemlerinde idi. Bu dönem ise Süleyman (aleyhisselâm)’ın döneminden çok sonradır. Mead, Süleyman (aleyhisselâm)’ın döneminde yaşıyamadığına göre ondan beş ata sonra gelen Dabbe b. Udd nasıl onun çağdaşı olabilir? Bu husus üzerinde düşünen kimse bunu açıkça görecektir.

İbn Lehia dedi ki: Bu kişi Hıdır (aleyhisselâm)’dır. İbn Zeyd de dedi ki: Yanında kitabın bilgisi bulunan kişi denizdeki adalardan birisinde bulunan salih bir zat idi. Bu şahıs adasından yeryüzünde kimlerin bulunduğunu yüce Allah’a ibadet edenin olup olmadığını görmek üzere çıkmıştı. Süleyman’ı görünce, o da yüce Allah’ın isimlerinden bir ismi anarak dua etti ve böylelikle kadının tahtı getirildi.

Yedinci bir görüş: Bu kişi Yemliha adında İsrailoğullarına mensub bir adam idi. Yüce Allah’ın ism-i a’zammı biliyordu. Bunu da el-Kuşeyrî zikretmiştir.

İbn Ebi Berze derki: Kitabın bilgisine sahip kişi Ustum idi. Bu İsrailoğulları arasında çok ibadet eden bir zatdı, bunu el-Ğaznevî zikretmektedir.

Muhammed b. el-Münkedir dedi ki: Bu bizzat Süleyman (aleyhisselâm)’dır. İnsanların, o yüce Allah’ın ism-i a’zamını biliyordu şeklindeki görüşlerine gelince, durum böyle değildir. Bu kişi İsrailoğullarına mensub bilgili, yüce Allah’ın da kendisine ilim ve fıkıh (dini kavrayış) verdiği bir adam idi. Bu kişi; “Ben onu sana gözünü kırpmadan getiririm” deyince, haydi getir dedi. Bu sefer adam: Sen Allah’ın bir peygamberisin ve Allah’ın peygamberinin oğlusun. Eğer yüce Allah’a dua edecek olursan, o sana bu tahtı getirir. Bunun üzerine Süleyman (aleyhisselâm) yüce Allah’a dua etti. Yüce Allah da tahtı ona getirdi.

Sekizinci bir görüş de şöyledir: Bu kişi Cebrâîl (aleyhisselâm)’dır. Bunu da en-Nehaî söylemiştir. Bu görüş İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir. Buna göre “kitap ilmi” onun Allah’ın indirmiş olduğu kitaplarda ve Levh-i Mahfuz’da bulunanlara dair bilgisidir. Süleyman (aleyhisselâm)’ın Belkıs’a gönderdiği mektuptaki bilgidir, diye de açıklanmıştır.

İbn Atiyye der ki: İnsanların çoğunluğunun kabul ettiği görüş şudur: Bu kişi Âsaf’b. Berhiyâ adında, İsrailoğullarına mensub salih bir kişi idi. Rivâyete göre iki rekat namaz kıldıktan sonra Süleyman (aleyhisselâm)’a şöyle demiştir; Ey Allah’ın peygamberi, uzağa doğru bir bak, o da Yemen’e doğru baktı ve tahtı önünde buldu. Süleyman daha gözünü kırpmadan taht yanında idi.

Mücahîd dedi ki: Burada kasıt kişinin gözünü yorgun ve bitkin olarak kapatıncaya kadar bakışını devam ettirmesidir.

Bir diğer görüşe göre gözünü açıp kırpacak kadar bir zamanı kastetmiştir. Bu da kişinin: Bu işi bir lahzada yap, demesine benzer. Bu görüş daha kuvvetli gibidir, çünkü eğer tahtı getiren Süleyman (aleyhisselâm)’ın yaptığı bir iş olsaydı, bu bir mucize olurdu. Şayet Asaf veya onun dışındaki Allah’ın veli kullarının işi ise o takdirde bu bir keramettir. Velinin kerameti ise tabi olduğu peygamber için bir mucizedir.

el-Kuşeyrî dedi ki: Nezdinde kitabın bilgisi bulunan kişi Süleyman’dır, diyenler velilerin kerametini inkâr etmektedirler. Çünkü (bunlara göre) Süleyman (aleyhisselâm) ifrite: “Ben onu sana gözünü kırpmadan getiririm” demiş. Bunlara göre de ifritin yaptığı ne mucizedir, ne de bir keramettir. Çünkü cinlerin bu gibi şeylere zaten güçleri yeter. Bir cevher aynı halde iki yerde bulunamaz. Aksine bu yüce Allah’ın bir cevheri doğunun en uzak noktasında yok edip, sonra onu ikinci halde var etmesi olarak düşünülebilir. Bu ise batının en uzak noktasında yok oluştan sonraki haldir ya da aradaki mekanları yok eder, sonra bu mekanları iade eder.

el-Kuşeyrî dedi ki: Bu görüşü Vehb, Malik’ten de rivâyet etmiştir.

Şöyle de denilmiştir: Belkıs’ın tahtı havada getirilmiştir, bu da Mücahid’in görüşüdür.

Süleyman ile taht arasında da, Küfe İle Hire arası kadar bir mesafe vardı. Malik dedi ki: Belkıs Yemende, Süleyman (aleyhisselâm)’da Şam’da bulunuyordu.

Tefsirlerde kaydedildiğine göre Belkis’ın tahtı içinde bulunduğu yeri deldi, sonra da Süleyman’ın önünde bitiverdi. Abdullah b. Şeddad dedi ki: Taht yerdeki bir tünelden çıktı. Bunların hangisinin olduğunu en iyi bilen Allah’tır.

“Onun derhal yanında durduğunu” yanında sabit olarak bulunduğunu

“görünce dedi ki: Bu” yardım, bu imkan ve iktidar

“Benim Rabbimin lütfundandır. Acaba şükür mü ederim, yoksa nankörlük mü ederim diye beni sınaması İçindir.” el-Ahfeş dedi ki: Yani benim ne yapacağımı ortaya çıkarması içindir. Başkaları da şöyle demiştir: “Sınaması içindir” benim ona ibadet etmem içindir, demektir. Bu da mecazi bir ifadedir. Sınamada aslolan ise denemektir, yani ben nimetine karşı şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim. Beni denemek içindir,

“Kim şükür ederse, kendi lehinedir.” Bunun faydası sadece kendisine döner. Zira o şükretmekle üzerindeki nimetin tamamlanmasına, devam etmesine ve o nimetin daha da artmasına hak kazanmış olur. Çünkü şükür sayesinde mevcut nimet sağlama bağlanmış olur, elde bulunmayan nimetlere de bu yolla nail olunur.

“Kim de nankörlük ederse, muhakkak Rabbim” şükre muhtaç olmayan

“Ganidir” lütuf ve ihsan etmekte

“kerem sahibidir.” Çok cömerttir.

Cinlerden bir ifrit dedi: “Ben onu sana sen yerinden kalkmadan önce getiririm ve gerçekten buna güçlü ve güvenilirim.”

Diyanet Vakfı
Cinlerden bir ifrit: Sen makamından kalkmadan ben onu sana getiririm. Gerçekten bu işe gücüm yeter ve bana güvenebilirsiniz, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Cinlerden bir ifrit dedi ki: “Ben onu sana, sen yerinden kalkmazdan önce getirebilirim ve muhakkak ben buna gücü yeten ve güvenilir bir kimseyim.”

“Cinden bir ifrit dedi ki…” âyetindeki

“ifrit” lâfzını Cumhûr; “İfrit” diye okumuştur. Ebû Reca’ ve Îsa es-Sakafî ise; diye okumuşlardır. Bu kıraat Ebubekir es-Sıddiyk (radıyallahü anh)’dan da rivâyet edilmiştir. Hadiste de: “Şüphesiz ki Allah ıfrîte de, nifrîte de buğzeder” er-Râmehurmuzî, Emsâlu’l-Hadis, s. 163; İbn Selâme el-Kudâî, Müsnedu’ş-Şihâb, II, 155. diye buyrulmuştur. Buradaki nifrît, ifrite itbâ ile söylenmiştir. (Türkçede ifrit, mifrit demek gibi).

Katâde dedi ki: Bu fevkalede akıllı anlamındadır. en-Nehhâs dedi ki: Güçlü kuvvetli bir kimse ayrıca hilebaz ve çok ileri derecede kurnaz birisi ise ona; denilir. “İfrif’in reis anlamında olduğu da söylenmiştir. Bir kesim de bu kelimeyi; şeklinde “ayn” harfi de esreli olarak okumuşlardır. Bunu da İbn Atiyye naktetmiştir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu lâfzı şeklinde kabul edenler çoğulunu; (……..) diye getirirler. (……..) ise üç türlü çoğul yapılabilir. Arzu edilirse şeklinde yahut diye çoğulu yapılır, çünkü “te” zaiddir. Nitekim Tağutlar’ın, Tağut’un çoğulu olduğu gibi; “ye” de “te”nin yerine “ya” getirilerek; denilebilir.

Şeytanlardan bir İfrit ise güçlü ve itaate gelmeyen anlamındadır, te de zaiddir. “Adam ifritleşti” tabiri, başkalarına eziyet etmeyi huy haline getirdi, anlamında kullanırlar.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Bu ifritin ismi Kûden idi. Bunu da en-Nehhâs zikretmiştir. Zekvân olduğu da söylenmiştir, bunu da es-Süheylî söylemiştir. Şuayb el-Cubbaî de: İsmi De’van idi demiştir. İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre de adının Sahr el Cinnî olduğu söylenmiştir.

Zü’r-Rimme’nin şu beyitinde ifrit şöylece kullanılmıştır:

“Sanki o bir ifritin arkasından giden bir yıldız gibidir,

Gece karanlığında yerinden kopup, ona doğru akan.”

el-Kisaî de şu beyiti nakletmektedir:

“Onların ifrit şeytanları demişti ki:

Sizin ne mülkünüz vardır, ne de sebat bulmanız.”

Sahih’teki rivâyete göre de Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Dün cinlerden bir ifrit namazımı bozmak İçin beni aldatmaya (ya da boş anımı yakalamaya) çalışıyordu. Allah da ona karşı bana güç verdi, ben de onu şiddetlice ittim…” Müslim, I, 384. deyip, hadisin geri kalan bölümünü nakletti.

Buhârî’de de “beni aldatmaya koyuldu” yerine, “dün ansızın karşıma çıktı” şeklindedir. Buhârî, I, 176, III, 1260, IV, 1809; Müsned, II, 29H.

Muvatta’’da da Yahya b. Said’den şöyle dediği nakledilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) İsra’ya götürüldüğünde cinlerden bir ifritin, bir ateş alevi ile onu takip etmekte olduğunu gördü. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) yanına baktıkça onu görüyordu. Cibril ona: Ben sana söyleyeceğin bazı sözler öğreteyim mi? Sen bunları söyleyecek olursan, elindeki ateş alevi söner ve yüzüstü yıkılır. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) “tabi öğret” deyince, şöyle dedi:

” Semadan inenlerin, oraya yükselenlerin, yerde bitip yetişenlerin, yerden çıkanların, gece ve gündüzün fitnelerinin şerrinden -hayır ile gelen dışmda- gece ile gündüzün gelenlerin hepsinden, iyi olsun, günahkâr olsun hiç kimsenin aşamadığı Allah’ın eksiksiz kelimeleri ile kerim olan Allah’a sığınırım, ey Rahmân. ” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, X, 125, 126.

“Ben onu sana, sen yerinden” yani hüküm verdiğin meclisinden

“kalkmazdan önce getirebilirim ve muhakkak ben buna gücü yeten” onu taşıma gücüne sahip olan

“ve” içindekilere karşı da

“güvenilir bir kimseyim.” İbn Abbâs dedi ki: Bundan kasıt kadının namus ve iffetine karşı kendisine güvenilen bir kimseyim demektir. Bu açıklamayı el-Mehdevî zikretmiştir, Süleyman (aleyhisselâm) ben daha da hızlı gelmesini istiyorum deyince,

Dedi: “Ey ileri gelenler! Hanginiz onun tahtını bana Müslüman olarak gelmeden önce getirir?”

Diyanet Vakfı
(Sonra Süleyman müşavirlerine) dedi ki: Ey ulular! Onlar teslimiyet gösterip bana gelmeden önce, hanginiz o melikenin tahtını bana getirebilir?

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ey ileri gelenler! Onlar bana müslümanlar alarak gelmezden önce, kadının tahtını hanginiz bana getirebilirsiniz?”

“Onlar bana müslümanlar olarak gelmezden önce kadının tahtını hanginiz bana getirebilirsiniz?” Abdullah b. Şeddad dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm):

“Kadının tahtını hanginiz bana getirebilirsiniz?” dediğinde Belkıs bir fersahlık uzaklıkta bulunuyordu, tahtını ise Sebe’de bırakmış, onu korumak için de muhafızlar görevlendirmişti.

Denildiğine göre Belkıs hediyesini gönderdiği sırada elçilerini askerleriyle birlikte göndermişti. Bundan maksadı ise şayet Süleyman eğer krallık peşinde koşan birisi ise gerekli hazırlıklarını yapmadan, onunla aniden bir Savaş başlatmak idi. Süleyman (aleyhisselâm) bu durumu öğrenince “kadının tahtını hanginiz bana getirebilirsiniz?” dedi. İbn Abbâs dedi ki: Kadının tahtının getirilmesine dair verdiği emir ona mektub yazmadan önce idi. Kadının tahtı kendisine getirilmeden de ona mektub yazmamıştı.

İbn Atiyye dedi ki: Ancak âyetlerin zahirine göre Süleyman (aleyhisselâm) bu sözlerini kadının gönderdiği hediyenin ulaşıp, onun kendisine cevap vermesinden ve hüdhüd ile mektubunu göndermesinden sonra olmuştur. Te’vil bilginlerinin büyük çoğunluğu da bu kanaattedir. Te’vil bilginleri kadının tahtının getirilmesini istemesinin faydasının ne olduğu hususunda farklı görüşlere sahiptir. Katâde dedi ki: Ona bu tahtın büyüklüğü ve mükemmeliğinden sözedilmişti. O da, müslüman olarak kendisini ve kavmini ve mallarını İslâm himaye altına almadan önce bu tahtı ele geçirmek İstemişti. Çünkü İslâm bunu gerektirmektedir. Bu İbn Cüreyc’in de görüşüdür.

İbn Zeyd de dedi ki; Tahtın getirilmesini istemesi, Belkıs’a Allah tarafından kendisine verilmiş olan kudreti göstermek ve bunu peygamberliğine delil olarak ortaya koymak istemesi idi. Çünkü herhangi bir ordu ve Savaş söz konusu olmaksızın bu tahtı ele geçirmiş olacaktı.

Bu açıklamaya göre “müslümanlar olarak” âyeti, teslim olmuşlar olarak, demektir. İbn Abbâs’in görüşü de budur. Yine İbn Zeyd dedi ki; O bu yolla kadının aklını denemek İstemişti, bundan dolayı: “Tahtını onun tanıyamayacağı bir şekilde değiştirin. Bakalım o yol bulacak mı, yoksa yol bulamayacaklardan mı olacak?” demişti.

Yine denildiğine göre cinler Süleyman (aleyhisselâm)’ın onunla evleneceğinden ve ondan çocuğunun olacağından, böylece Süleyman (aleyhisselâm)’ın soyundan geleceklerini de angarya ve hizmetlerinin sürüp gideceğinden korkmuşlardı. O bakımdan cinler kendisine bu kadının aklı pek sağlam değildir, demişlerdi. İşte bundan ötürü o da tahtı ile kadını sınamak istemişti.

Bir diğer açıklamaya göre o hüdhüdün: “Onun bir de büyük bir tahtı var” sözünün doğruluğunu tesbit etmek istemişti. Bu açıklamayı da Taberî yapmıştır.

Katâde’den rivâyete göre Süleyman (aleyhisselâm) hüdhüdün tahtı nitelemesi sebebiyle, tahtı görmek istemişti. İlim adamlarının çoğunluğunun kabul ettiği görüş birinci görüştür. Çünkü yüce Allah:

“Onlar bana müslümanlar olarak gelmezden önce” diye buyurmuştur. Bir diğer sebeb de şudur: Belkıs eğer İslama girmiş olsaydı, onun malına el sürmek haram olurdu. Dolayısıyla onun izni olmaksızın o taht da getirilemezdi.

Rivâyet edildiğine göre tahtı kırmızı yakut ve mücevherat ile süslenmiş, gümüş ve altından yapılmıştı. Tahtı o sırada üzerinde yedi kilit bulunan, içice yedi odanın içinde bulunuyordu.

“Onlara dön. Andolsun ki onlara karşı koyamayacakları ordularla geliriz ve onları oradan zilletle çıkarırız, onlar alçalmışlardır.”

Diyanet Vakfı
(Ey elçi!) Onlara dön; iyi bilsinler ki, kendilerine asla karşı koyamıyacakları ordularla gelir, onları muhakkak surette hor ve hakir halde oradan çıkarırız!

Kurtubi Tefsiri
“Dön onlara! Yemin olsun üzerlerine karşı duramayacakları ordularla geleceğiz ve onları -yemin olsun- oradan zelil ve küçük düşmüşler olarak çıkartacağız.”

“Dön onlara!” Yani Süleyman elçi heyetinin emiri el-Münzir b. Amr’a gönderdikleri hediyeleriyle birlikte onlara: Geri dönün, dedi.

“Yemin olsun üzerlerine karşı duramayacakları ordularla geleceğiz” âyetindeki

“Yemin olsun onlara… geleceğiz” lâfzındaki “lâm” kasem (yemin) “lâm”ıdır. Bu durumda şeddeli “nun” da onunla birlikte gelmelidir.

en-Nehhâs dedi ki: Ben Ebû’l-Hasen b. Keysan’ı şöyle derken dinledim: Buradaki “lâm” te’kid lâm’ıdır. Bu şekilde ona göre bütün “lâm” çeşitleri üç türlüdür, ona göre dördüncüleri yoktur. Bu da te’kid “lâm”ı, emir “lâm”ı ve harf-i cer olarak kullanılan “lâm.” Nahiv bilginlerinin ileri gelenleri de bu görüştedir. Çünkü onlar herbir şeyi aslına irca’ ederler. Bu ise, Arap dili üzerindeki eğitimi oldukça ileri kimseler için ancak mümkün olabilir.

“Karşı duramayacakları” yani onların karşı koymaya güç bulamayacakları… demektir.

“Ve onları -yemin olsun- oradan” kendi ülkelerinden

“zelil ve küçük düşmüşler olarak çıkartacağız.” Buradaki

“oradan” ile kastın Sebe’den demek olduğu söylenmiştir.

“Şüphesiz hükümdarlar bir şehre girdiklerinde onu harab ederler” âyetinde bu kasabadan (veya şehirden) söz edilmiş idi.

“Zelil” mülkleri ve şerefleri ellerinden alınmış

“Ve küçük düşmüşler olarak” küçük düşürüldükleri için zelil kılınmış ve hakarete uğratılmışlar olarak

“çıkartacağız.” Bu ise müslüman olmamaları halinde karşı karşıya kalacakları zillettir. Gönderdiği elçisi yanına geri döndü ve ona durumu haber verince, hükümdar kadın şöyle dedi: Ben onun bir kral olmadığını anlamıştım. Bizlerin Allah’ın peygamberlerinden bir peygambere karşı Savaşacak gücümüz yoktur. Daha sonra emir vererek tahtının yedi sarayın sonuncusunda bulunan içice yedi odadan sonuncusuna konulmasını emretti ve kapılan kilitledi, üzerine de bekçiler yerleştirdi. Yemen hükümdarlarından onikibin hükümdar ile birlikte ve herbir hükümdarın da komutası altında yüzbin kişi bulunduğu halde Süleyman (aleyhisselâm)’ın huzuruna gitmek üzere yola koyuldu.

İbn Abbâs dedi ki: Süleyman heybetli bir kişi idi. Kendisi bir hususu sormadan ilk olarak kimse ona bir şey demezdi. Bir gün yakınlarda bir toz bulutu gördü, bu ne oluyor? dedi. Yanında bulunanlar: Ey Allah’ın peygamberi, Belkıs dediler. Bunun üzerine Süleyman askerlerine -Vehb ve başkaları da cinlere dediler- dedi ki:

Süleyman’a gelince dedi: “Beni mal ile mi destekliyorsunuz? Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Hayır, siz hediyenizle sevinirsiniz.”

Diyanet Vakfı
(Elçiler, hediyelerle) Süleymana gelince şöyle dedi: Siz bana mal ile yardım mı ediyorsunuz? Allahın bana verdiği, size verdiğinden daha iyidir. Hediyenizle (ben değil) siz sevinirsiniz.

Kurtubi Tefsiri
Süleyman’a geldiğinde dedi ki: “Bana mal ile mi yardım ediyorsunuz? Halbuki Allah’ın bana verdiği, sîze verdiğinden daha hayırlıdır. Siz ise bu hediyeniz sebebiyle böbürleniyorsunuz.

“Süleyman’a geldiğinde dedi ki: Bana mal ile mi yardım ediyorsunuz?” Yani elçi Süleyman’a hediyeyi getirip gelince, o da:

“Bana mal ile mi yardım ediyorsunuz?” dedi.

“Bana… mı yardım ediyorsunuz?” âyetini Hamza, Ya’kub ve el-A’meş şeddeli tek “nun” ve ondan sonra da sabit bir “ya” ile okumuşlardır. Diğerleri ise iki “nun” ile okumuşlardır ki; Ebû Ubeyd’in tercihi budur. Çünkü bütün mushaflarda bu iki “nun” ile yazılmıştır. İshak’ın, Nâfi’den rivâyetine göre o: şeklinde, sonrasında lâfız itibariyle “ya” bulunan şeddesiz tek bir “nun” ile okurdu. İbnu’l-Enbarî dedi ki: Bu kıraatte vakıf yapılması halinde “ya”nin tesbit edilmesi lazımdır ki bu kıraat için Mushafın yazılış harflerine uygunluk, sahih olarak söz konusu olabilsin. “Nun “da asi olan şeddeli olmasıdır. Böyle bir yerde nûn’un şeddesinin kaldırılması “ben şahitlik ederim ki şüphesiz sen bir alimsin” anlamında; ifadesinde “nün”un şeddesiz okunmasına benzer.

“Haklarında anlaşmazlığa düştüğünüz…” (en-Nahl, iğ/27) âyetini; şeklinde ve

“Benimle Allah hakkında mücadele mi ediyorsunuz?” (el-En’am, 6/80) anlamındaki âyeti da; şeklinde okuyanlar buna göre böyle okumuşlardır.

Araplar da; “Adamlar beni dövüyorlar, bana geliyorlar” diye kullanmışlardır ki bunun aslı; şeklindedir.

Çünkü şekillerinin idgamlı söyleyişi böyledir. Şair de şöyle demektedir:

“Gerdanın da Leyla’ya ait iken, böğürlerin de,

Güzel sesin de, gözlerin de, (hep böyleyken) benden (mi) korkarsın?”

Burada da “benden korkarsın” anlamındaki lafızın aslı şeklinde olup, “ya” harfi düşmüştür.

“Bana… mı yardım ediyorsunuz?” sorusu! Benim gördüğünüz bunca malıma rağmen siz benim malımı (getirdiğiniz hediyelerinizle) arttıracağınızı mı zannediyorsunuz? demektir.

“Halbuki Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır.” Allah’ın bana vermiş olduğu İslâm, hükümdarlık ve peygamberlik size verdiğinden daha hayırlıdır. O bakımdan mal beni sevindirmez.

“Bana verdiği” anlamındaki lâfız bütün mushaflarda; şeklinde “ya”sız olarak yazılmıştır. Ebû Amr, Nâfî’ ve Hafs ise üstün “ya” ile; şeklinde okumuşlardır. Vakıf yaparlarsa hazfederler. Ya’kub ise vakıf halinde “ya”yi okur ve vasl halinde ise hazfeder. Buna sebep ise İki sakinin arka arkaya gelmesidir. Diğerleri ise her iki halde de “ye”siz okurlar.

“Siz ise bu hediyeniz sebebiyle böbürleniyorsunuz.” Çünkü sizler dünya hayatında böbürlenenler ve çoklukla övünen kimselersiniz.

“Ben onlara bir hediye göndereceğim ve bakalım elçiler ne ile dönecek.”

Diyanet Vakfı
Ben (şimdi) onlara bir hediye göndereyim de, bakayım elçiler ne (gibi bir sonuç) ile dönecekler.

Kurtubi Tefsiri
“Muhakkak ben onlara bir hediye gönderip elçilerin ne ile döneceklerine bakacağım.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1- Belkıs’ın Gönderdiği Hediye ve Elçi

Görüleceği gibi bu rivâyetlerin hiç birisi sağlam ve belli bir senedle peygamber Efendimize ya da ashaba ulaşmamakadır isrâiliyyat olma ihtimalleri çok yüksek, olup bunların hiç birisinin ilmî bakımdan itibar edilecek bir yanları da bulunmamaktadır

“Muhakkak ben onlara bir hediye gönderip…” ifadesinde dile geçirilen husus, onun güzel bir görüş ve güzel bir idare sahibi olduğunu göstermektedir. Yani ben bu adamı göndereceğim hediye ile deneyeceğim. Ona bu hediyeler arasında nefis mallar verecek ve ülkemin çeşitli İşlerinin oldukça alışılmadık hususlarını ona göstereceğim. Eğer bu dünyevi bir hükümdar ise göndereceğimiz mal onu hoşnut edecektir. Biz de onunla buna göre davranırız. Şayet bir peygamber ise bu mal kendisini razı etmeyecek ve dininin emri hususunda bizden isteklerini yerine getirmemizi talep etmeye devam edecektir. O vakit bizim ona îman etmemiz ve dini üzere ona uymamız gerekecektir. Bunun üzerine ona-insanların tafsilatı hakkında çokça sözler söylediği- pek büyük bir hediye gönderdi. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs’tlan naklen dedi ki: Ona altından bir kerpiç gönderdi. Giden elçiler duvarların altından olduğunu görünce bu sefer getirdikleri hediye gözlerinde önemini kaybetti.

Mücahid dedi ki: Ona ikiyüz köle ile ikiyüz cariye gönderdi. İbn Abbâs’tan rivâyete göre de onlara erkek elbisesi giydirdiği oniki kız hizmetçi, kadın elbiselerini giydirdiği oniki erkek hizmetçi gönderdi. Bu hizmetçilerin elinde de misk ve anber tabakları vardı. Ayrıca altın kerpiçler yüklenmiş oniki asil deve de göndermişti. Birisi deliği açılmamış, diğeri eğimli bir şekilde deliği açılmış iki tane de boncuk gönderdi, İçinde bir şey bulunmayan büyükçe bir kase ile Himyer hükümdarlarının birbirlerinden miras aldığı bir de asa gönderdi. Bu hediyeleri kavminden bir toplulukla birlikle ona gönderdi.

Elçinin bir kişi olduğu da söylenmiştir. Ancak onunla beraber hizmetçiler vardı.

Bir diğer görüşe göre o el-Münzir b. Amr adında kavminin eşrafından bir adam göndermişti. Ona da akıl ve görüş sahibi bir takım kimseleri katmıştı. Gönderdiği hediye ise yüz erkek ve yüz kadın hizmetçi idi. Erkeklere kadın, kadınlara da erkek elbisesi giydirilmişti. Erkek hizmetçilere şu talimatı vermişti: Süleyman sizinle konuşacak olursa, siz de onunla kadınların konuşmasına benzer bir eda ile konuşunuz. Kadınlara da: Onunla erkeklerin sözlerine benziyen nisbeten kaba sözlerle konuşunuz.

Denildiğine göre hüdhüd gelip, Süleyman’a bütün bunları haber verdi.

Yine denildiğine göre yüce Allah, Süleyman’a bunları haber vermiştir. Süleyman (aleyhisselâm) bulunduğu yerden dokuz fersahlık bir mesafeye kadar altın ve gümüş kerpiçlerle döşenmesini emretti. Sonra da şöyle dedi: Karada ve denizde gördüğünüz en güzel hayvanlar hangileridir. Onlar: Ey Allah’ın peygamberi, şöyle bir denizde noktalı ve muhtelif renkli hayvanlar görmüştük. Bunların kanatları, başlarında yeleleri ve perçemleri vardı. Süleyman (aleyhisselâm) emir verdi ve bu binekler getirildi. Meydanın sağ ve soluna akın ve gümüş kerpiçlerin üzerine bağlandı, önlerine de yemleri kondu. Sonra da cinlere: Bana çocuklarınızı getiriniz, dedi. En güzel gençler kılığında onları meydanın sağ ve soluna yerleştirdi. Daha sonra Süleyman (aleyhisselâm) meclisinde tahtına oturdu. Sağında dörtbin koltuk, solunda da dörtbin koltuk yerleştirildi. Bunların üzerlerine de peygamberleri ve ilim adamlarını oturttu. Şeytanlara, cinlere ve insanlara da fersahlar boyunca saf saf dizilmelerini emretti. Yırtıcı hayvanlara, yabani hayvanlara, haşerata ve kuşlara da emrederek onlar da sağında ve solunda fersahlar boyunca dizildiler. Elçiler meydana yaklaşıp, Süleyman’ın mülkünü görünce daha önce gözlerinin daha güzelini göremedikleri atların, altın ve gümüş kerpiçler üzerinde pislediklerini görünce, bu sefer kendilerinin ne kadar küçük olduklarını anladılar. Beraberinde bulunan hediyeleri bir kenara attılar.

Bir rivâyette de şöyle denilmektedir: Süleyman emrinin altındakilere meydanın altın ve gümüş kerpiçlerle döşenmesini emredince, ayrıca yollarında bir kilimlik kadarlık bir yerin de döşenmeden bırakılmasını emretmişti. Buraya uğradıklarında bu işi kendilerinin yapmış olabilecekleri ithamından korktuklarından beraberlerinde getirdikleri hediyeleri buraya bıraktılar. Şeytanları görünce son derece dehşetti ve korkunç bir manzara ile karşılaştıklarından korktular ve çekindiler. Şeytanlar onlara: Geçiniz, size bir zarar gelmeyecektir dediler. Onlar böylece bölük bölük cinlerin, insanların, hayvanların, kuşların, yırtıcı ve yabani hayvanların yanlarından geçe geçe gittiler ve nihayet Süleyman’ın önünde durdular. Süleyman onlara güler bir yüzle, güzel bir şekilde baktı. Belkıs elçisine şöyle demişti: Sana kızgın bir eda ile bakacak olursa, bil ki o bir hükümdardır. Onun bu bakışı seni dehşete düşürmesin, ben ondan daha güçlüyüm. Eğer adamın sana güleryüzle ve yumuşak baktığını görecek olursan, bil ki o Allah tarafından gönderilmiş bir peygamberdir. Onun ne söylediğini anlamaya çalış ve ona göre cevap ver. Bunun üzerine hüdhüd de Süleyman’a az önce geçtiği üzere bu hususları haber verdi.

Belkıs altından bir hokka içerisinde delinmemiş ve eşi bulunmadık bir inci bırakmıştı, bir de eğri bir şekilde delinmiş bir boncuk. Elçisi ile beraber gönderdiği mektupta da şu ifadeleri yazmıştı: “Eğer sen bir peygamber isen kimlerin erkek, kimlerin kız hizmetçi olduklarını ayır. Hokkanın içerisinde bulunanı bildir, asanın başı neresi altı neresi bana söyle, şu inciyi de düz bir şekilde del, boncuğun ipini geçir, bu kâseyi de yerden de semadan da olmayan bir su ile doldur.

Elçi huzura varıp Süleyman’ın önünde durunca, hükümdarın mektubunu ona verdi. Süleyman kadının mektubuna baktı ve: Hokka nerede? dedi. Elçi hokkayı getirdi, Süleyman hokkayı hareket ettirdi, Cebrâîl ona içinde neler olduğunu haber verdi, daha sonra Süleyman da onlara durumu bildirdi. Elçi ona: Evet doğru söyledin dedi, şimdi inciyi del ve boncuktan da ipi geçir dedi. Süleyman cin ve insanlardan inciyi delmelerini istedi, beceremediler. Şeytanlara bu hususta görüşünüz nedir? diye sordu. Onlar: Sen ağaç kurtçuğuna haber gönder dediler. Kurtçuk geldi ve ağzına bir kıl aldı. Nihayet incinin öbür tarafından çıktı. Süleyman ona ihtiyacın nedir? diye sorunca, kurtçuk da: Rızkımın ağaçta olmasını dile, dedi. Süleyman da istediğin sana verilecektir, dedi. Daha sonra Süleyman: Bu boncuktan, bu ipi kim geçirebilir, dedi. Beyaz bir meyve kurdu: Bunu ben yapabilirim ey Allah’ın peygamberi dedi. Meyva kurdu İpi ağzına aldı, deliğin bir tarafından girdi, öbür tarafından çıktı. Süleyman ona: İhtiyacın nedir? diye sordu. O da: Rızkımın meyvelerde kılınmasını dile dedi. O da: Senin de istediğin olacaktır dedi. Daha sonra erkek hizmetçilerle, kadın hizmetçileri birbirinden ayırdı.

es-Süddî dedi ki: Onlara abdest almalarını emretti. Erkekler el ve ayaklarına suları yukardan dökmeye başladılar, kızlar, sol elleri ile sağ ellerine, sağ ellerinden de sol ellerine su döktüler. Böylelikle onları birbirinden ayırdı.

Şöyle de denilmiştir: Kızlar bir eliyle kaptan suyu alır, diğer elinin yanına getirir, sonra da böylece yüzlerini yıkarlardı. Erkekler ise suyu kaptan aldıkları gibi, yüzlerine çalıyorlardı. Kızlar kollarının iç tarafları üzerine suyu dökerken, erkekler dış taraflarına, kızlar suyu usulüne göre dökerken, erkekler yukardan aşağı ellerine dökerlerdi. Böylece onları birbirinden ayırdı.

Yahya b. Müslim’in rivâyetine göre Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Belkıs ikiyüz erkek ve kadın hizmetçi göndermiş ve şöyle demişti: Eğer bir peygamber ise erkeklerle dişileri birbirinden ayırdedebilecektir. O da onlara abdest almalarını emretti, Abdest alanlardan elinden önce dirseğini yıkayanların dişi, elini dirseğinden önce yıkayanların da erkek olduğu ortaya çıktı. Sonra asayı havaya attı ve şöyle dedi: Bu uçların hangisi yere daha önce değerse asanın başı orasıdır. Daha sonra atlara emir vererek terleyinceye kadar koşturuldu. Ona gönderilen kaseyi de atın teri ile doldurdu. Sonra da Süleyman bu hediyeyi ona geri gönderdi.

Rivâyete göre hediyeyi Belkıs’a geri gönderip de, elçisi gördüklerini ona anlatınca kadın kavmine: Bu semavi bir emirdir, dedi,

2- Hediyenin Mahiyeti ve Hediyeyi Kabul Etmek Sünneti:

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hediyeyi kabul eder, hediyeye karşılık verirdi. Fakat sadaka almazdı. Süleyman (aleyhisselâm) ile sair peygamberler de -Allah’ın salât ve selâmı hepsine olsun- böyle idi.

Belkıs’in, hediyeyi kabul edip etmemeyi belirttiğimiz şekilde kanaatine göre Süleyman’ın bir hükümdar ya da bir peygamber oluşuna alamet olarak kabul etmesi, onun göndermiş olduğu mektupta: “Bana karşı büyûklenmeyin ve müslümanlar olarak bana gelin” demiş olmasıydı. Böyle bir teklifte ise fidye kabul olunamaz ve böyle bir teklif karşılığında da hediye alınamazdı. Bu husus şeriatın hükümlerine göre hediyenin kabul olunabileceği bir husus değildi. Böyle bir teklif karşılığında hediye kabul etmek ancak bir rüşvettir ve hakkı batıla değişmektir, bu ise helal olmayan rüşvettir. Karşılıklı sevgi ve aradaki bağları gözetmek maksİsmi ile mutlak olarak hediye vermeye gelince, o herkesin herkese vermesi câiz olan bir şeydir. El verir ki hediye veren müşrik olmasın.

3- Müşrikin Hediyesinin Hükmü:

Eğer hediye müşrikten gelirse Hadîs-i şerîfte: “Bana müşriklerin verecekleri bağışlar yasak kılındı” denilmektedir İbnu’l-Cârûd, el-Munteka, I, 280; Tirmizî, IV, 140. Müşriklerin verdiği hediyeyi kabul ettiği de rivâyet edilmiştir. Malik’in, Sevr b. Zeyd ed-DÎ’lî ile başkalarından yaptığı rivâyette olduğu gibi. Peygamber Efendimizin hediyeyi kabul eniğine dair rivâyetler için bk. Müslim, 11, 754; Buhârî, II, 910-913, 922 vs.,.. İlim adamlarından bir topluluk her iki hususta da nesholduğunu söylemişlerdir. Başkaları da bu hususta neshedici de yoktur, mensuh da yoktur, demiştir. Burada (Peygamber Efendimizin) göz önünde bulundurduğu husus şuydu: Yenik düşüreceği, ülkesini alacağı ve İslâm’a gireceğini ümit ettiği kimsenin hediyesini kabul etmezdi. İşte Süleyman (aleyhisselâm)’ın durumu da bu şekilde idi. Böyle bir durumda olan bir kimsenin hediyesinin kabul edilmesi “ona artık ilişilmez” diye yorumlanabileceğinden dolayı nehyedilmiştir. Bu hususta ilim adamlarının en güzel te’vili budur. Bu yolla hadislerin arası telif edilmiş olmaktadır. Bundan başka görüşler de vardır.

4- Hediyeleşmenin Hükmü:

Hediyeleşmek mendubtur. Hediyeleşmek karşılıklı sevgiye sebeptir, düşmanlığı giderir. Malik, Atâ b. Abdullah el-Horasanî’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Birbirinizin kusurlarını bağışlayınız, böylelikle kin gider. Karşılıklı hediyeleşiniz, birbirinizi seversiniz ve içinizdeki çekememezlikler gider.” Muvatta’, II, 908. İbn Hacer, Fethu’l-Bâri, XI, 55.

Muaviye b. el-Hakem dedi ki: Ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Hediyeleşiniz, çünkü o sevgiyi kat kat arttırır ve kalplerdeki kötü duyguları giderir.” Muhammed b. Selâme el-Kuciâî, Müsnedu’ş-Şihâb, I, 382. Darakutnî dedi ki: Bu hadisi İbn Büceyr babasından, o da Malik’ten münferiden rivâyet etmiştir. İbn Büceyr pek beğenilen bir kişi değildi. Böyle bir rivâyet Malik’ten de, ez-Zührî’den de sahih değildir.

İbn Şihab’dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu bize ulaşmıştır: “Kendi aranızda hediyeleşiniz, çünkü hediye kini giderir. ” TaberSnî, el-Mu’cemu’l-Evsat, II, 146.

İbn Vehb dedi ki: Ben Yûnus’a (hadiste geçen): “Sahime (kîn)”in ne anlama geldiğini sordum. O da bana: “o ğıll (kîn)dir” dedi.

Bu hadisi el-Vakkasî Osman, ez-Zührî’den mevsul olarak rivâyet etmiştir ki o zayıf bir ravidir. Özellikle Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hediyeyi kabul ettiği sabit olmuştur. Bu konuda uyulmaya değer güzel örnek olarak o yeter. Sünnete tabi olmakla birlikte hediyenin faziletleri arasında şu da vardır: O nefislerdeki kötü duyguları izale eder. Hediye edene de, kendisine hediye verilene de karşılaşma halinde, meclislerde oturma halinde kalbi duyguları kazandırır. Şu beyitleri söyleyen ne güzel söylemiş:

“Birbirlerine hediye vermeleri insanların,

Kalpleri arasında bir bağ meydana getirir.

Kalbe bir sevgi ve bir muhabbet tohumu eker.

Karşılaştıklarında da onlara bir güzellik kazandırır.”

Bir başkası da şöyle demiştir:

“Hediyelerin -geldiler mi- üstün bir payları vardır,

Evladın o şefkatli baba nezdindeki mevkiinden daha büyük.”

5- Aynı Mecliste Bulunanların Hediyedeki Hakları:

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Sizinle aynı mecliste oturanlar, hediyede sizin ortaklarınızda.” İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, VI, 156’da “…eğer senedi sahih ise…” kaydını XXI, 124’te senedinin “leyyin” olduğu kaydını eklemektedir.

Hadisin anlamı hususunda farklı görüşler vardır. Hadisin zahirine göre hamledileceği söylendiği gibi, hediye alan kişi mecliste bulunanları hediyeye bir lütuf, bir kerem ve insanlık olarak onları ortak kılar. Böyle bir işi yapmayacak olursa buna mecbur tutulmaz. Ebû Yûsuf da: Bu meyve ve benzeri hususlarda olur demiştir. Kimisi de: Onlar hediyede değil, sevinçte onun ortaklarıdırlar, derler. Bu haber Ashab-ı Suffa, Hankâh ve Ribatlarda oturan kimseler ve benzerleri hakkında yorumlanmıştır. Şayet böyle bir kişi fakihlerden birisi ise hediyeyi özel olarak o alır ve arkadaşlarının onda bir ortaklığı bulunmaz. Eğer onları ortak edecek olursa, bu onun bir cömertliği ve keremi olur.

6- Hediyenin Etkisi:

“Elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım” bekleyeyim, Katâde dedi ki: Allah ona rahmetini ihsan etsin. O gerçekten müslüman iken de, müşrik iken de çok akıllı idi. Hediyenin insanlar üzerindeki etkisini çok iyi biliyordu.

“Ne ile” lâfzından elifin düşmesi haber sı ile arasındaki farkı göstermek İçindir. Bununla birlikte bu elifin yazılması da câiz olabilir. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Âdinin birisi ne diye kalkıp bana sövüyor,

Külde debelenen bir domuz gibi.”

Dedi: “Şüphesiz hükümdarlar bir şehre girdiklerinde onu bozarlar ve halkının izzet sahiplerini zelil ederler. İşte böyle yaparlar.”

Diyanet Vakfı
Melike: Hükümdarlar bir memlekete girdiler mi, orayı perişan ederler ve halkının ulularını alçaltırlar. (Herhalde) onlar da böyle yapacaklardır, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Şüphesiz hükümdarlar bir şehre girdiklerinde onu harab ederler, ahalisinin şereflilerini zelil kılarlar. Gerçekten de onlar böyle yaparlar.”

“Gerçekten de onlar böyle yaparlar” sözleri bir görüşe göre Belkıs’ın söylediği sözlerden olup anlatmak istediği hususu pekiştirmek için kullandığı bir ifadedir. İbn Abbâs da der ki: Bu, yüce Allah’ın Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ve onun ümmetine bu hususu bildirmek ve onlara haber vermek için bir âyetidir.

İbn Vehb dedi ki; Kadın onlara mektubu okuduğunda Allah ismini bilmiyordu, bu nedir? diye sordu. Orada bulunanlardan birisi: Bu olsa olsa kendisi vasıtasıyla bu hükümdarın istediğini elde edebilme gücüne sahip olduğu cinlerden pek büyük bir ifritin ismi olabilir. Hazır bulunanlar onu susturdular. Bir diğeri, benim görüşüme göre bunlar üç ifritin isimleridir dedi, onu da susturdular. Bilgi sahibi olan bir genç: Ey hükümdarların hanımefendisi dedi. Süleyman’a semanın mutlak meliki çok büyük bir mülk vermiş bulunuyor. O bakımdan o konuştu mu mudaka kendi ilahının ismini anarak konuşmasına başlar. İste “Allah” da semanın melikinin (mutlak malik ve egemeninin) adıdır. er-Rahmân, er-Rahîm de O’nun sıfatlarıdır. O vakit kadın:

“Benim bu işim hakkında bana görüş belirtin” dedi. Onlar da:

“Biz” Savaşta

“güç sahibi kimseleriz.” Savaşta ve düşman ile karşılaşma halinde

“çetin Savaşçılarız. Bununla beraber emir senindir” diyerek, onun görüşlerinin kendileri için güzel sonuçlar verdiğini önceki deneylerinden bildiklerinden dolayı işi ona havale etmiş oldular.

“Artık ne emredeceğini sen düşün, karar ver.” Bunun üzerine

“dedi ki: Şüphesiz hükümdarlar bir şehre girdiklerinde, onu harab ederler. Ahalisinin şereflilerini zelil kılarlar.” Kendilerinin işlerini yola koymak için oranın şereflilerini küçük düşürürler. Yüce Allah da onun bu sözlerini tasdik ederek:

“Gerçekten de onlar böyle yaparlar” diye buyurmaktadır.

İbnu’l-Enbarî dedi ki:

“Ahalisinin şereflilerini zelil kılarlar” ifadesinin sonunda yapılan vakıf tam bir vakıftır. Yüce Allah onun sözünün gerçek olduğunu bildirmek üzere; “Gerçekten de böyle yaparlar” diye buyurmaktadır. el-A’raf Sûresi’nde yer alan şu âyetler da buna benzemektedir: “Fir’avun kavminden ileri gelenler muhakkak bu gayet bilgin bir sihirbazdır dediler. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor,” Burada ifade tamam olmaktadır. Bunun üzerine Fir’avun:

“O halde ne buyurursunuz?” (el-A’raf, 7/109-110) dedi.

İbn Şecere dedi ki: Bu ifadeler de Belkıs’ın sözlerindendir. Buna göre vakıf: “Gerçekten de onlar böyle yaparlar” âyeti üzerinde olmalıdır. Yani Süleyman da ülkemize girecek olursa, böyle yapacaktır.

Dediler: “Biz güçlü ve çetin savaşçılar sahibiyiz. Ama iş sana aittir, bak ne emredersin.”

Diyanet Vakfı
Onlar, şu cevabı verdiler: Biz güçlü kuvvetli kimseleriz, zorlu savaş erbabıyız; buyruk ise senindir; artık ne buyuracağını sen düşün.

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Biz güç sahibi kimseleriz, çetin Savaşçılarız. Bununla beraber emir senindir. Artık ne emredeceğini sen düşün, karar ver.”

Nitekim onlar verdikleri cevapta:

“Biz güç sahibi kimseleriz, çetin Savaşçılarız” demişlerdi,

İbn Abbâs dedi ki: Onlardan herhangi birisinin gücünün bir göstergesi olarak atını koşturur, nihayet en hızlı koştuğu bir sırada bacaklarını kapatır ve gücü ile atını durdururdu.

3- Belkıs’ın İstişaresi ve Hükümdarların Tabiatı:

“Bununla beraber emir senindir. Artık ne emredeceğini sen düşün, karar ver” sözleriyle ona Savaştaki güçlerini ifade ettikten sonra işi onun görüşüne havale ettiler. Onlar bu şekilde davranınca, o da hükümdarların galip gelerek ellerine geçirdikleri şehirlere yaptıkları uygulamaları haber verdi. Bu ifadeleriyle kavmi için korktuğunu, onlar için ihtiyatlı olmak istediğini, Suleyman (aleyhisselâm)’ın durumunun büyüklüğünü takdir ettiğini göstermektedir.

Dedi: “Ey ileri gelenler! İşimde bana bir görüş verin. Ben siz olmadan bir iş kesmem.”

Diyanet Vakfı
(Sonra Melike) dedi ki: Beyler, ulular! Bu işimde bana bir fikir verin. (Bilirsiniz) siz yanımda olmadan (size danışmadan) hiçbir işi kestirip atmam.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ey İleri gelenler! Benim bu işim hakkında bana görüş belirtin. Ben sizler yanımda hazır olmadıkça hiçbir işi kesip atmış değilim.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Belkıs’ın Danışması:

Yüce Allah’ın:

“Dedi ki: Ey ileri gelenler! Benim bu işim hakkında bana görüş belirtin” âyetinde geçen

“el-mele’: ileri gelenler” bir kavmin eşrafına denilir. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/246. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. İbn Abbâs dedi ki: Beraberinde bin tane prens vardı. Onikibin prens olduğu da söylenmiştir. Herbir prens ile birlikte yüzbin kişi vardı, Prens (el-Kayl) en büyük hükümdarın altındaki hükümdar demektir. Kendisi kavmine karşı edebe uygun riayet etti ve yapacağı iş hususunda onlarla danıştı. Onlara bu şekilde danışmasının, karşı karşıya kalınan herbir işte sürekli olarak başvurduğu bir yol olduğunu da:

“Ben sîzler yanımda hazır olmadıkça hiçbir işi kesip atmış değilim” sözleriyle ifade etti. Nasıl böyle büyük bir işte kestirip atar? İleri gelenler de ona kendisini memnun edecek şekilde cevap verdiler. Kendilerinin büyük bir güç sahibi ve Savaşma gücüne sahip olduklarını ona bildirdiler, sonra da işi onun görüşüne havale ettiler.

Herkesin gerçekten güze) bir katılımda bulunduğu bir konuşma olmuştu.

Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre onun kendileri ile danıştığı üçyüzonüç kişi vardı. Bunların herbirisi de onbin kişinin başında idi.

2- Danışma (Müşavere):

Bu âyet-i kerimede müşaverenin sıhhatine delil vardır. Yüce Allah da peygamberine (saf at ve selam ona):

“İş hususunda onlarla müşavere et” (Al-i İmrân, 3/159) diye emir vermiştir. Bu da ya görüşlerinden istifade etmek, yahuıta yetki sahibi kimseler ile idari yükleri paylaşmak ve gönüllerini hoş tutmak için olur. Şanı yüce Allah da fazilet sahibi kimseleri:

“İşleri de aralarında müşavere iledir” (eş-Şura, 42/38) âyeti ile methetmiş bulunmaktadır. Müşavere özellikle Savaşta çok eskiden beri uygulanagelen bir iştir. İşte güneşe tapınan ve cahili bir kadın olan Belkıs:

“Dedi ki: Ey ileri gelenler, benim bu işim hakkında bana görüş belirtin. Ben sizler yanımda hazır olmadıkça hiçbir İşi kesip atmış değilim” diyerek onların düşmanlarına karşı durmaktaki kararlılıklarını ve işlerini yola koyacak hususlardaki ısrarlarını, kendisine itaate devam edip etmeyeceklerini denemeye kalkışmıştı. Çünkü o şunu biliyordu: Eğer bu ileri gelenler canlarını, mallarını, kanlarım kendisi uğrunda vermeyecek olurlarsa, hiçbir zaman düşmanına karşı direnebilecek gücü bulamazdı. Eğer onlar görüş birliği edip kararlılıkla ve gayretle işe koyulmayacak olurlarsa, bu kendilerinin aleyhine ve düşmanlarına bir destek olurdu. Şayet onların kanaatlerini öğrenmeyip, kararlılıklarının derecesini bilmemiş olsaydı, onların ne yapacakları hususunda sağlıklı bir görüş sahibi olamazdı. Kendi görüşünü dayatması halinde ona İtaatlerinde bir parça gevşeklik olabilir, kendi durumlarını değerlendirmekte bir takım kanaatlere kapılabilirlerdi. Ancak onlarla danışmak ve onların görüşlerini almak suretiyle kendisinin istediği o Savaş, güç ve kararlılıkları ile güçlü savunmalarını elde etmiş olacaktı.

“Bana karşı büyüklük taslamayın ve bana teslimiyetle gelin.”

Diyanet Vakfı
«Bana baş kaldırmayın, teslimiyet gösterip bana gelin, diye (yazmaktadır)».

Kurtubi Tefsiri
“Bana karşı büyüklenmeyin ve müslümanlar olarak bana gelin, diye yazıyor.”

el-Eşheb el-Ukaylî ile Muhammed b. es-Sümeyka’

“büyüklenmeyin” anlamındaki âyeti; “Bana karşı aşırıya gitmeyin, baş kaldırmayın” diye okumuştur. Bu okuyuş Vehb b. Münebbih’den de rivâyet edilmiştir ki; bu haddi aşıp, büyüklenmeyi ifade eden; fiilinden gelen bir okuyuştur. Bu da cemaatin okuyuşunun anlamına racidir.

“Ve müslümanlar olarak” boyun eğenler, itaat edenler ve îman edenler olarak

“bana gelin.”

“Şüphesiz o Süleyman’dandır ve şüphesiz o, Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla başlar.”

Diyanet Vakfı
«Mektup Süleymandandır, rahman ve rahim olan Allahın adıyla (başlamakta) dır.

Kurtubi Tefsiri
“O (mektup) gerçekten Süleyman’dandır ve gerçekten o Rahmân ve Rahîm Allah’ın İsmi ile (diye başlıyor).

6- Davetin Özü: İslâm’a Girmek:

Yüce Allah’ın:

“O gerçekten Süleyman’dandır ve gerçekten o Rahmân ve Rahîm Allah’ın İsmi ile (başlıyor)” âyetinde geçen

“ve gerçekten o” ibaresinde hemze her ikisinde de esrelidir. Yani şüphesiz ki bu söz ya da şüphesiz ki bu sözün başlangıcı

“Rahmân ve Rahîm Allah’ın İsmi ile”dir. el-Ferrâ’ ise buradaki hemzelerin ikisinin de üstün ile okunmasını câiz kabul etmiştir. O takdirde bunlar “mektub” anlamındaki lâfızdan bedel olarak ref mahallindedirler. Yani bana Süleyman’dan gelmiş bir mektub bırakıldı, demek olur. Cer edici âmilin hazfedilmesi esası üzere nasb mahallinde olabileceklerini de câiz kabul etmiştir. Yani; “Çünkü o Süleymandandır ve çünkü o…” takdirinde olur. Sanki böylelikle mektubun şerefli oluşuna Süleyman’dan gelişi ile Allah’ın İsmi ile başlamasını gerekçe göstermiş olmaktadır.

Dedi: “Ey ileri gelenler! Bana şerefli bir mektup bırakıldı.”

Diyanet Vakfı
(Süleymanın mektubunu alan Sebe melikesi,) «Beyler, ulular! Bana çok önemli bir mektup bırakıldı» dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ey ileri gelenleri Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız;

1- Süleyman (aleyhisselâm)’ın Değerli Mektubu;

Yüce Allah’ın:

“Dedi ki: Ey ileri gelenler…” âyetinde hazfedilmiş ifadeler vardır. Yani: Hüdhüd gitti, mektubu onlara bıraktı, O kadının da: “Ey ileri gelenler” diyen sözlerini de işitti. Daha sonra bu kadın kendisine gönderilen mektubu “kerim: çok şerefli” diye nitelendirmektedir. Bu ya kendisine ve kendilerine göre büyük bir şahsiyetten geldiğinden ötürü idî. Süleyman (aleyhisselâm)’ı tebcil gayesiyle mektubuna la’zimde bulundu. İbn Zeyd’in görüşü budur, Ya da o bu Sözleriyle mektubun mühür ile kapatılmış olduğuna işaret etmiştir. Çünkü mektubun şerefi onun mührüdür. Bu İfade Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da rivâyet edilmiştir. el-Heysemî, Mecmau’z-Zevaıd, VIII, 99; ravilerinden Muhammed b. Mervan es-Süddi es-Sagir’in “metruk olduğu kaydıyla. Bir diğer görüşe göre bu mektuba “rahman ve rahim Allah’ın İsmi ile” diye başladığı için böyle demiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın İsmi ile başlanılmayan herbir söz kesiktir” diye buyurmuştur. Benzer rivâyetler için bk. Süyûtî, el-Câmiu’l-Kebir, IH, 306. Bir diğer açıklamaya göre bu mektub Süleyman (aleyhisselâm)’ın İsmi ile başladığından dolayı çok şerefli kabul edilmişti. Çünkü böyle bir şeyi ancak üstün ve değerli şahsiyetler yapar.

İbn Ömer’den gelen rivâyete göre o Abdu’l-Melik b. Mervan’a yazdığı bey’at mektubunda şöyle demiş: Abdullah (b. Ömer)’dan mü’minlerin emiri Abdu’l-Melik b. Mervan’a: Ben sana gücüm yettiği ölçüde dinleyip, İtaat edeceğimi bildiriyorum. Benim çocuklarım da senin için bunu kabul etmektedirler Buhârî, VI, 2634; Beyhakî, es-Sünenu’l-Kübrâ, 147.

Şöyle de denilmiştir: O bu mektubun semadan geldiği vehmine kapılmıştı. Zira bu mektubu kendisine ulaştıran bir kuştu.

Buradaki “kerim: çok şerefli”nin güzel anlamına geldiği de söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Şerefli makamlarda” (eş-Şuara, 26/58) âyetinde olduğu gibi. Bu da oturulacak güzel yer demektir.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Mektubu bu şekilde nitelendirmesinin sebebi, bu mektubun peygamberlerin yüce Allah’ın yoluna davet ederken benimsedikleri adet üzere yumuşak sözler, yüce Allah’a ibadete çağırmak için verilen öğütler ihtiva etmesi, herhangi bir sövme ve lânetleme muhtevası olmaksızın güzel bir şekilde duygularını kendisine meylettirme ve ince ifadeler kullanması, duyguları olumsuz şekilde etkileyecek sözler bulunmaması, bayağı ve anlaşılamaz ifadeler taşımaması dolayısıyladır. Yüce Allah’ın peygamberine söylediği şu buyruklarda olduğu gibi:

“Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle davet et.” (en-Nahl, 16/125) Nitekim Mûsa ve Harun (İkisine de selam olsun)’a da böyle buyurmuştu:

“Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır yahut korkar” (Tâ-Hâ, 20/44)

Bütün bunlar güzel açıklama şekilleridir. Bu (sonuncusu) en güzelleridir. Rivâyete göre Süleyman (aleyhisselâm)’dan önce hiçbir kimse “Rahmân ve rahim Allah’ın adıyla” ifadesini yazmış değildir.

Abdullah’ın kıraatinde bir “vav” fazlalığı ile, “Ve o gerçekten Süleyman’dandır” şeklindedir.

2- Mektubun Niteliği:

Burada mektubun “kerim: çok şerefli” diye nitelendirilmesi olabilecek en ileri derecedeki bir nitelendirmedir. Nitekim yüce Allah:

“Muhakkak o, çok kerim (şerefli) bir Kur’ân’dır” (el-Vakıa, 56/77) diye buyurmaktadır,

Çağımızdakiler ise mektupları çok önemli, çok üstün, çok İyi ve çok güzel diye nitelendirmektedir. Eğer bu mektup bir hükümdara ait ise onu “aziz” diye nitelendirirler ve gafilliklerinden dolayı “kerim” diye nitelendirmezler. Halbuki bu, bu gibi hasletlerin en üstünüdür. Aziz vasfına gelince, yüce Allah şu âyetinde Kur’ân-ı Kerîm’i aziz olarak nitelendirmiştir:

“Halbuki o hiç şüphesiz aziz bir kitaptır. Önünden de, arkasından da batıl ona erişemez.” (Fussilet, 41/41-42) İşte bu kitabın izzeti budur. Böyle bir izzet onun dışında hiçbir kimse (ve şey) hakkında söz konusu olamaz. O bakımdan yazdığınız mektupları böyle nitelendirmekten uzak durunuz. Bunun yerine “el-ali: üstün” vasfını kullanınız. Böylelikle yöneticilik hakkının gereğini yerine getirmiş, diyaneten de ihtiyat yolunu seçmiş olursunuz. Bu açıklamayı Kadı Ebubekr İbnu’l-Arabî yapmıştır.

3- Mektubun Başında Zikredilecek İsim:

Eskiden bir mektup yazdılar mı önce kendilerini belirterek filandan filana derlerdi. Rivâyetler de bu şekilde gelmiştir. er-Rabî’ b. Enes’in şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Kimse Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan daha büyük hürmete lâyık değildi. Bununla birlikte ashabı da mektup yazdılar mı önce kendi isimlerini yazarak başlarlardı.

İbn Şîrîn dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Faris (fers) ahalisi mektup yazdıklarında öncelikle büyüklerinin ismini anarak başlarlar. O bakımdan kim mektub yazarsa, ancak kendi İsmi ile başlasın.” İbn Hacer, Fethu’l-Bâri, VIII, 223’ten rivâyetin birinci cümlesi Meymunun sözü olarak.

Ebû’l-Leys (es-Semerkandî) “el-Bustan (Bustanul-Arifin)” adlı eserinde şöyle demektedir: Mektuba, mektub gönderdiği şahsın ismini zikrederek başlasa da caizdir. Çünkü artık ümmet bu hususta icma etmiş ve bu konuda gördükleri bir maslahat dolayısıyla bunu uygulamış bulunuyorlar. Ya da böylelikle daha önceki uygulama neshedilmiş olmaktadır. Artık bu gün için uygun olan kendisine mektub gönderilenin adının anılarak mektuba başlamaktır, sonra da kendi ismini anmaktır. Çünkü kişinin mektuba kendi İsmi ile başlaması, onun mektup gönderdiği kişiyi hafife alması, ona karşı büyüklenmesi olarak kabul edilmektedir. Ancak kölelerinden yahut emrinin altındakilerden birisine yazması hali müstesnadır.

4- Mektupta Verilen Selamı Almak:

Bir kimseye selam ya da buna benzer ifadeler ihtiva eden bir mektup gelirse, buna gereken cevabın verilmesi gerekir. Çünkü hazır olmayanın gönderdiği mektub huzurda bulunan kimsenin verdiği selam gibidir. İbn Abbâs’dan gelen rivâyete göre o selam almayı vacip gördüğü gibi, mektuba cevap yazmayı da vacip görürdü. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

5- Mektuplara “Bismillahirrahmanirrahim” Yazmak:

Gönderilen mektup ve risalelerin başına Bismillahirrahmanirrahim yazmak ve mektupları mühürlemek ittifakla kabul edilmiş bir şeydir. Çünkü böylesi şüpheyi daha bir uzaklaştırıcıdır. Resmi uygulamalar da böyle devam etmiştir. Ömer b. el-Hattâb’dan rivâyete göre o şöyle demiştir: Eğer bir mektup mühürlü değil ise, o olduğu hal üzere bırakılmış gibidir. Hadiste de: “Mektubun değeri onun mührüdür” diye buyurulmuştur. Ediplerden birisi -ki İbnu’l-Mukaffa’dır- şöyle demiştir: Kim kardeşine bir mektup yazar da, onu mühürlemezse onu hafife almış demektir. Çünkü mühür (hatm) hitama erdirmektir. Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Arap olmayan (lıükümdar)lara mektup yazmak isteyince ona: Onlar, üzerinde mühür bulunmayan mektubu kabul etmezler, denildi. Bunun üzerine o bir mühür yaptırdı ve mührün taşı üzerine; “lâ ilahe illallah Muhammedu’r-Resûlüllah” ibaresini nakşetti. Ben şimdi o mühürün parıltısını ve elindeki beyazlığını görüyor gibiyim Buhârî, VI, 2619; Nesâî, VIII, 176.

“Bu mektubumu götür, onlara bırak, sonra onlardan uzaklaş, bak neye dönüyorlar.”

Diyanet Vakfı
Şu mektubumu götür, onu kendilerine ver, sonra onlardan biraz çekil de, ne sonuca varacaklarına bak.

Kurtubi Tefsiri
“Bu mektubumu al, götür ve onu kendilerine bırak. Sonra da onlardan geri çekilip ne şekilde karşılık vereceklerine bak!”

16- Hazret-i Süleyman’ın Mektubu:

“Bu mektubumu al, götür ve onu kendilerine bırak” âyetinin onu kendilerine bırak” bölümü ile ilgili olarak ez-Zeccâc şöyle demektedir: Bunda beş kıraat şekli vardır: şeklinde “ya” harfinin de telaffuz edilmesi suretiyle. İkinci kıraat “ya” harfi hazfedilip ona de lalci eden esreyi isbat ile; şeklinde, üçüncü olarak “he” harfi ötreli ve aslı üzere “vav” harfini de isbat ile; şeklinde.

Dördüncü olarak “vav”ı hazfedip ötreyi isbat ile; şeklindeki okuyuştur. Beşinci okuyuşda Hamza’ya ait olup bu da “he” harfini sakin olarak; diye okumaktır.

en-Nehhâs dedi ki: Böyle bir okuyuş nahivcilere göre ancak nisbeten uzak ihtimalli bir yolla olabilir. O da takdiri bir vakıf kabul edilir. Ben Ali b. Süleyman’ı şöyle derken dinledim: Sen bu gerekçeye iltifat etme, eğer vakfı niyet edip vasletmesi câiz olsaydı İsimlerin sonlarından i’rabın da hazfedilmesi câiz olurdu. Yine (en-Nehhâs) dedi ki: Burada “kendilerine” diye çoğul lâfzını kullanıp “ona” lâfzını kullanmayış sebebi, daha önceden:

“Onu ve kavmini Allah’tan gayri güneşe secde eder buldum” diye buyurmuş olmasıdır. Sanki: Sen bunu dinleri bu şekilde olan kimselere götür, bırak demiş gibidir. Böylelikle o asıl önemi dine vermiş olmakta ve din hususunu göz önünde bulundururken, diğer hususlara önem vermemektedir. İşte mektuptaki hitabı da çoğul lâfzı ile kullanmasının sebebi budur.

Bu âyet ile ilgili kıssalar arasında rivâyet olunduğuna göre, hüdhüd oraya ulaştığında bu kraliçenin etrafının duvarlarla kapatılmış olduğunu gürdü. Belkıs’ın güneşe ibadeti dolayısı ile doğduğunda güneşin girmesi için duvarda bırakmış olduğu bir küçük boşluğa gitti. Rivâyete göre Belkıs uykuda iken mektubu bıraktı. Uyandığında mektubu gördü ve bundan dolayı korkuya kapıldı. Uykudayken birilerinin yanına girdiğini zannetti. Uykudan kalktığında kendisinde bir değişiklik görmedi. Güneşin durumunu öğrenmek üzere duvardaki boşluğa bakınca, hüdhüdü gördü ve böylelikle durumu anladı.

Vehb ile İbn Zeyd de şöyle demişlerdir: Onun güneşin doğuş yerine bakan bir duvar boşluğu vardı, güneş doğdu mu secde ederdi. Hüdhüd bu boşluğu kanadıyla kapattı, güneş yükseldi. Belkıs bunun farkına varmadı, güneşin doğuşunun geciktiğini anlayınca, ayağa kalkıp oraya baktı. Hüdhüd de mektubu ona attı. Mektubun üzerindeki mührü görünce, titredi ve boyun eğdi. Çünkü Süleyman (aleyhisselâm)’ın mülkü mühründe idi. Mektubu okuduktan sonra kavminin ileri gelenlerini topladı ve (âyette) daha sonra gelecek olan sözlerle onlara hitab etti.

Mukâtil de dedi ki: Hüdhüd mektubu gagasıyla taşıdı. Etrafında askerleri ve kumandanları bulunduğu sırada kadının tepesinde duruncaya kadar uçtu. Herkesin gözü önünde bulunduğu yerde kanatlarını çırpıp durdu. Kadın da başını kaldırıp ona bakınca mektubu göğsünün üzerine bıraktı.

17- Müşriklere Mektup Yazarak Davet Tebliğ Etmek:

Bu âyet-i kerimede müşriklere mektuplar gönderip İslâm davetinin onlara tebliğ edileceğine ve İslâm’a çağırılacaklarına delil vardır. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’da Kisra’ya, Kayser’e ve herbir zorbaya -daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/64. âyet, 1. başlıkta) geçtiği üzere- mektuplar göndermişti,

18 Hazreti Süleyman’ın Talimatı:

Yüce Allah’ın:

“Sonra da onlardan geri çekil” diyerek, ona geri çekilmesini emretmesi, krallara karşı takınılan edebe uygun olarak bir kenara çekilip, güzel bir edeb örneğini göstermesini istemiştir. Anlamı da şudur: Sen onların konu hakkındaki tartışmalarını görecek şekilde yakınlarında bulun. Bu açıklamayı Vehb b. Münebbih yapmıştır. İbn Zeyd de şöyle demiştir: Burada “geri çekilme” emri yanına geri dönmek anlamındadır, yani bu mektubu onlara bırak ve geri dön. “Ne şekilde karşılık vereceklerine bak” âyeti ise “geri çekil” âyetinden takdim manasını taşır. (Yani bu sözlerde belirtilenler daha önce yapılması gereken işlerdir.) Ancak ifadedeki tertib daha kuvvetli görülmektedir, yani sen bu mektubu onlara bırak, sonra bir kenara çekil, Bu arada da bir bak, yani bekle.

Şöyle de açıklanmıştır: Burada “bak” bil demektir. Yüce Allah’ın:

“O günde kişi iki elinin önden yolladığına bakacak (bilecek.)” (en-Nebe’, 78/40) âyetinde olduğu gibi. Yani onların ne şekilde karşılık yereceklerini öğren, ne cevap vereceklerini ve ne gibi sözlerle karşılık vereceklerini öğren, anlamındadır.

“Ne şekilde karşılık vereceklerine bak” kendi aralarında bu hususu nasıl tartışacaklarını gör, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Dedi: “Bakacağız, doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?”

Diyanet Vakfı
(Süleyman Hüdhüde) dedi ki: Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız.

Kurtubi Tefsiri
“Bakalım doğru mu söyledin? Yoksa yalancılardan mısın?” dedi.

14- Verilen Haberi Tetkik Etmek:

Yüce Allah’ın:

“Bakalım” âyeti düşünmek ve işi tetkik etmek anlamına gelen “nazar”dan gelmektedir. Bu söylediklerinde

“doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” anlamını vermektedir. Buradaki; “İdin” sözü sen anlamındadır. Süleyman (aleyhisselâm)’ın:

“bakalım doğru mu söyledin?” deyip, senin işine bir bakalım dememiş olması, şundan ötürüdür: Hüdhüd:

“Senin bilmediğin şeyi ben gördüm” diyerek, bildikleri ile açıktan açığa öğündüğünü ortaya koyunca, Süleyman (aleyhisselâm) da açıkça ona; Bakalım doğru mu söyledin, yalan mı söyledin? demiştir. Bu da onun söylediklerine denk bir cevap teşkil etmektedir.

15- Yöneticilerin ve Sair îmanların Mazeret Kabul Etmeleri:

Yüce Allah’ın;

“Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” âyetinde İmâmın, İslâm halifesinin, İslâm devlet başkanının yönettiği kimselerin mazeretini kabul etmesi ve gizli mazeretleri dolayısıyla zahir hallerindeki cezaları, onlardan uzaklaştırması gerektiğine dair delil vardır. Çünkü Süleyman (aleyhisselâm) kendisine mazeretini belirtince hüdhüdü cezalandırmadı. Hüdhüdün doğru söylemiş olması onun için bir mazeret teşkil etti, zira o cihadı gerektiren bir hususa dair haber vermişti. Süleyman (aleyhisselâm)’a da cihad sevdirilmişti. Sahih’deki rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah’tan mazur görmeyi daha çok seven hiçbir kimse yoktur. İşte bunun için o kitabı İndirmiş ve rasûller göndermiştir.” Müslim, II, 1136, IV, 2114; Buhârî, VI, 2; Müsned, IV, .248.

Ömer (radıyallahü anh) da, en-Numan b. Adiy’in mazeretini kabul etmiş ve onu cezalandırmamıştı. Bununla birlikte İmâmın eğer şer’î bir hüküm ile alakalı ise bu hususu gereği gibi denemesi ve tetkik etmesi gerekmektedir. Nitekim Süleyman (aleyhisselâm) da böyle yapmıştır. Hüdhüd kendisine: “Gerçekten ben bir kadını onlara hükümdarlık eder buldum. Kendisine herşeyden verilmiş, onun bir de büyük bir tahtı var” deyince; hemen tamaha kapılarak gelişigüzel bir karar almadı. Mülkünü artırma arzusu onun hüdhüdün sözünü kesmesine sebeb teşkil etmedi. Nihayet hüdhüd ona: “Onu ve kavmini Allah’tan gayri güneşe secde eder buldum” deyince, o vakit duydukları onu öfkelendirdi ve verdiği haberi sona erdirmesini, bu hususta onun göremediği hususları da öğrenme isteğinde bulundu. Bu maksatla da; “Bakalım doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” dedi.

Sahih’de el-Misver b. Mahreme’den rivâyet edilen şu olay da (bu bakımdan) bununla benzerlik arzetmektedir. Ömer (radıyallahü anh) karnına vurulduğu için ceninini erken bırakan kadının durumu hakkında ashab ile istişare ettiğinde el-Muğire b. Şube şöyle demişti: Ben Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın onun hakkında küçük yaşta bir erkek köle ya da bir cariye verilmesi gerektiğini hükme bağladığına tanıklık ederim. Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh): Seninle beraber şahitlik edecek kimseleri bana getir, dedi, Muhammed b. Mesleme bu hususta onun lehine şahitlik etti. Bir diğer rivâyette de şöyle denilmektedir: Sen bu hususta işin içinden çıkmadıkça bundan elini çekemezsin. (Muğire b. Şu’be) dedi ki: Dışarı çıktım, Muhammed b. Mesleme’yİ gördüm, onu getirdim, o da şahitlik etti. Müslim, IIF, 1311; Müsned, IV, 253. İzin istemeye dair Ebû Mûsa hadisi İbn Abdi’l-Berr, et-Temhîd, III, 195. ve başkaları da bu kabildendir.

Allah – O’ndan başka ilah yoktur – büyük Arş’ın Rabbidir.

Diyanet Vakfı
(Halbuki) büyük Arşın sahibi olan Allahtan başka tanrı yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Allah O’dur ki, O’ndan başka ilâh yoktur. Çok büyük Arş ‘in Rabbidir.”

“Allah O’dur ki, Ondan başka ilâh yoktur. Çok büyük Arş’ın Rabbidir.” İbn Muhaysın

“çok büyük” anlamındaki; lâfzını yüce Allah’ın sıfatı olarak ötreli okumuştur. Bu durumda bu âyetlerin menli şöyle olur: ‘Allah, O dur ki: Ondan başka ilâh yoktur, O çok büyüktür, arşın Rabbidir.” Diğerleri ise Arşın niteliği olarak esreli okumuşlardır. Özellikle Arşın söz konusu edilmesi, mahlukatın en büyüğü, onun dışındaki bütün mahlukatın onun kapsamı içerisinde olmasından dolayıdır.

“Göklerde ve yerde gizliyi açığa çıkaran ve sizin gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah’a secde etmesinler diye.”

Diyanet Vakfı
(Şeytan böyle yapmış ki) göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allaha secde etmesinler.

Kurtubi Tefsiri
“Göklerde ve yerde olan, gizliyi açığa çıkartan, gizlediğiniz ve açıkladığınız şeyleri bilen Allah’a secde etmesinler diye!”

13- Niye Allah’a Secde Etmiyorlar?

“Allah’a secde etmesinler diye” âyetini Ebû Amr, Nafi’, Âsım ve Hamza; “… me… diye”yi şeddeli okumuşlardır. İbnu’l-Enbarî dedi ki:

“Onun için onlar doğru yola gelemiyorlar” âyetinde vakıf, “lâm” harfini şeddeli okuyanlar için um bir vakıf değildir, çünkü anlam: Şeytan onlara Allah’a secde etmemelerini süslü göstermiştir, şeklindedir.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Bu ‘den sonra ‘in gelmiş halidir ve burada; da nasb mahallindedir. el-Ahfeş dedi ki: Bunun nasbi da; Süsledi” fiili iledir. Yani; şeytan onlara Allah’a secde etmemelerini de süslü göstermiştir.

el-Kisaî ise “Onları… alıkoymuş” ile nasb mahallindedir. Yani Allah’a secde etmesinler diye onları alıkoymuş demektir, der. Her iki açıklamaya göre de bu mef’ûlün lehtir.

el-Yezidî ile Ali b. Süleyman da şöyle demektedir:

“Amellerini” lâfzından bedel olarak nasb mahallindedir. Bu durumda mana şöyle olur: Şeytan onlara amellerini, Allah’a secde etmemelerini, onlara süslü göstermiş…

Ebû Amr ise şöyle demektedir: Burada; “Doğru yoldan” lâfzı bedel olarak cer mahallindedir. Buna göre ise mana şöyle olabilir: Onları doğru yoldan, Allah’a secde etmekten alıkoymuş…

Bir diğer görüşe göre bu âyette âmil “doğru yola gelemiyorlar” anlamındaki âyettir. Yani onlar yüce Allah’a secde etmeye yol bulamıyorlar. Bu da; onlar bu işin kendilerine farz olduğunu bilmiyorlar, demektir. Bu açıklamaya göre de zaid demektir. Yüce Allah’ın:

“seni secde etmekten alıkoyan nedir?” (el-A’raf, 7/12) âyetine benzemektedir ki bu; manasınadır. Bu kıraate göre burada secde yoktur. Çünkü onların ya şeytanın amellerini kendilerine süslü göstermesi yahut onları engellemesi ya da doğru yolu bulmalarına engel teşkil etmesi suretiyle onların secde etmeyi terkettiklerine dair bir haber vermek mahiyetindedir.

ez-Zührî, el-Kisaî ve başkaları ise; diye okumuşlardır ki bu da; “Ey şu kimseler, Allah’a secde ediniz” anlamındadır. Çünkü “yâ” nida harfi ile fiillere değil, isimlere seslenilir. Sîbeveyh de şu beyiti nakletmektedir:

“Ey (şunlar) Allah’ın ve bütün kavimlerin,

Ve hatta salihlerin laneti Sim’an gibi bir komşunun üzerine olsun.”

Sîbeveyh dedi ki: “Ya; ey” nida edatı, lanette nida değildir. Çünkü ona nida olsaydı, onu nasbetmesi gerekirdi. Zira bu takdirde muzaf bir münada olur. Ancak İfadenin takdiri: Ey sözümü işitenler, Allah’ın laneti ve bütün kavimlerin laneti Sim’an’a olsun” şeklindedir. Bazıları da Araplardan şu ifadeleri duyduğunu nakleder: Bununla: “Ey kavim merhamet ediniz, doğru söyleyiniz” demek isterler. Bu kıraate göre “Secde ediniz” emri hazır olmak itibariyle cezm mahallindedir.

Vakıf da; “Ey…” üzerinde yapılır, bundan sonra da okumaya başlanarak; “Secde edin” diye okunur.

el-Kisaî dedi ki: Ben hocaları ancak emir manasına bunu şeddesiz okuduklarını duymuşumdur, başka türlü okuduklarını da duymadım.

Abdullah’ın kıraatinde; “Allah’a secde etmeniz gerekmiyor mu?” şeklinde “te” ve “nun” iledir.

Ubeyy’in kıraatinde ise; “Niye Allah’a secde etmezsiniz?” şeklindedir. Bu iki kıraat şeddesiz okuyanların lehine bir delildir.

ez-Zeccâc dedi ki: Şeddesiz okuyuş secde etmeyi gerektirmekle birlikte, şeddeli okuyuş secde etmeyi gerektirmemektedir. Ebû Hatim ile Ebû Ubeyde de şeddeli okuyuşu tercih etmişlerdir. (ez-Zeccâc) ayrıca der ki: Şeddesiz okuyuş güzel bir şekildir, ancak bu takdirde Sebe’in durumu ile İlgili haber kesintiye uğradıktan sonra tekrar onlardan söz konusu olur. Şeddeli okuyuşta ise verilen haberde arada bir kesinti olmaksızın ardı arkasına geliş söz konusudur.

en-Nehhâs da buna yakın bir açıklamada bulunmuş ve şöyle demiştir: Şeddesiz okuyuş uzak bir ihtimaldir, çünkü bu durumda ifadede i’tîraz (ara cümleleri) söz konusu olur. Şeddeli okuyuşta ise ifadede bir yeknesaklık ortaya çıkar. Aynı şekilde çoğunluk da bu (şeddisiz) kıraati benimsememiştir. Zira (şeddesiz okuyuşta) İki “elif hazfedilmiş demek olur. Ancak bu gibi hallerde sadece bir “elif hazfedilerek ihtisar yapılır. “Ey Meryem oğlu Îsa” demek gibi.

İbnu’l-Enbarî dedi ki; “Secde edin” emrinin “elif’i, da düştüğü gibi düşmüştür. “Ya: Ey”nın “elifi düşüp bu “secde edin” emrindeki “elife bitişince, “elif” düşmüş oldu. Onun düşmesi ihtisara ve hafif gelip, lâfızları az olanın tercihine bir delâlet sayılmıştır. el-Cevherî ise kitabının sonlarında şöyle demektedir: Bazıları derler ki: “Ya” böyle bir yerde ancak tenbih içindir. Sanki o; “Dikkat edin yalnız Allah’a secde edin!” demiş gibidir. Onun başına dikkat çekmek (tenbih) için “ya” getirilince bu sefer “secde edin” emrindeki “elif” vasıl elifi olduğundan dolayı düşmüştür ve böylelikle iki sakinin bir arada bulunması dolayısıyla da “ya” daki elif gitmiştir. Çünkü bu elif ile “secde edin” emrindeki elif sakindir. Şair Zu’r-Rimme de şöyle demektedir;

“Ey Meyyae’nin diyarı sen esenlikte ol; her türlü musibetten,

Ve senin o ekin bitirmeyen arazine yağmur hep bol bol yağsın.”

el-Cürcanî dedi ki: Bu ifadeler hüdhüdün yahut Süleyman’ın ya da yüce Allah’ın söylediği araya girmiş sözlerdir. Bunun da anlamı: Dikkac edin, onlar Allah’a secde etmelidirler… Bu da yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır; “Mü’minlere de ki: Allah’ın günlerini beklemeyenlere aldırmasınlar.” (el-Câsiye, 45/14) Denildiğine göre bu, onlara verilmiş bir emirdir. Yani onları bağışlasınlar. Mushaf ta da bu şekilde yazılır, burada nida harfi yoktur.

İbn Atiyye dedi ki: Denildiğine göre yüce Allah’ın:

“… Çok büyük Arş’ın Rabbidir” âyetine kadar olan sözler, hüdhüdün söyledikleri sözlerdir. İbn Zeyd ve İbn İshak’ın görüşü de budur. Burada hüdhüdün şer’î teklife muhatap olmayıp şer’î hususlara dair nasıl konuşur şeklinde bir itiraz söz konusu olabilir. Bununla birlikte bu sözlerin hüdhüdün kendisine o kavme dair haber vermesi üzerine Süleyman (aleyhisselâm)’ın sözleri olma ihtimali de vardır, ayrıca yüce Allah’ın buyrukları olma ihtimali de vardır. O takdirde bu iki söz arasında bir ara cümlesi ifadeleridir. Dikkatle düşünülecek olursa, sabit görülecek sağlam görüş budur. ‘in şeddeli okunuşu da bu sözlerin hüdhüde ait olduğu anlamını vermektedir, şeddesiz okunuş böyle bir manaya engeldir. Şeddesiz okuyuş az önce açıklamış olduğumuz üzere yüce Allah’a secde etme emrini ihtiva eder.

ez-Zemahşerî dedi ki; Eğer: Her iki kıraate göre mi secde vaciptir yoksa bu iki kıraatten birisine göre mi? diye sorarsan, şöyle cevap veririm: Bu her iki kıraate göre vacip bir secdedir, çünkü secde yerlerinde ya secde etme emri verilir, yahut secde edenler övülür, yahutta secdeyi terkedenler yerilir. Bu iki kıraatten birisinde secde etme emri manası vardır, diğerinde ise secdeyi terkedenlerin yerilmesi manası vardır.

Derim ki: Şanı yüce Allah, kâfirlerin secde etmediklerini haber vermektedir, el-İnşikak Sûresi’nde (84/21. âyetinde) olduğu gibi. Buhâri’de ve başka kaynaklarda sabit olduğu üzere de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) burada secde etmiştir Buhârî, I, 365. İşte en-Neml Sûresi’nde de böyledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

ez-Zemahşerî dedi ki: ez-Zeccâc’ın belirttiği şeddesiz okuyuşta secde vaciptir. Şeddeli okuyuşta değildir, şeklindeki görüşü ise kabul edilmiş bir görüş değildir.

“Göklerde ve yerlerde olan gizliyi açığa çıkartan” âyetinde sözü geçen, göklerdeki gizli şeyler yağmurlardır. Yerin gizlilikleri ise hazineleri ve bitkileridir. Katade dedi ki: Gizliden kasıt sırdır. en-Nehhâs ise bu daha uygundur demiştir. Yani göklerde ve yerde gaib olan şeyleri o açığa çıkartır. Buna yüce Allah’ın;

“Gizlediğiniz ve açıkladığınız şeyleri bilen” âyeti da delil teşkil etmektedir,

“Gizli” lâfzını İkrime ve Malik b. Dinar hemzesiz olarak ve “be” harfi üstün olmak üzere okumuştur. el-Mehdevî: Bu kıyası bir tahfif ile okumadır, dedikten sonra, burada vakıf yapanlar arasından hemzeyi okumayı terkedenlerin ismini vermektedir,

en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hatim’in naklettiğine göre İkrime hemzesiz olarak “elif” ile; diye okumuştur. Ancak Arapçada bunun câiz olmadığını da ileri sürmüş ve gerekçe olarak şunu göstermiştir: Eğer hemze okunmayacak olursa, onun harekesi “be” harfine verilir, bu durumda “Göklerde ve yerde olan gizliyi” diye okur. Şayet hemzeyi tahvil edecek olursa, o takdirde “be” harfini sakin ve ondan sonra da “ye” olmak üzere; diye okuması gerekir.

en-Nehhâs dedi ki: Ben Ali b. Süleyman’ı şöyle derken dinledim: Ben Muhammed b. Yezid’i şöyle derken dinledim: Ebû Hatim nahiv bakımından diğer akranlarından daha geride idi, onlara ulaşamamıştı. Ancak o beldesinden dışarıya çıktı mı kendisinden daha alim hiçbir kimseyle de karşılaşması mümkün olmazdı,

Sîbeveyh’in Araplardan naklettiğine göre hemze eğer öncesinde sakin harf bulunup kendisi de üstün ise “elife değiştirilebilir. Eğer kendisinden önceki harf sakin olup kendisi ötreli olursa “vav”a dönüştürülür, şayet ondan önceki harf sakin olup kendisi esreli olursa bu takdirde de “ye”ye dönüştürülür. Bu durumda; “İşte bu vesîdir, ben vesîye hayret ettim, vesîyi gördüm.” Bu da; “Eli vesyoldu’ Vesyolmak ise eti kesen fakat kemiği kırmaksızın kemiğe kadar ulaşan darbe demektir. tabirinden gelmektedir.

Aynı şekilde: “Bu çadırdır, çadıra hayret ettim, cadın gürdüm” de böyledir. Bunun böyle olmasının sebebi ise hemzenin şeddesiz olup, onun yerine bu harflerin ıbdal ile getirilmesidir. Yine Sîbeveyh’in, Temimoğulları ile Esedoğullarından naklettiklerine göre onlar; “Bu çadırdır” diyerek eğer hemze ötreli ise sakin olan (önceki harfi) da ötreli okuduklarını, eğer hemze esreli ise sakin olan harfi esreli okuyup hemzeyi de telaffuz ettiklerini, şayet hemze üstün ise sakin olan harfi üstün okuduklarını nakletmektedir. Yine Sîbeveyhin naklettiklerine göre hemze ötreli olsa dahi (önceki harfi) esreli okurlar, ancak bu sadece Temimoğullarından nakledilmiştir. Böyle okuyanlar; “Bayağı, adi” derler. Yine onun iddiasına göre bu kelimede “dal” harfini ötreli okumazlar. Çünkü onlar öncesinde esre bulunan ötre telaffuzundan hoşlanmazlar. Çünkü dilde, vezninde bir kelime yoktur.

Bütün bunlar, kıraat âlimleri topluluğunun okudukları ve dilde var olan telaffuz şekilleridir. Abdullah (b. Mes’ûd)’ın kıraatinde; Göklerde… olan gizliyi açığa çıkartan” seklindedir ki; ile harfleri biri diğerinin yerine kullanılabilir. Nitekim Araplar; Aranızdaki bilgiyi mutlaka açığa çıkartacağım” derlerken; demek isterler. Bu açıklamayı da el-Ferrâ’ yapmıştır.

“Gizlediğiniz ve açıkladığınız şeyleri bilen” anlamındaki âyeti genel olarak kıraat âlimleri; “Gizlemeleri ve açıkladıktan şeyleri bilen” diye her iki fiilde de gaib “ya’sı ile okumuşlardır. Bu okuyuş, âyet-i kerimenin hüdhüdün söylediği sözlerden olmasını, yüce Allah’ın hüdlıüde kendisini tevhid etmek, yalnızca O’na secde ecme gereği, güneşe secde etmeyi red ve bunu şeytana izafe edip şeytanın bu işi kendilerine süslü gösterdiği bilgisini özellikle verdiğini, diğer kuşlar ik sair hayvanlara da böyle özel bilgi vermeyip üstün akılların dahi kolay kolay elde edemeyeceği oldukça incelikli bilgileri özellikle ihsan etmiş olduğu anlamını vermektedir.

el-Cahderî, Îsa b. Ömer, Hafs ve el-Kisaî ise bu fiilleri muhatab “te”si ile; Gizlediğiniz” ve; “Açıkladığınız” diye okumuşlardır. Bu okuyuşa göre; âyet-i kerîme yüce Allah’ın Mohammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmetine bir hitabı olmaktadır.

“Onu ve kavmini Allah’tan başka güneşe secde eder halde buldum. Şeytan onlara amellerini süslemiş, onları yoldan çevirmiş, bu yüzden hidayet bulmuyorlar.”

Diyanet Vakfı
Onun ve kavminin, Allahı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytan, kendilerine yaptıklarını süslü göstermiş de onları doğru yoldan alıkoymuş. Bunun için doğru yolu bulamıyorlar.

Kurtubi Tefsiri
“Onu ve kavmini Allah’tan gayrı güneşe secde eder buldum. Şeytan onlara amellerini süslü göstermiş ve onları doğru yoldan alıkoymuş. Onun İçin onlar doğru yola gelemiyorlar.

12- Allah’tan Başkasına Tapmak ve Şeytan’ın Hakimiyetine Girmek:

Yüce Allah’ın:

“Onu ve kavmini Allah’tan gayri güneşe secde eder buldum” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilmiştir: Bu toplum güneşe tapanlardandı. Çünkü bunlar rivâyete göre zındık idiler. Bir diğer görüşe göre bunlar ışığa, aydınlığa tapınan mecusilerdi.

Nafî’den rivâyet edildiğine göre vakıf (durak): lâfzı üzerindedir, el-Mehdevî dedi ki: Buna göre

“azim: büyük” kendisinden sonraki âyetler ile alakalı demektir. Buna göre ifade; “Ben onu… buluşum çok büyük bir iştir” anlamında olmalıdır. Yani benim onu kâfir bir kadın olarak bulmam büyük bir İştir. İbnu’l-Enbarî dedi ki; “Onun bir de büyük bir tahtı var” âyetinde durak yapmak güzel bir vakıftır. “Arş: Taht” üzerinde durak yapılıp, diye başlamak ancak sonrasını hatırlayamayan kimseye hatırlatmak için câiz olabilir. Çünkü “azim” tahtın sıfatıdır, eğer “onu… buldum” ile alakalı olsaydı, o takdirde demek icab ederdi. Bu ise her bakımdan imkansız bir şeydir. Bana Ebubekir Muhammed b. el-Hüseyin b. Şehriyar anlattı dedi ki: Bize Ebû Abdullah el-Hüseyin b. el-Esved el-Iclî bir ilim adamından anlatarak dedi ki: “Arş” lâfzı üzerinde vakıf yapılır ve “azim” lâfzı ile okumaya başlanılır. Bu da, benim onları güneş ve aya ibadet eder buluşum büyük bir iştir, anlamına gelir. Bu şahıs dedi ki: Ben bu kanaati teyid edenleri de duydum ve buna delil olarak şunları söylediklerini gördüm: O kadının arşı (tahtı) yüce Allah tarafından “azim: büyük” olmakla vasfedilmeyecek kadar değersiz ve basittir. İbnu’l-Enbarî dedi ki: Benim tercih ettiğim ise başta zikrettiğimdir, çünkü burada “güneşe ve aya ibadef’in (bu ifadede olduğu gibi) takdir edilebileceğine dair bir delil de bulunmamaktadır. Diğer taraftan hüdhüd bu tahtı son derece enli ve uzun bir taht olarak gördüğünden dolayı azim (büyük) olmakla nitelendirmesi de kabul edilmeyecek bir şey değildir. Ayrıca bu lâfzın “arş”ın i’rabını alması da onun sıfatının olduğunun bir delilidir.

“Şeytan onlara amellerini” içinde bulundukları küfrü

“süslü göstermiş ve onları doğru yoldan” tevhid yolundan

“alıkoymuş.” Bununla tevhid yolu olmayan herhangi bir yolu izlemenin kesinlikle hiçbir fayda sağlamayacağını açıklamış olmaktadır.

“Onun için onlar doğru yola” yüce Allah’a ve Onu tevhide

“gelemiyorlar.”

“Onlara hükmeden bir kadın buldum. Her şeyden kendisine verilmiş, büyük bir tahtı var.”

Diyanet Vakfı
Gerçekten, onlara (Sebelilere) hükümdarlık eden, kendisine her şey verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadınla karşılaştım.

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten ben bir kadını onlara hükümdarlık eder buldum. Kendisine herşeyden verilmiş; onun bir de büyük bir tahtı var.

9- Hazret-i Süleyman’ın, Sebe’ Ülkesinden Haberdar Olmayışı ve Cinlerle İlgili Bazı Hükümler:

Hüdhüd;

“Ve Sebe’den sana kesin bir haber ile geldim” deyince, Süleyman (aleyhisselâm); Bu haber nedir? diye sorunca, hüdhüd de:

“Gerçekten ben bir kadını onlara hükümdarlık eder buldum” diye cevab verdi. Bu kadın Şerahil kızı Belkıs idi. O Sebe’lilerin hükümdarlığını yapıyordu. Süleyman (aleyhisselâm)’ın konakladığı yer ile Belkıs’ın ülkesi birbirine yakın olduğu halde -ki bu mesafe San’a ile Me’rib arasında üç günlük bir mesafedir- Süleyman nasıl oldu da bu durumu bilemedi, diye sorulursa cevap şudur; Yüce Allah Yakub (aleyhisselâm)’a, Yusuf (aleyhisselâm)’ın bulunduğu yeri bildirmediği gibi: bir maslahata binaen de Süleyman (aleyhisselâm)’a Belkıs’ın yerini bildirmemiştir, saklı tutmuştur.

Rivâyete göre Belkıs’ın ebeveyninden birisi cinlerden idi. İbn Arabî dedi ki: Bu inkarcıların reddettiği bir husustur. Onlar cinler yemezler ve doğurmazlar derler. Allah’ın laneti hepsinin üzerine olsun, yalan söylüyorlar. Böyle bir şey doğrudur. Onlarla evlenilmesi de aklen caizdir, naklen de sahih olarak sabit olursa mesele kalmaz.

Derim ki; Ebû Dâvûd’un rivâyetine göre Abdullah b. Mes’ûd şöyle demiştir: Cinlerden bir heyet Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna gelerek şöyle dediler: Ey Muhammed! Ümmetine kemikle, hayvan pisliği ile yahut kafatası ile istinca yapmalarını yasaklayıver. Çünkü yüce Allah onlarda bize rızık ihsan ediyor Ebû Dâvûd, I, 10

Müslim’in, Sahih’inde de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şöyle buyurduğu kaydedilmektedir: “Üzerinde Allah’ın ismi anılıp da elinize geçen herbir kemik olabildiğince etli bir şekilde sizin olsun. Herbir davar pisliği de sizin hayvanlarınızın alafı olsun.” Müslim, I, 332; Tirmizî, V, 382; Müsned, I, 436

Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bundan dolayı siz de bunlarla istincada bulunmayınız, çünkü bunlar cinden kardeşlerinizin yîyecekleridir.” Bir önceki notta belirtilen yerler.

Buhârî’de yer alan rivâyete göre de Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Ey Allah’ın Rasûlü! Kemiğin ve davar pisliğinin durumu nedir? diye sordum. Şöyle buyurdu: “Bunlar cinlilerin yiyecekleridir. Bana Nasibin cinleri heyeti geldi ki, onlar ne iyi cinlerdir! Bana kendilerine azık vermemi istediler. Ben de yüce Allah’a dua ederek nerde kemik, davar pisliği bulurlarsa mutlaka üzerinde yiyecek bir şeyler bulmalarını niyaz ettim.” Buhârî, III, 1401; Müsned, I, 458de Abdullah b. Mesud’dan aynı manada

Bütün bunlar onların yemek yedikleri hususunda açık nasslardır. Onlarla evlenmeye gelince, buna dair işaret de daha önce el-İsra Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Mallarına, evlatlarına ortak ol” (el-îsra, 17/64) âyeti açıklanırken (4. başlıkta) değinilmiş idi.

Vuheyb b. Cerir b. Hazim de, el-Halil b. Ahmed’den, o Osman b. Hadır’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Belkıs’ın annesi cinlerden idi, ismi da Şeysan kızı Belame idi. Yüce Allah’ın izniyle buna dair daha geniş açıklamalar gelecektir.

10- Kadının Yöneticiliği ve Hakimliği:

Buhârî’de yer alan ve İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Farsların, Kisra’nın kızını başlarına kraliçe tayin ettikleri haberini alınca: “İşlerinin başına bir kadın geçiren bir kavim, asla iflah olmaz” diye buyurdu. Buhârî, IV, 1610, VI, 2600; Tirmizî, IV, 527; Müsned, V, 38, 47.

Kadı Ebû Bekir b. el-Arabî dedi ki: Bu kadının halife olamayacağı hususunda açık bir nasstır. Zaten bu hususta görüş ayrılığı da yoktur. Muhammed b. Cerir et-Taberî’den kadının hakim olmasının câiz olduğu görüşü nakledilmiş ise de bu sahih değildir. Bunun Ebû Hanîfe’den gelen nakil gibi olması da muhtemeldir. O da şu şekildedir: Kadın şahitlik yapabildiği hususlarda hakimlik yapabilir, yoksa mutlak olarak hakim olabilir diye söylemiş olamaz. Aynı şekilde ona “filan kadın hakimlik yapmak üzere takdim edilmiştir” diye bir görev emri de yazılamaz. Bunun olabilecek şekli onun hakem tayin edilmesi ve tek bir meselede vekaleten görev yapması suretinde olabilir. Kanaatimizce Ebû Hanîfe ile İbn Cerir’in görüşleri bu çerçevededir.

Ömer (radıyallahü anh)’dan bir kadını çarşı muhtesipliği görevine tayin ettiği rivâyet edilmiş ise de bu da sahih değildir, kimse buna iltifat etmesin. Hiç şüphesiz bu da bid’atçilerin hadislere soktukları desiselerdendir. Maliki ve Eş’arî olan Kadı Ebubekir b. et-Tayyib ile Şâfiîlerin ileri gelen ilim adamı Ebû’l-Ferec b. Tarar bu meselede birbirleriyle tartışmışlardır. Ebû’l-Ferec dedi ki: Kadının hakimlik yapabileceğinin delili şudur: Ahkâmın varlığından maksat hakimin bunları uygulamaya koyması, ahkâma dair delilleri dinlemek ve bu hususta hasmılar arasında ayırdedici hükmü vermektir. Böyle bir iş ise erkek tarafından yapılabildiği gibi kadın tarafından da yapılabilir.

Ancak Kadı Ebubekr ona itiraz edip, onun bu iddiasını İmâmeti Kübrâ’yı (halifeliği) ileri sürerek çürütmüştür. Çünkü bundan kasıt sınırların korunması, işlerin idare edilmesi, İslâm topraklarının himaye edilmesi, haracın toplanıp hak sahiplerine verilmesidir. Bunları erkek yapabildiği kadar kadın yapamaz. İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu mesele hakkında bu iki ilim adamının da açıklamalarının bir kıymeti yoktur. Bir defa kadının meclislere çıkması beklenemez, erkeklerle karışması beklenemez. Her bakımdan birbirine denk iki kişinin birbirleriyle tartıştığı gibi, onlarla tartışamaz. Çünkü eğer bu kadın genç ise ona’bakmak ve onun kelamını dinlemek haram olur. Şayet erkekler arasına çıkma ruhsatına sahip yaşlı bir kadın ise erkeklerle oldukça sıkışabileceği bir şekilde meclislerde oturup kalkamaz, onlarla tartışmalara girişemez. Böyle bir şeyin olabileceğini düşünen de, inanan da asla iflah olmaz.

11- Sebe’ Hükümdarının Sahip Olduğu İmkânlar;

“Kendisine her şey den verilmiş” ifadesi bir mübalağadır. Yani krallığının, ülkesinin gerek duyacağı herşey verilmiş demektir. Anlamın kendi döneminde bulunan herşeyden ona bir miktar verilmiş şeklinde olduğu ve böylelikle (bir miktar anlamındaki) mef’ûlün hazfedildiği de söylenmiştir. Çünkü ifade buna delalet etmektedir.

“Onun bir de büyük bir tahtı var.” Bu tahtı hem görünüşü, hem de saltanat mertebesi itibariyle büyüklükle nitelendirmiştir. Denildiğine göre bu taht altından olup, onun üzerinde otururdu. Bir diğer görüşe göre burada “tahftan kasıt hükümdarlıktır, ancak birinci görüş daha doğrudur. Çünkü ileride geleceği üzere

“kadının tahtını hanginiz bana getirebilirsiniz” (en-Neml, 27/28) diye buyurulmaktadır.

ez-Zemahşerî dedi ki: Eğer hüdhüd Belkıs’ın tahtını “azim; büyük” İle nitelendirmekle yüce Allah’ın arşının “azim: büyük” vasfı ile eşit tutarak aynı şekilde nitelendirmiştir; bu nasıl olur? dersen, ben de şöyle cevap veririm: Bu iki vasıf arasında çok büyük bir fark vardır. Çünkü onun arşını (tahtını) büyük olmakla nitelendirmek kendisi gibi insan olan hükümdarların tahtlarına nisbetle büyüktür anlamındadır. Yüce Allah’ın arşının büyüklükle nitelendirilmesi ise O’nun yaratmış olduğu semavata ve arza nisbetledir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu kadının tahtının uzunluğu seksen zira’, eni de kırk zira’ idi. Yukarı doğru yüksekliği de otuz zira’ idi. İnci, kırmızı yakut ve yeşil zebercetle süslü idi.

Katâde dedi ki: Ayakları inci ve cevherdendi, üstündeki örtüler ise ince ve kalın ipektendi. Üzerinde de yedi tane kilit vardı.

Mukâtil dedi ki: Tahtı seksene seksen zira’ idi, yerden yüksekliği de seksen zira’ idi. Mücevherlerle süslenmişti,

İbn İshak dedi ki: Ona kadınlar hizmet ederdi. Beraberinde ona hizmet etmek için altıyüz kadın vardı.

İbn Atiyye dedi ki: Âyet-i kerîme’den anlaşılması gereken şu ki: O, Yemen şehirlerini elinde tutan kadın bir hükümdardı. Bunun büyük bir mülkü ve büyük bir tahtı vardı, kâfir bir kavimden gelme, kâfir bir kadın idi.

Derken çok geçmeden geldi ve dedi ki: “Senin bilmediğini öğrendim. Sebe’den sana kesin bir haberle geldim.”

Diyanet Vakfı
Çok geçmeden (Hüdhüd) gelip: Ben, dedi, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebeden sana çok doğru (ve önemli) bir haber getirdim.

Kurtubi Tefsiri
Çok eğlenmeden geldi ve dedi ki: “Senin bilmediğin şeyi ben gördüm ve Sebe’den sana kesin bir haber ile geldim.

5- Çok Geçmeden Gelen Hüdhüd:

“Çok eğlenmeden geldi” âyetinde kasıt hüdhüddür. Kıraat âlimlerinin büyük çoğunluğu; “(…….): Geç…ti”, fiilinin “kep harfini ötreli okumuşlardır. Yalnızca Âsım bunu üstün okumuştur. Her iki kıraatte de anlamı ı:vakit geçirdi, kaldı” şeklindedir. Sîbeveyh dedi ki: Bu “Durdu kaldı, durur kalır, kalmak” fiili; (harakeleri itibariyle); “Oturdu, oturur, oturmak” gibidir, şekli ise benzer.

Başkaları da şöyle demektedir: Bunun üstün okunması yüce Allah’ın:

“Kalıcılar” (el-Kehf, 18/3) âyeti dolayısıyla daha uygundur. Çünkü bu den gelmektedir. “Kaldı, kalır” denilir ism-i faili de; diye getir, kullanımı, gibidir. İsm-i faili şeklinde, gibi gelir. (………)’den ism-i fail ise şeklinde gelir. “Ekşidi, ekşir” fiilinin ism-i failinin şeklinde gelmesi gibi.

“Çok eğlenmeden geldi” deki zamirin Süleyman (aleyhisselâm)’a ait olma ihtimali vardır. Anlamı şöyle olur: Süleyman (aleyhisselâm) kuştan araştırıp tehdidinde bulunduktan sonra aradan fazla zaman geçmeden geldi, demek olur. Buradaki zamirin hüdhüde ait olma ihtimali de vardır. Daha kuvvetli İhtimal budur, daha sonra da hüdhüd gelip;

“Senin bilmediğin şeyi ben gördüm” dedi. Bu da bir sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir.

6- Hüdhüdün Getirdiği Haber:

Yani ben senin bilmediğin hususları öğrendim. İşte bu peygamberler gaybı bilir, diyenlerin kanaatlerini reddetmektedir.

el-Ferrâ’ “Gördüm” fiilinin “te” ve “ti” harfleri birbirine idgam edilerek; diye okunduğunu naklettiği gibi “ti” harfi, te’ye kalbedilip idgam edilmek suretiyle; diye okunduğunu da nakletmiştir.

7- Sebe’ İle İlgili Gelen Haber:

“Ve Sebe’den sana kesin bir haber ile geldim” âyeti ile onun Süleyman (aleyhisselâm)’a bilmediği şeyi öğretmiş olduğunu anlıyoruz. Böylelikle o Süleyman (aleyhisselâm)’ın kendisini tehdit etmiş olduğu azâb ve kesilme cezasını bertaraf etmiş oldu. Cumhûr

“Sebe’” kelimesini; şeklinde tenvinli olarak munsarıf bir kelime gibi okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise munsarıf olmayan bir kelime olarak, hemzeyi üstünle; diye okumuştur. Birinci okuyuş, kendisine bir kavmin nisbet edildiği bir adam ismi kabul edilmesine göredir. Şairin şu mısraı da buna göredir:

“Sebe’in zirvelerinde gelenler ile Teyinlilerin,

Boyunlarında iz bırakmıştır, camışların derileri.”

ez-Zeccâc, Sebe’in bir adam ismi olduğunu kabul etmeyerek, şöyle demiştir: Sebe’, Yemen’in Me’rib denilen bölgesinde San’a ile arasında üç günlük mesafe bulunan bilinen bir şehirdir,

Derim ki: el-Gaznevî’nin “Uyunu’l-Meanî” adlı eserinde üç millik mesafe denilmektedir. Katâde ve es-Süddî dedi ki: Oraya oniki peygamber gönderilmiştir.

(ez-Zeccâc, görüşüne delil olarak) en-Nâbiğa el-Ca’dî’nin şu beyitini zikretmektedir:

“Me’rib’de hazır bulunan Sebe’den,

Onların selinin önünde Arim’i (seddi) bina ettiklerinde,”

(ez-Zeccâc devamla) dedi ki: Bunu munsarıf kabul etmeyenler, bunun bir şehir ismi olduğunu söyler. Munsarıf kabul edenler de -ki bunlar çoğunluğu teşkil ederler- buranın bir şehir ismi olması dolayısıyla müzekker ismi verilmiş, müzekker bir yer kabul ederler.

Sebe’in şehire ad olarak verilen bir kadın ismi olduğu da söylenmiştir. Doğrusu bunun bir erkek ismi olduğudur. Tirmizî nin kitabında (Sünen’inde) Ferve b. Museyk el-Muradî’nin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan naklettiği ve yüce Allah’ın izniyle (Sebe’, 34/15- ayetin tefsirinde) gelecek olan hadiste de bu şekildedir.

İbn Atiyye dedi ki: ez-Zeccâc bu hadisi bilmediğinden dolayı o gelişigüzel açıklamalarda bulunmuştur. el-Ferrâ”nın iddiasına göre de er-Ruâsî, Ebû Amr b. el-Alâ’ya, Sebe’e dair soru sormuş, o da ben onun ne olduğunu bilmiyorum, demiş.

en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ’, Ebû Amr adına te’vilde bulunmuş ve onun meghul olduğu için bu ismi gayr-ı munsarıf kabul ettiğini belirtmiştir. Bir şey de eğer bilinmeyecek olursa gayr-ı munsarıf olur.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Ebû Amr gibi birisi böyle bir söz söylemez. er-Ruâsî den yapılan nakilde de bu kelimeyi bilmediği için bunu gayr-ı munsarıf kabul ettiğine dair de bir delil bulunmamaktadır. O sadece ben onu bilmiyorum demiştir. Eğer nahiv bilgini birisine herhangi bir isim hakkında sorulacak da, o da ben onu bilmiyorum diyecek olursa, bu o nahivcinin bu ismi gayr-ı munsarıf kabul ettiğine delil teşkil etmez. Aksine hak bunun dı-ı eladır. Bu durumda eğer onu bilmiyorsa, onu munsarıf kabul etmesi gerekir. Çünkü isimlerde aslolan munsarıf olmaktır. Bir şeyin gayr-ı munsarıf olması ona dahil olan herhangi bir ek sebep dolayısıyladır. Asıl kaide kesin olarak böylece sabittir. Bilinmeyen bir şey dolayısıyla bu kaide ortadan kalkmaz. Daha sonra nahivcilerden uzun açıklamalar naklettikten sonra sonunda şunları söyler: Sebe’ hakkında kabul edilen görüş bu hususta gelen rivâyet olmalıdır ki, bu da aslında Sebe’in bir adam ismi olduğudur. Eğer bunu munsarıf kabul edecek olursak, bu artık hayatta olan birisinin ismi olduğundan dolayıdır. Şayet munsarıf kabul etmeyecek olursak, bunu “Semud” gibi bir kabile ismi olarak kabul ederiz. Şu kadar var ki Sîbeveyh’in tercih ettiği görüş munsarıf olduğudur ve bu konudaki delili de kat’îdir. Zira bu isim hem müzekker, hem de müennes gelebildiğine göre bunun müzekker kabul edilmesi daha uygundur. Zira aslolan ve daha hafif olan da odur.

8- Küçüğün Büyüğe, Öğrencinin Hocaya:

Ben Senin Bilmediğini Biliyorum, Demesi Uygun mu? Bu âyet-i kerimede küçüğün büyüğe, öğrencinin hocaya -kesinlikle bu hususu bilmesi şartıyla-; ben senin bilmediğin bir şey biliyorum diyebileceğine delil vardır.

İşte Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) yüceliğine ve bilgisine rağmen üç defa izin istendikten sonra cevap alınmazsa, geri dönülebileceğini bitmiyordu. Teyemmümü Ammar ve başkaları biliyordu. Halbuki Ömer ve İbn Mes’ûd bu konuda bilgileri etraflı olmadığından cünup kimse teyemmüm etmez, diyorlardı.

İbn Abbâs ay hali olan kadının Arafat’ta vakfe yapabileceği hükmünü bildiği halde, Ömer de, Zeyd b. Sabit de bunu bilmiyordu. İhramlı bir kimsenin başını yıkayabileceğini İbn Abbâs bilmekle birlikte el-Misver b. Mahreme bunu bilmiyordu. Bunun benzeri daha pek çok husus vardır ki bunları kaydederek uzatmaya gerek yoktur.

“Ya ona şiddetli bir azap vereceğim ya da onu keseceğim veya bana apaçık bir delil getirecek.”

Diyanet Vakfı
Ya bana (mazeretini gösteren) apaçık bir delil getirecek ya da onun canını iyice yakacağım yahut onu boğazlayacağım!

Kurtubi Tefsiri
“Ben onu elbette ya şiddetli bir azâb ile azaplandırırım veya muhakkak onu kestiririm ya da bana apaçık bir delil getirir.”

4- Verilecek Cezaların Takdirinde Ölçü:

Yüce Allah’ın:

“Ben onu elbette ya şiddetli bir azap ile azaplandırırım veya muhakkak onu kestiririm…” âyeti uygulanacak olan cezanın bedene göre değil de, işlenen suça göre olacağına delil teşkil etmektedir. Bununla birlikte cezalandırılacak olan şahsa zaman ve niteliği itibariyle yumuşaklık gösterilebilir.

İbn Abbâs, Mücahid ve İbn Cüreyc’den rivâyete göre onun kuşu azaplandırması tüyünü yolması suretinde idi İbn Cüreyc de tüyünün tamamen yolunması diye söylemiştir. Yezid b. Ruman da kanatlarının yolunması diye açıklamıştır.

Süleyman (aleyhisselâm)’ın bu uygulaması ile isyankarlara karşı sert bir tavır takınmak, görevini ve konumunu ihlal eden tulumu dolayısıyla Hüdhüdü cezalandırmak istemişti. Yüce Allah hayvanları, kuşları yemek ve başka bir takım menfaatler maksadıyla boğazlamayı mubah kıldığı gibi ona da bunu mubah kılmış olabilirdi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Nevâdiru’l-Usul’de (et-Tirmizî el-Hakim) şöyle demektedir: Bize Süleyman b. Humeyd Ebû’r-Rabi’ el-İyadî anlattı, dedi ki: Bize Avn b. Umare, el-Huseyn el-Cuhfî’den anlattı, el-Huseyn, ez-Zübeyr b. el-Hırrîd’den, o İkrime’den naklen dedi ki: Yüce Allah’ın, Süleyman’ın hüdhüde vermek istediği cezayı alıkoyması, onun anne ve babasına karşı itaatkâr olmasından dolayı idi. İleride de gelecektir.

Yine denildiğine göre, hüdhüdü azaplandırmak, onu kendisine uymayan zıt tabiatlı hayvanlarla birlike bulundurmaktır. Kimilerinden nakledildiğine göre en dar hapis zıt tabiatlı kimselerle birlikte bulunmaktır.

Bir diğer açıklamaya göre, ben onu kendisine denk kimselere hizmet etmek zorunda bırakacağım anlamındadır. Bir diğer görüşe göre onu kafese koyacağım, bir başka açıklama: Tüyünü yolduktan sonra onu güneşte bırakacaktım. Onu hizmetinden uzaklaştırmak suretiyle cezalandıracağım, diye de açıklanmıştır. Çünkü hükümdarlar bedenin birlikte olmaya alıştığı kimseleri ayırmakla, uzaklaştırmakla te’dib ederler.

“Ben onu ya şiddetli bir azâb ile azablandırırım veya muhakkak onu kestiririm…” âyetinde fiiller şeddeli “nun” ile te’kid edilmiştir. Böyle bir “nun” ya şeddeli veya seddesiz olarak (te’kid maksadıyla) getirilir. Ebû Halim dedi ki: Eğer; “Ben onu elbette ya şiddetli bir azâb ile azaplandırırım veya muhakkak onu kestiririm” şeklinde (tek mim ile) okunsa bu da caizdir.

“Ya da bana apaçık bir delil getirir” âyetindeki

“Bana… getirir” lâfzındaki lâm, lâm-ı kasem değildir. Çünkü Süleyman hüdhüdün yapacağı bir iş için kasem etmez. Ancak bu âyet “Onu elbette… azaplandırırım’ın akabinde geldiğinden dolayı -ki bu da kasemin câiz olduğu hususlardandır- sonraki bu fiili de aynı şekilde kullanmıştır. Sadece İbn Kesîr “bana… getirir” anlamındaki fiili, iki “nûn” ile; diye okumuştur.

Kuşları yokladı ve dedi ki: “Bana ne oluyor ki hüdhüdü görmüyorum, yoksa kayıplardan mı oldu?”

Diyanet Vakfı
(Süleyman) kuşları gözden geçirdi ve şöyle dedi: Hüdhüdü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplara mı karıştı?

Kurtubi Tefsiri
Bir de kuşları araştırdı ve dedi ki: “Neden hüdhüdü göremiyorum, Yoksa o kayıplara karışanlardan mı oldu?

Bu âyete dair açıklamalarımızı onsekiz başlık halinde sunacağız:

1- Hazret-i Süleyman’ın Hüdhüd Kuşunu Araştırmasının Sebebi:

“Bir de kuşları araştırdı” âyeti ile yüce Allah daha önce sözü edilen şekilde karınca ile ilgili olayın geçtiği yolculuk esnasında, başından geçen bir başka olayı söz konusu etmektedir.

“(……..): Araştırmak, gözünün önünden kaybolan bir şeyi arayıp, bulmak istemek” demektir. Tayr (kuş) ise çoğul bir isimdir, bunun da tekili dır. Burada kuşlardan kasıt, kuşların cinsi ve kuşların topluluğudur. Kuşlar yolculuğu esnasında onunla birlikte bulunur, kanatlarıyla ona gölge yaparlardı.

Süleyman (aleyhisselâm)’ın kuşları araştırmasının ne demek olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Bir kesime göre bu yönelim işlerine gösterilen itinanın ve yönetim işlerinin herbirisine gereken ihtİmâmı göstermenin bir gereğidir. Âyetin zahirinden de anlaşılan budur.

Bir başka kesimin görüşü de şöyledir: Onun kuşları araştırmasının sebebi, hüdhüd kuşunun kaybolması üzerine güneşin onun bıraktığı boşluktan girmesi idi. İşte bu, kuşları araştırmasının sebebi olmuştu. Böylelikle güneşin nereden girdiğini tesbit etmiş olacaktı.

Abdullah b. Selam da dedi ki: Hüdhüd’ü aramasına sebeb suyun yerin ne kadar derinliğinde olduğunu bilme ihtiyacını hissetmesi idi. Çünkü Süleyman (aleyhisselâm) su bulunmayan bir yerde konaklamıştı. Hüdhüd ise yerin içini de, dışını da görürdü. Süleyman’a da suyun nerede bulunduğunu haber verirdi. Daha sonra da cinler kısa bir zaman zarfında bu suyu çıkartırlardı. Tıpkı koyunun derisinin yüzüldüğü gibi, yeryüzü toprağını o suyun üzerinden öylece soyarlardı. Bu açıklamayı İbn Selam’dan gelen rivâyete göre İbn Abbâs yapmıştır.

Ebû Miclez dedi ki; İbn Abbâs, Abdullah b. Selam’a: Sana üç soru sormak istiyorum dedi. Abdullah: Sen Kur’ân okuyan birisi olduğun halde bana mı soru soracaksın? deyince, İbn Abbâs: Evet, diye üç defa tekrarladı ve şöyle sordu: Süleyman diğer bütün kuşlar arasından niye hüdhüdü araştırdı? İbn Selam dedi ki: Suya ihtiyacı oldu ve suyun ne kadar derinlikte olduğunu -ya da mesafede diye söyledi- bilemiyordu. Hüdhüd ise diğer kuşlar arasından bunu bilebîliyordu, onu araştırmasının sebebi budur.

en-Nekkaş’ın kitabında da şöyle denilmektedir; Hüdhüd mühendis idi.

Rivâyete göre Nafî’ b. el-Ezrak, İbn Abbâs’ın hüdhüd ile ilgili açıklamalarda bulunduğunu duymuş, ona: Dur ey (delil yoksa) duran kişi! Hüdhüd kendisine kurulan tuzağa düşen ve bu tuzağı göremeyen bir kuş iken, yerin içini nasıl görebilir? İbn Abbâs ona; Kader geldi mi göz kör olur, diye cevap verdi.

Mücahid dedi ki: İbn Abbâs’a kuşlar arasından hüdhüdü nasıl araştırdı? diye soruldu, şu cevabı verdi: Bir yerde konakladı, suyun ne kadar derinlikte olduğunu bilmiyordu, Hüdhüd ise bunu bitebiliyordu, ona sormak istedi.

Mücahid dedi ki: Küçük çocuk hüdhüd kuşuna ağ serer ve onu avlar. Nasıl bunları bulabilir? İbn Abbâs dedi ki: Kader geldi mi göz kor olur.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Kur’ân’ı iyice bilen bir kimseden başka böyle bir cevap veremez.

Derim ki: Bu cevabı daha önceden de belirttiğimiz gibi hüdhüdün kendisi Süleyman’a vermişti. Şöyle bir şiir söylenmiştir:

“Yüce Allah bir kişi hakkında bir işi murad ederse,

Hem o kişi akıl, görüş ve basiret sahibi olsa dahi,

Ve bir de çarelerin üstüne gelen olup da bütün bu çareleri,

Kaderin hoşlanmayan sebeblerinden gelecek olanları defetmek için ortaya koyarsa,

Yüce Allah onun kulaklarını, aklını kapatır.

Ve aklını kafasından kılın çekilmesi gibi sıyırır, çeker,

Nihayet hükmünü onun hakkında icra eyledi mi

İbret alsın diye aklını ona geri verir,”

el-Kelbî dedi ki: Yolculuğu esnasında yanına sadece bir hüdhüd kuşu almıştı. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

2- Yöneticinin Yönettiklerinin İşleri İle İlgilenmesi:

Bu âyet-i kerimede İmâmın (İslâm devlet başkanının ve yöneticilerinin) yönetimleri altında bulunanların durumlarını iyice araştırmalarına, onları gereği gibi korumalarına delil vardır. Küçüklüğüne rağmen hüdhüdün durumu Süleyman (aleyhisselâm)’a gizli kalmamıştı. Ya büyük işler hakkında ne düşünülür? Yüce Allah Ömer (radıyallahü anh)’a rahmetini İhsan eylesin. O da aynı yolu izlerdi. Şöyle demişti: Fırat kenarında bir kurt bir keçiyi kapacak olsa, şüphesiz Ömer ondan sorumlu tutulacaktır. Yönetimi altındaki ülkelerin harab olduğu, yönettiklerinin zayi olduğu, çobanların kaybolduğu bir yönetici hakkında ne düşünürsünüz?

Sahih’teki rivâyete göre Abdullah b. Abbas’tan şöyle kaydedilmektedir: Ömer b. el-Hattâb, Şam’a gitmek üzere yola koyuldu. Serğ denilen yerde ordu kumandanları onu karşılamaya geldi: Ebû Ubeyde ve arkadaşlan, ona Şam bölgesinde veba bulunduğu haberini verdiler… İlim adamlarımız dediler ki: Ömer(radıyallahü anh)’ın Şam’a gitmek üzere yola çıkması (Halifenin tebasını kontrol ettiğine işaret vardır). -Halife b. Hayyat’ın belirttiğine göre- Beytu’l-Makdis’in hicri 17. yılda fethedilmesinden sonra olmuştu. O yönettiklerinin hallerini ve kumandanlarının durumlarını bizzat kendisi araştırırdı. Kur’ân, sünnet, yöneticinin yönettiği kimselerin durumlarını araştırmasına ve bunu bizzat doğrudan kendisinin yapmasına, uzun dahi olsa bu maksatla yolculuk yapmasına açıkça delalet etmekte ve bunu ifade etmektedir. Şu beyiti söyleyen İbnu’l-Mübarek’in Allah’ın rahmetine nâil olmasını dileriz:

“Zaten dîni kim bozdu ki hükümdarlardan,

Ve kötü ilim adamları ile kötü abidlerden başka?”

3- “Hüdhüdü Neden Göremiyorum?”

Yüce Allah’ın Neden hüdhüdü göremiyorum” âyeti “Hüdhüde ne oldu ki ben onu göremiyorum?” anlamındadır. Bu da manası sebebi bilinmeyen kalb (ifadelerin yer değiştirmesi) kabilindendir. Yine bir kimsenin diğerine; “Bana ne oluyor ki seni kederli görüyorum?” yani; “Neyin var (kederlisin)” demeye benzer.

Hüdhüd bilinen bir kuştur. Onun sesine de hedhede denilir.

İbn Atiyye der ki: Bu ifadeden maksat hüdhüdün ortada olmadığını, kaybolduğunu anlatmaktır. Fakat Süleyman (aleyhisselâm) hüdhüdün kayboluşunun gereği olan onu görmeyişini esas alarak, bu gereklilik konusunda kendisine bilgi verilmesi için soru sorma cihetine gitmiştir. Bu da bir çeşit icaz (veciz) konuşmaktır. Onun “Neden… um?” şeklindeki sorusu; edatının soru cümlesinin başında ayrıca gelmesi gereken) elif (soru hemzesi)nin yerini tutmuştur.

Şöyle de denilmiştir: Süleyman (aleyhisselâm): “Neden hüdhüdü göremiyorum” derken, kendisinin halini gözönünde bulundurmuştur. Zira o kendisine pek büyük bir mülkün verildiğini, mahlukatın emrine müsahhar kılındığını biliyordu. İşte şükür etme gereği onun itaatkâr olmasını, adaleti de sürekli kılmasını gerektirmişti, Hüdhüd nimetini bulamayınca şükür bakımından bir kusur işlemiş olabileceği hatırına geldi ve bu kusuru dolayısıyla bu nimetten mahrum olduğu kanaatine kapıldı. O bakımdan kendi halini araştırmaya koyuldu ve bundan dolayı “neden göremiyorum” dedi.

İbnu’l-Arabî der ki: Mutasallallahü aleyhi ve sellemvıf şeyhlerinin mallarını kaybettikleri vakit yaptıkları budur, onlar da kendi amellerini araştırırlar. Bu ise adab ile alakalı hususlarda böyle olduğuna göre peki ya bugün biz farzlarda bile kusurlu hareket ederken, ne yapmalıyız?

İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Âsım, el-Kisaî, Hişam ve Eyyub “neden… um” anlamındaki soruyu; şeklinde ‘ya” harfini üstün okumuşlardır. Aynı şekilde Yâsîn Sûresi’nde:

“Ben, beni yaratana ne diye ibadet etmeyecek mişim?” (Yâsîn, 36/22) âyetinde de böyle okumuşlardır. Ancak Hamza ile Yakub bunu sakin okumuşlardır. Geriye kalan Medine kıraat âlimleri ile Ebû Amr ise Yâsîn Sûresi’ndekini üstün ile bunu ise sakin (yani harfi med olarak) okumuşlardır.

Ebû Amr dedi ki: Çünkü bu Neml Sûresi’nde bulunan, istifhamdır. Diğeri ise intifa (nefyetmek)dir. Ebû Hatim ile Ebû Ubeyd sakin okuyuşu tercih ederek, “(……..): Dedi ki: Neden… um?” diye okumuştur. Ebû Cafer en-Nehhâs: Bazıları mübteda olan ile kendisinden önceki ifadelere atfedilen arasında fark gözetmek istemişlerdir. Ancak bunun hiçbir kıymeti yoktur. Buradaki “ya” nefs-i miitekellim “ya”sidir. Araplar arasından bunu üstün ile okuyanlar olduğu gibi, sakin okuyanlar da vardır. O bakımdan kıraat âlimleri her iki şekilde de okumuşlardır. Mütekellim “ya”sı ile ilgili fasih söyleyiş ise onun meftuh olarak okunmasıdır, çünkü o hem bir isimdir, hem de tek bir harftir. Dolayısıyla tercih edilen sakin okunmayışıdır. Böylelikle isme haksızlık edilmemiş olur.

“Yoksa o kayıplara karışanlardan mı oldu?” âyetindeki;

“Yoksa”; “(Hayır)” anlamındadır.

Onun sözüne gülerek tebessüm etti ve dedi ki: “Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi, razı olacağın salih ameller yapmamı sağla. Ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.”

Diyanet Vakfı
(Süleyman) onun sözünden dolayı gülümsedi ve dedi ki: Ey Rabbim! Beni, gerek bana gerekse ana-babama verdiğin nimete şükretmeye ve hoşnut olacağın iyi işler yapmaya muvaffak kıl. Rahmetinle, beni iyi kulların arasına kat.

Kurtubi Tefsiri
Sözünden dolayı gülercesine tebessüm edip dedi ki: “Rabbim! Bana ve ana-babama ihsan ettiğin nimetine şükür etmeyi ilham et. Razı olacağın salih amel işlemeye de muvaffak kıl. Rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.”

“Sözünden dolayı gülercesine tebessüm etti.” Bu tebessümü hayretle olmuştu. Daha sonra karınca hızlıca hemcinslerinin yanına gidip, dedi ki: Yanınızda yüce Allah’ın şu peygamberine takdim edeceğiniz bir hediye var mı? Onlar: Bizim ona vereceğimiz hediyenin kıymeti ne olur ki? Allah’a yemin ederiz ki yanımızda bir tek köknar yemişinden başka bir şey yok. Karınca: Güzel, onu bana getirin, dedi. O yemişi ona götürdüler, ağzıyla o yemişi taşıyıp onu çekmeye koyuldu. Yüce Allah rüzgara emir vererek onu taşıdı. Kilimin üzerinde insanların, cinlerin, ilim adamlarının, peygamberlerin arasından -onları yara yara- geçti ve nihayet önünde düştü. Sonra ağzındaki bu köknar yemişini onun avucuna bıraktı ve şunları söylemeye koyuldu:

“Bizim yüce Allah’a kendi malını hediye verdiğimizi görmez misin?

Her ne kadar O’nun ona ihtiyacı yoksa da O bunu kabul eder.

Eğer üstün ve değerli olana kadrine göre hediye verilecek olsaydı,

Bir gün gelir deniz de, sahili de buna güç yetiremezdi.

Bununla birlikte biz sevdiğimiz kimseye hediye takdim ederiz.

O da bununla bizden hoşnut olur ve bu işi yapanın davranışını güzel karşılar

Elbetteki bu onun soylu davranışlarındandır.

Yoksa bizim mülkümüzde ona lâyık hiçbir şey yoktur,”

Süleyman (aleyhisselâm) ona dedi ki: Allah sizi mübarek kılsın. İşte karıncalar bu dua sayesinde yüce Allah’ın yaratıkları arasında O’na en çok şükreden ve sayıca en kalabalık olanlarıdır.

İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) dört canlının öldürülmesini yasaklamıştır: Hüdhüd, göçeyen kuşu, karınca ve arı. Bu hadisi Ebû Dâvûd rivâyet etmiş olup İbn Mâce, II, 1074’te hem İbn Abbâs’ın, hem işaret edilen Ebû Hüreyre’nin rivâyeti yer almaktadır.

Ebû Muhammed Abdu’l-Hak sahih olduğunu belirtmiştir. Ayrıca Ebû Hüreyre yoluyla da bu hadis rivâyet edilmiştir. Daha önce de el-A’raf Sûresi’nde (7/133. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Karınca Süleyman (aleyhisselâm)’ı övmüş ve gücünün yettiği en güzel şekilde; onlar sizi çiğneyecek olurlarsa, farkında olmadan çiğneyeceklerini, bu işi kasten yapmayacaklarını belirtmiş ve ifade etmişti. Böylelikle onların zulmeden kimseler olmadıklarını dile getirmişti. Bundan dolayı öldürülmesini nehyetmiştir. Hüdhüd’ün de öldürülmesini nehyetmiştir, çünkü hüdhüd Süleyman (aleyhisselâm)’a suyun bulunduğu yerleri gösteriyor ve Belkıs’a onun gönderdiği elçi idi.

İkrime dedi ki: Yüce Allah’ın Süleyman’ın hüdhüd kuşuna vereceği zararı önlemesi anne babasına İyilik yapan birisi olmasından ötürüdür. Göçeğen kuşuna gelince, ona çok oruç tutan (sallallahü aleyhi ve sellemvâm) denilir.

Bu Ebû Hüreyre’den de rivâyet edilmiştir. O dedi ki: İlk oruç tutan kişi göçeğen kuşudur. İbrahim (aleyhisselâm) Şam’dan, Harem bölgesine Beytullah’ı bina etmek üzere çıkıp gittiğinde beraberinde Sekine ile göçeğen kuşu vardı. Göçeğen kuşu ona gideceği yerin kılavuzluğunu yapıyordu. Sekine ise bina edeceği ev miktarında idi. O evi yapacağı yere ulaşınca, bu sefer Sekine (gölge bırakan bulut) evin yerine düştü ve seslenerek dedi ki: Ey İbrahim gölgem miktarınca evi inşa et. Yine el-A’raf Sûresi’nde (az önce belirtilen yerde) kurbağanın öldürülüşünün yasaklanma sebebi zikredilmişti. en-Nahl Sûresi’nde ise (16/68. âyet, 1. başlıkta) arının öldürülmesinin yasaklanışının sebebi de açıklanmış bulunmaktadır. Eh doğrusunu bilen Allah’a hamdolsun,

2- Farkedemeyenler’in Kimlikleri:

el-Hasen yüce Allah’ın:

“Sizi çiğnemesin” âyetini şeklinde okumuştur. Yine ondan gelen bir rivâyete göre dîye okumuştur. Ondan ve Ebû Recâ’dan nakledildiğine göre diye okumuşlardır. ise “kırmak, geçirmek” demektir. “Onu paramparça etti” anlamındadır, “Paramparça oldu, kırıldı, döküldü” demektir. da kırıp, dökmek, paramparça etmek anlamındadır.

“Onlar farkında olmadan ‘in Süleyman ve askerlerinin hali olması mümkündür. Bu durumda halde amel eden “sizi çiğnemesin” âyetidir. Yahutta karıncanın halini ifade eden bir lâfız olabilir, o takdirde âmil “dedi ki” âyetidir. Karınca askerlerin farkında olmadıkları bir halde iken bu sözleri söyledi, demek olur. Bu da: ” İnsanlar gafil iken ben ayağa kalktım” demeye benzer. Yahut yine “karınca”dan hal olabilir. Âmil de “dedi ki” olup: Karıncalar Süleyman’ın o karıncanın söylediği sözleri anladığının farkında değilken… dedi ki… demek olur. Ancak böyle bir mana uzak bir ihtimaldir, ileride gelecektir.

3- Hayvanları Cezalandırmanın Hükmü:

Müslim’in kaydettiği rivâyete göre Ebû Hüreyre: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu nakletmektedir: “Bir karınca peygamberlerden birisini ısırdı. Peygamber oradaki karınca yuvalarının yakılmasını emretti. Yüce Allah ona: Seni ısıran bir karınca sebebiyle mi teşbih eden bir topluluğu helâk ettin.” diye vahyetti. Bir başka rivâyetinde: “Niye (sen de) tek bir karıncayı cezalandırmadın?…” şeklindedir. Müslim, IV, 1759; Buhari, III, 1099; Ebû Dâvûd, IV, 367; İbn Mâce, II, 1075; Müsned, II, 402.

İlim adamlarımız dedi ki: Denildiğine göre bu peygamberin Mûsa (aleyhisselâm) olduğu söylenmektedir. O şöyle sormuştu: Sen de bir kasaba halkını masiyetleri sebebiyle -aralarında itaatkar kimseler olduğu halde- helâk ediyorsun? Sanki Yüce Allah ona bunun hikmetini göstermeyi dilediği için ona aşırı bir sıcak yaptı. Nihayet dinlenmek üzere bir ağacın gölgesine çekildi. Yakınında da karınca yuvaları vardı. Ağacın gölgesinde uyuya kaldı. Tam uykunun tadına varmışken bir karınca onu ısırıp rahatsız etti. Bu karıncaları ayaklarıyla ezdi ve öldürdü. Yuvalarının yakınında bulunan o ağacı da yaktı. Yüce Allah da bu hususta ona ibret yönünü gösterdi: Çünkü o da kendisini bir karınca ısırdığı halde, o karıncaya verilmesi gereken cezayı diğerlerine de vermişti.

Bununla şuna dikkatini çekmek istemişti: Allah’ın verdiği (dünyevi) azap, geneli kapsar. Bu cezalar itaatkarlar için bir rahmet, bir bereket olur. İsyankarlar için de bir kötülük ve intikam olur. Buna göre Hadîs-i şerîfte karıncaları öldürmenin mekruh ya da yasak olduğuna delalet edecek bir taraf olmaz. Çünkü sana eziyet veren herbir şeyi kendinden uzaklaştırmak senin için mubahtır. Yüce Allah’ın yarattıkları arasında ise mü’minlerden daha üstün ve değerli bir kimse de yoktur. Âdemoğlunun dahi gerektiğinde belirtilen ölçüler çerçevesinde kendisini savunmak kastı ile saldıranı öldürmek ya da dövmekle bertaraf etmesi mubah kılınmıştır. Âdemoğlu için müsahhar kılınmış ve insanların emrine verilmiş olan haşerat ve canlıların durumu ya nasıl olacak? Bu gibi canlılar insana eziyet vericek olurlarsa, onları öldürmek mubah olur.

Buna göre, hadis, karıncaların öldürülmesi yasak ya da mekruh bir iş olduğuna delil teşkil etmez. Çünkü kişiye eziyet veren varlığı, kişinin kendisinden uzaklaştırması helaldir. Allah’ın yaratıkları arasında mü’min kadar hürmete değer ve eziyete uğratılması yasak bir yaratık yoktur. Böyle eziyet veren bir varlığı, -boyutuna göre- öldürmek ya da vurmak suretiyle defetmek, mubahtır. Hele insanlara müsahhar kılınmış ve emrine verilmiş hayvanlar ve haşerat hakkında daha ne söylenebilir? Bunlar kişiye eziyet verecek olurlarsa, öldürülmeleri mubah olur.

İbrahim (en-Nehaî)’den: Seni rahatsız eden karıncayı öldür, dediği rivâyet edilmiştir.

Hadîs-i şerîfteki: “Niye tek bir karıncayı cezalandırmadın?” ifadesi eziyet verene eziyet edilebileceğine ve öldürülebileceğine delildir. Öldürmek, bir fayda sağlamak ya da bir zararı önlemek için olduğu sürece ilim adamlarınca sakıncalı görülmemiştir.

O’na, “Herhangi bir karınca” öldürebileceği söylenmiş ve bizzat onu ısıran karınca diğerleri arasından tahsis edilmemiştir. Çünkü bundan kasıt kısas değildi, zira kısası kast etmiş olsaydı, ona: Niye seni ısıran karıncayı öldürmekle yetinmedin, denilecekti. Ancak böyle denilmeyip ona; (Eziyet veren) bir karıncanın yerine, neden bir karıncayı cezalandırmakla yetinmedin, denildi. Bu ifade ile cinayeti işleyeni de, suçsuzu da genel olarak kapsadı. Böylece onun Rabbine sorduğu “aralarında itaatkar ve isyankar insanlar bulunduğu halde bir kasaba halkına ne diye azâb ettiği?” sorusunun cevabına dikkatini çekmek istemişti.

Şöyle de açıklanmıştır; Sözü edilen peygamberin şeriatinde hayvanları yakmak suretiyle cezalandırmak câiz idi. Bundan dolayı yüce Allah bizzat yaktığı için değil de pek çok karıncayı yaktığı için ona sitemde bulunmuştur. Nitekim Hazret-i Peygamber’in: “Niye bir tek karıncaya değil de…” diye sorulduğunu belirttiğini görüyoruz. Yani sen niçin sadece bir karınca yakmakla yetinmedin? Bu ise bizim şeriatimize uygun değildir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ateşle yakmak suretiyle azaplandırmayı yasaklamış ve: “Allah’tan başka hiçbir kimse ateş ile azaplandırmaz.” Ebû Dâvûd, IH, 54, 55, IV, 367; İbnul-Cârûd, el-Munteka, I, 365; Dârimi, II, 293; Beyhakî, es-Sunenu’l-Kübrâ. IX, 71, 72; Müsned, II, 307, 338, 453. diye buyurmuştur.

Aynı şekilde o peygamberin şeriatinde de karıncaları öldürmek mubah idi. O bakımdan yüce Allah bizzat karıncalan öldürdü diye ona sitem etmemiştir. Bizim şeriatimizde ise İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadislerde bu hususun nehyedildiği bilinmektedir 18. ve 19. ayetlerin tefsiri 1.. başlık’ın sonlarında hadis geçmişti. Oradaki nota ve el-Araf, 7/133- ayet ve 5. başlığa bakınız

İmâm Mâlik, karıncanın zarar vermesi ve bu zararın ancak öldürmek ile önlenebilmesi hali dışında, karıncaların öldürülmesini mekruh kabul etmiştir.

Şöyle de denilmiştir: Sözü geçen peygambere yüce Allah, bir tanenin eziyet etmesine rağmen büyük bir topluluğu helâk etmek suretiyle nefsi için intikam alması dolayısıyla sitem etmiştir. Oysa uygun olanı onun sabredip affetmesi idi. Fakat peygamber bu türün Âdemoğullarına eziyet verdiğini tesbit etmiştir. Âdemoğlunun saygınlığı ise nâük olmayan diğer canlıların saygınlığından çok daha büyüktür, Şayet sadece bu mantıkla hareket edip tabiî olarak intikam alıp içini soğutma arzusu buna katılmamış olsaydı, bundan dolayı da ona sitem edilmezdi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Fakat hadisin ifadelerinin delâlet ettiği şekilde; intikamını susturma arzusu buna eklenince, bu davranışı dolayısıyla ona sitem olundu.

4- Canlı Varlıkların Teşbihi Nasıldır:

Hadîs-i şerîfte geçen: “Seni ısıran bir karınca sebebiyle mi teşbih eden ümmetlerden bir ümmeti helâk ettin.?” sözü onların teşbihinin sözlü ve nutk ile yapılmış olmasını gerektirmektedir. Nitekim yüce Allah da karıncaların kendi aralarında konuştuklarını, Süleyman (aleyhisselâm)’ın da -bir mucize olmak üzere- bunu anladığını ve karıncanın sözleri dolayısıyla tebessüm ettiğini haber vermektedir.

İşte bu çok açık bir şekilde karıncaların bir konuşmalarının olduğunu, fakat herkesin de bu konuşmayı duyamadığını göstermektedir. Yüce Allah’ın olağanüstü olarak işitmesini istediği herhangi bir peygamber ya da bir veli dışında kimse onların konuşmalarını duyamaz. Biz kendimiz böyle bir konuşma sesini duymuyoruz diye bunu inkâr etmeyiz. Çünkü idrâk edememek, idrâk olunan bir şeyin bizatihi olmamasını gerektirmez. Diğer taraftan insan bazen içinden bir takım söz ve konuşmaları geçirdiği halde, ancak diliyle söyledikleri işitilir.

Şanı yüce Allah, Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) için de olağanüstü bir hadise olmak üzere kendi kendilerine konuşan bir topluluğun içinden konuştukları sözleri ona işittirmiş, o da onlara içinden geçirdiklerini haber vermiştir. Nitekim bir çok İmâmımız Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a mucizelere dair yazılmış kitaplarda bu kabilden bir çok rivâyet nakletmelerdir. Aynı şekilde yüce Allah’ın keramet ihsan ettiği velilerin bir çoğu da bir çok vesile ile benzeri şeyler göstermişlerdir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “Benim ümmetim arasında özel ilhama mazhar kimseler vardır. Şüphesiz ki Ömer de bunlardandır” İbn Kuteybe, Te’vilu Muhtelifi’l-Hadis, s. 162 hadisinde kastettiği de budur.

Cansız varlıkların tesibihi ile ilgili açıklamalar ise daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/44. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Ayrıca bunun delâlet-i hal yolu ile bir teşbih olmayıp, dille ve sözle yapılan bir teşbih olduğu da orada açıklanmıştır. Yüce Allah’a hamdolsun.

5- Gülümsemek ve Gütmek:

Yüce Allah’ın:

“Sözünden dolayı gülercesîne tebessüm edip, dedi ki…” âyetinde “gülercesine” anlamındaki; kelimesini İbn es-Sümeyka’ elifsiz olarak diye okumuştur. Bu kelime “tebessüm”ün delalet ettiği hazfedilmiş bir fiilin masdarı olarak nasbedilmiştır, Sanki; bir şekilde güldü, demiş gibidir. Sîbeveyh’in görüşü budur. Sîbeveyh’in dışındaki ilim adamlarına göre ise; bu bizzat “tebessüm edip” fiili ile nasbedilmiştir, çünkü bu da “güldü” anlamındadır.

Bunu elifle okuyanların kıraatine göre ise “tebessüm edip’deki zamirden hal olmak üzere nasbedilmiştir. Anlamı ise gülmek kadar tebessüm etti, şeklindedir. Çünkü gülmek tebessümü kapsar, tebessüm ise gülmekten aşağıdır ve gülmenin başlangıcıdır.

“Gülümsedi, gülümser, gülümsemek” denilir. İsm-i faili şeklinde gelir. Fiil; “Gülümsedi, gülümser, gülümsemek” şeklinde de kullanılır. ise ağız (gülümseme yeri) demektir. Bu da; Oturma yeri” meclis lâfzının den gelmesine benzer.

Çokça gülümseyen adam” demektir. Kısacası gülümsemek (tebessüm) gülmenin başlangıcıdır. “Gülmek” ise başlangıcı ve sonu ifade eder. Şu kadar var ki gülmek gülümsemeden daha ileri olmayı gerektirir. Eğer kişi gülümsemeden ileriye gidip de kendisini zaptetmeyecek olursa, bu sefer; “Kahkaha ile güldü” denilir.

Tebessüm, peygamberlerin çoğunlukla gülmelerini teşkil eder. Sahih hadiste yer alan rivâyete göre Cabir b. Semura’ya şöyle sorulmuş: Sen Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte aynı mecliste oturur kalkar miydin? o; Evet pek çok diye cevap verdi. Sabah namazını kıldığı yerinden güneş doğuncaya kadar kalkmazdı. Güneş doğduktan sonra yerinden kalkardı. Bu arada (ashab) birbirleriyle konuşup, cahiliye dönemindeki hallerinden sözederler gülerlerdi, o da tebessüm ederdi Müslim, I, 463, 1810; Müsned, V, 91

Yine Sahih’teki rivâyete göre Sa’d şöyle demiş: Müşriklerden müslümanlara pek çok zarar vermiş bir kişi vardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Sa’d’a: “Anam babam sana feda olsun! Ok at” diye buyurdu. Sa’d dedi ki: Temreni bulunmayan bir ok çektim. O oku böğrüne isabet ettirdim. Yere düştü, avreti açıldı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da, ben onun azı dişlerini görünceye kadar güldü. Müslim, IV, 1876.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) çoğunlukla tebessüm ederdi. Bazı hallerde de tebessümden daha ileri ve küçük dilin görüldüğü aşırı derecedeki gülmekten daha aşağı derecede gülerdi. Aşın derecede bir İşi beğendiğinde nadiren büyük azı dişleri görülünceye kadar da güldüğü olurdu.

İlim adamları bu türden çokça gülmeyi mekruh görmüşlerdir. Nitekim Lukman oğluna şöyle demiştir: Oğulcağızım! Çokça gülmekten sakın, çünkü o kalbi söndürür.

Bu ifade Ebû Zerr ve başkaları yoluyla merfu bir hadis olarak da nakledilmiştir. el-Heysem i, Mecmau’z-Zevâid, IV, 216 Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da, Sa’d (radıyallahü anh) sözü edilen adama ok atıp, isabet ettirince azı dişleri görününceye kadar güldü. Buna sebeb ise adamın avretinin açılması değil, isabet alması dolayısıyla sevinmesi idi. Çünkü Peygamber böyle bir şeye gülmekten münezzehtir.

6- Hayvanların Akılları ve Kavrayışları:

İlim adamlarına göre bütün hayvanların kavrayışları ve akılları vardır. Bunda görüş ayrılığı yoktur. Şâfiî de: Güvercin kuşların en akıllılarıdır, demiştir. İbn Atiyye dedi ki; Karınca da uyanık, güçlü, koku alma duyusu son derece kuvvetli, bir takım şeyleri saklayan, yuvalar yapan, yeşermesin diye taneyi iki parçaya, kişnişi dördü bölen bir hayvandır. Çünkü kişniş iki parçaya bölündü mü yeşerir. Bir yıl boyunca topladıklarının yarısını yer, geri kalanını ise yedek olarak bırakır.

İbnu’l-Arabî der ki: bize göre bu özel ilimlerdendir. Karınca ise yüce Allah’ın onun yaratılışında verdiği özellikleriyle bunları kavrayabilmiştir. Üstad Ebû’l-Muzaffer Şah Nûr el-İsferayinî der ki: Hayvanların, alemin ve yaratılmışların hadis olduklarını (sonradan yaratılmış olduklarını) ve yüce Allah’ın vahdaniyetini idrak etmeleri de uzak bir ihtimal değildir. Şu kadar var ki; biz onların dillerini anlayamadığımız gibi, onlar da bizim dilimizi anlamazlar. Bizim bu hayvanların peşinden koşmamız, onların da bizden kaçmalarına gelince; bu da cinslerin ayrılıklarının bir gereğidir.

“Rabbim bana ve ana babama ihsan ettiğin nimetine şükür etmeyi İlham et!” Buyrukdaki; (……..) mastar manası verir. (……..) da

“bana bunu ilham et” demektir. Aslıda; den gelmektedir. O: Seni gazaplandıran işlerden beni uzak tut, demiş gibidir.

Muhammed b. İshak dedi ki: Kitap ehlinin iddiasına göre Süleyman’ın annesi yüce Allah’ın Dâvûd (aleyhisselâm)’ı kendisiyle imtihan ettiği Orya denilen (kumandanının) hanımı idi. Yahutta kocası vefat ettikten sonra Dâvûd (aleyhisselâm) onunla evlenmiş ve ona Süleyman (aleyhisselâm)’ı doğurmuştu. Buna dair daha geniş açıklamalar yüce Allah’ın izniyle Sa’d Sûresi’nde (38/21-25. âyetler, 18. başlıkta) gelecektir.

“Rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!” İbn Zeyd’den rivâyete göre beni onlarla birlikte kıl, demektir. Manası: Beni de salih kullarının arasına kat, demek olduğu da söylenmiştir. (Mealdeki gibi).

Nihayet karınca vadisine geldiklerinde, bir karınca dedi ki: “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesin.”

Diyanet Vakfı
Nihayet Karınca vadisine geldikleri zaman, bir karınca: Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesin! dedi.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet karıncalar vadisine geldiklerinde bir karınca dedi ki: “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin. Süleyman ve askerleri farkında olmadan, sizi çiğnemesin.

Bu âyete dair açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1- Seslenen Karınca ve Bu Karıncanın Söyledikleri:

“Nihayet karıncalar vadisine geldiklerinde” âyeti hakkında Katide dedi ki: Bize nakledildiğine göre bu Şam topraklarında bir vadidir. Ka’b ise Taif dedir demiştir.

“Bir karınca dedi ki: Ey karıncalar” en-Nehaî dedi ki: Bu karıncanın iki kanadı vardı. Dolayısıyla bu da uçan kuşlardan sayılmıştır. Bundan dolayı Süleyman (aleyhisselâm) bu karıncanın dilini bilmişti. Durum böyle olmasaydı, onun dilini anlayamazdı. Buna dair açıklamalar az önce geçtiği gibi ileride de gelecektir.

Süleyman et-Teymî Mekke’de “karınca” anlamındaki kelimeyi; şeklinde; “Karıncalar” anlamındaki kelimeyi de şeklinde “nun” harfini üstün ve “mim” harfini de ötreli olarak okumuştur. Yine ondan hepsini ötreli olarak okuduğu da rivâyet edilmiştir.

Karıncaya “nemle” adının verilmesi, çokça hareket edip, az duraklamasından dolayıdır. Ka’b dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm) Taif vadilerinden es-Sedîr vadisinden geçti ve bu arada yolu karıncalar vadisine uğradı. Bu arada kurt kadar büyük, topal bir karınca tek bir ayağı üzerinde yükselerek “ey karıncalar” diye (âyet-i kerimede belirtildiği şekilde) seslendi.

ez-Zemahşerî dedi ki: Süleyman bu karıncanın sözlerini üç millik mesafeden duydu. Bu karınca topal olduğu halde tek ayak üzerinde yürürdü. Denildiğine göre bu karıncanın ismi Tâhiye imiş.

es-Süheylî dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm)’ın konuşmasını duyduğu karıncanın ismini zikretmişler ve Harmiyâ olduğunu söylemişlerdir. Karıncalar biribirlerine isim vermedikleri, insanların da karıncaları birbirlerinden ayırdedemediklerinden ötürü onlara özel isim vermeleri imkansız olduğundan, insanların da onlara isim vermeleri söz konusu değilken, bir karıncanın özel isminin olduğu nasıl düşünülebilir? Ayrıca karıncalar, atlar, köpekler ve benzeri hayvanlar gibi Âdemoğullarının mülkiyeti altında da değillerdir. Çünkü Özel isim bu şekildeki hayvanlar hakkında Araplar arasında görülen bir uygulama idi. Eğer özel isimler -sırtlan hakkında söz konusu olduğu gibi- Suâle, Üsâme, Caârî, Kasamı gibi cins isimler hakkında söz konusudur denilecek olursa, şunu belirtelim ki; karıncanın isminin olması bu kabilden değildir. Zira onun ismini verenler bu ismin diğer karıncalar arasından muayyen bir karıncanın özel ismi olduğunu iddia ederler. Suâle ve benzeri isimler ise cins arasından tek bir kimsenin özel ismi değildir. Aksine o cinsten gördüğümüz herbir tanesine Suâle denilebilir. Üsâme, İbn Âvi, İbn Us ve benzeri (hayvan isimleri) de bu kabildedir. Şayet dedikleri sahih ise bunu şöylece açıklamak mümkündür: Bu konuşan karınca Tevrat’ta, Zebur’da ya da bazı semavi sahifelerde yüce Allah tarafından bu isim ile adlandırılmış ve Süleyman’dan önce ya da peygamberlerden birisi bu karıncayı bu ismiyle tanımış, konuşması ve imanı dolayısı ile ona özel olarak isim vermiştir. Bu bir açıklamadır, bizim bu karıncanın îman ettiğini söylememizin anlamı ise onun sair karıncalara söylediği şu sözlerde ortaya çıkmaktadır:

“Süleyman ve askerleri farkında olmadan sizi çiğnemesin.” Bu karıncanın

“farkında olmadan” şeklindeki ifadesi mü’mince kullanılmış incelikli bir ifadedir. Yani Süleyman’ın adaleti ve fazileti ayrıca askerlerinin de fazileti dolayısıyla onlar bir karıncayı olsun daha büyük olsun, ancak farketmeyecek olurlarsa çiğneyebilirler.

Şöyle de denilmiştir: Süleyman’ın tebessüm etmesi, karıncanın söylediği bu sözlere sevinmesinden dolayıdır, Bundan dolayı onun tebessümü “gülercesine” âyeti ile te’kid edilmiştir. Zira tebessüm gülmeksizin ve razı olunmaksızın da olabilir. Nitekim Arapların; O öfkeli birisi gibi tebessüm etti, yahut alay edenler gibi tebessüm etti, dedikleri bilinen bir husustur. Gülercesine tebessüm etmek ise ancak sevinçten ötürü olur. Hiçbir peygamber ise dünyevi bir iş dolayısıyla sevinmez. Onun sevinci ancak âhîret ve din bakımından meydana gelen iş dolayısıyla olmuştu.

Karıncanın:

“Onlar farkında olmadan” şeklindeki sözleri dindarlığa, adalete ve merhamete işarettir. Karıncanın, Süleyman (aleyhisselâm.)’ın askerleri hakkında: “Onlar farkında olmadan” şeklindeki sözlerinin bir benzeri de yüce Allah’ın Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem.v)in askerleri hakkındaki:

“…ve size onlardan dolayı bir keder ve üzüntü dokunmayacak olsaydı…” (el-Feth, 48/25) âyetidir. Bununla onların hiçbir mü’minin kanını boşuna akıtmak istemediklerine işaret etmektedir. Ancak Süleyman (aleyhisselâm.)’dan Övgü ile söz eden Allah’ın izni ile bir karıncadır. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)in askerlerinden sözeden ise bizzat yüce Allah’tır. Çünkü Muhammed (aleyhisselâm.) bütün peygamberlerden daha faziletli olduğu gibi, onun askerleri de onun dışındaki peygamberlerin askerlerinden daha faziletlidir.

Şehr b. Havşeb, “yuvalarınıza” âyetini tekil olarak; “Yuvanıza” diye okumuştur. Ubeyy’in mushafında: “Yuvalarınıza… sizi çiğnemesinler…” şeklindedir. Süleyman et-Teymi de; “…yuvalarınıza…” sizi çiğnemesinler.,.” diye okumuştur. Ubeyy’in Mushafında kayıtlı olduğu bildirilen şekil ile Süleyman et-Teymi’nifi kıraati arasındaki fark; birincisinde dişi-çoğul-hitap zamiri “yuvalar” anlamındaki lâfza tir; ikincisinde ise aynı zamir, fiilin sonuna bitirmiştir

Âyet; onlar sizi fark etmeyerek sizi çiğneyip kırıp dökmesinler, anlamındadır.

el-Mehdevi dedi ki; Yüce Allah’ın bu hususu karıncanın kavramasını sağlaması, Süleyman (aleyhisselâm.)’a mucize olması içindir.

Vehb (b. Münebbih) dedi ki: Yüce Allah rüzgara, kim ne söylerse söylesin onu mutlaka Süleyman (aleyhisselâm)’a uluştarmasını ve duyurmasını söylmeşti. Çünkü şeytanlar ona kötülük yapmak istemişlerdi.

Şöyle de söylenmiştir: Bu olayın cereyan ettiği vadi, Yemen’de idi, Bu sözleri söyleyen karınca da alışılmış türden küçük bir karınca idi. Bu açıklama el-Kelbî’ye aittir.

Nevf eş-Şamî ile Şahik b. Seleme dedi ki: Bu vadideki karıncalar, kurt kadar büyüktüler. Bureyde el-Eslemi, koyun kadardılar, demiştir:

Muhammed b. Ali et-Tirmizî dedi ki: Eğer karınca bu kadar büyük idiyse, bunun sesi de vardı, demektir. Ancak karıncanın şasinin duyulmaması hacim itibariyle küçük olduğundandır. Çünk”ü kuşların ve diğer hayvanların seslerinin olduğu bir gerçektir. Onların konuşmaları da budur. Onlar bu konuşma kabiliyetleriyle teşbih eder ve diğer şeyleri söylerler. İşte yüce Allah’ın:

“O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların teşbihlerini anlamazsınız.” (el-İsra, 17/74) âyeti bunu anlatmaktadır.

Derim ki: Yüce Allah’ın:

“…Sizi çiğnemesin…” âyeti, el-Kelbî’nin sözlerinin doğru olduğuna delildir. Çünkü bu karıncalar kurt veya koyun büyüklüğünde olsa idi, çiğnenerek ezilmeleri söz konusu olmazdı. Doğruyu en iyi bilen Allah’tır.

Yüce Allah’ın:

“Yuvalarınıza girin” âyetinde hitab insanlar için kullanılan zamirlerle olmuştur. Çünkü burada karınca insanlar gibi konuşunca, insanlar gibi değerlendirilmiştir. Ebû İshak es-Sa’lebî dedi ki: Ben Süleyman’a nisbet edilen kitaplardan birisinde şunu gördüm: O, bu karıncaya: Diğer karıncaları ne diye sakındırdın? Benim zulmedeceğimden mi korktun? Benim adaletli bir peygamber olduğumu bilmiyor muydun? Neden: “Süleyman ve askerleri… sizi çiğnemesin” dedin, diye sordu. Karınca şu cevabı verdi: Sen benim: “farketmeyip” dediğimi de duymadın mı? Hem ben onları bedenlerini çiğnemeyi kastetmedim. Ben bunun yerine kalplerinin çiğnenmesini kastetmiştim. Çünkü sana verilenlerin bir benzerini temenni edeceklerinden, yahut dünya fitnesine kapılarak senin mülküne bakıp seyrederken, teşbih ve zikirden uzak kalacaklarından korktum, Süleyman ona: Bana öğüt ver dedi. Karınca dedi ki: Babana niye Dâvûd adının verildiğini bilmiyor musun? Süleyman: Hayır deyince, karınca dedi ki: Çünkü o kalbinin yarasını tedavi etmişti. Sana niye Süleyman adının verildiğini biliyor musun? Süleyman: Hayır deyince, karınca dedi ki: Çünkü sen kalbinin temizliği dolayısıyla sana verilenlerden ötürü sair organlarınla da selamete eren bir kimsesin. Babana yetişmek de senin bir hakkındır. Daha sonra şöyle dedi: Allah’ın sana rüzgarı niye müsahhar kıldığını biliyor musun? Süleyman: Hayır deyince, karınca dedi ki: Böylelikle sana dünyanın tamamının bir rüzgar olduğunu haber vermiş oldu.

Süleyman’a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı, düzenli olarak sevk ediliyorlardı.

Diyanet Vakfı
Süleymanın, cinlerden, insanlardan ve kuşlardan müteşekkil orduları toplandı; hepsi birarada (onun tarafından) düzenli olarak sevkediliyordu.

Kurtubi Tefsiri
Süleyman’ın cin, İnsan ve kuşlardan orduları huzuruna toplandı. Onlar topluca yol alır ve idare olunurlardı.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Hazret-i Süleyman’ın Orduları:

Şanı yüce Allah’ın:

“Süleyman’ın… huzuruna toplandı” âyetindeki; “Toplandı” demektir. Hasretmek, toplamak demektir. Yüce Allah’ın:

“Onları da hiçbirini bırakmaksızın mahşerde hasretmiş (toplamış) olacağız” (el-Kehf, 18/47) âyetinde de bu manadadır.

İnsanlar Süleyman (aleyhisselâm)’ın ordusunun miktarı hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Onun kışlasının yüze yüz fersah olduğu söylenmiştir. Bunun yirmibeşi cinlere, yirmibeşi insanlara, yirmibeşi kuşlara, yirmi beşi de vahşi hayvanlara aitti. Tahtalar üzerinde sırçadan bin odası vardı. Bunlarda da üçyüzü nikâhlı, yediyüzü de cariye olmak üzere toplam bin hanımı vardı. (En doğrusunu Allah bilir).

İbn Atiyye dedi ki: Onun kışlası ve askerlerinin miktarı hususunda çokça ihtilaf edilmiştir. Ancak doğrusu şu ki; onun hükümdarlığı pek büyüktü, yeryüzünü doldurmuştu. Yeryüzünün bütün sakin bölgeleri ona boyun eğmişti.

“Onlar topluca yol alır ve idare olunurlardı.” Yani öndekileri, sondakilere göre yürütülür ve ileri gitmekten alıkonulurlardı.

Katâde dedi ki: Herbir sınıfın rütbeleri, oturacakları yerler ve yürüdükleri vakitde yeryüzünde belirli amirleri vardı.

“Yol alır ve idare olunurlardı” kökünden olmak üzere; “Onu alıkoydum, önledim” demektir. Savaşta (………) ise, ileri gidenleri hizaya sokan saflarla görevli kimse demektir.

Muhammed b. İshak, Ebubekir (radıyallahü anh)’ın kızı Esma (radıyallahü anha)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) -Mekke’nin fethedildiği günü- Zû Tava’da vakfe yaptığında Ebû Kuhafe -ki o sıralarda gözleri kör olmuştu- kızına dedi ki: Beni Ebû Kubeys tepesine çıkar. Esma dedi ki: Onu tepeye çıkardı, Ne görüyorsun? diye sordu. Ona: Bir araya toplanmış büyük bir kalabalık görüyorum dedi. O: O gördüklerin atlılardır dedi. Devamla dedi ki: O kalabalık arasından bir adamın bir öne, bir arkaya doğru gidip geldiğini görüyorum dedi. Ebû Kuhafe dedi ki: İşte o Vazî’dir, onların dağılmalarını önlemektedir.,, diye haberin geri kalan bölümlerini aktardı.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır: “Şeytan Arafe gününde görüldüğünden daha küçük, daha zelil, daha hakir ve daha öfkeli hiçbir günde görülmemiştir. Bunun tek sebebi ise rahmetin sağanak sağanak indiğini, yüce Allah’ın pek büyük günahları bağışlamış olduğunu görmesidir. Ancak Bedir günü gördükleri bundan müstesnadır.” Ey Allah’ın Rasûlü! Bedir günü ne gördü ki? diye sorulunca, şöyle buyurdu: “O Cebrâîl’i, melekleri disiplinli bir şekilde yürütürken gördü.” Bu hadisi Muvatta’’ rivâyet etmiştir. Muvatta’, I, 422; Abdurrezzak, Mûsannaf, IV, 378; İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, I, 115

en-Nâbiğa’nın şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Ağaran saçlarıma, çocukluk etmek istediği için sitem ettiğim,

Ve: Şu yaşlılık (veya ağaran saçlar) bu hususta engelleyici iken, artık ayıkmadın mı dediğim bir zamanda…”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Karşılaştığımızda göz kapaklarımızdan aktı yaşlarımız,

Onun kovalarını parmaklarımızla sildik.”

Bir başkası da şöyle demiştir:

“O coşan nefsi hevâdan kimse alıkoyamaz,

İnsanlar arasında; aklı tam ve eksiksiz olandan başka.”

Şöyle de açıklanmıştır: Bu kelime dağıtmak anlamına gelen “tevzi”‘den gelmiştir. (……..) ifadesi o kavim taife taifedir, anlamındadır.

Kıssada nakledildiğine göre şeytanlar ona boyu bir fersah, eni bir fersah altın ve ibrişimden bir kilim dokudu. Onun için altından bir taht kurulurdu. O tahtın etrafında da altın ve gümüşten olmak üzere üçbin taht daha kurulurdu. Peygamber olanlar altın tahtlar üzerinde, ilim adamları da gümüş tahtlar üzerinde otururlardı.

2- Yönetici ve Hakimlerin Disiplini Sağlamakla Görevli Memurlar Görevlendirmeleri:

Âyet-i kerimede yönetici ve hakimlerin insanların birbirlerine haksızlık etmelerini önlemekle görevli memurlar (âyet-i kerimedeki aynı kökten gelen engelleyiciler, disipline sokucular anlamında: vezea) edinebileceklerine dair delil vardır. Çünkü yöneticiler bunu bizzat kendileri yapamazlar. İbn Avn dedi ki: Ben el-Hasen’i -insanların neler yaptıklarını görünce- yargı meclisinde bulunurken şöyle derken dinledim: Allah’a yemin ederim ki; bu insanları ancak bu maksatla görevli kimseler (vezea) ıslah edebilir,

Yine el-Hasen dedi ki: İnsanlar için bir engelleyici (vâzi’) mutlaka gereklidir. Yani onları alıkoyacak bir otorite kaçınılmazdır,

İbnu’l-Kasım dedi ki: Bize Malik’in anlattığına göre Osman b. Affan şöyle derdi: “İmâmın alıkoyduğu, Kur’ân’ın alıkoyduğundan daha çoktur.” İnsanları kötülükten alıkoymayı kastetmektedir.

İbnu’l-Kasım dedi ki: Ben Malik’e; “Alıkoyar” ne demektir? O: Engeller diye açıkladı.

Kadı Ebubekr İbnu’l-Arabî dedi ki: Bazı kimseler bu ifadelerden kastın ne olduğunu anlayamamışlardır. Onlar bundan maksadın sultanın (devlet otoritesinin) yetkisinin insanları Kuran-ı Kerîm’in hadlerinden daha fazla alıkoyup, engellediğini zannetmişlerdir. Ancak bu yüce Allah’ı ve O’nun hikmetini bilmemektir. Çünkü yüce Allah hadleri ancak umumi bir maslahat, kötülüklerden alıkoyan ve insanları doğruluk üzere tutmak için göndermiştir. Bunlara bir fazlalık söz konusu olmaz, bunların eksiltilmeleri de mümkün değildir. Bunun dışındaki hükümler de elverişli olamaz. Fakat zâlimler bu hükümleri gereği gibi uygulamadılar, bu hükümleri uygulamakta kusurlu hareket ettiler ve ne yaptılarsa herhangi bir niyet taşımadan yaptılar, ilahi hükümlerin gereğini uygularken Allah’ın rızasını da gözetmediler. Bundan dolayı insanlar bu hükümler sebebiyle suçlardan geri durmadılar. Şayet adaletle hükmedip, niyetleri ihlaslı olmuş olsaydı, elbetteki bütün işler dosdoğru olur ve büyük çoğunluk ıslah olurdu.

Süleyman, Davud’a mirasçı oldu ve dedi ki: “Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden verildi. Şüphesiz bu apaçık bir üstünlüktür.”

Diyanet Vakfı
Süleyman Davuda varis oldu ve dedi ki: Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden (nasip) verildi. Doğrusu bu apaçık bir lütuftur.

Kurtubi Tefsiri
Süleyman, Davud’a mirasçı oldu. Dedi ki: “Ey insanlar! Bize kuşların dili öğretildi, herşeyden bize verildi. Muhakkak ki bu apaçık üstünlüğün tâ kendisidir.”

“Süleyman, Davud’a mirasçı oldu. Dedi ki: Ey insanlar, bize kuşların dili öğretildi, herşeyden bize verildi…” el-Kelbî dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm)’ın ondokuz çocuğu vardı. Aralarından onun peygamberliğine ve mülküne Süleyman mirasçı oldu, Eğer bu mirasçılık bir mal mirasçılığı olsaydı, onun bütün evlatlarının bu hususta eşit olmaları gerekirdi. İbnu’l-Arabî de böyle demiştir. (İbnu’l-Arabî devamla) dedi ki: Eğer bu, mala bir mirasçılık olsaydı, bu malın sayılarına göre paylaştırılması gerekirdi. Yüce Allah Dâvûd (aleyhisselâm)’ın sahip olduğu hikmet ve nübüvveti (diğer kardeşleri arasından) özellikle Süleyman (aleyhisselâm)’a verdi. Ayrıca lütuf ve kereminden de kendisinden sonra hiçbir kimseye verilmemiş büyük bir mülk de verdi.

İbn Atiyye dedi ki: Dâvûd İsrailoğullarından idi. O bir hükümdar idi. Süleyman da onun hükümdarlığına ve peygamberlik mevkiine mirasçı oldu. Yani babasının vefatından sonra bunlar ona verildi. Dolayısıyla bunlara mecazi olarak “miras” dendi. Bu da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “İlim adamları, peygamberlerin mirasçılarıdır.” Buhârî, I, 37 -bab başlığında-; İbn Hibbân, es-Sahih, I, 289, 290; Tirmizî, V, 48; Dârimî, I, 110; Ebû Dâvûd, 111, 317; İbn Mâce, I, 81; Müsned, V, 196. âyetine benzer. Ayrıca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Muhakkak biz peygamberler topluluğuna mirasçı olunmaz.” Müslim, III, 1378-1381; Buhârî, III, 1126, 1127, 1360, IV, 1479, 1481; Tirmizî, II, 15ü; Ebû Dâvûd, III, 139, 142, 144, 145; Nesâî, VII, 132, 136; Muvatta’, II, 993; Müsned, I, 4, 6, 9, 10…, II, 463, VI, 145, 242. âyeti ile de şunu kastetmiş olabilir: Böyle bir durum peygamberlerin işi ve yaşayışının bir gereğidir. Her ne kadar aralarında bu husustaki en meşhur görüşe göre Zekeriya gibi malı mirasçı alınmış kimse bulunsa da bu böyledir. Bu da -müslümanların çoğunlukla davranışlarını gözönünde bulundurup-; biz müslümanlar topluluğunu ibadet yeteri kadar meşgul etmektedir, demeye benzer. İşte Sîbeveyh’in naklettiği şu; Biz Araplar topluluğu insanlar arasında misafirlere en çok ikramda bulunanlarız, ifadeleri de bu kabildendir.

Derim ki: Bu husus daha önceden Meryem Sûresi’nde (19/6. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Ancak sahih olan birinci görüştür. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Biz peygamberler topluluğuna mirasçı olunmaz” diye buyurmuştur ve bu âyet umumidir. Herhangi bir delil ile olmadığı sürece kimse bunun kapsamı dışında tutulamaz.

Mukâtil dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm)’ın mülkü (hükümdarlığı) Davud’dan daha büyük ve hüküm vermesi, hakimliği ondan daha ileri derecede idi. Dâvûd da, Süleyman (aleyhisselâm)’dan ibadete daha düşkün birisi idi.

Başkası da şöyle demiştir: Hiçbir peygamberin mülkü ve hükümdarlığı onun mülkü ve hükümdarlığının ulaştığı seviyeye ulaşmamıştır. Çünkü yüce Allah insanları, cinleri, kuşları, yabani hayvanları onun emrine verdiği gibi, âlemlerden hiçbir kimseye vermediği şeyleri ona vermiştir. Süleyman hükümdarlık ve peygamberlik bakımından babasına mirasçı olmuştur. Ondan sonra onun şeriatı ile hükmetmiştir. Mûsa’dan sonra peygamber olarak gelen herkes, ister ayrıca risalet verilmiş olsun, ister verilmemiş olsun Mûsa (aleyhisselâm)’ın şeriati ile hükmetmiştir ve bu yüce Allah’ın Mesih Îsa’yı peygamber gönderip onun şeriatını neshettiği vakte kadar böylece sürmüştür. Süleyman (aleyhisselâm) ile hicret arasında yaklaşık 1800 yıllık bir süre vardır. Yahudiler ise 1302 yıl vardır, derler. Gerek bu rivâyetlere gerekse bundan sonra gelecek olan kuşların neler söylediklerine dair Süleyman (aleyhisselâm)’ın açıklamalarını ihtiva eden rivâyetlere -Peygamber Efendimize kadar ulaşan sahih bir senetleri bulunmadığından- itibar etmek söz konusu değildir.

Yine denildiğine göre, Süleyman (aleyhisselâm)’ın vefatı ile Peygamberimizin doğumu arasında yaklaşık 1700 yıl vardır. Yahudiler ise bundan üçyüz yıl eksik bir tarih verirler. Süleyman, elli küsur yıl yaşamıştır.

Yüce Allah’ın:

“Dedi ki: Ey İnsanlar” âyeti şu demektir: Süleyman, İsrailoğullarına yüce Allah’ın nimetlerine şükürünü ifade etmek üzere “bize kuşların dili öğretildi” dedi. Yani yüce Allah, Dâvûd (aleyhisselâm)’dan miras olarak aldığımız ilim, peygamberlik ve yeryüzünde halifeliğine mirasçı oluşumuzdan ayrı olarak, bizlere kuşların çıkardığı seslerden içlerindeki manaları kavrama lütfunu da ihsan etmiştir.

Mukâtil bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demektedir: Bir gün Süleyman (aleyhisselâm) oturur iken yanında belli bir şeyin etrafında dönen bir kuş geçti. Yanında bulunanlara: Bu kuşun ne dediklerini biliyor musunuz? Bu kuş bana şunları söyledi: Ey saltanat sahibi hükümdar ve ey Israifoğullarının peygamberi selam sana! Yüce Allah sana ikramda bulunmuştur. Seni düşmanlarına karşı muzaffer kılmıştır. Ben şimdi yavrularımın yanına gideceğim, ikinci bir defa sana geleceğim. O biraz sonra bize ikinci defa gelecek derken kuş döndü, Süleyman (aleyhisselâm) dedi ki: Bu kuş şöyle diyor: Ey saltanat sahibi hükümdar selam sana. Eğer izin verirsen ben yavrularım için bir şeyler kazanayım taki yetişsinler, sonra senin yanına geleyim o vakit bana istediğini yap. Süleyman onlara kuşun söylediklerini bildirdi, ondan sonra da ona izin verdi, kuş da gitti.

Ferkad es-Sebehî dedi ki: Süleyman bir ağacın üzerinde kafasını oynatan, kuyruğunu hareket ettiren bir bülbülün yanından geçiyordu. Arkadaşlarına bu: Bülbülün ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır ey Allah’ın peygamberi dediler. Süleyman dedi ki: Bu bülbül şöyle diyor: Ben bir meyvenin yarısını yedim. Artık bundan sonra dünya umurumda değil. Yine bir ağacın üstünde bir hüdhüd kuşu gördü, küçük bir çocuk da ona bir tuzak kurmuştu. Süleyman: Ey hüdhüd dikkat et dedi, kuş: Ey Allah’ın peygamberi bu akılsız bir çocuktur, ben de onunla dalga geçiyorum, dedi.

Daha sonra Süleyman geri döndüğünde kuşun çocuğun tuzağına yakalanmış olduğunu ve çocuğun elinde bulunduğunu gördü. Ey hüdhüd bu da ne? dedi. Hüdhüd: Ey Allah’ın peygamberi ben o tuzağı göremedim ve nihayet ona düştüm dedi. Süleyman: Yazık sana, sen yerin altındaki suyu görüyorsun da sana kurulan tuzağı görmüyor musun? Hüdhüd dedi ki; Ey Allah’ın peygamberi tedbirin takdire karşı faydası yoktur.

Ka’b dedi ki: Süleyman b. Davud’un yanında bir yaban güvercini (ya da erkek kumru) öttü. Süleyman: Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler, dedi ki; Bu kuş diyor ki: Ölmek için doğunuz, sonunda yıkılsın diye bina yapınız.

Bir üveyik kuşu Öttü, bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu kuş şöyle diyor: Keşke bu mahlukat yaratılmamış olsaydı, madem yaratıldılar keşke ne için yaratıldıklarını bilmiş olsalardı.

Yine onun önünde bir tavus kuşu öttü. Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu ne şekilde davranırsan sana öyle muamele yapılır demektedir. Yanında bir hüdhüd kuşu öttü, bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu: Merhamet etmeyene, merhamet olunmaz dedi.

Yine yanında bir göçeğen kuşu öttü. Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Ey günahkârlar Allah’tan mağfiret dileyin. İşte bundan dolayı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) o kuşun öldürülmesini yasaklamıştır.

Denildiğine göre göçeğen kuşu Evin (Kabe’nin) mekânını Âdem’e gösteren kuştur. İlk oruç tutan kuş odur. Bundan dolayı bu kuşa “es-sallallahü aleyhi ve sellemvâm” denilmiştir. Bu da Ebû Hüreyre’den rivâyet edilmiştir.

Huzurunda bir bağırtlak kuşu öttü. Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu diyor ki: Her yaşayan ölür, her yeni eskir.

Yanında dişi bir kırlangıç öttü. Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu kuş diyor ki: Önden hayır gönderiniz, onu bulacaksınızdır. Bundan dolayı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) kırlangıç kuşunun öldürülmesini yasaklamıştır.

Denildiğine göre; Âdem cennetten çıktı, yüce Allah’a yalnızlıktan şikayet etti. Yüce Allah ona kırlangıç kuşu ile teselli verdi ve bu kuşun evlerde barınmasını takdir buyurdu. O bakımdan bu kuşlar teselli vermek için Âdem oğullarından ayrılmazlar.

Bu kuş yüce Allah’ın kitabından dört âyet-i kerimeyi de bilir: “Şayet Biz bu Kur’ân’ı bir dağa indirseydik…” âyetinden sûrenin sonuna kadar bilir ve yüce Allah’ın:

“O Azizdir, Hakimdir.” (el-Haşr, 59/21-24) âyetini da okurken sesini uzatır.

Süleyman (aleyhisselâm)’ın huzurunda bir güvercin öttü. Ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu güvercin diyor ki: Semavât ve arzında mevcut olan varlıkların sayısınca subhane rabbiye’l-a’lâ.

Yine Süleyman (aleyhisselâm)’ın yanında bir kumru Öttü. Bunun ne dediğini biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: Hayır dediler. Dedi ki: Bu kuş: Subhane rabbiye’l-aziym el-Müheymin (pek büyük ve herşeye mutlak egemen olan Rabbimin şanı ne yücedir) demektedir.

Ka’b dedi ki: Yine Süleyman onlara anlatmaya devam etti. Dedi ki: Karga şöyle diyor: Allah’ım gümrük ve vergi memurlarına lanet eyle! Çaylak da şöyle diyor: “O’nun zatı müstesna herşey helâk olacaktır.” Keklik: Susan esenliğe kavuşur der. Papağan: Bütün çabası dünya için olanın vay haline! Kurbağa: Subhane Rabbiye’l-Kuddus. Kartal: Subhane Rabbiy ve bi hamdihi. Yengeç; Her mekanda her dil ile ismi anılanın şanı ne yücedir, diyor dedi.

Mekhût dedi ki: Süleyman’ın yanında turaç kuşu öttü. Bu ne diyor biliyor musunuz? diye sordu. Onlar: hayır dediler. Dedi ki: Bu kuş: “Rahmân (olan Allah) Arşa istiva etti” diyor.

el-Hasen dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Horoz öttüğü vakit ey gafiller Allah’ı anın der.” el-Munâvî, Feydu’l-Kadîr, I, 380

el-Hasen b. Ali b. Ebî Tâlib dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kerkez öttüğünde der ki: Ey Âdemoğlu istediğin kadar yaşa, sonunda öleceksin. Tavşancıl kuşu da öttü mü der ki: İnsanlardan uzak kalmak rahattır. Kamber kuşu öttü mü şöyle der; Allah’ım, Muhammed soyundan gelenlere buğzedenlere lanet et. Kırlangıç kuşu öttü mü: “Elhamdu lillahi Rabbi’l-alemiyn”i sonuna kadar okur ve “vele’d-dalliyn” diyerek Kur’ân okuyan kimsenin yaptığı gibi sesini uzatır.’

Katâde ve en-Nehaî dedi ki: Bu husus sadece kuşlara mahsustur. Çünkü Süleyman (aleyhisselâm); “Bize kuşların dili öğretildi” demiştir. Karınca da uçan bir varlıktır, çünkü bazılarının kanatları bulunabilir. en-Nehaî dedi ki: İşte bu karınca da iki kanatlı bir karınca idi.

Bir kesim de şöyle demiştir: Süleyman (aleyhisselâm)’a bütün hayvanların dili öğretilmişti. Özellikle kuşların söz konusu edilmesi, Süleyman (aleyhisselâm)’ın güneşe karşı gölgelenmek, bir takım işler için onları göndermek hususunda onları duyduğu ihtiyaç dolayısıyla zikredilmişlerdir. Kuşların bu şekilde çokça müdahaleleri olduğundan ötürü bilhassa anılmışlardır, Diğer taraftan; diğe; hayvanların bu gibi özellikleri nadirdir ve kuşlarda görüldüğü gibi çokça tekrarlanmaz.

Ebû Ca’fer en-Nehhâs dedi ki: Mantık (dil) bazen söz söylemeksizin de anlaşılabilen şeyler hakkında kullanılır. Bununla birlikte neyi murad ettiğini en iyi bilen yüce Allah’tır.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm) için o sadece kuşların dilini biliyordu diyen kimselerin bu bilgileri büyük bir eksikliktir. Çünkü insanlar ittifakla şunu kabul etmişlerdir: O, konuşmayan varlıkların sözlerini anlardı. Hatta bitkilerde dahi onun için konuşma kabiliyeti :halk edilirdi. Herbir bitki ona; Ben filan bitkiyim, filan ağacım, şu şu işe yararım ve şöyle şöyle zararlarım vardır, derlerdi. Durum böyle olduğuna göre ya hayvanlar hakkında ne denilir!

Andolsun, Davud’a ve Süleyman’a ilim verdik. İkisi de: “Hamd olsun Allah’a ki, bizi mümin kullarının çoğundan üstün kıldı.” dediler.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki biz, Davuda ve Süleymana ilim verdik. Onlar: Bizi, mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allaha hamd olsun, dediler.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz, Davud’a ve Süleyman’a bir İlim verdik. İkisi de: “Bizi mü’min kullarının pek çoğuna üstün kılan Allah’a hamd olsun” dediler.

“Yemin olsun Biz, Davud’a ve Süleyman’a bir ilim” yani Katâde’ye göre bir kavrayış

“verdik.” Bunun din, hüküm vermek ve bunların dışındaki hususlara dair bilgi demek olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ve Biz ona sizin faydanıza.,. giyecek (zırh) yapma sanatını öğrettik.” (el-Enbiya, 21/80) Bunun kimya sanatı olduğu da söylenmiştir ki, bu şaz bir görüştür. Yüce Allah’ın onlara verdiği ise peygamberlik, yeryüzünde halifelik ve Zebur’dur.

“Bizi mü’min kullarının pek çoğuna üstün kılan Allah’a hamd olsun, dediler.” Bu âyet-i kerimede ilmin şerefine, konumunun üstünlüğüne ve ilim ehli kimselerin önderliklerine, ilim nimetinin en değerli nimetlerden ve en büyük kısmetlerden birisi olduğuna, kendisine ilim verilen kimseye yüce Allah’ın diğer mü’min kullarına göre pek büyük bir üstünlük vermiş olduğuna delil teşkil etmektedir.

“Allah sizden îman edenleri ve (özellikle) kendilerine ilim verilenleri dereceler ile yükseltsin.” (el-Mücadele, 68/11) Bu hususa daha önceden bir kaç yerde de değinilmiş bulunmaktadır.

Onları inkâr ettiler, halbuki içleri kesin olarak inanmıştı; zulüm ve kibir ile. Şimdi bak, bozguncuların sonu nasıl oldu!

Diyanet Vakfı
Kendileri de bunlara yakinen inandıkları halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkar ettiler. Bozguncuların sonunun nice olduğuna bir bak!

Kurtubi Tefsiri
Kalpleri onlara İnandığı halde zulümle büyüklenmeleri sebebi ile onları inkâr ettiler. Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak!

Bundan dolayı da yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Kalpleri onlara inandığı halde zulümle büyüklenmeleri sebebi ile onları İnkâr ettiler.” Yani onlar bu âyetlerin Allah’tan geldiğine ve büyü olmadıklarına kesinlikle inanıyorlardı, fakat Mûsa’ya îman etmeyi büyüklüklerine yedirmediler ve kâfir oldular. Bu onların inad eden kimseler olduklarım göstermektedir. Buradaki; Cult) ile (mealde: zulümle büyüklenmeleri sebebiyle) lâfızları hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasbedilmişlerdir. Yani “Onlar âyetlerimizi büyüklenerek ve zulüm ile inkâr ettiler.” “Onları (âyetleri)”lâfzındaki “be” zaiddir ve bu; “Onları inkar ettiler” anlamındadır. Bu açıklamayı Ebû Ubeyde yapmıştır.

Ey Muhammed

“bozguncuların” kâfir ve azgınların işlerinin

“sonunun nasıl olduğuna bir bak!” Yani sen buna kalp gözünle bir bak ve üzerinde düşün! Burada hîtab ona olmakla birlikte, maksat ondan başkalarıdır.

Ayetlerimiz apaçık olarak onlara gelince, “Bu apaçık bir büyüdür.” dediler.

Diyanet Vakfı
Mucizelerimiz onların gözleri önüne serilince: «Bu, apaçık bir büyüdür» dediler.

Kurtubi Tefsiri
Âyetlerimiz kendilerine apaydınlık geldiğinde onlar: “Bu, apaçık bir sihirdir” dediler.

“Âyetlerimiz kendilerine apaydınlık” açık ve seçik bir şekilde

“geldiğinde” âyeti ile ilgili olarak; el-Ahfeş: Burada mastar olan:

“Apaydınlık” lâfzının;şeklinde olması da mümkündür. Bu da mastar olur. Bu da

“Bu apaçık bir sihirdir, dediler.” Yalanlamaktaki adetlerini aynen devam ettirdiler.

Elini koynuna sok, kusursuz olarak bembeyaz çıkacaktır. Bu, Firavun’a ve kavmine dokuz ayet içindedir. Şüphesiz onlar fasık bir kavimdi.

Diyanet Vakfı
Elini koynuna sok da kusursuz bembeyaz çıksın. Dokuz mucize ile Firavun ve kavmine (git). Çünkü onlar artık yoldan çıkmış bir kavim olmuşlardır.

Kurtubi Tefsiri
“Elini de yakana sok! Fir’avun’a ve kavmine dokuz mucize arasında olmak üzere kusursuz, bembeyaz çıkacaktır. Şüphesiz onlar fasık bir toplulukturlar.

“Elini de yakana sok… Kusursuz, bembeyaz çıkacaktır.” Bu âyete dair açıklamalar daha önceden Tâ-Hâ Sûresinde (20/22. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Dokuz mucize arasında” âyeti ile ilgili olarak en-Nehhâs şöyle demektedir: Bu hususta yapılmış en güzel açıklamaya göre anlam şöyledir: Bu âyet (bu mucize) dokuz mucizenin kapsamı içerisindedir. el-Mehdevl dedi ki: Âyetin anlamı şudur:

“Asanı bırak” …

“elini de yakana sok.” İşte bunlar dokuz mucizeden ikisidir.

el-Kuşeyrî de anlamı şöyledir: Sen onlardan birisi olduğun halde ben on kişi arasında (onlarla beraber) çıktım demeye benzer. Ben on kişinin onuncusuydum. Buna göre buradaki:

“Arasında” “…den, dan” anlamındadır. (On âyetten (biri) demek olur). Çünkü burada bu edat (anlam itibariyle) ona oldukça yakındır. Nitekim sen; “Sen bana aralarında iki erkek deve bulunan on deve al” derken, “aralarında” anlamındaki lâfız; “Onlardan…” anlamında kullanılmıştır. Nitekim el-Asmaî İmruu’l-Kays’ın:

“Hiç rahat bulur mu ömrünün sonları,

Otuz yıl içerisinde otuz ay olan (yani otuz ayı otuz yıl gibi uzun gelen)?”

beyitinde; “edatı anlamında kullanıldığını söylemiştir.

Bu edatın; “Beraberinde” anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu durumda âyet “…dokuz ayetle birlikte…” anlamına gelir. Buna göre on âyetten biri de el mucizesidir. Diğer dokuz âyete gelince: Denizin yarılması, asa, çekirge, haşerat, tufan, kan, kurbağalar, kıtlık yılları ve mallarının yerin dibine geçirilmesidir. Bütün bunlara dair açıklamalar daha önceden (Yûnus, 10/88. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Fir’avuna ve kavmine” âyeti hakkında el-Ferrâ’ şöyle demiştir: Burada ifadenin delaleti dolayısıyla sözlerde hazfedilmiş lâfızlar vardır. Şüphesiz ki sen Fir’avun’a ve kavmine elçi olarak gönderilmişsindir, demektir.

“Şüphesiz onlar fasık bir toplulukturlar.” Yüce Allah’a itaatin dışına çıkmışlardır. Buna dair açıklamalar da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Ancak zulmeden olur; sonra kötülüğün ardından iyiliğe çevirirse, şüphesiz ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim.”

Diyanet Vakfı
Ancak, kim haksızlık eder, sonra, işlediği kötülük yerine iyilik yaparsa, bilsin ki ben (ona karşı da) çok bağışlayıcıyım, çok merhamet sahibiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Zulmedenler müstesnaleyhisselâmonra da kötü halini İyilikle değiştirene muhakkak Ben mağfiret ve rahmet ediciyim.

“Zulmedenler müstesna!” Bunun hazfedilmiş bir isimden istisna olduğu da söylenmiştir. Yani: Benim huzurumda rasûller korkmaz. Ancak onların dışında zulmeden kimseler korkar.

“Zulmedenler müstesna, sonra da kötü halini iyilikle değiştirene…” İşte böyle bir kimse korkar. el-Ferrâ’ böyle açıklamıştır.

en-Nehhâs dedi ki: Bu muhal bir mahzuftan istisna yapılmıştır. Çünkü bu zikredilmemiş bir şeyden yapılmış bir istisnadır. Eğer böyle bir istisna câiz olsaydı: “Ben Zeyd müstesna, o kavmi vuruyorum” şeklindeki sözlerin; ben o kavmi vurmam, onların dişındakileri “Zeyd dışındakiler!” vururum demek de câiz olmalıydı. Bu ise beyan (açık seçik konuşma)ya aykırıdır ve anlamı bilinmeyen ifadeler kullanmaktır.

Yine el-Ferrâ”nın naklettiğine göre bazı nahivciler; istisna edatını “vav” anlamında kullanabilirler. Yani bir de zulmedenler (benim katımda korkmaz); demek olur. Şair şöyle demiştir:

“Herbir kardeş mutlaka kardeşinden ayrılır,

Yemin olsun ki (bu böyledir) hatta el-Ferkadân dahi.”

en-Nehhâs dedi ki: İstisna edatının “vav” anlamında olması izah edilemez ve bu dilde hiçbir şekilde câiz olmaz. Diğer taraftan bu edatın anlamı “vav”dan çok farklıdır. Çünkü bir kimse; “Zeyd dışında kardeşlerin bana geldi” diyecek olursa, kardeşlerin kapsamına girdikleri hükmün dışına Zeyd çıkarılmış olur. Dolayısıyla bu istisna edatı ile “vav” arasında herhangi bir yakınlık bulunmamaktadır.

Âyet-i kerîme ile ilgili bir başka görüş daha vardır. O da buradaki istisnanın muttasıl bir istisna olmasıdır. Anlam da şöyle olur: Hiçbir kimsenin kendisini kurtaramadığı küçük günahları işlemek suretiyle peygamberler arasından zulmedenler müstesnadır. Ancak Zekeriya oğlu Yahya (selam ona) istisna olarak küçük günah işlememiştir. Ayrıca yüce Allah’ın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) efendimiz hakkında

“Allah geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın…” (el-Feth, 48/2) âyetinde sözünü ettiği husus da müstesnadır. Bunu da el-Mehdevî zikretmiş olup en-Nehhâs tercih etmiş ve şöyle demiştir: Yüce Allah onlar arasından (belirtilen şekilde küçük günahla) isyan edenlere Allah korkusunun müyesser kılındığını bildiğinden dolayı onları istisna ederek şöyle buyurmuştur:

“Zulmedenler müstesna, sonra da kötü halini İyilikle değiştiren…” kimse; o korkar, Ben ona mağfiret etsem dahi.

ed-Dahhâk dedi ki: Bu âyeti ile Âdem ve Dâvûd (ikisine de selâm olsun)u kastetmektedir.

ez-Zemahşerî dedi ki: Âdem, Yûnus, Dâvûd, Süleyman, Yusuf’un kardeşleri gibilerinin yaptıkları kusurlar ile Mûsa (aleyhisselâm)’in Kıptî’yi indirdiği darbe ile öldürmesi bu kabildendir. Bir kimse dese ki: Tevbe ve mağfiretten sonra korkunun manası nedir? Ona şöyle cevap verilir: Yüce Allah’ı bilip tanıyanların hali budur. Onlar her zaman için masiyetlerinden ötürü korkarlar ve kalpleri titrer. Aynı şekilde onlar tevbelerinin kabul edilmesi için gerekli şartlardan yerine getirmemiş olabilecekleri bir takım şartlarının olmadığından da emin olmazlar. Dolayısıyla bu eksik şart(lar)ın yerine getirilmesinin isteneceğinden korkarlar.

el-Hasen ve İbn Cüreyc dedi ki: Yüce Allah, Mûsa’ya sen o canı öldürdüğün için Ben de seni korkuttum, demiştir.

el-Hasen dedi ki: Geçmişte peygamberler küçük günah işler ve bundan dolayı cezalandırılırlardı.

es-Sa’lebî, el-Kuşeyrî, el-Maverdî ve başkaları da şöyle demişlerdir: Buna göre burada istisna sahihtir, yani peygamberlerden, rasûllerden nübüvvet öncesi işlemiş oldukları küçük günahlar ile nefsine zulmeden kimseler müstesnadır. Mûsa, Kıptî’yi öldürmekten dolayı korkmuş ve bundan ötürü de tevbe etmişti.

Şöyle de denilmiştir: Peygamberler, peygamberlikten sonra küçük günahlardan da, büyük günahlardan da korunmuşlardır. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/35. âyet, 13- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Derim ki: Birincisi daha doğrudur, çünkü onlar şefaat hadisinde de belirtildiği üzere kıyâmet gününde bu günahlarından sıyrılmış olacaklardır. Allah’a yakın kılınmış bir kimse (mukarreb) herhangi bir kusur işleyecek olursa, bu kusuru ona bağışlanmış olsa dahi, bu kusurun izleri kalıcıdır. Bu iz ve etki devam ettiği sürece korku da devam eder. Ancak bu korku cezalandırılma korkusu değil, ilahi azamet korkusudur. Sultan nezdinde günah işlediği zannolunan bir kimse, bu zan dolayısı ile içinde rahatsız edici bir duygu bulunur. Bu da ona duyulan güvenin saflığını bulandırır. Mûsa (aleyhisselâm) da o Fir’avun kavmine mensub kişiye karşı böyle bir davranışta bulunmuş, sonra Allah’tan mağfiret dilemiş ve kendi nefsine zulmettiğini itiraf etmişti. Yüce Allah da onun günahını bağışlamıştı. Bu bağışlanmadan sonra da:

“Rabbim, bana verdiğin nimet hakkı için artık günahkârlara arka çıkmam” (el-Kasas, 28/17) demişti. Ertesi gün bu sefer Fir’avun kavmine mensub bir başka kişi ile sınanmış, onu da yakalamak istemişti. Bu isteyişi ile birlikte de bir başka olay olmuştu. Ertesi gün bu şekilde sınanmasına sebeb ise onun: “Artık günahkarlara arka çıkmam” demiş olması idi. Böyle bir ifade ise kendisinin başlı başına bir güç sahibi olduğunu dile getirmektedir. Dolayısıyla o yakalamak isteyip de, bunu yapmayınca böyle bir irade ve kasıt gösterdiğinden dolayı cezalandırıldı. İsrail oğullarına mensub şahsı onun sırrını açığa vurmak suretiyle musallat kıldı. Çünkü İsrailoğullarından olan kişi Fir’avun kavmine mensub olan kimseyi yakalamaya hazırlandığını gördüğünde kendisini yakalamak istediğini zannetmiş, onun gizlediği sırrı açığa çıkartarak:

“Ey Mûsa, dün bir kişiyi öldürdüğün gibi beni de mi Öldürmek istiyorsun ?” (el-Kasas, 28/19) demişti. Bunun üzerine Fir’avun kavmine mensub şahıs kaçmış ve İsrailoğullarına mensub şahsın Mûsa aleyhinde yaptığı açıklamayı Fir’avun’a bildirmişti. Bir gün Önce öldürülen şahsın durumu ise gizli kalmış ve kim tarafından öldürüldüğü bilinmemişti. Fir’avun durumu öğrenince, yakalanıp, öldürülmesi için Mûsa’nın ardından takipçiler gönderdi, Takip işi sıkılaştırıldı ve yolların başları tutuldu. Koşarak bir adam geldi ve:

“Ey Mûsa! İleri gelenler seni öldürmek için hakkında danışıyorlar.” (el-Kasas, 28/20) dedi. Daha sonra da yüce Allah’ın bize haber verdiği şekilde Mısır’dan çıktı. İşte Mûsa (aleyhisselâm)’ın bu korkusu, bu olaydan ötürü olmuştu. Rabbi her ne kadar onu kendisine yakınlaştırmış, ona ikramda bulunmuş, onunla konuşmak için özellikle seçmiş ise de böyle bir suçun kalan izleri onun arkasına bakmadan kaçıp gitmesine sebeb teşkil etmişti.

“Asanı bırak.” Onu bir yılan gibi titrer halde görünce, arkasına bakmadan döndü. “Ey Musa, korkma. Şüphesiz benim yanımda elçiler korkmaz.”

Diyanet Vakfı
Asanı at! Musa (asayı atıp) onu yılan gibi deprenir görünce dönüp arkasına bakmadan kaçtı. (Kendisine dedik ki): Ey Musa! Korkma; çünkü benim huzurumda peygamberler korkmaz.

Kurtubi Tefsiri
“Asa’nı bırak.” Onun ince yılanmış gibi hareket ettiğini görünce, arkasına bakmaksızın dönüp gitti. “Korkma ey Mûsa! Çünkü Benim katımda rasûller korkmaz.

“Asanı bırak.” Vehb b. Münebbih dedi ki: Mûsa yüce Allah’ın kendisine asasını bir kenara atmasını söylediğini zannetmişti. Yine denildiğine göre yüce Allah’ın Mûsa’ya bunu söylemesinin sebebi, kendisi ile konuşanın Allah olduğunu, Mûsa’nın da rasûl olduğunu, herbir peygamber için bizzat kendi nefsinde peygamberliğini bilmek maksİsmi ile mutlaka bir âyet, (belge ve mucize)nin bulunduğunu bilmesi için söylemiştir.

Âyet-i kerimede hazfedilmiş lâfızlar vardır. Yani asanı bırak, o da asasını elinden bıraktı, derhal küçük bir yılanmış gibi hızlıca hareket eden bir ejderha oluverdi. el-Kelbî dedi ki: Bu küçük de olmayan, büyük de olmayan bir yılandı. Bir diğer açıklamaya göre asası önce küçük ve hareketli bir yılan olmuştu, ona alışınca bu sefer büyükçe bir ejderha oluvermişti. Bir diğer açıklamaya göre bir sefer küçük bir yılan, bir sefer hızlıca koşan dişi bir yılan, bir sefer de erkek büyük bir ejderhaya dönüşmüştü.

Bir diğer açıklamaya göre de anlam şöyledir: Bu küçük bir yılan gibi hareket eden bir ejderhaya dön üşü vermişti. Ejderhanın büyüklüğü ve küçük yılanın hafifliği ile hızlıca hareket etmek Özellikleri bu yılanda vardı. İşte hızlıca koşan bir yılan, bir ejderhadan kasıt budur.

“ince küçük yılan”ın çoğulu; şeklinde gelir. Şu Hadîs-i şerîfte de bu çoğul şekil kullanılmıştır: “Peygamber evlerde bulunan küçük yılanların öldürülmesini yasakladı.” Müslim, IV, 1753, 1754; Buhari, III, 1204; Muvatta’, II, 976; Müsned, VI, 83.

“Arkasına bakmaksızın” Mücahid’in açıklamasına göre dönmeksizin, Katâde ise bakmaksızın diye açıklamıştır.

“Dönüp, gitti” insanların adeti üzere korkup kaçtı.

Yılandan ve zarar vermesinden

“Korkma ey Mûsa, çünkü Benim katımda rasûller korkmaz.” İfade burada tamam olmaktadır. Daha sonra munkatı’ bir istisna yaparak şöyle buyurmaktadır:

“Ey Musa! Şüphesiz ben Allah’ım, aziz ve hakim olan.”

Diyanet Vakfı
Ey Musa! İyi bil ki, ben, mutlak galip ve hikmet sahibi olan Allahım!

Kurtubi Tefsiri
“Ey Mûsa! Şüphesiz ki Ben Azîz ve Hakim olan Allah’ım!

“Ey Mûsa şüphesiz Ben Azîz ve Hakîm olan Allah’ım” âyetindeki:

“Şüphesiz” lâfzındaki “he” imaddır. Kûfelilerin görüşlerine göre bir zamir değildir, sahih olan ise bunun durum ve şan’dan kinaye (zamiru şan) olduğudur.

“Ben Azîz” benzeri bulunmayan mutfak galip; emir ve fiillerinde hikmeti sonsuz olan

“Hakîm olan Allah’ım!” Denildiğine göre Mûsa; Rabbim bana seslenen kimdi, diye sordu. Ona:

“Şüphesiz ki” sana seslenen Ben idim.

“Ben Allah’ım” diye buyurdu.

Oraya geldiğinde, şöyle seslenildi: “Ateşte olan ve çevresindekiler mübarek kılındı. Âlemlerin Rabbi Allah’ı tesbih ederim.”

Diyanet Vakfı
Oraya geldiğinde şöyle seslenildi: Ateşin bulunduğu yerdeki ve çevresindekiler mübarek kılınmıştır! alemlerin Rabbi olan Allah, eksikliklerden münezzehtir!

Kurtubi Tefsiri
Onun yanına gelince ona: “O ateşin yanında ve onun çevresinde olanlar da mübarek kılındı. Âlemlerin Rabbi Allah münezzehtir” diye seslenildi.

“Onun yanına gelince” âyeti, Mûsa aslında nûr olan ve ateş zannettiği o şeyin yanına vardığında, demektir. Bu açıklamayı Vehb b. Münebbih yapmıştır. Mûsa ateşi gördüğünde ona yakın bir yerde durdu. Ateşin son derece yeşil ve “el-ullayk: sarmaşık” ismi verilen bitkinin bir dalından çıkmakta olduğunu gördü. Gördüğü bu ateş gittikçe büyüyor ve alevi artıyordu. Diğer taraftan ağaç gittikçe daha çok yeşilleniyor ve güzeli eşiyordu. Mûsa buna hayret etti ve ondan bir alev almak maksadıyla elindeki bir çubuğu ona uzattı. Ağaç ona doğru eğildi, bundan korkup geriye doğru çekildi. Bu şekilde ağaç ona eğilip o da ondan alev almak isteyip durdu. Nihayet bu ağacın durumu bilinemeyecek şekilde emir altında olduğu şeklindeki halini açıkça anladı. Bunu da:

“O ateşin yanında ve onun çevresinde olanlar da mübarek kılındı… diye” ona seslenildiğinde anladı. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden Tâ-Hâ Sûresi’nde (20/11-12. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Seslenildi” yani yüce Allah ona seslendi. Nitekim:

“Biz ona Tûr’un sağ tarafından seslendik” (Meryem, 19/52) diye buyurmaktadır.

“Mübarek kılındı…” âyetindeki; Diye” nasb mahallinde ve; anlamındadır. Bunun meçhul bir fiilin naib-i faili olarak ref mahallinde olması da mümkündür.

Ebû Hâtim’in naklettiğine göre Ubeyy, İbn Abbâs ve Mücahid’in kıraati; “Ateş ve onun etrafındakiler mübarek kılındı” şeklindedir. en-Nehhâs dedi ki: Böyle bir rivâyet sahih bir isnad ile elimizde bulunmamaktadır. Bulunsa dahi bu bir tefsir olarak kabul edilir. Bu durumda “bereket” ateşe ve onun etrafında bulunan melekler ile Mûsa’ya raci olur.

el-Kisaî, Arapların: “Allah seni mübarek kılsın” söyleyişini naklettiği gibi yine aynı anlamda olmak üzere; söyleyişini de nakletmiştir. es-Sa’lebî dedi ki:

Araplar: “Allah seni mübarek kılsın” anlamında dört türlü söylerler. Şair de dedi ki:

“Yeni doğmuş bebekken de mübarek kılındın yetişkinken de mübarek kılındın,

Ve sen saçların ağarmışken de yaşlanmışken de mübarek kılındın.”

Taberî dedi ki: Yüce Allah:

“Ateşin yanında… olanlar da mübarek kılındı” diye buyurup da “Ateşin içinde bulunanlar mübarek kılındı” diye buyurmaması, “Allah seni mübarek kılsın” şeklindeki kullanıma uygun gelmiştir. Nitekim aynı anlamda olmak üzere: “Allah onu mübarek kılsın” denilir. Bu ateşin etrafında bulunanlar mübarek kılındı, demektir. Bu da Mûsa’dır ya da ateşin yakınında bulunanlar mübarek kılındı, demektir. Çünkü o, ateşin ortasında idi.

es-Süddî dedi ki: Ateşte melekler vardı. Dolayısıyla mübarek kılınma Mûsa ve meleklere aittir. Yani ey Mûsa, sen ve onun etrafında bulunan melekler mübarek kılındınız. Bu da yüce Allah’ın Mûsa (aleyhisselâm)’a selâmı ve lutfudur. Tıpkı meleklerin İbrahim (aleyhisselâm)’ın huzuruna girdiklerinde ona selam verdikleri gibi. Yüce Allah (melekler vasıtasıyla) şöyle buyurmuştu:

“Allah’ın rahmet ve bereketleri sizin üzerinize olsun, ey hane halkı” (Hud, 11/73)

Üçüncü bir görüş de İbn Abbâs, el-Hasen ve Saîd b. Cübeyr tarafından ifade edilmiştir: Ateşin yanında bulunan, her türlü kusurdan mukaddes ve münezzehtir. Bununla şanı yüce Allah, kendi mübarek zatını kastetmiştir.

İbn Abbâs ve Muhammed b. Ka’b dediler ki: Ateş yüce Allah’ın nuru idi. Yüce Allah o nurun yakınından Mûsa (aleyhisselâm)’a seslenmiştir. Bunun da te’vili şöyledir: Mûsa (aleyhisselâm) pek büyük bir nûr gördü, onu ateş zannetti. Çünkü yüce Allah Mûsa (aleyhisselâm)’a belgeleri (âyetleri) ve kelamı ile ateş cihetinden görünmüştü, yoksa belli bir yerde mekan tuttuğu anlamında değildi bu. Çünkü:

“O gökte de İlâh olandır, yerde de ilâh olandır.” (ez-Zuhruf, 43/84) Yoksa yüce Allah gökte ve yerde mekân tutuyor anlamında değildir. Bunun anlamı şudur: Herbir fiilde O’nun tecellisi görülür ve böylelikle failin varlığı bilinir. Buna binaen de şöyle denilmiştir; Ateşin yanında bulunanın saltanat ve kudreti ne mübarektir! Bir diğer açıklama da şöyle yapılmıştır; Yani ateşte bulunan ve bunu alâmet kılan Allah’ın emri ne mübarektir!

Derim ki: İbn Abbâs’ın görüşünün sahih olduğunun delillerinden birisi de Müslim’in, Sahih’inde ve -lâfız kendisine ait olmak üzere- İbn Mâce’nin de Sünen’inde kaydettikleri şu rivâyettir: Ebû Mûsa dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Muhakkak Allah uyumaz. Onun uyuması da gerekmez (ya da şanına yakışmaz). O adalet (terazisin)i alçaltır ve yükseltir, onun hicabı nurdur. Eğer onu açacak olursa, yüzünün parıltıları, gözünün değdiği herbir şeyi mutlaka yakardı.” Daha sonra Ebû Ubeyde:

“O ateşin yanında ve onun çevresinde olanlar da mübarek kılındı. Âlemlerin Rabbi Allah münezzehdir” âyetini okudu. Bunu el-Beyhakî de rivâyet etmiştir. Müslim, I, iği; İbn Mâce, I, 71; Müsned, IV, 400

Müslim’in, Ebû Mûsa yoluyla kaydettiği lâfız da şöyledir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hutbe irad etmek maksadıyla önümüzde ayağa kalktı, beş hususu söz konusu etti ve şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki aziz ve celil olan Allah uyumaz. Zaten uyumak ona yaraşmaz da. O adalet terazisin(i) alçaltır ve yükseltir. Gecenin ameli O’na gündüzden önce yükseltilir, gündüzün ameli de geceden önce O’na yükseltilir, O’nun hicabt nurdur. -Ebû Bekrin rivâyetinde ise nârdır. Eğer onu açacak olursa, O’nun yüzünün parıltıları gözünün mahlukatından değdiği herbir şeyi elbette yakardı.” Müslim, 161: İbn Mâce, I, 70; Müsned, IV, 405

Ebû Ubeyd dedi ki: Denilir ki: “Subuhât: Parıltılar” O’nun zatının celalidir. “Subhanallar”da buradan hareketle söylenmiş bir teşbihtir. Bu ise yüce Allah’ı ta’zim ve tenzihi ifade eder. Yüce Allah’ın:

“Eğer onu açacak olursa” âyeti da şu demektir: Eğer insanların gözleri üzerinden perdeyi kaldıracak olursa ve kendisini görmeleri için onlara sebat vermezse yanarlar ve buna tahammül edemezler.

İbn Cüreyc dedi ki: Ateş hicablardan bir hicabtır. Bu hicablar: Hicabu’l-Izze, Hicabu’l-Mülk, Hicabu’s-Sultan, Hicabu’n-Nar, Hicabu’n-Nûr, Hicabu’l-Ğamâm ve Hicabu’l-Mâ olmak üzere yedî tanedir. Hakikatte asıl mahcub olan (yani önünde perde bulunan) mahluktur. Yüce Allah’ı ise hiçbir şey hacb etmez (perdelemez). İşte oradaki ateş aslında nûr idi, ancak yüce Allah ondan nar (ateş) lâfzı ile sözetmiştir. Çünkü Mûsa onu ateş zannetmişci. Diğer taraftan Araplar da bu lâfızların birini diğerinin yerine kullanabilmektedirler.

Saîd b. Cübeyr de şöyle demiştir: Onun gördüğü bizatihi ateşti. Yüce Allah, sesini ona ateşin bulunduğu taraftan işittirdi ve ona ateşin bulunduğu cihetten rububiyetini izhar etti. Bu da Tevrat’ta yazılı olduğu rivâyet olunan şu ifadeleri andırmaktadır: “Allah, Sina’dan geldi ve Sair (dağın)dan parıldadı. Fârân dağlarından da yükseldi.”

Yüce Allah’ın Sina’dan gelmesi orada Mûsa’yı peygamber göndermesidir. Sair tepelerinden parıldaması, Mesih Îsa’yı orada peygamber göndermesidir. Fârân dağlarından yükselmesi ise Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı peygamber olarak göndermesidir, Fârân da Mekke’dir. İleride el-Kasas Sûresi’nde (28/30. âyetin tefsirinde) şanı yüce Allah’ın Mûsa (aleyhisselâm)’a kelâmını ağaçtan işittirmesi ile ilgili daha geniş açıklamalar gelecektir, inşaallah.

“Âlemlerin Rabbi münezzehtir.” Âlemlerin Rabbi olan Allah’ı tenzih ve takdis ediyorum. Buna dair açıklamalar daha önceden bir kaç yerde geçmiş bulunmaktadır. Âyetin anlamı da şudur: Onun etrafında bulunanlar “âlemlerin Rabbi münezzehtir” derler, şeklindedir ki; bu ifadeler hazfedilmistir. Bir diğer açıklama da şöyledir: Mûsa (aleyhisselâm) yüce Rabbin nidasını işittikten sonra yüce Allah’ın yardımını dilemek ve O’nu tenzih etmek üzere bu sözleri söylemiştir. Bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır.

Bu âyetlerin yüce Allah’ın sözlerinden olduğu da söylenmiştir. Anlamı da şudur: Âlemlerin Rabbi olan Allah’ı teşbih edenler mübarek kılınmıştır. Bunu da İbn Şecere nakletmiştir.

Musa ailesine demişti ki: “Gerçekten ben bir ateş gördüm. Size ondan bir haber getireceğim veya size ondan bir kor parçası getireceğim ki ısınasınız.”

Diyanet Vakfı
Hani Musa, ailesine şöyle demişti: Gerçekten ben bir ateş gördüm. (Gidip) size oradan bir haber getireceğim, yahut bir ateş parçası getireceğim, umarım ki ısınırsınız!

Kurtubi Tefsiri
Hani Mûsâ aile halkına demişti ki: “Ben gerçekten bir ateş gördüm. Size ondan bir haber getirir veya ısınmanız için size parlak bir parça ateş getiririm.”

“Hani Mûsa aile halkına demişti ki” âyetindeki “Hani” hazfedilmiş bir fiil dolayısıyla nasbedilmiştir ki; o da “hatırla ki” anlamındadır. Sanki “muhakkak sen Kur’ân’ı Hakim, Alim olandan almaktasın” âyetinin akabinde şöyle buyurmuş gibidir: İşte ey Muhammed, O’nun hikmet ve İlminin tecellilerinden olmak üzere Mûsa’nın kıssasını an! Hani o aile halkına demişti ki:

“Ben gerçekten” uzaktan

“bir ateş gördüm.” Şair el-Haris b. Hillize (“gördüm” anlamındaki fiili kullanarak) şöyle demiştir:

“Ben oldukça gizli bir ses hissettim fakat onu,

İkindi vakti ve akşam yaklaştığı sırada avcılar onu ürküttü.”

“Size ondan bir haber getirir veya ısınmanız

İçin size parlak bir parça ateş getiririm.”

Âsım, Hamza ve el-Kisaî: “Parlak bir parça ateş” âyetinin: “Parlak ateş” lâfzını tenvînli okumuştur. Diğerleri ise izafet terkibi olmak üzere tenvinsiz okumuşlardır. Bu da; bir ateş parçası anlamındadır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmiştir, el-Ferrâ’ tenvinsiz okumanın Arapların! “Yemin olsun âhiret yurdu, cami mescid, ilk namaz” kabilinden isimleri farklı olması halinde bir şeyin kendi kendisine izafe edilmesi kabilinden olduğunu iddia etmiştir.

en-Nehhâs ise şöyle demektedir: Basralılara göre bir şeyin kendi kendisine izafe edilmesi imkansızdır. Çünkü sözlükte izafet bir şeyin, bir şeye katılması anlamındadır. Dolayısıyla bir şeyin kendi kendisine katılması imkansızdır. Bir şeyin, bir diğer şeye izafe edilmesi ise ancak mülkiyet ya da nev’ (tür, çeşit) anlamının açığa çıkması içindir. Kişinin kendisine malik olduğunun yahut kendi nefsinden bir türe malik olduğunun açıklığa çıkartılması ise imkansızdır. Buna göre izafetsiz olarak Bir parça ateş” şeklindeki kıraatte nev’ ve cins izafeti söz konusudur.

Nitekim; “Bu ipek bir elbisedir, demir bir yüzüktür” ve benzeri ifadeler bu kabildendir.

Şihâh, aydınlığı olan herbir şeydir. Yıldız ve yakılmış bir odun parçası gibi. Kabes ise kor ateş ve benzerinden alınan (parça)nın ismidir. Buna göre bu izafet; Parlak bir parça ateş” demek olur.

Mesela; “Bir parça ateş aldım, almak” denilir. İsmi ise …diye gelir. Nitekim; “Yakaladım, yakalamak” demek de böyledir. Bundan da İsim; “Yakalamak, kabzetmek” şeklinde gelir.

Her iki kelimeyi de tenvinli okuyanlar ikincisini, birincisinden bedel kabul eder. el-Mehdevî; yahut onun sıfatı da olabilir, der. Çünkü “kabes”in sıfat olmayan bir isim olması da mümkündür, sıfat olması da mümkündür. Sıfat olmayış sebebi, Arapların; “Ben onu aldım, alıyorum, almak” şeklindeki kullanımlarıdır. “Kabes” de; “Alınan şey” anlamındadır. Şayet sıfat kabul edilirse, en güzeli bunun bir niteleme (na’t) olmasıdır. Sıfat değilse, izafet olması daha güzeldir. Bu da nev’in kendi cinsine izafe edilmesi kabilindendir. Gümüş yüzük ve benzeri tabirlerde olduğu gibi. Eğer “kabes” lâfzı temyiz ya da hal olarak mansub okunursa daha güzel olur. Kur’ân’ın dışında da mastar (mef’ûl-u mutlak) yahut temyiz ya da hal olarak; da denilebilir.

“Isınmanız İçin” âyetindeki “ti” aslında “te”dir. Burada “te”nin yerine ibdal ile “ti” harfi getirilmiştir, Çünkü “ti” harfi mutbaktır, “sad” da mutbaktır. O bakımdan bu iki harfin arka arkaya getirilmesi güzeldir. Soğuğa karşı ısınmanız için, şeklindedir. Bir kimsenin ısındığını anlatmak üzere; “Isındı, ısınır” denilir. Şair de şöyle demiştir:

“Ateş kışın meyvesidir, kim isterse

Kış mevsiminde meyve yemeyi (ateşte ısınsın)”

ez-Zeccâc dedi ki: Aydınlığı olan beyaz herbir şeye “şihab” denilir, Ebû Ubeyde de; Şihab ateş demektir, demiştir. Ebû’n-Necm der ki:

“O sanki alev alev yanan bir ateşti,

Bir aydınlık saçtı, sonra da dindi,”

Ahmed b. Yahya dedi ki: şihab’dan kasıt iki tarafından birisinde kor ateş, diğerinde ise ateş olmayan bir değnek demektir. en-Nehhâs’ın bu husustaki açıklaması güzeldir: Şihab aydınlatıcı ışın (şua) demektir, Semada ışığı uzayıp giden yıldıza da bu ismin verilmesi buradan gelmektedir. Şair de şöyle demiştir:

“Elinde dümdüz bir mızrak vardı onun,

O mızrağın başındaki sivri uç, kor ateş alevi gibiydi.”

Şüphesiz sen Kur’an’ı, hikmet sahibi, bilen tarafından almaktasın.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Şüphesiz ki bu Kuran, hikmet sahibi ve her şeyi bilen Allah tarafından sana verilmektedir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak sen Kur’ân’ı Hakîm, Alîm olandan almaktasın.

“Muhakkak sen Kur’ân’ı Hakim, Alîm olandan almaktasın.” Bu Kur’ân sana indirilmekte, sen de onu almaktasın, onu öğrenmekte ve bellemektesin. “…dan” burada

“nezdinden” anlamındadır. Ancak bu lâfız mu’rab olmayıp mebnidir. Çünkü i’rab almaya elverişli değildir. Bunun çeşitli söylenişleri vardır ki; bunlar daha önceden el-Kehf Sûresi’nde (18/2. âyetin tefsirinde) söz konusu edilmiştir.

Bu âyet-i kerîme, yüce Allah’ın anlatmak istediği kıssalar, bu kıssalardaki hikmetinin incelikleri ve herşeyin inceliğine varan ilmi ile ilgili hususları anlatmak için bir hazırlık mahiyetindedir.

İşte onlara kötü azap vardır ve onlar ahirette en çok ziyana uğrayanlardır.

Diyanet Vakfı
İşte bunlar, azabı en ağır olanlardır; ahirette en çok ziyana uğrayacaklar da onlardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte bunlaradır azâbın en kötüsü, bunlara! Ahirette en çok ziyanda olacaklar da bizzat onlardır.

“İşte bunlaradır azâbın en kötüsü” olan cehennem

“bunlara! Âhîrette en çok ziyanda olacaklar da bizzat onlardır.” Bu âyetteki

“âhirette” lâfzı bir beyandır. “En çok ziyanda olacaklarda bağlı değildir, çünkü insanlar arasından dünyayı kaybetmiş, fakat âhirette kar etmiş olanlar vardır. Bunlar ise küfürleri sebebiyle âhireti kaybetmiş ve zarara uğramış kimselerdir. O bakımdan onlar ziyana uğramış olan herkesten daha çok ziyandadırlar.

Şüphesiz ahirete inanmayanlara, yaptıklarını süsleyip güzel gösterdik, böylece onlar körü körüne dolaşırlar.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz biz, ahirete inanmayanların işlerini kendilerine süslü gösterdik; o yüzden bocalar dururlar.

Kurtubi Tefsiri
Âhirete îman etmeyenlerin amellerini kendilerine süslü göstermişizdir. Bu sebepten onlar körelmişler ve şaşırmışlardır.

“Âhirete îman etmeyenlerin” öldükten sonra dirilişi tasdik etmeyenlerin

“amellerini kendilerine süslü göstermişizdir.” Yani kötü amellerini, iyi görecek şekilde onlara süsledik diye açıklandığı gibi, Biz güzel amellerini onlara süslü gösterdik, fakat o amelleri işlemediler diye de açıklanmıştır. ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Onların küfürlerine ceza olarak Biz de içinde bulundukları hali onlara süslü gösterdik.

“Bu sebepten onlar körelmişler ve şaşırmışlardır.” Kötü amelleri ve sapıklıkları içerisinde gidip gelmektedirler. Bu açıklama İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. Ebû’l-Âl-iyye ise: Sürekli bunları devam ettirmektedirler, diye açıklamıştır. Katâde oyalanıp durmaktadırlar diye açıklarken, el-Hasen şaşkın şaşkın kalmaktadırlar, diye açıklamıştır. Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Ve bir geçit ki onun uçları da bir geçit içinde,

Şaşırmış ve körelmiş olanları doğruyu görmekten yana kör bırakmış.”

Onlar ki, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler ve ahirete kesin olarak inanırlar.

Diyanet Vakfı
2, 3. Namazı kılan, zekatı veren ve ahirete de kesin olarak iman eden müminler için bir hidayet rehberi ve bir müjdedir.

Kurtubi Tefsiri
Namazlarını dosdoğru kılan, zekâtı veren ve âhirete kesin olarak inananların tâ kendileridir onlar.

“Namazlarını dosdoğru kılan, zekâtı veren ve âhirete kesin olarak inananların tâ kendileridir onlar.” Buna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/2. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Müminler için bir hidayet ve müjdedir.

Diyanet Vakfı
2, 3. Namazı kılan, zekatı veren ve ahirete de kesin olarak iman eden müminler için bir hidayet rehberi ve bir müjdedir.

Kurtubi Tefsiri
Îman edenlere doğru yolu gösterici ve müjde olmak üzere (indirilmiştir).

“Îman edenlere doğru yolu gösterici ve müjde olmak üzere İndirilmiştir” âyetinde geçen

“Yol gösterici olmak üzere” âyeti “kitab” lâfzından hal olarak nasb mahallindedir. Yani bunlar doğru yolu gösteren ve müjdeleyen olarak kitabın âyetleridir. Mübteda olarak merfu olmaları da mümkündür. Yani o bir hidayettir. Arzu edilirse sıfat harfi hazfedilmiş olarak da merfu kabul edilebilir. “(……..): Onda bir hidayet vardır” demek olur. Haberin “îman edenlere” âyeti olması da mümkündür. Daha sonra yüce Allah onların niteliklerini belirterek şöyle buyurmaktadır:

Ta. Sin. Bu, Kur’an’ın ve apaçık bir kitabın ayetleridir.

Diyanet Vakfı
Ta. Sin. Bunlar Kuranın, apaçık bir Kitabın ayetleridir.

Kurtubi Tefsiri
Tâ. Sîn. Bunlar Kur’ân’ın ve apaçık kitabın âyetleridir.

“Tâ, Sîn. Bunlar Kur’ân’ın ve apaçık bir kitabın âyetleridir” âyetinde geçen mukatta’ harflere dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresinde (2/l-2. âyetlerin tefsirinde) ve” başka yederde geçmiş bulunmaktadır.

“Bu (ya da: bunlar)” anlamındadır. Yani bu sûre Kur’ân’ın ve apaçık bir kitabın âyetleridir. Burada

“Kur’ân” lâm-ı tarif ile zikredilmiştir. Ancak

“apaçık bir kitab” nekre lâfzı ile zikredilmiştir. Şu kadar var ki

“apaçık bir kitab” terkibi marife manasını ihtiva eder. Bu da: “Filan kişi akıllı bir adamdır” demek ile “Filan kişi akıllı adamdır” demeye benzer.

Kitab, Kur’ân’ın kendisidir. Böylelikle onun iki tane vasfı bir arada zikredilmiştir. Bir taraftan o Kur’ân (okunan)’dır. Diğer taraftan o bir kitaptır. Çünkü o hem kitabet (yazı ile) hem de kıraat ile ortaya çıkandır. Bu iki lâfzın türedikleri köklere dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde geçmiş bulunmaktadır. el-Hicr Sûresi’nde de:

“Elif, Lâm, Râ. Bunlar kitabın ve açık açık anlatan Kur’ân’ın âyetleridir.” (el-Hicr, 15/1) âyetinde “kitab” marife olarak “Kur’ân” ise nekre (belirtisiz) olarak zikredilmiştir. Buna sebeb ise Kur’ân ve kitabın herbirisinin ayrı ayrı hem marife, hem sıfat yapılmaya elverişli iki isim olmalarıdır.

Kur’ân’ın “apaçık” olmakla vasfedilmesi ise bu kitapta yüce Allah’ın emirleri, nehiyleri, helal ve haramları, vaadleri ve tehditlerinin açıkça belirtilmiş olmasından dolayıdır. Yine buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Ancak iman edenler, salih işler yapanlar, Allah’ı çokça ananlar ve zulme uğradıktan sonra intikam alanlar hariç. Zulmedenler nasıl bir dönüşle döneceklerini yakında bileceklerdir.

Diyanet Vakfı
Ancak iman edip iyi işler yapanlar, Allahı çok çok ananlar ve haksızlığa uğratıldıklarında kendilerini savunanlar başkadır. Haksızlık edenler, hangi dönüşe (hangi akıbete) döndürüleceklerini yakında bileceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Ancak îman edip, salih amel işleyen, Allah’ı çokça zikreden ve kendilerine zulmedildikten sonra öçlerini alanlar müstesna. Zulmedenler de yakında nasıl bir yere devrileceklerini bileceklerdir.

Daha sonra Hassan b. Sabit, Abdullah b. Revâha, Ka’b b. Malik, Ka’b b. Züheyr ve hak sözü söylemek bakımından onların izinden giden mü’min şairlerin gürlerini istisna ederek şöyle buyurmaktadır:

“Ancak îman edip, salih amel işleyen, Allah’ı (sözlerinde) çokça zikreden ve kendilerine zulmedildikten sonra öderini alanlar müstesna.” Öc almak ancak hak ile ve yüce Allah’ın çizdiği sınırlar çerçevesinde olur. Eğer bu sınırlan aşacak olursa, bu sefer batıl yol ile intikam alınmış olur.

Ebû’l-Hasen el-Müberred dedi ki: “Şairlere de” âyeti nazil olunca, Hassan, Ka’b b. Malik ve İbn Revâha ağlayarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna geldiler ve: Ey Allah’ın peygamberi dediler. Allah bizim şair olduğumuzu bildiği halde bu âyet-i kerimeyi indirmiş bulunuyor. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu sefer onlara ondan sonraki buyrukları okuyun dedi:

“Ancak îman edip salih amel işleyen” kimseler sizlersiniz.

“Allah’ı çokça zikreden ve kendilerine zulmedildikten sonra öçlerini alanlar müstesna!” İşte bunlar da sizlersiniz. Öc almak ise müşriklere cevap vermekle olur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Haydi siz de öcünüzü alınız, fakat haktan başka bir şey söylemeyiniz. Babalardan, annelerden de söz etmeyiniz.” Hassan, Ebû Süfyan’a şöyle demişti:

“Muhammed’i hicvettin, ben onun adına cevap veriyorum,

Bu hususta mükâfatım Allah nezdindedir.

Şüphesiz benim babam, annem, şeref ve haysiyetim,

Muhammed’in şeref ve haysiyetini size karşı korumak içindir,

Sen. ona denk olmadığın halde ona nasıl söversin?

Sizin kötü olanınız kimse hayırlı olana feda olsun.

Dilim keskin bir kılıçtır, onda hiçbir kusur yoktur.

O akar durur, kovalar onu bulandırmaz.”

Kâ’b da: Ey Allah’ın Rasûlü dedi. Şüphesiz ki Allah şiir hakkında senin bildiğin buyrukları indirmiş bulunuyor. Bu hususta ne dersin? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu; “Muhakkak mü’min canıyla, kılıcıyla ve diliyle cihad eder. Nefsim elinde olana yemin ederim ki sizlerin onlara attıklarınız tıpkı oklar gibidir.” Müsned, VI, 3H7

Kâ’b dedi ki:

“Suhayna (çorbacılar, Kureyş’i kastediyor) geldi ki Rabbi ile yarışsın da mağlup etsin diye,

Herkesi yenik düşüren kimse ile yarışa kalkan, elbette yenik düşecektir.”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Yemin olsun ey Ka’b şu sözün dolayısıyla yüce Allah seni methetmiştir.” Sıddîk b. Hasen el-Kannûcî. Edebu’l-Ulûm, I, 330

ed-Dahhâk’ın İbn Abbad’dan rivâyetine göre o yüce Allah’ın:

“Şairlere de azgınlar uyar” âyeti daha sonra gelen

“ancak îman edip, salih amel işleyen…ler müstesna” âyeti ile neshedilmiştir.

el-Mehdevî dedi ki: Sahih’te, İbn Abbâs’dan gelen rivâyete göre bu bir (nesih değil) istisnadır.

“Zulmedenler de yakında nasıl bir yere devrileceklerini bileceklerdir.”

Bu âyette intikam alırken zulmedenler tehdit edilmektedir. Şüreyh dedi ki: Zâlimler Allah’ın elinden nasıl kurtulacaklarını bileceklerdir. Çünkü zalim cezalandinlmayı bekler, mazlum yardım ve zaferi gözetler. İbn Abbâs; “nasıl bir yere devrileceklerini” anlamındaki âyeti Nasıl bir yere kurtulup, bırakılacaklarını diye “fe” ve “te” ile okumuşlardır ki anlamları birdir. Bunu da es-Sa’lebî zikretmiştir.

“Nasıl bir yere devrileceklerini” âyetinin anlamı da şudur; Nasıl bir dönüş yerine varacaklarını ve nasıl bir yere döndürüleceklerini (bileceklerdir) demektir. Çünkü onların varacakları yer cehennem ateşidir ve o en çirkin bir dönüş yeridir. Onların dönecekleri yer de cezadır ve o da en kötü bir dönüş yeridir.

“Munkaleb: Devrilecek yer” ile’ marcT (dönüş yeri) arasındaki farka gelince, munkaleb içinde bulunduğu halin zıttına geçiştir. Marci’ ise içinde bulunduğu halden daha önce bulunduğu hale dönüş demektir. Dolayısıyla herbir dönüş yeri (merci’), munkaleb (devrilecek yer) demek olur. Fakat herbir munkaleb merci’ değildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Bunu da el-Maverdî zikretmiştir.

“Nasıl” lâfzı

“devrilecekler” ile nasbedilmiştir ve mastar manasınadır. Bunun “bileceklerdir” anlamındaki lâfız ile nasb olması câiz değildir. Çünkü bu edat ile diğer istifham edatlarında nahivcilerin naklettiklerine göre makabli yani kendisinden önceki amiller amel etmezler. en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta gerçek şudur: İstifham bir manadır, onun makabli de bir başka manadır. Eğer makabli onda amel edecek olursa, bu sefer manalar birbirine karışır (içinden çıkılamaz).

Onlar, yapmadıkları şeyi söylerler.

Diyanet Vakfı
225, 226. Onların her vadide başıboş dolaştıklarını ve gerçekte yapmadıkları şeyleri söylediklerini görmedin mi?

Kurtubi Tefsiri
Ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyi söylerler.

“Ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyi söylerler.” Yani onların çoğu yalan söylerler. Sözlerinde cömertlikten ve İyi şeylerden söz ederler, ama onlar bu işi yapmazlar. Bu âyet-i kerimenin Ebû Azze el-Cumahî’nin şu beyitleri söylemesi üzerine onun hakkında nazil olduğu da söylenmiştir:

“Dikkat edin! Benden peygamber Muhammed’e şu haberi götürün:

Muhakkak ki sen hak (peygamber)sin. Mutlak malik olan Allah her hamde lâyıktır.

Fakat bana Bedir ve Bedirdekiler hatırlatıldı mı, Kemiklerim de, derilerim de ah çekip inler.”

Görmez misin, onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar.

Diyanet Vakfı
225, 226. Onların her vadide başıboş dolaştıklarını ve gerçekte yapmadıkları şeyleri söylediklerini görmedin mi?

Kurtubi Tefsiri
Görmedin mi onlar her vadide serserice gezerler?

6- Şiirleriyle Öç Alanlar;

Yüce Allah’ın:

“Görmedin mi onlar her vadide serserice gezerler” âyeti şu demektir: Onlar her boş İşe dalarlar. Hak yola uymazlar. Çünkü hak yola uyup söylediği sözlerin aleyhine yazılacağını bilen bir kimse söyleyeceği sözleri tartar ve öyle söyler. Bu kimse burnunun doğrultusunda, ne söylediğine aldırmadan serserice söz söylemez. Bu âyet-i kerîme Abdullah b. ez-Ziba’rî, Müsaı? b. Abd Menaf ve Umeyye b. Ebi’s-Salt hakkında inmiştir.

Şairlere ise azgınlar uyar.

Diyanet Vakfı
Şairler(e gelince), onlara da sapıklar uyarlar.

Kurtubi Tefsiri
Şairlere de azgınlar uyar.

Yüce Allah’ın;

“Şairlere de azgınlar uyar” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1- Şiirin Hükmü Mahiyetine Göredir:

Yüce Allah’ın:

“Şairler” kelimesi “şair’in çoğuludur. “Cahil” kelimesinin çoğulunun, “cühela” şeklinde gelmesi gibi. İbn Abbâs dedi ki: Burada kastedilenler kâfirlerdir, onlara cin ve insanlar arasından sapık olanlar “uyar.”

“Azgınlar (el-ğâvûn)”ın haktan uzaklaşmış olanlar anlamında olduğu söylenmiştir. Böylelikle şairlerin de aynı şekilde azgın kimseler olduklarını göstermektedir. Çünkü şairler azgın kimseler olmasalardı, kendilerine uyanlar da onlar gibi olmazdı. Biz daha önceden en-Nûr Sûresi’nde (24/36-38. âyetlerin tefsirinde, 7. başlıkta) kimi şiirleri okumanın câiz, kimilerini okumanın mekruh, kimilerini okumanın da haram olduğunu açıklamış bulunuyoruz.

Müslim’in rivâyetine göre Amr b. eş-Şerrîd babasından şöyle dediğini nakletmiştir: Bir gün Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın terkisine binmiştim. “Ümeyye b. Ebi’s-Salt’ın şiirlerinden bir şey biliyor musun?” diye sordu. Ben: Evet dedim, o: “Oku” dedi. Ben de ona bir beyit okudum. Bir daha: “oku” dedi, yine ona bir beyit daha okudum, tekrar: “oku” dedi ve bu ona yüz beyit okuyunca -ya kadar böylece devam etti. Müslim, IV, 1767; Müsned, IV, 390. Senedin doğru şekli ve sahih rivâyeti bu şekildedir, Müslim’in ravilerinden bazılarında şöyle denilmektedir: Amr b. eş-Şerrid’den, o babası eş-Şerrid’den şeklindedir. Bu ise bir vehimdir, eş-Şerrid Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın terkisine aldığı kişidir. Ebû’ş-Şerrid’in ismi ise Süveyd’dir.

Bu hadiste, eğer bir takım hikmetler şer’an ve tabiat itibariyle güzel görülen bir takım manalar ihtiva ediyor ise, şiir ezberleyip, onlara itina gösterilebileceğine delil vardır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Ümeyye şiirinden kendisine daha çok okunmasını istemiştir. Çünkü Ümeyye hakim birisi idi. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ümeyye b. Ebi’s-Salt az kalsın müslüman oluyordu.” Müslim, IV, 1767; İbn Mâce, II, 1236; Müsned, IV, 38K, Î89.

Yüce Allah’ı zikretmeyi, O’na hamd-u senada bulunmayı ihtiva eden şiirlere gelince, bu şiirler de mendub şiirlerdir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“O pek yüce ve pek lutufkâr olan Allah’a hamd olsun,

Tirit sopaların başında olmuştur.”

Asıl yazma nüshalarda da böyle olduğu, baskıya hazırlayanlar tarafından belirtilmiştir

el-Abbas’ın şu beyitlerinde olduğu gibi Allah Rasûlünden söz eden yahut onu öven şiirler de böyledir.

“Önceden sen tertemizdin gölgelerde de,

Yaprakların (avretler üzerine) dikildiği o emanet mahallinde de,

Sonra dünyaya indin, bir beşer değildin (henüz)

Ne bir çiğnemlik et, ne de bir kan pıhtısı,

Aksine gemiye binen bir nutfe idin, o vakit

Nesrin (putunun) ve ona tapınanların,

Seller ağızlarını gemlemisti,

Erkeklerin sulbünden, kadınların rahimlerine taşınırdın,

Bir âlem geçip gitti mi, yeni bir nesil baş gösterirdi.”

Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Allah ağzına sağlık versin” diye buyurdu el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VIII, 217; el-Heyseırıî “bu hadisi Taberânî rivâyet etmiş, ancak senedinde tanımadığım raviler vardır’ kaydını eklemektedir.

Hassan’in şu beyitinde olduğu gibi, peygamberi savunmayı ihtiva eden şiirler de böyledir;

“Sen Muhammed’e hicvettin, ben de onun adına cevap veriyorum,

Bu hususta mükâfat Allah’tandır.”

Müslim’in, Sahih’inde zikrettiği bir kaç beyit daha devam etmektedir ki, bu şiirler siyerde daha da mükemmeldir. Müslim, IV, 1936;

Zeyd’b. Eşlemin rivâyet elliği gibi Peygambere salat ve selam ihtiva eden şiirler de böyledir: Ömer bir gece bekçilik yapmak üzere dışarıya çıkmıştı. Bir evde bir kandilin yanmakta olduğunu gördü. Bir yaşlı kadının yün atarken şunları söylediğini duydu;

“İyilerin, salatı Muhammed’e olsun,

En iyiler, en hayırlılar ona salat eylesin.

Sen seher vakitlerinde çokça namaz kılan ve ağlayandın,

Ah keşke bilebilsem -ölümler çeşit çeşittir-

Acaba sevgilimle aynı yurtta bir arada olabilecek miyim?”

Bununla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastediyordu. Bunu duyan Ömer (radıyallahü anh) oturup, ağladı.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in ashabını anmak ve onları övmek de bu şekildedir. Muhammed b. Sabık’ın şu beyitleri ne kadar güzeldir:

“Hidayetin bayrağı olarak Ali’yi seçtim ben,

Aynı şekilde mağara arkadaşı Atik’i (Ebubekir’i) seçtiğim gibi,

Ben Ebû Hafs’tan (Ömer’den) ve onun taraftarlarından da razıyım,

O yaşlı (halife Osman)’ın evinde öldürülmesine ise razı değilim,

Bana göre bütün sahabiler uyulacak önderlerdir,

Bu sözümden dolayı acaba benim için bir ar olur mu?

Benim onları yalnız senin için sevdiğimi,

Biliyorsan eğer, Sen de beni cehennem ateşinden azad et.”

Bir başka şairin şu beyitleri de güzeldir:

“Allah’ın Rasûlü, Peygamberi sevmek bir farzdır,

Ashabını sevmek ise bir nûr ve bir burhandır.

Allah’ın kendisini yarattığını bilen herkes,

Sakın Ebubekir’e iftirada bulunmasın.

Arkadaşı Ebû Hafs el-Faruk’a da,

Halife Osman b. Affan’a da.

Ali’ye gelince, meşhurdur onun faziletleri,

Bir evin dimdik ayakta durması ancak temelleriyledir.”

İbnu’l-Arabî dedi ki: Teşbihlerde yapılan istiarelere gelince, haddi aşacak ve alışılmışın ötesine gidecek olsa dahi, bu hususta onlara izin verilmiştir, İşte görevli olan meleğin rüyada misaller getirip, örneklendirmesi de bu kabildendir. Ka’b b. Züheyr, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şu beyitler (ile başlayan meşhur kasidesin)i okumuştur:

“Suâd ayrıldı bugün, kalbim hastadır bu yüzden,

Bir köledir ardında azad edilmeyen ve zincirlere vurulmuş.

Yola koyulduklarında ayrılık sabahında Suâd’in,

Tatlı bir nâme vardı sesinde sürmeli bakışlarıyla da bakıyordu önüne,

Islak, parlak dişleri görülürdü ağzında gülüm gediğinde,

Andırıyor tükürüğü ardı arkasına şarap içirilmiş, susamış bir ağzı.”

Kâ’b bu kasidesinde harikulade istiare ve benzetmelerde bulunmuş, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunları dinlemiş. Suâd’in ağzındaki tükürüğü şaraba benzetmesine de karşı çıkmamıştı. Ebubekr (radıyallahü anh)’da şu beyitleri söylemiştir:

“Sen bizi bırakıp gitmekle biz de vahyi yitirdik,

Artık Allah’ın kelâmı bize elveda de’di.

Değerli kağıtların miras aldıkları,

Ve bize bıraktıkların dışında…

Sen bize bir doğruluk mirası bıraktın,

Bundan ötürü selam ve salat sana.”

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şiiri dinlediğine, Ebubekir şiir söylediğine göre artık bundan daha ileri derecede taklit edilecek ve uyulacak kimseler olabilir mi?

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: İlim ehlinden ve akıl sahiplerinden hiçbir kimse güzel olan göre karşı çıkmaz. Ashabın büyüklerinden, ilim ehlinden ve kendisine uyulacak konumda olanlardan şiir söylememiş, yahut şiir okumamış ya da hikmet yahut mubah kabilden olup da muhtevasında hayasızlık, düşüklük, müslümana da herhangi bir eziyet ihtiva etmeyen bir şiiri dinleyip de beğenmemiş hiçbir kimse yoktur. Şayet şiirde ahlaksızca ifadeler, kötü sözler ve müslümana eziyet eden ifadeler bulunursa, şiir ile nesir arasında hiçbir fark yoktur, Onun da dinlenmesi de, söylenmesi de helal değildir.

Ebû Hüreyre rivâyetle dedi ki: Ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı minber üzerinde iken şöyle buyururken dinledim: “Arapların söylemiş olduğu en doğru -ya da en şairene- söz Lebid’in söylediği:

“Şunu bil ki: Allah’ın dışındaki herşey batıldır.”

Müslim, IV, 1768; Müsned, U, 444, ‘İSO.

Bu hadisi Müslim rivâyet etmiş ve ayrıca şunu eklemiştir: “Ümeyye b. Ebi’s-Salt da az kalsın müslüman olacaktı.” Müslim, IV, 1768;

İbn Sîrîn’in rivâyet ettiğine göre o bir sefer bir şiir okumuş, meclisinde bulananlardan birisi ona: Ey Ebubekr senin gibi birisi şiir mi okurmuş? deyince, şu cevabı vermiş: Be hey adam, şiir diğer sözlerden kafiyeleri dışında herhangi bir farkı bulunan bir söz müdür? Onun güzeli güzel, çirkini çirkindir. Dedi ki: Onlar şiirin müzakeresini dahi yapıyorlardı. Yine dedi ki: Ben İbn Ömer’i şu beyiti okurken dinlemiştim:

“O içki arkadaşlarının malından şarabı sever,

Sabah erkenden suya gidenlerin de kendisinden ayrılmasından hoşlanmaz,”

Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes’ûd -Medine’deki on fakihten birisidir- ondan sonra Medine’nin yedi fukahasından birisidir. Oldukça üstün bir şair ve şiirde ileri seviyeye ulaşmış birisiydi. Kadı ez-Zübeyr b. Bekkâr’ın da bir şiir kitabı vardır. Asme adında güzel de bir hanımı vardı. Bir gün bir işten dolayı ona kızdı ve onu boşadı. Onun hakkında söylediği pek çok şiirleri vardır. Bunlardan birisi de şöyledir:

“Asme’nin sevgisi işledi kalbimin ta içine,

Onun dışa vuran kısmı gizlisine göre pek azdır.

Hiçbir içkinin ulaşamadığı yere kadar işledi,

Ve kederin de ve hiçbir sevincin de ulaşamadığı bir yere.

Onunla birlikte olduğum zamanları hatırladığımda neredeyse,

Uçacağım; eğer insan için uçmak mukadderse.”

İbn Şihab dedi ki: Ben ona bu kadar ibadet eden, bu kadar faziletli bir kimse olmana rağmen şiir söylüyorsun (öyle mi)? dedim. O şöyle dedi: Göğsünden (kalbinden) rahatsız olan bir kimse derin nefes alabildimi iyileşir.

2- Dinlenmesi Helal Olmayan, Söylenmesi Uygun Görülmeyen Şiir ve Bu Tür Şairlerin Hükmü:

Dinlenmesi helal olmayan, söyleyeni de yerilen, zemmedilmiş şiire gelince, bu batıl sözlerin bulunduğu şiirdir. Öyleki insanların en korkağını Antere’ye, en cimrilerini Hatim’e üstün gibi gösterirler. Suçsuz, günahsız kimseye iftira ederler. Takva sahibi kimsenin fasık olduğunu ileri sürerler. Kişinin yapmadığı şeyleri yapmış gibi söyleyecek kadar aşırı giderler. Bunu da can sıkıntısını gidermek ve sözleri güzelleştirmek için yaparlar. el-Ferezdak ile ilgili olarak gelen rivâyete göre Süleyman b. Abdu’l-Melik onun şu beyitini işitmiş:

“O kadınlar sağımda ve solumda sarhoş olarak yıkılıp geceyi geçirdiler,

Ve ben de gece boyunca yüzüklerin tılsımlarını çözüp durdum.”

Bunun üzerine Süleyman: Sana had uygulamak icab eder deyince, Ferezdak şöyle dedi: Ey mü’minlerin emiri, yüce Allah:

“Ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyi söylerler” âyeti ile benden haddi uzaklaştırmış bulunuyor.

Rivâyete göre en-Numan b. Adî b. Nadla, Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’ın tayin ettiği bir görevli idi. O şöyle demişti:

“Kim o güzel kadına şu haberi götürebilir ki; onun kocasına

Meysan’da cam (kâselerle) ve teatilerle (şarap) içiriliyor.

İstersem bir köyün di bıkanları (sahipleri, otoriteleri) bana şarkı söyler,

Ve bir rakkase herbir parmak ucu üzerinde yükselir.

Şayet sen bana içki sunan kimse isen, o büyük kâse ile sun bana,

Küçük ve ağzı pürüzlü olanla sunma sakın.

Belki mü’minlerin emirinin hoşuna gitmez.

Bizim o yıkık, eski köşkte içki sohbetimiz.”

Bu husus Ömer (radıyallahü anh)’a ulaşınca, yanına gelmek üzere ona haber gönderdi ve: Evet, Allah’a yemin ederim ki, bu benim hoşuma gitmez, dedi. Bu sefer en-Numan b. Adî: Ey mü’minlerin emiri, söylediklerimin hiçbirisini yapmış değilim. Sadece fuzuli bir takım sözlerden ibaretti onlar, zaten yüce Allah da:

“Şairlere de azgınlar uyar, görmedin mî onlar her vadide serserice gezerler ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyi söylerler.” diye buyurmaktadır.

Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh) ona şöyle dedi: Evet, senin gösterdiğin bu mazeret sana uygulanacak haddin önünü almıştır. Fakat sen bu sözleri söyledikten sonra ebediyyen benim emrimde çalışmayacaksın.

ez-Zübeyr b. Bekkâr dedi ki: Bana Mus’ab b. Osman’ın anlattığına göre Ömer b. Abdu’l-Aziz halifeliğe gelince, tek düşündüğü Ömer b. Ebi Rabia ile el-Ahvas idi. Medine’deki valisine şöyle bir mektup yazdı: Ben Ömer ile el-Ahvas’ın kötü ve şerli kimseler olduklarını biliyorum. Bu mektubum sana ulaşır, ulaşmaz onları yakala ve bana gönder. Bu mektubu ona ulaşınca, hemen bu iki kişiyi ona gönderdi. Önce Ömer’e: Söyle bakalım, dedi (ve şu beyitlerini okudu):

“Görmedim cemrelere taş atıldığı sırada gören kimsenin

Gördüğü gibisini ve bir de hac geceleri gibi; sevdalı olanı bırakanları,

Başkasına ait şeylerden gözleri dolduran nice kimse vardır ki,

Cemreye doğru gitti mi, orada Fildişi heykeller gibi beyazlarla karşılaşır.”

Allah’a yemin ederim ki, sen haccınla ilgilenen bir kimse olsaydın, kendinden başka hiçbir şeye bakmazdın. Bugünlerde insanlar senden kurtulamazlarsa ne zaman kurtulurlar, dedikten sonra sürgüne gönderilmesini emretti. Bu sefer: Ey mü’minlerin emiri bundan daha hayırlı bir şeye ne dersin? dedi. O neymiş, deyince, dedi ki: Bir daha böyle şiirler söylememeye Allah adına söz veriyorum. Ebediyyen hiçbir şiirde kadınlardan söz etmeyeceğim ve artık tevbemi bozmayacağım. Ömer b. Abdu’l-Aziz ona; Gerçekten bunu yapacak mısın? deyince, şair: Evet dedi. Tevbesine sadık kalacağına dair Allah adına yemin etti, onu serbest bıraktı.

Ömer b. Abdu’l-Aziz daha sonra el-Ahvas’ı çağırdı. Ona: Sen bu beyite ne dersin? dedi:

“Benimle onun kayyımı arasında Allah vardır,

O, onu benden alıp kaçıyor, bense arkasından gidiyordum.”

Evet Allah onun kayyımı ile senin kayyımın arasındadır dedi, sonra da sürgüne gönderilmesini emretti. Ensar’dan bir takım kimseler onun hakkında Ömer b. Abdu’l-Aziz ile konuştularsa da kabul etmedi ve; Ben bu makamda kaldığım sürece Allah’a yemin ederim ki onu geri çevirmeyeceğim. Çünkü o açıktan açığa fastklık eden bir kimsedir, dedi.

İşte yerilen şiirler ile bu şiirlerin şairlerinin hükmü budur. Böyle bir şiiri dinlemek mescid veya bir başka yerde okumak helal olmaz. Tıpkı çirkin nesir sözler ve benzerinde olduğu gibi.

İsmail b. Ayyaş, Abdullah b. Avn’dan, o Muhammed b. Sîrîn’den, o Ebû Hüreyre’den rivâyetle dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Güzel şiir, güzel söz gibidir. Çirkini de, çirkin söz gibidir.” Bunu İsmail b. Abdullah eş-Şamî rivâyet etmiştir. Onun Şam ahalisinden yaptığı rivâyetler Yahya b. Main ve başkalarının söylediklerine göre sahihtir.

Abdullah b. Amr b. el-Âs rivâyetle dedi ki; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şiir de söz ayarındadır. Onun güzeli güzel söz gibidir, çirkini de çirkin söz gibidir.” Buhârî, el-Edebu’l-Müfred, I, 299; Dârakutnî, IV, 156; el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VIII, 122.

3- Olumsuz Şiire Karşı Tavır:

Müslim’in rivâyetine göre Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sizden herhangi birinizin içinin tıka basa irinle dolması, şiir ile dolmasından daha hayırlıdır.” Müslim, IV, 1769; Buhârî, V, 2279; Tirmizî, V, 140, 141; Müsned, II, 39, 288, 478, 480. Yine Sahih’de Ebû Said el-Hudrî’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte yolda giderken şiii okuyan bir şair ile karşılaştık. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şu şeytanı yakalayınız. Çünkü herhangi bir kimsenin içinin irin ile dolması, şiir ile dolmasından onun için daha hayırlıdır. ” Müslim, IV, 1769; Müsned, III, 8, 41.

İlim adamlarımız der ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in bu şaire böyle bir uygulama yapması, onun halini bilmesinden sonradır. Bu şairin şiiri kazanç elde etmek için bir yol edinmiş olduğunu ve kendisine mal verilecek olursa, övmekte aşırı gittiği, verilmeyecek olursa hiciv ve yergide ileri giderek, insanlara mallarında ve namuslarında eziyet verdiğini daha önceden öğrenmiş olabilir.

Böyle bir durumda olan bir şairin şiir sebebiyle elde ettiği her türlü kazancın haram olduğunda görüş ayrılığı yoktur. Bu hususta söylediklerinin hepsi de onun için haramdır, ona kulak asmak helal olmaz. Aksine ona gereken şekilde tepki göstermek icab eder. Eğer dilinden gelecek zarardan korkulmakla birlikte önlenemiyor ise o takdirde elinden geldiğince böyle bir kimseyi idare etmeye, mümkün olduğu kadar ondan uzak durmaya çalışmalıdır. Daha işin başından ona bir şeyler vermesi helal olmaz, çünkü bu masiyete bir yardımdır. Şayet başka bir çare bulamayacak olursa, haysiyetini korumak niyetiyle ona bir şeyler verir, Çünkü kişinin kendisi vasıtasıyla namus ve haysiyetini korumak için harcadığı şeyler onun için bir sadaka olarak yazılır.

Derim ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Sizden herhangi birinizin içinin tıka basa irin ile dolması…” âyetindeki ” Kanın karıştığı cerahat” demektir. “Yara irin topladı, toplar” ifadeleri de buradan gelmektedir.

“Onu yemesi” hakkında el-Esmaî şöyle demektedir: Bu kelime kökünden gelmektedir, Atmak gibi. Bu da karnında hastalıklar olması anlamındadır. Bu kökten olmak üzere;”Karnı çok hastalıklı, demek olup, “ya” harfi şeddelidir fakat hemze yoktur. es-Sihah’da da şöyle denilmektedir; “İrin karnının her tarafını kapladı” demektir, el-Yezidî de şu mısraı zikretmiştir:

“O öksürdüğünde, hay irin, karnını doldursun, dedi ona.”

Bu hadisin yorumu ile ilgili olarak yapılmış en güzel açıklama şudur: Böyle bir hüküm şiirin etkisi altında kalan ve onun dışında herhangi bir bilgi sahibi olmaksızın hep onu öğrenip belleyen kimse hakkındadır. Bu kimse zikir namına hiçbir şey bilmez ve bu şiirlerle de hep batıla dalar gider, kendisi İçin öğünülmeyecek türden yollar izler. Boş sözler, gelişi güzel konuşmalar, gıybet ve çirkin sözleri çokça söyleyen gibi. Bu şekilde şiirin etkisi altında kalmış bir kimseden bu aşağılık ve yerilmiş vasıflar ondan ayrılmaz. Çünkü edebi adet bunu gerektirmektedir. İşte Buhârî’nin Sahihinde bu hadisin başında açmış olduğu babta (başlıkta) zikrettiği ifadelerle bu hususa işaret etmektedir: “İnsanın şiirin etkisi altında kalmasının mekruh oluşu (ile ilgili varid olmuş rivâyetler) Buhârî, V, 2279.

Bu hadisin te’vili ile ilgili olarak şunlar da söylenmiştir: Bundan maksat Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ve başkalarının hicvedildiği şiirlerdir. Ancak bu açıklamanın bir kıymati yoktur, çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı az ya da çok ifadelerle hicvetmek aynı şeydir, böyle bir davranış küfürdür ve yerilmiş bir işdir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın dışındaki müslümanları hicvetmek de azıyla çoğuyla haram kılınmıştır. Dolayısıyla burada yermenin sadece çok miktara tahsis edilmesinin hiçbir anlamı yoktur.

4- Şiirin Hükmü Muhtevası İle İlgilidir:

Şâfiî dedi ki: Şiir bir çeşit sözdür. Onun güzeli güzel çirkini de çirkin söz gibidir. Yani şiir bizatihi hoşlanılmayan bir şey değildir. O muhtevaları dolayısıyla mekruh görülür. Arapların nezdinde şiirin pek büyük bir etkisi vardı. O bakımdan onlardan birisi çok önceleri şöyle demiştir:

“Ve dilin yarası elin açtığı yara gibidir.”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da Hassan’ın müşriklere cevap vermiş olduğu şiir hakkında şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ki bu onlarda ok atmaktan daha güçlü bir etki bırakır, ” Müslim, IV, 1935. Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir.

Tirmizî de sahih olduğunu belirterek kaydettiği rivâyete göre İbn Abbâs’tan şöyle nakledilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kaza umresi esnasında Abdullah b. Revaha önünde yürüdüğü halde Mekke’ye girdi. Bu sırada Abdullah b. Revana şöyle diyordu:

“Ey kâfir oğulları! Açılın yolumdan,

Bu gün sizinle onun (Kur’ân’ın) indirilmesi dolayısıyla çarpışırız,

Öyle darbeler indiririz ki, kelleleri boyunlarından ayırır,

Ve dosta dostunu hatırlatmaz olur.”

Ömer: Ey İbn Revâha! Allah’ın hareminde ve Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda mı (böyle diyorsun)? Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bırak onu ey Ömer! Yemin olsun bu onlara atılan oklardan daha hızlı etki eder.” Ebû Abdullah Muhammed b. Abdilvâhid el-Makdisî, el-Ehâdtsu’l-Muhtam, IV, 41fi, 417.

5- Şairlerin İzleyicileri:

Yüce Allah’ın;

“Şairlere de azgınlar uyar” âyetinde yer alan “şairler” lâfzının merfü’ okunduğu hususunda -bildiğim kadarıyla- kıraat âlimleri arasında ihtilâf yoktur. Bununla birlikte daha sonra gelen “onlara azgınlar uyar” anlamındaki fiilin açıkladığı bir fiilin takdiri ile nasb edilmesi de caizdir. Îsa b. Ömer de böyle okumuştur. Ebû Ubeyd dedi ki: O çoğunlukla nasb ile okumayı severdi. Mesela

“hırsız erkek ile hırsız kadın” (el-Mâide, 5/38);

“odun taşıyıcısı olarak” (Tebbet, 111/4);

“Bu indirdiğimiz bir sûredir.” (en-Nûr, 24/1) âyetinde hep nasb ile okunmuştur. Nafî’, Şeybe, el-Hasen ve es-Sülemî de “onlara uyar” anlamındaki âyeti; şeklinde şeddesiz olarak okumuşlardır. Diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.

ed-Dahhâk dedi ki: Biri ensardan diğeri muhacirlerden iki kişi Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın döneminde karşılıktı olarak hicivleştiler. Bunların herbirisînin yanında da kavminin azgın olanları -demek olan beyinsizleri- vardı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu, İbn Abbâs da böyle demiştir. Yine ondan gelen rivâyete göre bunlardan kasıt şiirleri rivâyet edenlerdir.

Yine Ali b. Ebi Talha’nın ondan rivâyetine göre bunlardan kasıt kâfirlerdir. Onlara cin ve insanların sapıkları uyar. Bunu daha önceden zikretmiş bulunuyoruz.

Ğudayf in rivâyetine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Kim İslâm dininde hicvetme çığırını aşarsa onun dilini kesiniz.” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VIII, 123

İbn Abbâs tan rivâyete göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’yi fethedince İblis kederle öyle bir bağırdı ve etrafında zürriyetini topladı ve dedi ki: Artık Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmetini bugünden sonra tekrar şirke döndüreceğinizden yana ümidinizi kesiniz. Fakat bu iki yerde -Mekke ve Medine’de- şiiri yaygınlaştırınız.

Onlar kulak verirler, ama çoğu yalancıdır.

Diyanet Vakfı
Bunlar, (şeytanlara) kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, şeytanın yalanlarına kulak verirler ve onların çoğu yalan söylerler.

“Onlar… kulak verirler ve onların çoğu yalan söylerler.” Bu âyete dair açıklamalar daha önceden el-Hicr Sûresi’nde (15/17-18. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Burada

“kulak verirler” ifadesi şeytanların sıfatlarıdır.

“Onların çoğu” ise kâhinlere racidir, şeytanlara raci olduğu da söylenmiştir.

Her yalancı günahkâra inerler.

Diyanet Vakfı
Onlar, günaha, iftiraya düşkün olan herkesin üstüne inerler.

Kurtubi Tefsiri
Her yalancı günahkâr üzerine inerler.

“Size şeytanların kimin üzerine indiğini haber vereyim mi? Her yalancı günahkâr üzerine inerler.” Bu âyette;

“İnerler” denilmesi, çoğunlukla onların havada oluşlarından ve rüzgar arasında gidip gelmelerinden dolayıdır.

Size haber vereyim mi, şeytanların kime indiğini?

Diyanet Vakfı
Şeytanların ise kime ineceğini size haber vereyim mi?

Kurtubi Tefsiri
Size şeytanların kimin üzerine İndiğini haber vereyim mi?

Âyetin tefsiri için bak:222

Şüphesiz O, işitendir, bilendir.

Diyanet Vakfı
Çünkü her şeyi işiten, her şeyi bilen Odur.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak O, herşeyi işitendir, bilendir.

“Muhakkak O, herşeyi işitendir, bilendir.” Bu gibi âyetler daha önce geçmiş bulunmaktadır.

ve secde edenler arasında dolaşmanı da.

Diyanet Vakfı
Secde edenler arasında dolaşmanı da (görüyor).

Kurtubi Tefsiri
Secde edenler arasındaki dolaşmanı da.

“Secde edenler arasındaki dolaşmanı da.” Mücahid ile Katâde dediler ki: Namaz kılanlar arasındaki dolaşmanı da… demektir. İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah onu peygamber olarak çıkartıncaya kadar Âdem, Nûh ve İbrahim gibi atalarının sulblerinde dolaşmasını, demektir.

İkrime dedi ki: O sen ayakta iken de, rukûda iken de, secdede iken de seni görür. Bu açıklamayı İbn Abbâs da yapmıştır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Sen namazda İken kalbin ile arkanda bulunan kimseleri, önünde bulunanları gözlerinle gördüğün gibi görürsün. Bu görüş Mücahid’den de rivâyet edilmiştir. Bunu el-Maverdî ile es-Sa’lebî zikretmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) önünde bulunanları gördüğü gibi, arkasında olanları da görürdü. Bu sahih hadislerde sabit olmakla birlikte, âyetin bu şekilde yorumlanması uzak bir ihtimaldir.

O ki seni ayağa kalktığın zaman görüyor,

Diyanet Vakfı
O ki, (gece namaza) kalktığın zaman seni görüyor.

Kurtubi Tefsiri
O seni kalkınca da görür.

“O seni kalkınca da görür.” Müfessirlerin çoğunluğunun yani İbn Abbâs ve diğerlerinin görüşüne göre namaza kalktığın zaman demektir. Mücahid ise: Nerede olursan ol, kalktığın zaman anlamındadır der.

Güven, Azîz, Rahîm olana dayan.

Diyanet Vakfı
Sen O mutlak galip ve engin merhamet sahibine güvenip dayan.

Kurtubi Tefsiri
Ve o Azîz ve Rahîm olana tevekkül et

“Ve o Azîz ve Rahîm olana tevekkül et.” Yani sen işini O’na havale et. Çünkü O, asla yenik düşürülemeyen, en güçlü olan (Aziz)’dır. Dostlarını yardımsız bırakmayan, Rahîm (merhametli olan)dır. Burada “(……..): Ve tevekkül et” âyeti genel olarak “vav” ile okunmuştur, Mushaflarda da böyledir.

Ancak Nâfi ile İbn Âmir bunu (“vav” yerine) “fa” ile okumuşlardır. Medine ile Şam mushaflarında da bu şekildedir.

Eğer sana karşı gelirlerse de ki: “Ben yaptıklarınızdan uzağım.”

Diyanet Vakfı
Şayet sana karşı gelirlerse de ki: Ben sizin yaptıklarınızdan muhakkak ki uzağım.

Kurtubi Tefsiri
Sana isyan ederlerse: “Muhakkak ben yaptıklarınızdan uzağım” de.

“Sana isyan ederlerse” emrine muhalefet ederlerse

“muhakkak ben yaptıklarınızdan uzağım, de.” Yani sizin bana isyan etmenizle benim bir ilgim yoktur. Çünkü onların yüce peygambere isyan etmeleri, yüce Allah’a isyan etmek demektir. Zira Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ancak Allah’ın razı olacağı şeyleri emreder. Peygamberin uzaklaştığı kimseden Allah da uzaklaşır.

Sana uyan müminlere kanadını indir.

Diyanet Vakfı
Sana uyan müminlere (merhamet) kanadını indir.

Kurtubi Tefsiri
Sana tabi olan mü’minlere de kanadını indir.

“Sana tabi olan mü’minlere de kanadını İndir.” Bu âyete dair açıklamalar daha önce el-Hicr Sûresi (15/88. âyetin tefsiri) ile el-îsra Sûresi (15/23-24. âyet, 14. başlık)da geçmiş bulunmaktadır.

“Kanadını alçalttı” tabiri yumuşadı anlamındadır.

En yakın akrabanı uyar.

Diyanet Vakfı
(Önce) en yakın akrabanı uyar.

Kurtubi Tefsiri
Yakın akrabanı uyar.

Yüce Allah’ın:

“Yakın akrabanı uyar” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Yakın Akrabayı Uyarmak:

“Yakın akrabanı uyar” âyetinde özellikle yakın akrabayı uyarmasını emretmesi, akrabası olmayan kimseler ile diğer yabancıların şirk hususunda kendilerinden ayrılıp uzaklaşması noktasında (kendilerine döner diye) ümitlerini tamamen kesmek içindir. Onun yakın akrabaları (aşireti) ise Kureyşlilerdir, Abdumenafoğulları olduğu da söylenmiştir. Müslim’in, Sahih’inde bu âyet: “Yakın akrabanı ve aralarından senin en yakın olan ihlâsa erdirilmiş olanlarım uyar” şeklinde vaki olmuştur. Müslim, I, 193; Buhârî, IV, 1902

Bu rivâyetin zahirine göre fazla bölüm okunan bir Kur’ân idi, sonradan nesh olundu. Zira bu bölümün mushafta nakli sabit değildir, mütevâtiren de gelmemiştir. Ancak bunun sabit olduğunu kabul edecek olursak, izah edilmesi gereken bazı hususlar ortaya çıkacaktır. Şöyle ki; bu durumda onun sadece aşiretinden îman eden kimseleri uyarması gerekir. Çünkü İslâm dininde ihlâsa ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı sevme niteliği sadece mü’minlere aittir, müşriklerin öyle bir vasfı yoktur. Zira onların bu kabilden hiçbir özellikleri bulunmamaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ise mü’minleriyle, kâfirleriyle aşiretinin tümünü davet etmiştir. Onların hepsini, onlarla birlikte olanları ve onlardan sonra gelecek olanları da uyarmıştır. O halde; böyle bir şey ne nakil itibariyle, ne de mana itibariyle sabit olamaz.

Müslim’in rivâyetine göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Yakın akrabanı uyar” âyeti nazil olunca, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Kureyşlileri çağırdı, hepsi bir araya toplandılar. Genel ve özel olarak (davette bulundu) ve şöyle buyurdu: “Ey Ka’b b. Lüeyoğulları, kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Murre b. Ka’boğulları, kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Abduşşemsoğulları, kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Abdumenafoğulları, kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Haşimoğulları, kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Abdulmuttalib oğulları kendinizi ateşten kurtarınız. Ey Fatıma, kendini ateşten kurtar. Çünkü Allah’ın azâbı karşısında yarın benim size hiçbir faydam olmayacaktır. Şu kadar var ki benim sizinle bir akrabalığım vardır. O akrabalığın gereğini de yerine getireceğim. ” Müslim, 1, 192; Tirmizî, V, 338; Müsned, II, 333, 3rtO, 519.

2- Akrabalık Bağı İle İlgili Bazı Hükümler:

Bu hadis ile âyet-i kerimede eğer sebepler bakımından bir uzaklık var ise, neseb itibariyle yakınlığın faydasının olmayacağına delil vardır. Ayrıca mü’minin, kâfirin akrabalık bağını gözetmesinin, ona irşadda bulunup, öğüt vermesinin câiz olduğuna da delil vardır. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Sizin benimle bir akrabalığınız vardır, o akrabalık bağının gereğini yerine geçireceğim” demiştir. Yüce Allah’ın

“Sizinle din hususunda Savaşmamış… olanlara iyilik yapmanızı… Allah size yasaklamaz.” (el-Mumtehine, 60/80) âyeti da -ileride yüce Allah’ın izniyle bu âyet açıklanırken geleceği üzere- bunu gerektirmektedir.

Allah ile beraber başka bir ilâh çağırma, yoksa azap edilenlerden olursun.

Diyanet Vakfı
O halde sakın Allah ile beraber başka tanrıya kulluk edip yalvarma, sonra azap edilenlerden olursun!

Kurtubi Tefsiri
O halde; Allah ile birlikte başka bir ilâha dua etme. O takdirde azâb edilenlerden olursun.

“O halde; Allah ile birlikte başka bir ilaha dua etme! O takdirde azâb edilenlerden olursun.” Denildiğine göre bu âyet, sen kâfir olan kimselere bunu söyle anlamındadır. Bir diğer açıklamaya göre; Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a -böyle bir işi yapmayacak olsa dahi- bir hitabtır, çünkü o hem masumdur, hem seçilmiş bir peygamberdir. Ancak bununla ona hitab edilmiş olmakla birlikte maksat başkalarıdır. Buna da yüce Allah’ın:

“Yakın akrabanı uyar” âyeti delil teşkil etmektedir. Yani onlar neseb ve akrabalıklarına güvenerek yerine getirmeleri gereken şeyleri terketmesinler.

Onlar işitmeden uzaklaştırılmışlardır.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz onlar, vahyi işitmekten uzak tutulmuşlardır.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü onlar İşitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır.

“Bu, onlara yaraşmaz ve esasen buna güçleri de yoktur. Çünkü onlar işitmekten” daha önce el-Hicr Sûresi’nde (15/17. âyet ve devamının tefsirinde) açıklandığı üzere alevli ateşlerle kovalandıkları için

“işitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır.”

el-Hasen ile Muhammed b. es-Sümeyka, “Onu şeytanlar indirmemiştir” anlamındaki âyeti; diye okumuşlardır. el-Mehdevî dedi ki: Bu Arapçada doğru olmayan bir okuyuştur, (Kur’ân) hattına da muhaliftir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu bütün nahivcilere göre bir yanlışlıktır. Ali b. Süleyman’ı şöyle derken dinledim: Ben Muhammed b. Yezid’i şöyle derken dinledim: Bu ilim adamlarına göre bir yanlışlıktır. Sadece bu hususta bir şüphenin etkisi ile böyle okumuş olabilir. Şöyle ki el-Hasen sonunda (şeyatîn kelimesinin sonunda) “ye” ile “nûn”u görünce ve bunun ref mahallinde olduğundan bunun cenı-i müzekker-i salim olduğu noktasında tereddüde düşmüş ve yanılmıştır.

Hadîs-i şerîfte de: “Alimin yanılmasından sakınınız.” Süyûtî. el-Câmiu’s-Sağir, had. no: 244 diye buyurulmuştur. Halbuki kendisi başka yerde herkes gibi

“Ama kendi şeytanlarıyla başbaşa kaldıklarında” (el-Bakara, 2/14) âyetini (buradaki gibi kırık çoğul olarak) okumuştur. Eğer bu “vav” ile ref mahallinde bulunmuş olsaydı, o takdirde izafet dolayısıyla “nûn”un da hazfedilmesi icab ederdi.

es-Sa’lebî dedi ki: el-Ferrâ’ dedi ki: Büyük ilim adamı -el-Hasen’i kastediyor- yanlışlık yapmıştır. Bu husus en-Nadr b. Şumeyl’e zikredilince şöyle demiştir: Eğer Ru’be, el-Accac ve onlara benzer kimselerin sözleri delil gösterilebiliyorsa el-Hasen ve arkadaşının sözünün de delil gösterilebilmesi lazım. Bununla birlikte bizler bu hususta bir şey işitmemiş olsalardı, böyle okumayacaklarını da biliyoruz.

el-Müerric dedi ki: Eğer şeytan lâfzı; kökünden türemiş ise onların bu kıraatleri izah edilebilir.

Yûnus b. Habib der ki: Ben Bedevi bir Arabın; “Biz arkalarında bahçeler bulunan bahçelere girdik” dediğini duydum. Ben de: Bu el-Hasen’in kıraatine ne kadar da benziyor, dedim. Burada da kırık çoğul olan “bahçeler” anlamındaki kelime tıpkı cem-i müzekker-i salim gibi değerlendirildiğinden el-Hasen’in “şeytanlar” anlamındaki kelimeyi “çeyâtûnır diye okumasına benzemektedir.

Onlara yakışmaz, güçleri de yetmez.

Diyanet Vakfı
Bu onlara düşmez; zaten güçleri de yetmez.

Kurtubi Tefsiri
Bu onlara yaraşmaz ve esasen buna güçleri de yoktur.

Âyetin tefsiri için bak:212

Ona şeytanlar inmemiştir.

Diyanet Vakfı
Onu (Kuranı) şeytanlar indirmedi.

Kurtubi Tefsiri
Onu şeytanlar indirmemiştir.

“Onu” yani Kur’ân-ı Kerîm’i

“şeytanlar indirmemiştir.” Bilakis onu indiren er-Rûhu’l-Emin’dir.

Hatırlatma için. Biz zulmedenler olmadık.

Diyanet Vakfı
208, 209. Biz hiçbir memleketi, öğüt vermek üzere (gönderdiğimiz) uyarıcıları (peygamberleri) olmadan yok etmemişizdir. Biz zalim değiliz.

Kurtubi Tefsiri
(Bu bir) hatırlatmadır. Biz zulmedenler olmadık.

“Hatırlatmadır” âyeti hakkında el-Kisaî dedi ki: Burada:

“Hatırlatma” lâfzı hal olarak nasb mahallindedir. en-Nehhâs dedi ki: Böyle bir şey olmaz. Bu hususta kabul edilecek görüş el-Ferrâ’ ile Ebû İshak’ın mastar olarak nasb mahallinde olduğu görüşüdür. el-Ferrâ’ dedi ki; Bu ” (O rasûller) bir hatırlatmada bulunurlar” takdirindedir ve sahih bir görüştür. Çünkü “uyarıcıları olmaksızın” âyeti hatırlatıcılan olmaksızın anlamındadır. “(….): Hatırlatma,” lâfzı üzerinde i’rab açıkça görülmez. Çünkü sonu elif-i maksuredir. Bununla birlikte tenvin ile okunması da caizdir,

Diğer taraftan bunun mübteda takdiri ile merfu olması da mümkündür. Ebû İshak dedi ki: “Bizim uyarmamız bir hatırlatmadır” demek olur. el-Ferrâ’ da şöyle demektedir: Yani “Bu bir hatırlatmadır.”

İbnu’l-Enbarî dedi ki; Kimi müfessirler de şöyle demiştir: eş-Şuarâ Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Uyarıcıları olmaksızın” âyeti dışında tam bir vakıf (bulunan bir âyet sonu) yoktur. Bize göre de bu hasen bir vakıftır. Bundan sonra “Hatırlatmadır” ile okumaya başlar ki; bu da: “O bir hatırlatmadır” anlamındadır. Yani onlara bir hatırlatmada bulunur demektir. Bununla birlikte “hatırlatmadır” âyeti üzerinde vakıf yapmak daha güzeldir.

“Biz zulmedenler olmadık.” Önceden onlara delilleri göndermiş ve onların ileri sürecek bir mazeretlerini bırakmamış olduğumuzdan dolayı onlara azâb etmekle onlara zulmetmedik.

Biz hiçbir memleketi uyaranlar olmaksızın helâk etmedik.

Diyanet Vakfı
208, 209. Biz hiçbir memleketi, öğüt vermek üzere (gönderdiğimiz) uyarıcıları (peygamberleri) olmadan yok etmemişizdir. Biz zalim değiliz.

Kurtubi Tefsiri
Biz uyarıcıları olmaksızın hiç bir ülkeyi helâk etmiş değiliz.

Yüce Allah’ın:

“Biz uyarıcıları” yani peygamberleri, rasûlleri

“olmaksızın hiçbir ülkeyi helâk etmiş değiliz” âyetindeki

“Hiçbir ülkeyi helâk etmiş değiliz” âyetinde yer alan; sıladır (fazladan gelmiştir.)

Onlara verilen nimetlerin hiçbir faydası olmaz.

Diyanet Vakfı
Faydalandırıldıkları nimetler onlara hiç yarar sağlamayacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Faydalandırıldıkları nimetlerin onlara bir yararı olmaz (değil mi?)

Bu buyruklardaki:

“Faydalandırıldıktan nimetlerin onlara bir yararı olmaz” âyetinde yer alan birinci Takrir anlamını ifade eden bir istifhamdır (sorudur). Bu “Fayda verdi” ile nasb mahallîndedir. İkinci ise ref’ mahallindedir. Buna göre âyetin manası şu olur: Faydalandırıldıktan şeylerin kendilerine ne faydası olur?

İkincisinin irabta mahalli olmayan nefy edatı olması da mümkündür. Bu takdirde manası: Onlara ne faydası olur ki. Onlar faydalandırılıyor değillerdi olur.

Bir diğer görüşe göre birinci nefy edatı, ikincisi ise; “Yaran oldu” fiili ile ref’ mahallinde, aid olan “he” ise hazfedilmiştir. İfadenin takdiri de; Kendisinde yararlandırdıkları sürenin onlara faydası olmaz, şeklindedir.

ez-Zührî’den nakledildiğine göre Ömer b. Abdu’l-Aziz sabah oldu mu sakalını tutar, sonra da: “Ne dersin, Biz onları nice’seneler geçindirsek, sonra onlara vaad olundukları gelse; faydalandırıldıkları nimetlerin onlara bir yararı olmaz” âyetini okur ve ağlardı. Sonra da şu beyitleri okurdu:

“Ey aldatılmış kişi! Gündüzün yanılma ve gafletle geçiyor,

Gecense uykuyla; helâk oluş da yakanı bırakmıyor.

Sen ne uyanık kimseler arasında kararlı bir uyanıksın,

Ne de uyuyanlar arasında kurtulmuş ve tehlikeden uzaksın.

Fani olanla sevinirsin, temennilerle de neşelenirsin,

Rüya gören kimsenin uykudaki lezzetlerle sevindiği gibi.

Sonucundan hoşlanmayacağın şeylere doğru koşarsın,

İşte hayvanlar da dünyada böylece yaşarlar.”

Sonra onlara vaat edilen şey geldi.

Diyanet Vakfı
205, 206. Ne dersin! Eğer biz onları yıllarca yaşatıp nimetlerden faydalandırsak, sonra tehdit edilmekte oldukları (azap) başlarına gelse!

Kurtubi Tefsiri
Sonra onlara vaad olundukları gelse,

“Sonra onlara vaad olundukları” azâb ve helâk oluş

“gelse. Faydalandırıldıkları nimetlerin onlara bir yararı olmaz.”

Farz edelim ki biz onları yıllarca nimetlendirdik.

Diyanet Vakfı
205, 206. Ne dersin! Eğer biz onları yıllarca yaşatıp nimetlerden faydalandırsak, sonra tehdit edilmekte oldukları (azap) başlarına gelse!

Kurtubi Tefsiri
Ne dersin, Biz onları nice seneler geçindirsek,

“Ne dersin? Biz onları” dünyada

“nice seneler geçindirsek…” ed-Dahhak ve başkalarının görüşüne göre maksat Mekkelilerdir,

Şimdi azabımızı mı acele istiyorlar?

Diyanet Vakfı
(Durmadan mucize talebiyle) onlar bizim azabımızı mı çarçabuk istiyorlardı?

Kurtubi Tefsiri
Acaba bunlar azabımızın mı çabuk gelmesini isterler?

“Acaba bunlar azabımızın mı çabuk gelmesini isterler?” Mukâtil dedi ki: Müşrikler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Ey Muhammed! Sen ne zamana kadar daha bizi azâb ile tehdit edeceksin ve onu bir türlü getirmeyeceksin? Bunun üzerine:

“Acaba bunlar azabımızın mı çabuk gelmesini isterler” âyeti nazil oldu.

Derler ki: “Bize biraz mühlet verilmeyecek mi?”

Diyanet Vakfı
O zaman: Bize (iman etmemiz için) mühlet verilir mi acaba? diyeceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Hemen ardından: “Acaba bize mühlet verilir mi?” derler.

“Hemen ardından: Acaba bize mühlet verilir mi? derler.” Ertelenir miyiz, bize süre tanınır mı? Onlar o vakit geri döndürülmeyi isteyecekler ama bu istekleri kabul edilmeyecektir.

el-Kuşeyrî dedi ki: “Onlara… gelecek” âyeti daha önce geçen: “Görünceye kadar” âyetine atfedilmiş değildir. Aksine o “îman etmezler” âyetinin cevabıdır. “Onlara… gelecek” âyeti nefyin cevabı olduğundan dolayı nasb ile gelmiştir. Yüce Allah’ın “derler” âyeti da böyledir ( o da aynı sebebten ötürü nasb ile gelmiştir).

O da onlara ansızın gelir, onlar farkında değilken.

Diyanet Vakfı
İşte bu (azap) onlara, kendileri farkında olmadan, ansızın geliverecektir.

Kurtubi Tefsiri
Azâb onlara ansızın gelecek ve farkında bile olmayacaklar.

“Onlar acıklı azâbı görünceye kadar artık ona îman etmezler. Azâb onlara ansızın gelecek.” el-Hasen

“Onlara gelecek” lâfzını “te” ile diye okumuştur. Yani kıyâmet onlara ansızın gelecek. Kıyâmette gerçekleşecek olan azâbın delâleti dolayısıyla “kıyâmet” hazf edilmiştir. Diğer bir sebeb ise Kur’ân-ı Kerîm’de kıyâmetin çokça söz konusu edilmesidir,

el-Hasen âyeti, bu şekilde okuduğu bir sırada bir adam ona şöyle demiş: Ey Ebû Said, (âyet) ancak azâb onlara ansızın gelir (şeklinde olmalıdır), diyerek “ya” ile okuması gerektiğine işaret eder. el-Hasen onu azarlayarak: Burada söz konusu kıyâmettir. Kıyâmet onlara ansızın gelecektir (deyip “te” ile okuyuşu tercih ettiğini belirtir).

“Ve” (kıraatlere göre kıyâmet ya da azâb) gelişinin

“farkında bile olmayacaklar.”

Onlar, elem verici azabı görünceye kadar ona inanmazlar.

Diyanet Vakfı
200, 201. Onu günahkarların kalplerine böyle soktuk. Onun için, acıklı azabı görünceye kadar ona iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar acıklı azâbı görünceye kadar artık ona îman etmezler.

Âyetin tefsiri için bak:202

İşte biz onu, suçluların kalplerine böylece sokarız.

Diyanet Vakfı
200, 201. Onu günahkarların kalplerine böyle soktuk. Onun için, acıklı azabı görünceye kadar ona iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Biz onu günahkârların kalplerine öyle bir yerleştirip soktuk ki,

“Biz onu” yani Kur’ân’ı yani onu inkâr etmeyi

“günahkarların kalplerine öyle bir yerleştirip soktuk ki; onlar acıklı azâbı görünceye kadar artık ona îman etmezler.” Yalanlamayı kalplerine soktuk diye de açıklanmıştır. İşte onları îman etmekten alıkoyan dâ budur, bu açıklamayı Yahya b. Sellâm yapmıştır. İkrime ise kasveti, katı kalpliliği yerleştirdik diye açıklamıştır. Anlamlar birbirine yakındır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Hİ-cr Sûresi’nde (15/12-13- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

el-Ferrâ’ “îman etmezler” fiilinin cezm ile okunmasının câiz olduğunu belirtmiştir. Çünkü burada şart ve ceza manası vardır. Onun iddiasına göre Araplar bu gibi yerlerde değil de eğer; yerine kullanacak olurlarsa, bundan sonra gelen fiilî kimi zaman cezmederler, kimi zaman da ref’ ederler. O bakımdan: Başını alıp, gitmesin diye atı bağladım” derken müzari fiili ref ile de, cezm ile de okurlar. Çünkü manası; “Eğer onu bağlamayacak olursam başını alır gider” şeklindedir. Ref ile manası ise “Başını alıp gitmesin diye” şeklindedir. el-Ferrâ’, Ukayloğullarından birisine ait olan şu beyiti de (şahit olarak) zikreder:

“Nihayet gördük ki aramızda en güzel iş:

Karşılıklı sakinleşmektir, hiçbir kimse şerri işlemesin.”

Burada; hazfediîdiğinden fiil ref ile gelmiştir. Cezm ile geldiği yerlere örnek olarak da diğer bir şairin şu beyiti gösterilmiştir:

“Madem siz uzun süre onun suya varmasını engellediniz,

Artık onu kovalar ile başbaşa bırakınız, içini soğutsun.”

en-Nehhâs dedi ki: Bütün bunlar “Îman et(mez)ler” ile ilgili Basralılara göre yanlış açıklamalardır. Cezm edici edat olmaksızın, cezm câiz olmaz. Varlığından daha güçlü bir şekilde hazfedildiği takdirde amel edebilen hiçbir şey (edat) da yoktur. Bu da apaçık bir delillendirmedir.

O, bunu onlara okusaydı, yine de inanmazlardı.

Diyanet Vakfı
198, 199. Biz onu Arapça bilmeyenlerden birine indirseydik de, bunu onlara o okusaydı, yine ona iman etmezlerdi.

Kurtubi Tefsiri
O da onu bunlara okusaydı, onlar yine de ona îman etmezlerdi.

“Eğer Biz onu Arapça bilmeyen” yani ana dili Arapça olmayan

“biri üzerine indirmiş olsaydık. O da onu bunlara” Arapça ile değil de bir başka dille

“okumuş olsaydı, onlar yine îman etmezlerdi” ve biz bunu anlayamıyoruz, derledi. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Eğer Biz onu Arap dilinden başka (bir dil ile) bir Kur’ân yapsa idik…” (Fussilet, 41/44) âyetidir.”

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer Biz bu kitabı Arap olmayan birisi üzerine indirmiş olsaydık, büyüklenerek ve kendilerine yedirmedikleri için ona îman etmezlerdi. Bir kişi Arap olsa dahi eğer fasih konuşmuyor ise ona “a’cem ve a’cemi” denilir. Acemi adam ise fasih dahi olsa aslına nisbet edilir. Şu kadar var ki el-Ferrâ’ “a’cemî” anlamında “acem!” denilmesini uygun kabul etmiştir.

el-Hasen “Arapça bilmeyenlerden biri üzerine” şeklinde biri şeddeli, iki “ya” ile nisbet ismi kabul ederek okumuştur. “Arapça bilmeyen(ler)” şeklinde okuyanların kıraatine gelince, bunun ‘in çoğulu olduğu söylenmiş ise de bu uzak bir ihtimaldir. Çünkü müennesi “fe’lâ” vezninden gelen sıfatlar “vav” ve “nun” ile de cem edilmezler. “EliP ve “le’: ile de cem edilmezler. Nitekim (kırmızılar anlamında): da, da denilmez.

Bunun aslının el-Cahderî’nin kıraatinde olduğu gibi; şeklinde olduğu daha sonra ise; nisbet “ya “sının hazfedildiği, böylelikle buna delil teşkil etmek üzere de çoğulunun “ye” ve “nûn” ile yapıldığı da söylenmiştir. Bu açıklamayı Ebû’l-Feth Osman b. Cinnî yapmıştır. Sîbeveyh’in görüsü de budur.

Eğer biz onu Arapça bilmeyenlerden birine indirseydik,

Diyanet Vakfı
198, 199. Biz onu Arapça bilmeyenlerden birine indirseydik de, bunu onlara o okusaydı, yine ona iman etmezlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Biz onu Arapça bilmeyen biri üzerine İndirmiş olsaydık;

Bunu İsrailoğullarının bilginlerinin bilmesi, onlar için bir ayet olmadı mı?

Diyanet Vakfı
Beni İsrail bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?

Kurtubi Tefsiri
Acaba İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmeleri, onlar için bir delil değil midir?

“Acaba İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmeleri onlar için bir delil değil mi?” âyeti hakkında Mücahid şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm, Selman ve bunların dışında müslüman olan diğerleri kastedilmektedir. İbn Abbâs da dedi ki: Mekkeliler, Medine’de bulunan yahudilere haber göndererek Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında onlara soru sordular, yahudiler de onlara: Şu dönem onun ortaya çıkma zamanıdır. Biz Tevrat’ta onun vasıflarını, niteliklerini görüyoruz, diye cevap verdiler. Bu takdirde “âlimler” lâfzı -bu görüşe göre- kilab ehlinin kitapları hakkında bilgi sahibi olup da İslama giren ya da girmeyen kimseleri kapsamaktadır. Ayrıca kitab ehlinin şahitliği de müşriklere karşı bir delil olmuştur. Çünkü onlar din ile ilgili bir takım hususlarda kitab ehline başvuruyorlardı. Zira kitab ehlinin bilgi sahibi oldukları kanaatinde idiler,

İbn Amir “bir delil” lâfzını ötreli okumuşken, diğerleri (kâne’ye) haber olarak nasb ile okumuşlardır. İsmi ise ” Bilmeleri” lâfzıdır. İfadenin takdiri de şöyle olur: İslama giren İsrailoğulları âlimlerinin ilmi onlar için apaçık bir delil değil midir? Birinci kıraate göre ise “kâne’nin ismi “bir delil”; haberi ise; “İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmeleri” anlamındaki âyettir.

Âsım el-Cahderî ise “İsrailoğullarının onu bilmeleri” diye (bilmeleri anlamındaki fiili ye ile değil de te İie) okumuştur. (Anlam değişmemektedir).

Ve şüphesiz o, önceki kitaplarda da vardır.

Diyanet Vakfı
O, şüphesiz daha öncekilerin kitaplarında da vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki o daha öncekilerin kitaplarında da vardır.

“Şüphesiz ki o daha öncekilerin kitaplarında da vardır.” Yani elbette öncekilerin kitaplarında yani önceki peygamberlerin kitaplarında bu kitabın indirileceğinden sözedilmiştir.

Bu okuyuşa göre âyetin anlamı şöyle olur: “O Kuran ile Ruhu’l-Emin’i indirdi.” Yani Ruhu’l-Emin ile o Kur’ânı indirdi anlamında kalbedilmiş bir ifade şeklinde olur

Şöyle de açıklanmıştır: Yani Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan önceki kitaplarda sözkonusu edilmiştir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Onlar ki, yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı bulacakları… ümmi peygamber olan o rasûle uyarlar.” (el-A’raf, 7/157)

“ez-Zubur” kitaplar demektir, tekili “zebûr”dur. “Resul” kelimesinin çoğulunun, “rusûl” gelmesi gibi. Buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Açık bir Arapça dille.

Diyanet Vakfı
193, 194, 195. (Resulüm!) Onu Ruhul-emin (Cebrail) uyarıcılardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Apaçık bir Arapça lisan ile,

“Uyarıcılardan olasın diye; kalbin üzere; apaçık bir Arapça lisan ile” Böylelikle biz senin ne söylediğini anlayamıyoruz, diyemesinler.

Senin kalbine, uyarıcılardan olasın diye.

Diyanet Vakfı
193, 194, 195. (Resulüm!) Onu Ruhul-emin (Cebrail) uyarıcılardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Uyarıcılardan olasın diye, kalbin üzere;

Onu güvenilir Ruh indirdi.

Diyanet Vakfı
193, 194, 195. (Resulüm!) Onu Ruhul-emin (Cebrail) uyarıcılardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Onu Ruhu’l-Emin indirdi.

“Onu Ruhu’l-Emin İndirdi. Uyarıcılardan olasın diye; kalbin üzere.” Bu âyette “în(dir)di” lâfzını Nâfî, İbn Kesîr ve Ebû Amr şeddesiz olarak, diğerleri ise; şeddeli olarak ve “Ruhu’l-Emin” âyetini da; şeklinde nasb ile okumuşlardır/15

Ebû Hatim’le Ebû Ubeyd’in tercih ettiği budur. Buna sebeb “Muhakkak bu … indirdiğidir” âyetidir. Bu ise şeddeli okuyuşun mastarıdır.

Şeddesiz okuyanların kıraatlerinin lehine delil ise; bu ifade takdir edilmemiştir, demektir. Çünkü anlam, Kur’ân-ı Kerîm her ne kadar âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş ise de onu sana Cebrâîl indirmiştir, şeklindedir, Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“De ki: Kim Cebrâîl’e düşman ise muhakkak ki onu… kalbine… indirmiştir.”(el-Bakara, 2/97) Bu da; bu Kur’ân’ı sana okur ve senin kalbin de onu beller anlamındadır. Böylelikle kalbine sebat versin diye… anlamında olduğu da söylenmiştir.

Ve şüphesiz bu, âlemlerin Rabbinin indirmesidir.

Diyanet Vakfı
Muhakkak ki o (Kuran) alemlerin Rabbinin indirmesidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bu âlemlerin Rabbinin indirdiğidir.

“Muhakkak bu âlemlerin Rabbinin indirdiğidir” âyeti ile sûrenin baş taraflarında müşriklerin Kur’ân-ı Kerîm’den yüz çevirişleriyle ilgili açıklamalara tekrar dönmektedir.

Ve şüphesiz Rabbin, elbette O, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Rabbin Azîz olandır, Rahîm olandır.

“Muhakkak bunda bir âyet vardır. Onların çoğu zaten mü’min değildi.” Denildiğine göre; her iki kesimden Şuayb’e dokuzyüz kişi îman etmişti.

Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama onların çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Doğrusu bunda büyük bir ders vardır; ama çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bunda bir âyet (alâmet) vardır. Onların çoğu zaten mü’min değildi.

Onu yalanladılar, bunun üzerine onları gölge gününün azabı yakaladı. Şüphesiz o, büyük bir günün azabıydı.

Diyanet Vakfı
Velhasıl onu yalancı saydılar da, kendilerini o gölge gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, muazzam bir günün azabı idi!

Kurtubi Tefsiri
Derken onu yalanladılar, bunun üzerine onları Yevmu’z zulle azâbı gelip yakaladı. Gerçekten o büyük bir günün azâbı idi.

“Derken onu yalanladılar. Bunun üzerine onları yevmu’z-zulle azâbı gelip yakaladı.” İbn Abbâs dedi ki: Çok şiddetli bir sıcak oldu. Yüce Allah da bir bulut gönderdi, altında gölgelenmek üzere una doğru kaçtılar. Gölgenin altında toplandıktan sonra onların üzerine bir çığlık koptu ve hep helâk oldular.

Bir diğer açıklamaya göre; yüce Allah bu bulutu başlarının üzerinde tuttu. Sıcaktan âdeta alev saçıyordu. Sonunda helâk olup öldüler. O gün dünyada görülmüş en büyük günlerden bir gün idi.

Denildiğine göre; yüce Allah onların üzerine çok sıcak bir rüzgar gönderdi, Ağaçların gölgelerine çekildiler. Yüce Allah, ağaçlığı tutuşturdu ve hepsi de yandılar.

Yine İbn Abbâs ve başkalarından rivâyete göre yüce Allah, üzerlerine cehennem kapılarından bir kapı açtı, üzerlerine son derece şiddetli bir sıcak gönderdi. Nefes alamaz oldular, evlerine girdiler, gölgenin onlara bir faydası olmadı, suyun da bir faydası olmadı. Sıcaktan piştiler, sıcaktan kaçmak için ovaya çıktılar. Yüce Allah üzerlerine bir bulut gönderdi ve bu bulut onları gölgelendirdi. Orada bir miktar serinlik, rahatlık ve hoş rüzgar buldular, Biri diğerini çağırmaya başladı, hepsi o bulut altında toplanınca yüce Allah, o bulutu alevle tutuşturdu. Altlarından yer sarsıldı, kavrulan çekirgelerin yandığı gibi yandılar ve küle döndüler. İşte yüce Allah’ın:

“…yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar. Sanki orada kalmamışlardı.” (Hud, 11/67) âyeti ile

“Bunun üzerine onları yevmu’z-zulle azâbı gelip yakaladı. Gerçekten o büyük bir günün azâbı idi” âyetinde anlatılan budur.

Yine denildiğine göre; yüce Allah yedi gün süreyle onları rüzgarsız bıraktı. Üzerlerine sıcağı musallat etti, nefes alamaz oldular. Ne bir gölgenin, ne bir suyun onlara faydası oldu. O bakımdan serinlemek maksadıyla dehlizlere giriyorlardı, fakat oranın dışardan daha sıcak olduğunu görüyorlardı. Nihayet çöle kaçtılar. Bir bulut onları gölgelendirdi. İşte “ez-zutle” budur. Altında bir serinlik ve bir esinti buldular. Üzerlerine ateş yağdırdı ve yandılar.

Yezid el-Cüreyrî dedi ki: Yüce Allah, geceli gündüzlü yedi gün onlara sıcağı musallat kıldı. Daha sonra uzaklardaki bir dağı yükseltti. Bir adam oraya vardı, altında nehirler, pınarlar, ağaçlar ve soğuk su olduğunu gördü. Hepsi o dağın altında toplandılar. Dağ üzerlerine düştü. İşte “ez-zulle” denilen budur.

Katâde dedi ki: Yüce Allah, Şuayb’ı iki ümmete göndermiştir. Birisi Medyenliler, diğeri ise Ashabu’l-Eyke’dir. Allah Ashabu’l-Eyke’yi ez-zulle ile helâk etti. Medyen ashabına gelince, Cebrâîl üzerlerine bir çığlık kopardı, hep birlikte helâk oldular.

Dedi ki: Rabbim yaptıklarınızı daha iyi bilir.

Diyanet Vakfı
Şuayb: Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Rabbim sizin yaptıklarınızı dahi iyi bilir” dedi.

“Rabbim sizin yaptıklarınızı daha iyi bilir, dedi.” Bu ifade bir tehdiddir. Yani bana düşen sadece tebliğdir. Sizin gelmesini istediğiniz azâbı getirmek benim elimde değildir. Sizi cezalandıracak olan O’dur.

Eğer doğru söyleyenlerden isen, üzerimize gökten parçalar düşür.

Diyanet Vakfı
Şayet doğru sözlülerden isen, üstümüze gökten azap yağdır.

Kurtubi Tefsiri
“Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi üzerimize gökten parçalar İndir.”

“Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi üzerimize gökten parçalar” göğün bir tarafını yahut ondan bir parça

“indir” de biz de ona bakalım. Nitekim yüce Allah (bu âyetteki “parça”) anlamındaki lâfzı da kullanarak şöyle buyurmaktadır:

“Eğer gökten düşen bir parça görseler: üstüste yığılmış bir buluttur, diyeceklerdir.”(et-Tûr, 52/44)

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar bu sözleriyle, üzerimize azâbı indir, demek istemişlerdir. Bu ise yalanlamakta aşın gittiklerini göstermektedir.

Ebû Ubeyde dedi ki: “Parçalar” kelimesi, in çoğuludur. Tıpkı “Sedir ağaçlan”nın ‘in çoğulu olması gibi.

es-Sülemî ve Hafs; “Parçalar” diye okumuşlardır. Bu da aynı şekilde çoğuludur. Parça ve yan anlamındadır. İfadenin takdiri ise ardı arkasına, parça parça olarak şeklindedir.

el-Cevherî dedi ki: “Bir şeyin parçası” demektir. Mesela; Elbisenden bana bir parça ver” denilir. Çoğulu ile şeklinde gelir. ile ın aynı şeyler olduğu da söylenir.

el-Ahfeş dedi ki: Bu lâfzı; diye okuyanlar tekil olarak okurlar, diye okuyanlar ise çoğul olarak okurlar. Buna dair açıklamalar daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/92. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

el-Herevî de der ki: Bunu; (……..) diye tekil olarak okuyanların bu şeklinin çoğulu ile şekillerinde gelir. Bu da: (işaret el İsra Sûresi 17/92. âyetidir) “Yahutta semayı üzerimize tek bir parça halinde bir defada düşüresin” demek olur. Bu ise; “O şeyi örttüm, örtmek”den gelmektedir.

Sen ancak bizim gibi bir insansın. Ve biz, doğrusu seni yalancılardan sanıyoruz.

Diyanet Vakfı
Sen de, ancak bizim gibi bir beşersin. Bil ki, biz seni ancak yalancılardan biri sayıyoruz.

Kurtubi Tefsiri
“Sen ancak bizim gibi bir beşersin ve muhakkak biz seni yalancılardan sanıyoruz.

“Ve muhakkak biz seni yalancılardan sanıyoruz.” Yani bizler senin yüce Allah tarafından gönderilmiş bir peygamber olduğun iddiasında yalan söylediğini zannediyoruz.

Dediler ki: Sen ancak büyülenmişlerdensin.

Diyanet Vakfı
Onlar şöyle dediler: Sen, olsa olsa iyice büyülenmiş birisin!

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Sen ancak büyülenmişlerdensin;

“Dediler ki: Sen ancak büyülenmişlerdensin.” Önceden de geçtiği üzere yani yemek yiyip içenlerdensin.

Sizi ve önceki nesilleri yaratan O’ndan sakının.

Diyanet Vakfı
Sizi ve önceki nesilleri yaratan (Allah) dan korkun.

Kurtubi Tefsiri
“Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun.”

“Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun.” Mücahid der ki:

“Nesiller”, yaratılmışlar anlamındadır, “Filan kişi şu husus üzere yaratıldı” demektir.

Buna göre huy ve yaratılış; diye adlandırılır. Bunu en-Nehhâs “Meâni’l-Kur’ân” adlı eserinde zikretmiştir.

“Nesiller” anlamındaki bu kelime (sizi) anlamındaki “kaf” ve “mım’den oluşan zamire atfedilmiştir.

el-Herevî dedi ki; şeklileri bu kelimenin çeşitli söylenişlerini ifade eder. Anlamı insanlardan çok sayıdaki topluluk demektir, Yüce Allah’ın: “Pek çok kimseleri” (Yâ Sîn, 36/62) âyetinde de aynı kelimedir, en-Nehhâs “Irabû’l-Kur’ân” adlı eserinde de şöyle demektedir: Bu kelime; şeklinde de söylenilir. Her ikisinde de çoğulu; …diye gelir. “Be” harfinin ötresi ve esresinin hazfedildiği de olur. Aynı şekilde “lâm” harfinden şedde de hazfedikbilir. Bu durumda; ile denilir. Aynı şekilde da da denilir. Bütün bunlardan “he” (yuvarlak le) hazf de edilebilir. el-Hasen ise kendisinden gelen farklı rivâyetlerle “Önceki nesilleri” diye “cim” ve i:be” harflerini ötreli okumuştur. Bu kıraat Şeybe ve el-A’rec’den de rivâyet edilmiştir. Diğerleri ise (her iki harfi de) esreli okumuşlardır.

Şair şöyle demiştir:

“Ve ölüm en büyük bir olaydır,

Nesiller başından geçen.”

İnsanların eşyalarını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak dolaşmayın.

Diyanet Vakfı
İnsanların hakkı olan şeyleri kısmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

Kurtubi Tefsiri
Ve insanların eşyasından bir şey eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yapmaya çalışmayın.

“Ve insanların eşyasından bir şey eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yapmaya çalışmayın.” Buna dair açıklamalar da daha önce Hud Sûresi’nde (11/85-86. âyetlerin tefsirinde) ve diğerlerinde geçmiş bulunmaktadır.

Doğru terazi ile tartın.

Diyanet Vakfı
Doğru terazi ile tartın.

Kurtubi Tefsiri
Dosdoğru terazi ile tartın.

“Ölçüyü tam yapın ve zarar verenlerden” ölçüyü ve tartıyı eksik yapanlardan

“olmayın. Dosdoğru terazi ile tartın.” Hakkı eksiksiz verin. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/35. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

Ölçüyü tastamam yapın ve eksiltenlerden olmayın.

Diyanet Vakfı
Ölçüyü tastamam yapın, (insanların hakkını) eksik verenlerden olmayın.

Kurtubi Tefsiri
“Ölçüyü tam yapın ve zarar verenlerden olmayın.

Ve ben sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

Diyanet Vakfı
Buna karşı sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretimi verecek olan, ancak alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Ben sizden bunun İçin herhangi bir ücret de istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.

“Gerçekten ben size gönderilmiş, güvenilir bir peygamberim. Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.” Burada bu rasûllerin verdikleri cevap tek şekilde idi. Çünkü hepsi de takvayı emretmek, itaat, ibadette ihlaslı olmak ve risaleti tebliğ karşılığında herhangi bir ücret almamak hususunda aynı tebliğe sahip idiler.

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allaha karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

Âyetin tefsiri için bak:180

Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim.

Diyanet Vakfı
Bilin ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim.

Âyetin tefsiri için bak:180

Hani onlara Şuayb demişti: Sakınmaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Şuayb onlara şöyle demişti: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Hani Şuayb onlara: “Korkmaz mısınız?” demişti.

“Hani Şuayb onlara” Allah’tan

“korkmaz mısınız? demişti.” Burada “kardeşleri Şuayb” denilmeyişinin sebebi onun neseb itibariyle Ashabu’l-Eyke’nin kardeşi olmayışıdır. Medyenlilerden söz edilince ise

“kardeşleri Şuayb’ı” (el-A’raf, 7/85) diye buyurulmuştur. Çünkü o Medyenli idi, el-A’raf Sûresi’nde (7/85-87. âyetlerin tefsiri, 1. başlıkta) Şuayb (aleyhisselâm)’ın nesebi ile ilgili açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

İbn Zeyd dedi ki: Yüce Allah, Şuayb’i kavmi olan Medyenlilere, bir de çöl ahalisi olan Ashabu’l-Eyke’yc rasûl olarak göndermişti. Katâde de böyle demiştir. Biz bu görüşleri daha önceden kaydetmiş bulunmaktayız.

Eyke halkı, gönderilenleri yalanladı.

Diyanet Vakfı
Eyke halkı da peygamberleri yalancılıkla suçladı.

Kurtubi Tefsiri
Ashabu’l-Eyke peygamberleri yalanladılar.

“Ashabu’l-Eyke peygamberleri yalanladılar.” “el-Eyk” birbirine sarmaş dolaş olmuş pek çok ağaç demektir. Bunun tekili “eyke” gelir. “Ashabu’l-Eyke” diye okuyanların kıraatine göre maksat, sık ağaçlık (orman)dır. Buna karşılık; diye okuyanlara göre de eyke kasabanın adıdır. Bununla birlikte bunlar Bekke ve Mekke gibi (aynı yerin iki), ismi olduğu da söylenir. Bu açıklamayı da el-Cevherî yapmıştır.

en-Nehhâs dedi ki; Ebû Ca’fer ve Nafî’

“Ashabu’l-eyke (yani Eyke denilen kasabalılar) peygamberleri yalanladılar.” diye okumuşlardır. Sad Sûresi’nde (38/13. âyette) de böyle okumuşlardır. Ancak kıraat âlimleri el-Hicr Sûresi’nde (15/78. âyetle) ve Kâf Sûresi’nde (50/14. âyette) geçen kelimeyi icma ile esreli okumuşlardır. O halde hakkında ihtilaf ettikleri yeri, icma’ ettikleri kıraate göre okumak gerekir. Çünkü (hepsinde) mana birdir.

Ebû Ubeyd’in naklettiği “Leyke”nin yaşadıkları kasabanın ismi olduğu ve “el-Eyke”nin bir belde ismi olduğu görüşüne gelince, bu sabit olan bir şey değildir. Bunun kim tarafından söylendiği de bilinmemektedir ki, bu hususta bir bilgi sabit olabilsin. Kimin söylediği bilinse dahi bu tartışılır iddiadır. Çünkü tefsir ve Arap dilini bilen ehil kimseler icma’ ile bu kanaatte değildirler.

Abdullah b. Vehb, Cerir b. Hâzim’den, onun da Katâde’den rivâyetine göre Katâde şöyle demiştir: Şuayb (aleyhisselâm) iki ümmete gönderilmiştir. Medyen ahalisi olan kendi kavmi ile Ashabu’l-Eyke’ye gönderilmiştir. el-Eyke ise sık ağaçlı bir ormanlık demektir.

Said’in, Katâde’den rivâyetine göre de Katâde şöyle demiştir: Ashabu’l-Eyke sık ağaçlıklı bir yer ahalisi idiler. Onların ağaçları genellikle sedir ağacı idi,

İbn Cübeyr, ed-Dahhâk’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ashabu’l-Eyke -kendilerine sıcak isabet edince- dışarı çıkıp ağaçlıklar arasına girdiler. Yüce Allah üzerlerine bir bulut gönderdi. O bulutun gölgesine geçtiler, hepsi bulutun altında toplanınca yakıldılar.

Şayet bu olmasaydı bile İbn Abbâs’tan “el-Eyke”nin ağaçlık demek olduğunu söylediği rivâyet edilmiştir. Ayrıca biz dil bilginleri arasında “el-eyke”nin sık ağaçlıklı yer anlamına geldiği hususunda görüş ayrılığı da bilmiyoruz. Bazı kimselerin belirtilen iki yerde üstün ile okumalarını delil göstermelerine ve bunun; “Leyke” diye yazılmış olduğunu ileri sürmelerine gelince, bunun delil olacak bir larafı yoktur. Bu hususta kabul edilmesi gereken şudur: Bunun aslı “el-eyke”dir, daha sonra hemze hafifletilerek harekesi ondan önceki “lâm”a verildi. Böylelikle hemze düştü ve vasl elifine de ihtiyaç görülmedi. Çünkü artık lâm hareke almıştır. Bu durumda sadece esreli okunması câiz olur. Nitekim; “Kırmızı” denilirken hemze tahkik ile söylenir. Diğer taraftan; diye hemze hafifletilebilir. Bu durumda arzu edildiği takdirde ilk yazıldığı şekilde bu hemze isterse yazılır, isterse bazfedildiği için yazılması terkedilebilir ve bu takdirde de sadece esreli okunması câiz olur. Sîbeveyh dedi ki; Şunu bilelim ki munsarıf olmayan isimlerin başına “elif, lâm” gelir yahutla muzaf otursa, munsarıf gibi hareke alır. Bizler bu hususta Sîbeveyh’e muhalefet eden bir kimse olduğunu bilmiyoruz.

el-Halil dedi ki: “el-Eyke” sedir, erak ve buna benzer ufak ağaçların yetiştiği sık ağaçlık yer demektir.

Ve şüphesiz Rabbin, elbette O, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Ve muhakkak Rabbin Aziz olandır, Rahîm olandır.

“Muhakkak bunda bir âyet vardır. Onların çoğu îman edenler olmadı.”

Aralarında Lût’un aile efradı ve iki kızından başka îman eden olmadı.

Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama onların çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Elbet bunda büyük bir ibret vardır; fakat çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bunda bir âyet (ibret) vardır. Onların çoğu îman edenler olmadı.

Âyetin tefsiri için bak:175

Üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne kötüydü.

Diyanet Vakfı
Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki… Uyarılanların (fakat yola gelmeyenlerin) yağmuru ne de kötü!

Kurtubi Tefsiri
Ve onların üzerine bir yağmur yağdırdık. O korkutulanların yağmuru ne kötü idi!

“Ve onların üzerlerine bir yağmur yağdırdık.” Maksat yağdırılan taşlardır.

“O korkutulanların yağmuru ne kötü idi!” Denildiğine göre Cebrâîl onların kasabalarını yerin dibine geçirdi ve onların altını üstüne getirdi. Daha sonra da yüce Allah arkasından onlara taş yağdırdı.

Sonra diğerlerini yok ettik.

Diyanet Vakfı
Sonra diğerlerini helak ettik.

Kurtubi Tefsiri
Sonra da diğerlerini yıkıp yok ettik.

“Sonra da diğerlerini yıkıp, yoketti.” Yerin dibine geçmek ve üzerlerine taş yağdırmak suretiyle onları helâk etti. Mukâtil dedi ki: Yüce Allah, Lût kavmini yerin dibine geçirdiği gibi kasabalarının dışında olanlar üzerine de taş yağdırdı.

Ancak yaşlı bir kadın geride kalanlardan oldu.

Diyanet Vakfı
Ancak bir kocakarı müstesna. O, geride kalanlardan (oldu).

Kurtubi Tefsiri
Ancak bir koca karı geride kalanlar arasında oldu.

“Ancak bir kocakarı geride kalanlar arasında oldu.” Said’in rivâyetine göre Katâde şöyle demiştir; Bu kadın yüce Allah’ın azabında kaldı. Ebû Ubeyde’nin kanaatine göre ise mana: O iyice yaşlanıp kocayıncaya kadar kaldı demektir.

en-Nehhâs dedi ki; Giden kimseye; “Kalan” denildiği gibi, kalan kimseye de aynı şekilde; denilir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Memelerinde geriye kalan süt ile birlikte hamileliği ya da doğumları üzerinden yedi ay geçmiş olan develerin

Seneye daha güçlü olsunlar diye sütlerinin çekilmesi için memelerine soğuk su vurma!

Çünkü sen hangisinin yavrulayacağını bilemezsin.”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Yüce Allah geçmiş ve kalan günahlarını bağışladığından beri,

Muhammed asla gevşek davranma di.”

Görüldüğü gibi burada da; Kalan demektir. (Birinci beyitte geçen): memede kalan sütler demektir.

Onu ve ailesini topluca kurtardık.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine onu ve bütün ailesini kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
Biz de onu ve ailesini topluca kurtardık,

“Biz de onu ve ailesini topluca kurtardık.” Daha önceden Hud Sûresi’nde (11/77. âyet ve devamında), geçtiği üzere ailesi efradından ona sadece iki kızı îman etmişti.

Rabbim, beni ve ailemi onların yaptıklarından kurtar.

Diyanet Vakfı
Rabbim! Beni ve ailemi, onların yapageldiklerinden (vebalinden) kurtar.

Kurtubi Tefsiri
“Rabbim, beni ve ailemi yaptıklarından kurtar.”

“Rabbim, beni ve ailemi yaptıklarından” yani amellerinin azabından

“kurtar!” Lût (aleyhisselâm), kavminin îman edeceklerinden yana ümidini kesince, onlara isabet edecek azaptan kendisine isabet etmemesi için Allah’a dua etti.

Dedi ki: Ben sizin yaptıklarınıza karşı tiksinti duyanlardanım.

Diyanet Vakfı
Lut: Doğrusu, dedi, ben sizin bu işinizden tiksinmekteyim!

Kurtubi Tefsiri
“Ben sizin yaptıklarınıza oldukça buğzedenlerdenim” dedi.

“Ben sizin yaptıklarınıza” yani bu livata işinize

“oldukça buğzedenlerdenim dedi.”

“Buğzedenlerden” ism-i failinin mastarını teşkil eden; lâfzı, buğzetmek demektir. “Ona buğzettim, ederim, buğzetmek” denilir. Şair der ki:

“Ben huylarına buğzedilen kimse de değilim, buğzeden bir kişi de değilim.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Selam olsun sana, yakın kaldığın sürece usanılmayasıca senden,

Şayet uzaklaşacak olursan da ben sana buğzedecek değilim.”

Dediler ki: Ey Lut, eğer vazgeçmezsen mutlaka çıkarılanlardan olacaksın.

Diyanet Vakfı
Onlar şöyle dediler: Ey Lut! (Bu davadan) vazgeçmezsen, iyi bil ki, sürgün edilmişlerden olacaksın!

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Ey Lût! Eğer sen vazgeçmez isen elbette sürülenlerden olursun.”

“Dediler ki: Ey Lût! Eğer sen” bu söylediklerinden

“vazgeçmez isen elbette” beldemizden ve kasabamızdan

“sürülenlerden olursun.”

Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyor musunuz? Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz.

Diyanet Vakfı
165, 166. Rabbinizin sizler için yarattığı eşlerinizi bırakıp da, insanlar içinden erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz sınırı aşmış (sapık) bir kavimsiniz!

Kurtubi Tefsiri
“Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi terkedersiniz demek? Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz.”

“Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi terkedersiniz demek?” Yani yüce Allah hanımları erkekler tarafından nikâhlansın diye yaratmıştır. İbrahim b. Muhacir dedi ki: Mücahid bana Abdullah’ın:

“Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi terkedersiniz demek?” (anlamındaki) âyetini nasıl okuduğunu sordu, Ben ona şöyle dedim: “Rabbinizin eşlerinizden sizin için ıslah ettiğini (elverişli kıldığını) bırakırsınız ha?” diye okuyor dedim. O: Bundan kasıt, fercdir, dedi. (Devamla) dedi ki: Nitekim yüce Allah;

“… o zaman Allah’ın size emrettiği yerden onlara varın.”(el-Bakara, 2/222) diye buyurmaktadır.

“Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz.” Allah’ın sınırlarını aşan kimselersiniz.

Siz erkeklere mi yaklaşıyorsunuz âlemlerden?

Diyanet Vakfı
165, 166. Rabbinizin sizler için yarattığı eşlerinizi bırakıp da, insanlar içinden erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz sınırı aşmış (sapık) bir kavimsiniz!

Kurtubi Tefsiri
“Âlemler arasından erkeklere yaklaşırsınız ha!

“Âlemler arasından erkeklere yaklaşırsınız ha!” Onlar erkeklere arkalarından yaklaşıyorlar ve bunu daha önce el-A’raf Sûresi’nde geçtiği üzere yabancılara yapıyorlardı.

Ve ben sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

Diyanet Vakfı
Buna karşı sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrimi verecek olan, ancak alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Bunun İçin sizden herhangi bir ücret istemem. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.

“Lût kavmi peygamberleri yalanladılar” âyetinin anlamı ve buna dair kıssa, el-A’raf (7/80. âyet ve devamında) ile Hud (11/77. âyet ve devamında) sûrelerinde gerekli açıklamalarıyla birlikte geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allaha karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun ve bana İtaat edin.

Âyetin tefsiri için bak:164

Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim.

Diyanet Vakfı
Bilin ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten ben size gönderilmiş emin bir peygamberim.

Âyetin tefsiri için bak:164

Hani onlara kardeşleri Lut demişti: Sakınmaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Kardeşleri Lut onlara şöyle demişti: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Hani kardeşleri Lût onlara: “Kormaz mısınız?” demişti.

Âyetin tefsiri için bak:164

Lut kavmi, gönderilenleri yalanladı.

Diyanet Vakfı
Lut kavmi de peygamberleri yalancılıkla suçladı.

Kurtubi Tefsiri
Lût kavmi peygamberleri yalanladılar,

Âyetin tefsiri için bak:164

Ve şüphesiz Rabbin, elbette O, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak senin Rabbin Aziz olandır, Rahîm olandır.

“Muhakkak bunda bir âyet vardır…” diye başlayan âyetler da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Denildiğine göre o ümmetler arasından Salih (aleyhisselâm)’a erkek ve kadın sadece 2800 kişi îman etmiştir, Bir diğer görüşe göre 4000 kişi idiler. Ka’b dedi ki: Salih’in kavmi 12.000 kabile idi, herbir kabile de kadın ve çocuklar dışında 12,000 kişi idiler, Âd kavmi ise onların altı katı idiler.

Onları azap yakaladı. Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama onların çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine onları azap yakaladı. Doğrusu bunda, büyük bir ders vardır; ama çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Bunun üzerine azâb onları yakaladı. Muhakkak bunda bir âyet vardır; ama onların çoğu îman etmediler.

Fakat onu kestiler, böylece pişman oldular.

Diyanet Vakfı
Buna rağmen onlar deveyi kestiler; ama pişman da oldular.

Kurtubi Tefsiri
Derken onu boğazladılar da pişman oluverdiler.

“Derken onu boğazladılar da” azâbın kesinlikle başlarına geleceğini anlayınca, onu kestikleri için “pişman oluverdiler.” Şöyle ki; Salih (aleyhisselâm) onlara üç gün süre vermişti. Hergün azâbın alametleri görüldü. Pişman oldular, ancak azâbı gözleriyle gördükten sonra pişmanlığın onlara bir faydası olmadı. Denildiğine göre pişmanlığın onlara fayda vermeyiş sebebi tevbe etmeyişleri idi. Tevbe edecek yerde kesinlikle azâb edileceklerini anlayınca, Salih (aleyhisselâm)’ı öldürmek üzere arkasından gittiler.

Bir diğer görüşe göre; onların pişmanlıkları dişi deve yavrusunu annesiyle beraber öldürmedikleri için olmuştu. Ancak bu uzak bir ihtimaldir.

Ona kötülükle dokunmayın, sonra sizi büyük bir günün azabı yakalar.

Diyanet Vakfı
Ona bir kötülükle ilişmeyin, yoksa sizi muazzam bir günün azabı yakalayıverir.

Kurtubi Tefsiri
“Ona kötülükle el sürmeyin. O zaman sizi büyük bir günün azâbı yakalar.”

“Ona kötülükle el sürmeyin” âyetinde:

“Ona el sürmeyin” lâfzındaki şeddeli “sin” harflerinin çözülmesi câiz değildir. Çünkü ikisi de aynı cinsten harekeli harflerdir.

“O zaman sizi büyük bir günün azâbı yakalar” âyeti da nehyin cevabıdır. “Sizi… yakalar”den “fe”nin hazfi câiz değildir. Emirde olduğu gibi cezmedilmesi de câiz değildir, ancak el-Kisaî’den bunu câiz gördüğüne dair bir rivâyet gelmiştir.

Dedi ki: İşte bu bir dişi devedir. Onun için bir içme hakkı vardır, sizin için de belli bir günün içme hakkı vardır.

Diyanet Vakfı
Salih: İşte (mucize) bu dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün içme hakkı da sizindir, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “İşte bu dişi devedir. Onun da belli bir su içme nöbeti vardır, sizin de belirli bir günde su İçme nöbetiniz vardır.

“Dedi ki: İşte bu dişi devedir. Onun da belli bir su içme nöbeti vardır, sizin de belirli bir günde su içme nöbetiniz vardır.” İbn Abbâs dedi ki: Onlar: Eğer sen doğru söyleyen birisi isen Allah’a dua et de şu dağdan on aylık hamile kırmızı bir deve çıkarsın. Çıkar çıkmaz da hemen gözümüzün önünde yavrulayıversin. Şu suya da gitsin ve oranın suyunu içsin, içtiği su miktarında da bize süt versin.

Bunun üzerine yüce Allah’a dua etti. Allah da istenileni yaptı. O da

“dedi ki: İşte bu dişi devedir. Onun da belli bir su içme nöbeti vardır.” Yani su payı vardır. Bu da şu demektir: Siz bir gün suyu içeceksiniz, o da bir gün suyu içecek. Dişi deve su içme günü geldi mi günün başında sularının tamamım içer, günün sonunda da onlara süt verirdi. Onların suyu kullanma nöbetinde suyu kendileri, davarları ve arazileri için kullanırlardı. Dişi devenin su içme gününde onlar hiçbir şekilde suyu kullanamazlardı. O da onların suyu kullanma nöbetlerinde onların sularından hiçbir şey almazdı.

el-Ferrâ’ dedi ki: “Su içme nöbeti, sudan hakedilen pay” demektir. en-Nehhâs dedi ki: Bunun mastarına gelince; “ic” mek” denilir. Ancak çoğunlukla ötreli kullanılır, çünkü esreli ve üstün kullanımın başka anlamlarla ortaklığı vardır. Bu durumda esreli kullanım sudan hakedilen pay, üstün ise “İçenin” çoğuludur. Nitekim şair şöyle demiştir;

“(Benimle) Durne (Yemame)’de içki içip sarhoş olanlara dedim ki…”

Ancak Ebû Amr b. el-Alâ ve el-Kisai “şın”ın üstün ile okunmasının mastar hali olduğunu tercih ederler. Bu hususta da kimi ilim adamları Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “O günler yeme ve içme günleridir.” Müslim, II, 800; Müsned, IV, 152, şeklindeki rivâyeti delil gösterirler,

Sen ancak bizim gibi bir insansın. Doğru söyleyenlerden isen bir ayet getir.

Diyanet Vakfı
Sen de ancak bizim gibi bir insansın. Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi bize bir mucize getir.

Kurtubi Tefsiri
“Sen de ancak bizim gibi bir insansın. Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bir âyet getir.”

Bir diğer görüşe göre bu kelime, sen de bizim gibi yemek ve içmek illeti ile malulsün, Bu açıklamayı da es-Sa’lebînin belirttiğine göre İbn Abbâs, el-Kelbî, yine Mücahid ve Katâde ifade etmişlerdir. Bu görüşe göre ise bu kelime; den gelmektedir ki, bu da ciğer demektir. Yani sen de bizim gibi yiyen ve İçen, ciğeri bulunan bir insansın. Şair Lebid’in dediği gibi:

“Eğer bize sorarsan neyle meşgulüz diye,

Şüphesiz ki bizler de bu ciğerleri bulunan (yemek ve içmekle oyalanan)

mahlukattan kuşlarız”

İmruu’l-Kays’da şöyle demektedir:

“Ve yemekle, içmekle oyalanıyoruz.”

“Eğer” bu sözlerinde

“doğru söyleyenlerden isen haydi bir âyet (mucize) getir.”

Dediler ki: Sen sadece büyülenmişlerdensin.

Diyanet Vakfı
Dediler ki: Sen, olsa olsa iyice büyülenmiş birisin!

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Sen muhakkak aşırı bir şekilde büyülenmişlerdensin.

“Dediler ki: Sen muhakkak aşırı bir şekilde büyülenmişlerdensin”

âyetindeki

“Büyülenmişler” sözü el-Mehdevî’nin belirttiğine göre Mücahid ile Katâde’nin görüşüne göre; bu kelime “sihir”den gelmektedir. Yani sana sihir isabet etti, bundan dolayı da aklın çalışmaz oldu. Çünkü sen de bizim gibi bir insansın. Biz dururken ne diye sen risalet iddiasında bulunuyorsun.

Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk ederler ve ıslah etmezler.

Diyanet Vakfı
151, 152. Yeryüzünde bozgunculuk yapıp dirlik düzenlik vermeyen aşırı gidenlerin emrine uymayın.

Kurtubi Tefsiri
“Şu günahkârların yeryüzünde fesad yapıp, ıslah etmeyenlerin emrine de itaat etmeyin.”

“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin. Şu günahkârların… emrine de itaat etmeyin.” Bununla dişi deveyi kesen kimselerin kastedildiği söylendiği gibi, yeryüzünde fesad çıkartıp bir türlü ıslah olmayan dokuz kişi olduğu da söylenmiştir.

es-Süddî ve başkaları da dediler ki: Yüce Allah Salih’e; Senin kavmin sana mucize olarak verdiğimiz dişi deveyi keseceklerdir diye vahyetmişti. O da onlara bunu söylemişti. Onlar ise: Hayır böyle bir şey yapmayız diye cevap vermişlerdi. Bunun üzerine Salih onlara şöyle dedi: Bu ay sizin birinizin bir çocuğu olacak ve o bu dişi deveyi kesecek ve sizin helakiniz de bundan ötürü olacak. Bu sefer Bu ay ne kadar erkek çocuk doğarsa onu öldüreceğiz dediler. Aynı ayda dokuz kişinin oğulları oldu, hepsi de oğullarını kestiler. Onuncu bir kimsenin oğlu oldu o oğlunu kesmeyi kabul etmedi. Bundan önce hiçbir oğlu olmamıştı. Bu onuncularının oğlu mavi ve kırmızı rengi arasında birisi idi, çok çabuk gelişti. Çocuklarını öldüren o dokuz kişinin yanından geçip onlar onu gördüklerinde: Oğullarımız hayatta kalsaydı, bunun gibi olacaktı diyorlardı. Bu dokuz kigi Salih (aleyhisselâm)’a kızdılar, çünkü çocuklarının öldürülmesine o sebeb olmuştu. Bundan dolayı galeyana gelip geceleyin çocuklarıyla birlikte onu mutlaka öldüreceklerine dair birbirleriyle ahitleştiler ve şöyle dediler: Biz yolculuk yapmak üzere evimizden çıkıp gideceğiz. Herkes bizim yola çıktığımızı görecek. Bir mağarada bulunacağız. Nihayet gece bastırıp Salih de mescidine gitmek üzere çıkacak olursa, gider onu öldürürüz. Sonra da onun öldürülüşüne şahit olmadık, şüphesiz ki biz doğru söyleyenleriz diyeceğiz. Onlar bizim yolculuğa çıktığımızı biliyorlardı, Dolayısıyla da bizi tasdik edecekler. Salih kasabalarında onlarla birlikte uyumaz. Mescidine gider, orada geceyi geçirirdi. Sabahleyin oldu mu onlara gelir, onlara öğüt verirdi.

Bu kişiler mağaraya gelip de oradan çıkmak istediklerinde mağara üzerlerine yıkıldı ve öldüler. Bu olaya muttali olmuş bir takım kimseler bunu görünce, kasabalılar arasında: Ey Allah’ın kulları Salih bunların çocuklarını öldürmekle yetinmedi. Bunları da öldürdü, dedi. Bunun üzerine kasaba ahalisi dişi deveyi öldürmek üzerine ittifak ettiler.

İbn İshak dedi ki: Bu dokuz kişi dişi deveyi kestikten ve Salih (aleyhisselâm)’ın da onları azâb ile korkutup uyarmasından sonra -ileride yüce Allah’ın izniyle en-Neml Sûresinde (27/48-49. âyetlerin tefsirinde) açıklaması geleceği üzere ona -söz birliği halinde hakaret etmeye başladılar.

Ve itaat etmeyin sınırı aşanların emrine.

Diyanet Vakfı
151, 152. Yeryüzünde bozgunculuk yapıp dirlik düzenlik vermeyen aşırı gidenlerin emrine uymayın.

Kurtubi Tefsiri
“Şu günahkârların yeryüzünde fesad yapıp, ıslah etmeyenlerin emrine de itaat etmeyin.”

Âyetin tefsiri için bak:152

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allahtan korkun ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

Âyetin tefsiri için bak:152

Ve dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz.

Diyanet Vakfı
(Böyle sanıp) dağlardan ustaca evler yontuyorsunuz (oyup yapıyorsunuz).

Kurtubi Tefsiri
“Dağlardan azgınlığınızdan ve şımarıklık olsun diye evler yontuyorsunuz.

“Dağlardan, azgınlığınızdan ve şımarıklık olsun diye evler yontuyorsunuz” âyetinde geçen “yontuyorsun” fiilinin mastarı olan; “Yontmak, traşlamak” demektir. “Onu yonttu, traş etti” anlamındadır. “Yontma sonrası meydana gelen artıklar” demektir. “Yontma aleti” demektir. es-Saffat’ta da;

“Siz elinizle yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” (es-Saffat, 37/95) diye buyurulmaktadır.

Ömürleri uzayıp da yaptıkları binaların yıkılması üzerine evlerini dağlarda yontmaya başladılar.

“Şımaraklık olsun diye…” âyetini İbn Kesii, Ebû Amr ve Nafi “elif’siz okumuşlardır. Diğerleri ise “elif’lî okumuşlardır. Ebû Ubeyde ve başkalarının görüşüne göre her ikisinin de anlamı birdir. Yüce Allah’ın:

“Çürümüş, dağılmış kemikler…” (en-Nâziât, 79/11) âyetindeki “çürümüş, dağılmış” anlamındaki lâfzın hem “elif”siz olarak, hem de; şeklinde “elif ile okunabileceği gibi. Bunu da Kutrub nakletmiştir.

“Gayretli, çalışkan oldu, olur” demektir. Bunun ism-i faili şeklinde gelir, şeklinin ism-i faili de şekillerinde gelir. (Anlam aynıdır.) Hal olarak mansub gelmiştir. Bazıları ise iki okuyuş arasında fark gözeterek ın “maharetle yontanlar” anlamında olduğunu söylemişlerdir. Bu açıklamayı Ebû Ubeyde yapmıştır. İbn Abbâs, Ebû Salih ve başkalarından da bu nakledilmiştir. Abdullah b. Şeddâd ise bunun “zorbalık edenler” olarak anlamına geldiğini söylemiştir. Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre; “elif”siz şekli, azgın ve şımarıklar olarak anlamındadır. Mücahid de böyle demiştir. Yine ondan, bunun “açgözlülükle” anlamında olduğunu söylediği rivâyet edilmiştir. ed-Dahhâk ise: Akıllıca davrananlar olarak diye açıklamış, Katâde ise böbürlenenler olarak diye açıklamıştır. Bunu el-Kelbî nakletmiştir. Ondan nimet içerisinde nimetten istifade edenler olarak dediği de nakledilmiştir. Yine ondan; kendilerini emniyet içerisinde görenler olarak diye açıkladığı da rivâyet edilmiştir. el-Hasen’in görüşü de budur. Bunun seçenler ve tercih edenler olarak anlamına geldiği de söylenmiştir ki; bu açıklamayı da el-Kelbî ve es-Süddî yapmıştır. Şairin şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Bir zorba ki herbir iş ile şeref yarışına girişir,

Tabiatları denemek için ben de ona gittim.”

Bunun, taaccübe kapılan kimseler anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Husayf yapmıştır. İbn Zeyd ise güçlü, kuvvetliler olarak diye açıklamıştır. Bunun şımarıkça sevinenler anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı da el-Ahfeş yapmıştır. Bu anlamda gelmesi “he” harfinin, “ha” olarak kullanılmasından ibarettir. Araplar bu harfleri birbirlerinin yerine kullanırlar. Mesela; “Onu övdüm” derken “ha” yerine “he”yi de kullanırlar. O halde; “Sevinmesi azgınlık sınırına ulaşmış olan” demektir. Şımarmak anlamı ile sevinmek (ferah) ise yerilmiş bir şeydir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yeryüzünde de kibir ve azametle yürüme” (el-İsra, 17/37);

“Şımarma! Çünkü Allah şımaranları sevmez.” (el-Kasas, 28/76)

Ekinlerde ve salkımları sarkmış hurmalıklarda?

Diyanet Vakfı
146, 147, 148. Siz burada, bahçelerin, pınarların içinde; ekinlerin, salkımları sarkmış hurmalıkların arasında güven içinde bırakılacak mısınız (sanırsınız)?

Kurtubi Tefsiri
“Ekinler ve meyveleri olgunlaşmış güzel hurma ağaçları arasında,

“Bahçelerde ve akarsular arasında, ekinler ve meyveleri olgunlaşmış güzel hurma ağaçtan arasında.”

ez-Zemahşerî dedi ki,

“bahçeler” âyetinden sonra

“hurma ağaçları arasında” diye buyurmuştur. Nasıl ki “ne’am” denildiğinde çift yaratılmış hayvanlar arasından öncelikle deveyi kapsadığı gibi “bahçeler” denildiğinde de öncelikle hurma ağaçlarını kapsar. Hatta öyleki Araplar bahçe (cennet)i zikrederken, sadece hurma ağacını kastederler. Nitekim “ne’am” deyip de sadece deveyi kastettikleri gibi. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“Gözlerim kovalarındadır sanki su taşıyan bir devenin,

Uzun boylu hurma ağaçları bulunan bir bahçeyi sulayan ve bundan yorgun düşmüş bir devenin.”

Görüldüğü gibi burada hurma ağaçlarını kastetmektedir diye sorulursa; deriz ki: Bunu iki şekilde açıklayabiliriz: 1- Genel olarak ağaçların kapsamına girmekle birlikte özellikle hurma ağacının söz konusu edilmesi diğer ağaçlardan olan üstünlüğüne dikkat çekmek içindir. 2- Bahçelerle hurma ağaçları dışında ağaçları bulunan diğer bahçeleri kastetmiş olma ihtimalidir. Çünkü lâfız buna elverişlidir. Bundan sonra da ona hurma ağaçları atfedilmiştir.

“Meyve” lâfzı aslında kılıcın sivri ucu gibi hurma ağacından çıkan ve içinde salkımın çöpleri bulunan demektir. ise salkımı ile birlikte gövdeden çıkan büyükçe salkıma denilir.

“Olgunlaşmış” ile ilgili olarak İbn Abbâs şu açıklamayı yapmıştır; Bu, kabında kaldığı sürece hurma meyvesinin güzel halini ifade eder. Bu kelime aynı zamanda latif ve İnce manasına gelir. Şair İmruu’l-Kays’ın şu mısraında da bu anlamda kullanılmıştır:

“Eğildi üzerime yumuşak, ince beliyle ve dolgun bacaklarıyla”

el-Cevherî dedi ki: Yeni çıkan hurma meyvesine kapçığından çıkmadığı sürece denilir. Buna sebeb ise içice olmasıdır. Kadınlar hakkında ise ince belli olduğunu anlatmak için kullanılır. Buna yakın açıklamayı el-Herevî de zikretmiş olup şöyle demiştir: Bu henüz kabında birbiri üstünde bulunan ortaya çıkmadan önceki hurma meyvesidir. “Yanları, böğürleri birbirine yakın (ince belli adam)” tabiri de buradan gelmektedir, dilcilerin açıklaması budur.

el-Maverdî ve başkaları ise bu hususta oniki görüş nakletmektedirler:

1- Henüz taze ve yumuşak olana denir. Bu açıklamayı İkrime yapmıştır.

2- Taze hurmanın sapı ve çöpü ayrılmamış olandır. Bu açıklamayı da Saîd b. Cübeyr yapmıştır. en-Nehhâs dedi ki: Ebû İshak, Yezid’den -ki bu İbn Ebi Ziyad’dır, Kûfelidir. Yezid b. Ebi Meryem ise Şamlıdır- Yüce Allah’ın:

“Ve meyveleri olgunlaşmış güzel hurma ağaçları” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Yani bunların kimisi yenebilecek hale gelmiş tazedir, kimisi henüz sapından koparılmamış demektir.

3- Bu içinde çekirdeği bulunmayan hurma demektir. Bu açıklamayı da el-Hasen yapmıştır.

4- Oldukça yumuşak, dağılabilen, el değer değmez dağılan demektir. Bu açıklamayı da Mücahid yapmıştır. Ebû’l-Âl-iyye ise ağızda eriyip dağılan diye açıklamıştır.

5- Birbiri üstüne bindiğinden dolayı birbirine geçmiş ve küçülmüş demektir. Bu açıklamayı ed-Dahhâk ve Mukâtil yapmıştır.

6- Biri diğerine yapışmış, geçmiş anlamındadır. Bu açıklamayı da Ebû Sahr yapmıştır.

7- Birbirinden ayrılıp yeşillenmeye başladığı zamadaki meyvedir. Bunu da ed-Dahhâk söylemiştir.

8- Taze, olgunlaşmış anlamındadır. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

9- Üzerinde kabuğu çatlamadan önce saklı bulunan demektir. Bunu da İbn Şecere nakletmiştir. Şair dedi ki;

“Sanki o üzerinde çatlakları fark edilemeyen,

Kabukları üzerinden çatlamamış (hurmaların),

üzerinde taşındığı bir yük hayvanıdır.”

10- Gevşek demektir. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır.

11- İlk baş gösterdiği sıradaki yumuşak halinin adıdır. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır.

12- Bundan kasıt el-Bernî denilen hurma türüdür. Bu açıklamayı da

İbnu’l-A’râbî yapmıştır. Bu fail anlamında feil vezninde bir kelimedir. Yani yenilen şeyin güzel bir şekilde hazmedilmesi manasınadır.”(………): Yemeğin hazmedilmesi” tabirinden gelmektedir.

“Meyve” kelimesi den türemiş bir isimdir. Bu da ortaya çıkmak anlamındadır. Güneşin, ayın ve bitkilerin ortaya çıkışını anlatmak için; ın kullanılması da buradan gelmektedir.

Bahçelerde ve pınarlarda,

Diyanet Vakfı
146, 147, 148. Siz burada, bahçelerin, pınarların içinde; ekinlerin, salkımları sarkmış hurmalıkların arasında güven içinde bırakılacak mısınız (sanırsınız)?

Kurtubi Tefsiri
“Bahçelerde ve akarsular arasında;

Burada güven içinde bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz?

Diyanet Vakfı
146, 147, 148. Siz burada, bahçelerin, pınarların içinde; ekinlerin, salkımları sarkmış hurmalıkların arasında güven içinde bırakılacak mısınız (sanırsınız)?

Kurtubi Tefsiri
“Siz burada güven içinde bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz?

“Siz burada güven İçinde bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz?” Yani dünyada ölüm ve azaptan yana emniyet içerisinde bırakılacağınızı mı sanıyorsunuz? İbn Abbâs dedi ki: Onlara çok uzun ömür verilmişti. O bakımdan yaptıkları binalar onlar kadar varlığını sürdüremiyordu. Buna da yüce Allah’ın:

“O sizi… uzun bir ömür boyu yaşattı” (Hud, 11/61) âyeti deli) teşkil etmektedir. Salih (aleyhisselâm) bu tutumları dolayısıyla onları azarlayarak dedi ki; Siz dünyada ölümsüz olarak kalacağınızı mı zannediyorsunuz?

Ve ben sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

Diyanet Vakfı
Buna karşı sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrimi verecek olan, ancak alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Buna karşılık sizden bir ücret istemem. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

“Semûd (kavmi) de peygamberleri yalanladılar.” Burada Salih (aleyhisselâm) ile onun kavmi Semûd’un kıssası zikredilmektedir. Daha önce el-Hicr Sûresı’nde (15/80, âyetin ve devamının tefsirinde) belirtildiği gibi bunlar el-Hicr denilen yerde yaşıyorlardı. Orası pek çok hurma ağaçlan, ekinleri ve suları bulunan bir yerdi.

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allaha karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“O halde Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

Âyetin tefsiri için bak:145

Şüphesiz ben size güvenilir bir elçiyim.

Diyanet Vakfı
Bilin ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Ben sizin için güvenilir bir elçiyim.

Âyetin tefsiri için bak:145

Hani onlara kardeşleri Sâlih dedi: Sakınmaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Kardeşleri Salih onlara şöyle demişti: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Hani kardeşleri Salih onlara demişti ki: “Korkmaz mısınız?

Âyetin tefsiri için bak:145

Semûd kavmi, gönderilenleri yalanladı.

Diyanet Vakfı
Semud (kavmi) de peygamberleri yalancılıkla suçladı.

Kurtubi Tefsiri
Semüd (kavmi) de peygamberleri yalanladılar.

Âyetin tefsiri için bak:145

Ve şüphesiz Rabbin, elbette o, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Rabbin Aziz olandır, Rahîm olandır.

Âyetin tefsiri için bak:145

Böylece onu yalanladılar, biz de onları helâk ettik. Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Böylece onu yalancılıkla suçladılar; biz de kendilerini helak ettik. Doğrusu bunda büyük bir ibret vardır; ama çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Böylece onu yalanladılar. Biz de onları helâk ettik. Muhakkak ki bunda bir âyet vardır. Onların çoğu da mü’min değildi.

“Böylece onu yalanladılar. Biz de” ileride el-Hakka Sûresi’nde (69/6. âyetin ve devamının tefsirinde) geleceği üzere ıslıklı ve azgın bir fırtına ile

“onları helâk ettik. Muhakkak bunda bir âyet vardır, onların çoğu da mü’min değildi.” Kimi ilim adamının dediğine göre peygamberleri ile birlikte üçyüz bin ve birkaç yüz kişi îman etti, geri kalanları ise helâk oldu.

Biz azaba uğratılacak da değiliz.

Diyanet Vakfı
Biz azaba uğratılacak da değiliz.

Kurtubi Tefsiri
“Biz azâb olunacaklardan da değiliz.”

“Bîz” yaptıklarımızdan ötürü

“azâb olunacaklardan da değiliz” âyeti şöyle açıklanmıştır: Yani öncekilerin cisimleri yaratılmıştır, biz de bizden önce yaratılıp da ölenler gibi yaratılıyoruz. Onların başlarına bizim kendisi ile sakındırdığın azâb namına bir şey de inmedi.

Bu sadece öncekilerin alışkanlığıdır.

Diyanet Vakfı
Bu, öncekilerin geleneğinden başka bir şey değildir.

Kurtubi Tefsiri
“Bu öncekilerin âdetlerinden başka bir şey değildir.

“Bu öncekilerin adetlerinden başka bir şey değildir.” İbn Abbâs ve baş kalarından nakledildiğine göre, öncekilerin dininden başka bir şey değildir, demektir. el-Ferrl da öncekilerin adetleri… diye açıklamıştır.

İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisaî, diye okumuş, diğerleri ise; diye okumuşlardır.

el-Herevî dedi ki: Yüce Allah’ın bu âyeti (İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisaî’nin kıraatine göre) onların uydurmaları ve yalanları anlamındadır. Buna karşılık; okuyuşu ise, onların adetleri.,, anlamındadır. Arapların; sözleri “filan kişi bizlere öncekilerin uydurulmuş hurafe ve sözlerini anlattı” demektir.

İbnu’l-A’râbî dedi ki: din, karakter ve mürüvvet (insanlık) anlamındadır. en-Nehhâs dedi ki: Bu okuyuş el-Ferrâ”ya göre öncekilerin adeti anlamındadır. Bize Muhammed b. el-Velid, Muhammed b. Yezid’den dedi ki: “Öncekilerin adetleri” demek onların izledikleri yol ve tutturdukları gidiş demektir. Ebû Ca’fer (en-Nehhâs) dedi ki: Her iki görüş de birbirine yakındır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisinde de bu anlamdadır:

“Îman bakımından mü’minlerin en kamil olanı ahlakı itibariyle en güzel olanlarıdır.” Taberânî, el-Mu’cemu’l-Evsat, IV, 356, Yani davranışları, alışkanlıkları, yüce Allah’a itaat hususunda izlediği yolu en güzel olan demektir. Ahlâkı güzel olmakla birlikte fâcir bir kimsenin faziletli olması imkânsız oldğu gibi; kötü ahlâklı fakat facir olmayan bir kimsenin îman itibariyle daha mükemmel olması da söz konusu olamaz. Ebû Ca’fer (en-Nehhâs) dedi ki: Bize Muhammed b. Yezid’den nakledildiğine göre; Öncekilerin yalanlamaları ve asılsız kanaat ve tahminleri” anlamındadır. Şu kadar var ki; o birinci kıraate meylederdi. Çünkü bu kıraatte kendi atalarını övmek muhtevası vardır. Kur’ân-ı Kerîm’de bu halleri ile ilgili varid olmuş âyetlerin çoğunda atalarını methettikleri görülmektedir. Onların:

“Biz atalarımızı bir din üzere bulduk” (ez-Zuhruf, 43/23) âyetinde de (böyledir). Ebû Kılabe’den rivâyete göre ise o “hı” harfini ötreli, “lâm” harfini de sakin olarak ve; “Adetler” kelimesinin hafifletilmiş şekli olarak okumuştur. Ayrıca bunu İbn Cübeyr, Nafî’in arkadaşlarından, onların Nafî’den naklettiği rivâyet olarak da zikretmiştir.

(……..) in “öncekilerin dini” demek olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Allah’ın yarattığını değiştireceklerdir.” (en-Nisa, 4/119) Burada Allah’ın dinini değiştireceklerdir, anlamındadır. Buna karşılık; “Öncekilerin adetleri” demektir. Yani ortada önce hayat, sonra ölüm vardır. Öldükten sonra diriliş diye bir şey yoktur.

Şöyle de açıklanmıştır: Senin karşı çıktığın bizim yapılarımız ve zorbaca yakalayışımız ancak bizden öncekilerin bir adetidir, biz de onlara uyuyoruz, demektir.

Dediler ki: Bize öğüt versen de, öğüt verenlerden olmasan da birdir.

Diyanet Vakfı
(Onlar) şöyle dediler: Sen öğüt versen de, vermesen de bizce birdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar dediler ki: “Sen öğüt versen de, öğüt verenlerden olmasan da bizim İçin birdir.

“Onlar dediler ki: Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.” Hiçbirisi farketmez, çünkü biz senin sözlerini dinlemeyecek, söylediklerine kulak asmayacağız.

el-Abbas, Ebû Amr ile Bişr’den, o el-Kisaî’den

“Öğüt versen de” âyetini “zı” ile “te” harflerini birbirine idgam edilmiş olarak; şeklinde okuduğunu rivâyet etmiştir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir, çünkü “zı” ıtbak harfidir, ona ancak son derece yakın olan harfler ile onun gibi (misli) ve mahreci aynı olan harfler idgam edilir.

Şüphesiz ben sizin için büyük bir günün azabından korkuyorum.

Diyanet Vakfı
Doğrusu sizin hakkınızda muazzam bir günün azabından endişe ediyorum.

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten sîzin için büyük bir günün azabından korkarım.”

“Gerçekten ben sizin için” eğer onu inkâr ile kâfir olur ve bu haliniz üzere ısrar edecek olursanız

“büyük bir günün azabından korkarım.”

Ve bahçelerle ve pınarlarla.

Diyanet Vakfı
132, 133, 134. Bildiğiniz şeyleri size veren, size davarlar, oğullar, bağlar, pınarlar ihsan eden (Allaha karşı gelmek) den sakının.

Kurtubi Tefsiri
“Hem de bahçeler ve pınarlarla.

“O size hem davarlar ve çocuklarla destek verdi, hem de bahçeler ve pınarlarla.” O bunları size müsahhar kıldı, lutfuyla bunları size ihsan etti. O halde kendisine ibadet olunması, şükredilmesi ve küfredilip, kendisine karşı nankörlük edilmemesi gereken O’dur.

Sizi hayvanlarla ve oğullarla destekledi.

Diyanet Vakfı
132, 133, 134. Bildiğiniz şeyleri size veren, size davarlar, oğullar, bağlar, pınarlar ihsan eden (Allaha karşı gelmek) den sakının.

Kurtubi Tefsiri
“O size hem davarlar ve çocuklarla destek verdi;

Âyetin tefsiri için bak:134

Size bildiğiniz şeylerle yardım edenin azabından sakının.

Diyanet Vakfı
132, 133, 134. Bildiğiniz şeyleri size veren, size davarlar, oğullar, bağlar, pınarlar ihsan eden (Allaha karşı gelmek) den sakının.

Kurtubi Tefsiri
“Size bildiğiniz nimetlerle destek verenden sakının;

“Size bildiğiniz nimetlerle” yani bir çok hayır ve bereketlerle

“destek verenden sakının” buyurduktan sonra bu nimetlerin neler olduğunu şu buyruklarıyla açıklamaktadır:

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allahtan korkun ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

Yüce Allah’ın:

“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin” âyetinin anlamı daha önce geçmiş bulunmaktadır.

Ve yakaladığınızda zorba olarak mı yakalıyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Yakaladığınız zaman, zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
“Yakaladığınız zaman da zorbaca mı davranırsınız?

Bu âyetteki

“Yakalamak” satvet ve şiddetle almak demektir, “Onu şiddetle yakaladı, yakalar” denilir. “Onu yakalamaya çalıştı” demektir; mastarı da: şeklinde gelir.

İbn Abbâs ve Mücahid dedi ki: Batş (şiddede yakalamak) kılıçla öldürmek yahut kamçıyla dövmek suretiyle şiddet uygulamak demektir. Bu da, siz bu işi zulmen yapıyorsunuz demektir.

Yine Mücahid; Bu, kamçı ile dövmek demektir, demiştir. Bunu da İbnu’l-Arabî’nin naklettiğine göre Malik b. Enes, Nafi’den, o da İbn Ömer’den rivâyet etmiştir.

Haksızca kılıçla öldürmek demek olduğu da söylenmiştir. Bunu da Yahya b. Sellâm nakletmiştir.

el-Kelbî ile el-Hasen dedi ki; Bu, gerekli araştırmayı yapmaksızın kızgınlık ve öfke ile birisini öldürmek demektir. Bütün bu açıklamalar İbn Abbâs’ın açıklamasının kapsamındadır.

Bir diğer açıklamaya göre bu; affetmeksizin ve herhangi bir şekilde mühlet tanımaksızın gerek kasten, gerek hata yoluyla sorgulamak (ve öldürmek) demektir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Malik’in yaptığı açıklamayı yüce Allah’ın Mûsa (aleyhisselâm) hakkındaki şu âyetleri de desteklemektedir: “(Mûsa) ikisinin de düşmanı olanı yakalamak (açıklamakta olduğumuz kelime ile aynı kökten gelen “batş” fiili ile) isteyince dedi ki: Ey Mûsa! Dün bir kişiyi öldürdüğün gibi beni de mi öldürmek istiyorsun. Sen ancak yeryüzünde bir zorba olmak istersin,” (el-Kasas, 28/19) Çünkü Mûsa (aleyhisselâm) böyle birisine ne kılıç çekmiş, ne de mızrak saplamıştı, sadece ona bir yumruk indirmişti ve bu yumruğu sebebiyle adam ölmüştü. “Batş” el ile de olabilir. Bunun asgari miktarı ise yumruk vurmak ve itmektir. Bundan sonra da kamçı ve sopa ile vurmak, arkasından demir (silah) ile vurmak gelir. Hak ile olması dışında bunların hepsi yerilmiş şeylerdir.

Âyet-i kerîme daha önceden gelmiş ümmetler hakkında haber vermek üzere, yüce Allah tarafından bu fiilleri sebebiyle kendilerini yerdiği ve uygun görmediğini İfade ettiği gibi; bu fiilden uzak durmak noktasında da bize öğüt olmak üzere nazil olmuştur.

Derim ki: Yerilmiş olan bu nitelikler, bu ümmetin bir çoğunda kendisini göstermeye başlamıştır. Özellikle de Bahri (Memlûk)’lerin yönetim başına geldikleri zamandan itibaren Mısır diyarında bu böyledir. Bunlar haksız yere insanları kamçılarla, sopalarla dövüp yakalamaktadır. Zaten Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunun olacağını da haber vermiştir. Nitekim Müslim’in Sahih’inde yer alan rivâyete göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Cehennem ehli olan iki sınıf vardır ki henüz daha bunları görmüyorum. (Birisi) beraberlerinde inek kuyruklarını andıran kamçılar ile insanları vuran bir topluluk, diğeri ise giyinmiş fakat çıplak başkalarını kendilerine meylettiren, kendileri de başkalarına meyleden, başları yana yatmış deve hörgüçlerini andıran kadınlardır. Böylesi kadınlar ne cennete girerler, ne kokusunu alırlar ve hiç şüphesiz ki oranın kokusu şu kadar şu kadar mesafeden alınır.” Müslim, III, 1680, IV, 2192.

Ebû Dâvûd’un rivâyetine göre de İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Sizler ‘îne ‘ine satışı: Bir kimseye belli bir malı belli bir fiata ve belli bir vade ile (veresiye) sattıktan sonra, aynı malı peşin fakat daha düşük bir bedelle tekrar satın almaktır. satışını yapıp, ineklerin kuyruklarını yakalayıp, ziraate razı olur ve cihadı terkedecek olursanız, Allah üzerinize -tekrar dininize geri dönünceye kadar- hiçbir şekilde kaldırmayacağı bir zilleti musallat kılar.” Ebû Dâvûd, III, 274.

“Zorbaca” öldürücüler olarak… demektir. Zorba (cebbar) haksız yere öldüren kişi demektir. Yüce Allah’ın:

“Sen ancak yeryüzünde bir zorba (cebbar) olmak istersin” (el-Kasas, 28/19) âyetinde de bu anlamdadır. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır.

Zorba (cebbar)’ın azgın ve başkalarına tasallut eden kimse anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Sen üzerlerinde bir zorlayıcı (cebbar) değilsin.” (Kâf, 50/45) âyetinde de bu anlamdadır. Yani sen onlara musallat kılınmış bir kimse değilsin. Şair de şöyle demektedir:

“Biz o zorbadan hükümdarlığını kılıçla, zorla aldık

Akşam vakti idi ve meydandaydı mızraklarımızın uçları”

Ve sağlam yapılar mı ediniyorsunuz, sanki ebedî kalacakmışsınız gibi?

Diyanet Vakfı
Temelli kalacağınızı umarak sağlam yapılar mı ediniyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
“Ve ebedi kalırsınız ümidi ile sapasağlam kaleler mi yapar durursunuz?

“Ve ebedi kalırsınız ümidi ile sapasağlam kaleler mi yapar durursunuz?”

el-Kelbî konaklar mı, diye açıklamıştır. Bunun yüksekçe kaleler anlamına geldiği de söylenmiştir ki; bu İbn Abbâs ve Mücahid’in açıklamasıdır. Şairin şu beyitinde de bu anlamdadır.

“Onların yurtlarını kupkuru ve ıpıssız kıldık,

Yüksekçe kaleleri ve burçları da yerle bir ettik.”

Bunun “yüksek köşkler” anlamına geldiği de söylenmiştir. Yine bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. Ondan gelen bir diğer rivâyete göre bunlardan kasıt (çöllerde yapılan) güvercin kuleleri (burçları)dır. es-Süddî de böyle demiştir.

Derim ki: Mücahid’den böyle bir rivâyetin nakledilmiş olma ihtimali uzaktır. Çünkü “(az önce geçen) koca bir bina: er-rî'” hakkında bunun güvercin burçları ve kuleleri anlamında olduğunu söylediği belirtilmişti. O vakit bu (burada da aynı manaya gelirse) ifadede bir tekrar olur.

Katâde dedi ki: Bu, yerin altında sular için sarnıç demektir. ez-Zeccâc da bunlar, su için yapılan yerler demektir diye açıklamıştır. Bunun tekili de; ile şeklinde gelir. Lebid’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Çürüdük bizler; fakat çürümez doğup duran yıldızlar

Bizden sonra geriye dağlar ile yaptığımız su sarnıçları (havuzları) kalacaktır.”

el-Cevherî dedi ki; “İçinde yağmur sularının toplandığı havuz gibi bir şeydir.” “Nun” harfi ötreli olarak kullanılırsa da aynı anlama gelir. ise kaleler demektir. Ebû Ubeyde yapılan herbir binaya: denilir demiştir. Bunu el-Mehdevî nakletmektedir.

Abdu’r-Rezzak dedi ki:

“Sapasağlam kaleler” bizde Yemenlilerin lehçesinde Âd kavminden kalma köşkler demektir.

“Ve ebedi kalırsınız ümidi ile” ebedi kalmak maksadıyla (böyle mi yaparsınız?)

Bir açıklamaya göre buradaki istifham (soru) azarlamak anlamına da gelebilir. “Siz ebedi kalacağınızı mı zannediyorsunuz” demek olur. Bu da bir kimsenin: “Bana sövdüğünü ümid ederim” deyip: Bana sövüyor musun, demek istemesine benzer. Bu anlamdaki bir açıklama İbn Zeyd’den rivâyet edilmiştir.

el-Ferrâ’ dedi ki; Ebedi krnak düşüncesiyle böyle yapıyor, fakat ölümü hiç düşünmüyorsunuz, demektir. İbn Abbâs ve Katâde de şöyle demiştir: Sanki siz oralarda ebedi ve baki kalacaksınız gibi… demektir.

Bir kıraatte de “Ebedi bırakılacakmışcasına…” şeklindedir ki bunu da en-Nehhâs zikretmiştir.

Katâde’nin naklettiğine göre bu ifade kıraatlerin birisinde; “Ebedi imişsiniz gibi” şeklinde idi (sahih görülmediğinden terkedilmiştir). “Yakaladığınız zaman da zorbaca mı davranırsınız?”

Her yüksek yerde bir alâmet mi inşa ediyorsunuz, oyun olsun diye?

Diyanet Vakfı
Siz her yüksek yere bir alamet dikerek eğleniyor musunuz?

Kurtubi Tefsiri
“Siz her yüksek yerde eğlenmek için koca bir bina mı inşa edip durursunuz?

“Siz her yüksek yerde eğlenmek için koca bir bina mı İnşa edip duruyorsunuz?” âyetindeki: “Yerden yüksekçe olan herşey” hakkında kullanılır. Bu açıklama İbn Abbâs ve başkalarına aittir. ‘in çoğuludur. “Arazinin yüksekliği ne kadardır?” demektir.

Katâde, bu yol demektir, diye açıklamıştır. Bu aynı zamanda ed-Dahhâk, el-Kelbî, Mukâtil ve es-Süddî’nin de görüşüdür. İbn Abbâs da yine bu görüşü ifade etmiştir. el-Müseyyeb b. Ales’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Serap, onu bir alçaltıyor, bir yükseltiyor.

Beyaz bir elbiseymiş gibi parlayan yol.”

Burada görüldüğü gibi yol demek olan açıklamakta olduğumuz kelime İle yolu beyaz elbiseye benzetmektedir.

en-Nehhâs dedi ki: Yerin yüksekçe taraflarına da, yola da; denilmesi sözlükte bilinen bir husustur .

Şair de şöyle demektedir;

Üstüste binmiş kanadının tüyleri parıldıyor dağın üzerinde,

Gecenin çiğleri tüyleri üzerinde parıldayıp duruyor.”

Umare dedi ki; “Dağ” demektir, tekili çoğulu da …diye gelir. Mücahid: İki dağ arasındaki geçit, yol demektir, demiştir. Ondan gelen bir başka rivâyete göre ise küçük tepecik anlamındadır. Yine ondan rivâyete göre etrafın gözetlenmesine yarayan yüksekçe yer demektir.

İkrime ve Mukâtil dedi ki: Bunlar yolculuğa çıktıkları vakit yıldızlarla yollarını buluyorlardı. O bakımdan yollarda doğru yoldan şaşırmamak için uzunca alâmetler bina ederlerdi. Buna da yüce Allah’ın:

“Âyet: alâmet (mealde: koca bir bina)” lâfzı delil teşkil etmektedir.

Mücahid’den rivâyete göre bu güvercinler için yapılan yapılar anlamındadır. Buna delil de: “Eğlenmek için” âyetidir ki, oynamak için demektir. Yani sizler yüksek herbir yerde güvercinler için yapılan bina ve burçlar kabilinden kendileriyle oyun oynamak maksadıyla yüksek bir alâmet mi dikersiniz?

Bu, yolda gidip gelenlerle oynayıp eğlenmek maksadıyla… diye de açıklanmıştır. Yani siz gidip gelenlere yukardan bakıp kontrol edecek şekilde yüksek olan herbir yerde yolcularla alay etmek maksadıyla bir bina mı yaparsınız?

el-Ketbî dedi ki: Bu öşürcülerin (vergi ve gümrük memurlarının) yanlarından geçen kimselerin malları ile istedikleri gibi oynamalarını ifade eder. Bunu da el-Maverdî na ki etmiştir,

İbnu’l-A’râbî dedi ki; “Manastır” demektir. Yine bu kelime sahrada güvercinlerin kondukları yüksekçe yer anlamına da gelir. Aynı zamanda yüksekçe tepe manası da vardır. Bu kelime iki türlü telaffuz edilebilir. “Ra” harfi esreli ve üstün olmak üzere çoğulu da şeklinde gelir. Bu açıklamayı es-Sa’lebî zikretmiştir.

Ve ben sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, ancak âlemlerin Rabbine aittir.

Diyanet Vakfı
Buna karşı sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrimi verecek olan, ancak alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

“Hani kardeşleri Hûd onlara: sakınmaz mısınız? demişti. Muhakkak ki ben size gönderilmiş emin bir peygamberim. Artık Allah’tan korkun ve bana İtaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Bu âyetlerin anlamı açıktır, daha önce de benzerleri geçmişti.

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allaha karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

Âyetin tefsiri için bak:127

Şüphesiz ben size güvenilir bir elçiyim.

Diyanet Vakfı
Bilin ki, ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Muhakkak ben size gönderilmiş emin bir peygamberim.

Âyetin tefsiri için bak:127

Hani onlara kardeşleri Hûd dedi: Sakınmaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Kardeşleri Hud onlara şöyle demişti: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Hani kardeşleri Hûd onlara: “Sakınmaz mısınız?” demişti.

Âyetin tefsiri için bak:127

Âd kavmi, gönderilenleri yalanladı.

Diyanet Vakfı
ad (kavmi) de peygamberleri yalancılıkla suçladı.

Kurtubi Tefsiri
Âd (kavmi) rasûlleri yalanladılar.

“Âd (kavmi) rasûlleri yalanladılar” buyruğundakî

“Yalanladılar” fiilindeki müenneslik te’si kabile ve cemaat anlamı ihtiva ettiğinden dolayıdır. Rasûlleri yalanlamaları da daha önceden geçtiği gibidir.

Ve şüphesiz Rabbin, elbette o, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Rabbin Aziz olandır, Rahîm olandır.

“Sonra” Nûh’u ve îman edenleri kurtardıktan sonra

“geri kalanları da suda boğduk. Muhakkak bunda bir âyet vardır, onların çoğu Îman etmediler. Muhakkak Rabbin Aziz olandır, Rahîm olandır.”

Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Doğrusu bunda büyük bir ders vardır; ama çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bunda bir âyet vardır. Onların çoğu îman etmediler.

Âyetin tefsiri için bak:122

Sonra geride kalanları boğduk.

Diyanet Vakfı
Sonra da geri kalanları suda boğduk.

Kurtubi Tefsiri
Sonra geri kalanları da suda boğduk.

Âyetin tefsiri için bak:122

Böylece onu ve beraberinde olanları dolu gemide kurtardık.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine biz onu ve beraberindekileri, o dolu geminin içinde (taşıyarak) kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
Biz de onu ve onunla birlikte olanları dopdolu o gemi içerisinde kurtardık.

“Biz de onu ve onunla birlikte olanları dopdolu o gemi İçerisinde kurtardık.” Bununla tufanda bindikleri gemiyi kastetmektedir ki, daha önceden bundan söz edilmişti.

“Dopdolu” demektir, “Dolu olmak” İse geminin insanlarla, canlılarla ve başka şeylerle dolup taşmasıdır. Burada lâfzında “Gemi” müennes gelmemiştir, çünkü burada bu lâfız çoğul değil, tekildir.

Artık benimle onların arasını aç ve beni, benimle beraber olan müminleri kurtar.

Diyanet Vakfı
Artık benimle onların arasında sen hükmünü ver. Beni ve beraberimdeki müminleri kurtar.

Kurtubi Tefsiri
“Artık benimle onlar arasında Sen ayırd edici hükmünü ver. Beni ve beraberimdeki mü’minleri de kurtar.”

“Dedi ki: Rabbim, kavmim gerçekten beni yalanladı. Artık benimle onlar arasında sen ayırdedici hükmünü ver. Benî ve beraberimdeki mü’minleri de kurtar.” Nûh (aleyhisselâm) onların îman edeceklerinden yana ümidini kesince, bu sözleri söylemişti. -Âyet-i kerimede sözü geçen-;

“el-Feth” hüküm vermek demektir ki buna dair açıklamalar daha önceden (el-A’raf, 7/89. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi: Rabbim, halkım beni yalanladı.

Diyanet Vakfı
Nuh: Rabbim! dedi, kavmim beni yalancılıkla suçladı.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki; “Rabbim, kavmim gerçekten beni yalanladı.

Âyetin tefsiri için bak:118

Dediler ki: Ey Nuh, eğer vazgeçmezsen, kesinlikle taşlananlardan olacaksın.

Diyanet Vakfı
Dediler ki: Ey Nuh! (Bu davadan) vazgeçmezsen, iyi bil ki, taşlanmışlardan olacaksın!

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Ey Nûh! Eğer vazgeçmez isen mutlaka taşlananlardan olacaksın.”

“Dediler ki: Ey Nûh eğer” bizim ilahlarımıza dil uzatmaktan, dinimizi ayıplamaktan

“vazgeçmez isen mutlaka taşlananlardan olacaksın.” Bu taşlamanın taşlarla olacağını Katâde söylemiştir. İbn Abbâs ve Mukâtil ise bunu, öldürülenlerden olacaksın diye açıklamışlardır. es-Sümalî dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de geçen “taşlananlar” ifadelerinin hepsi öldürmek demektir. Meryem Sûresi’ndeki:

“Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım.”(Meryem, 19/46) bundan müstesnadır. Burada, mutlaka sana ağır söz söylerim demektir.

“Taşlananlardan” ifadesinin kendilerine dil uzalılan, sövülüp sayılanlardan… anlamında olduğu da söylenmiştir ki bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır. Ebû Duâd’ın şu sözü de bu kabildendir… Asıl yazma nüshalarda da böyle olduğu ve Ebû Duâd’ın sözlerinin nakledilmediği, Kurtubî Tefsirinin Arapça baskısını hazirlayanlarca ifade edilmektedir. Ayrıca el-A’raf, 7/91. âyetin tefsirine de bakınız.

Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.

Diyanet Vakfı
Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.

Kurtubi Tefsiri
“Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.”

“Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Yani yüce Allah beni fakirleri bir kenarda tutup özellikle zenginlere göndermiş değildir. Ben bir rasûlüm, size benimle gönderileni tebliğ ederim. Kim bana itaat ederse Allah nezdinde mutlu ve bahtiyar odur, isterse fakir olsun,

Ben müminleri kovacak değilim.

Diyanet Vakfı
Ben iman eden kimseleri kovacak değilim.

Kurtubi Tefsiri
“Ben mü’minleri kovacak değilim.

“Ben mü’minleri kovacak değilim.” Onların durumlan düşüktür, işleri bayağıdır diye böyle bir şey yapmam. Sanki onlar -Kureyş’in istediği gibi- zayıf kimseleri kovmayı kendisinden istemiş gibidirler.

Onların hesabı, yalnızca Rabbim’e aittir — keşke siz anlayabilseniz.

Diyanet Vakfı
Onların hesabı ancak Rabbime aittir. Bir düşünseniz!

Kurtubi Tefsiri
“Onların hesabı ancak Rabbime aittir. Eğer inceden inceye kavrayan kîmselerseniz.

“Onların” amelleri ve îmanları itibariyle

“hesabı ancak Rabbime aittir. Eğer inceden inceye kavrayan kimseler seniz.”

Burada “Eğer”in cevabı hazfedilmiştir. Yani eğer siz onların hesaplarının Rablerine ait olduğunu bilseydiniz sanatları, meslekleri dolayısıyla onları ayıplamazdınız.

“Kavrıyorsunuz” fiili genel olarak kâfirlere hitab olmak üzere “te” ile okunmuştur. Zahir (kuvvetli olan) da budur. Ancak İbn Ebi Able ile Muhammed b. es-Sümeyka: “İnceden inceye kavrayan kimseler olsalardı” şeklinde “ye” ile okumuşlardır. Bu şeklîyle âdeta kâfirlerin durumu hakkında bir haber vermek gibidir ve onlara hitab terkedilmiş gibidir. Yüce Allah’ın:

“Hatta siz gemilerde bulunduğunuz zaman onlarda içindekileri güzel bir rüzgar ile götürüp…” (Yûnus, 10/22) âyetinde olduğu gibi.

Rivâyete göre Süfyan’a, müslüman olduğu halde zina etmiş ve çocuğunu öldürmüş bir kadının durumu hakkında: Bu kadının kesinlikle cehennemde olduğu söylenebilir mi? diye sorulmuş, o da:

“Onların hesabı ancak Rabbime aittir, eğer inceden inceye kavrayan kimselerseniz” âyetini okudu.

Dedi: Onların ne yaptığını ben bilemem.

Diyanet Vakfı
Nuh dedi ki: Onların yaptıkları hakkında bilgim yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Onların yaptıkları hakkında benim bir bilgim yoktur.

“Dedi ki: Onların yaptıkları hakkında benim bir bilgim yoktur.” Bu âyetteki; (……..) zaiddir. Ben onların neler yaptıklarını bilmiyorum, demektir. Bunun da anlamı şudur; Ben onların amellerini bilmekle yükümlü değilim. Benim yükümlülüğüm onları îmana davet etmektir. Asıl göz önünde bulundurulması gereken de imandır, meslekler ya da sanatlar değildir. Sanki onlar: Sana şu zayıf kimselerin tabi olmalarının sebebi bu yolla güç kazanıp mal sahibi olmayı umut etmeleridir demişler de, o da onlara şöyle cevap vermiş gibidir: Ben onların içlerinde gizlediklerini bilemem. Beni ilgilendiren sadece onların zahiri durumlarıdır. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Ben yüce Allah’ın onlara hidayet verip sizi saptıracağını, onları doğruya iletip sizi azdıracağını, onları muvaffak kılıp sizi yardımsız bırakacağını bilemem.

Dediler ki: Sana mı iman edelim, sana en aşağılık olanlar uymuşken?

Diyanet Vakfı
Onlar şöyle cevap verdiler: Sana düşük seviyeli kimseler tabi olup dururken, biz sana iman eder miyiz hiç!

Kurtubi Tefsiri
(Kavmi): “Sana sıradan kimseler tabi olmuş iken, sana Îman mı edelim?” dediler.

“Sana sıradan kimseler tabi olmuş iken sana îman mı edelim, dediler”

âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Anlamı:

“Sana sıradan kimseler tabi olmuş iken” âyetindeki “vav” hal içindir. Burada; mukadder olarak vardır. takdirindedir.

“Sana îman mı edelim?” Senin söylediklerini tasdik mi edelim?

“Sıradan kimseler” lâfzı “Sıradan kimse”nin çoğuludur.

Bunun kırık çoğulu ise şeklinde gelir. Müennesi çoğulu da, …diye gelir.

en-Nehhâs dedi ki: Bildiğimiz kadarıyla nahivcilerden hiçbir kimse bunlardan herhangi birisinde “elif ile “lâm”ın hazfedilmesini câiz görmüş değildir.

İbn Mes’ûd, ed-Dahhâk, Yakub el-Hadramîve diğerleri; “Sana uyanlar bayağı kimseler iken…” diye okumuşlardır. en-Nehhâs: Bu güzel bir kıraattir, demiştir. Buradaki “vav”ın arkasından çoğunlukla isimler gelir, fiiller ise ile birlikte gelir. “Uyanlar, tabiler” lâfzı ile çoğuludur. Bu tekil için de, çoğul için de kullanılabilir. Şair der ki:

“Onun tabileri vardır, insanlar bilir ki o,

Yakınlaştığı kimse için hem yaz olur, hem bahar”

(Bu kıraate göre) “(………); Sana uyanlar” lâfzının merfû’ gelmesimübtedâolması dolayısıyla olabilir. O takdirde “Sıradan kimseler” de onun haberi olur. İfadenin takdiri de şöyle olur: Sana tabi olanlar ancak bayağı kimseler iken sana îman mı edelim? Bununla birlikte yüce Allah’ın:

“Sana îman mı edelim?” âyetindeki zamire atfedilmiş olması da mümkündür. O vakit ifadenin takdiri şöyle olur Sana uyanlar bayağı kimseler iken biz sana îman edelim de onlardan mı sayılalım? Buradaki ifade takdirinde; “Sana îman mı edelim?” derken, Sana” diye fasıl yapmak güzeldir.

“Sıradan kimseler” ile ilgili yeterli açıklamalar daha önceden Hud Sûresi’nde (11/27, âyet, 2, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Burada ise buna ek bir açıklamada bulunalım ki bu da bir sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir.

2- Nûh (aleyhisselâm)’a Îman Edenler:

Denildiğine göre ona îman edenler; oğulları, kızları, gelinleri ve oğullarının oğulları olmuştur. Beraberlerinde başkaları olup, olmadığı hususunda görüş ayrılığı vardır. Her iki halde de hepsi de salih kimseler idi. Nûh (aleyhisselâm) da: “Beni ve beraberimdeki mü’minleri de kurtar” diye dua etmişti. Onunla beraber olanlar, ona tabi olanlardı. Kâfirlerin onlar hakkında söyledikleri sözlerden dolayı onlar hakkında herhangi bir kusur ya da yerilmeyi gerektirecek bir husus söz konusu olamaz. Bilakis asıl bayağı kimseler onları yalanlayan kimselerdir.

es-Süheylî dedi ki: Avamın bir çoğu bu âyetin tefsirinde rivâyet edilmiş şu sözlere aldanmıştır: Güya ona îman edenler dokumacılar ve hacamatçılar imiş. Eğer iddia ettikleri gibi burilar dokumacı kimseler olsaydı, hiç şüphesiz Allah’ın peygamberine îman etmeleri ve ona tabi olmaları onlar için şereflendirici bir husus olurdu. Tıpkı Bilal ve Selma’nın erken müslüman olmakla şerefyab olmaları gibi. Her İkisi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabının ileri gelenlerinden ve büyüklerindendir. Ama Nûh (aleyhisselâm)’ın çoluk-çocuğu dokumacı ve hacamatçı olmadığı gibi; dokumacı ve hacamatçılar da hakkında söyledikleri sözler eğer o peygamberlere îman etmiş iseler kâfirlerin söyledikleri gibi hiçbir şekilde bayağı kimseler olamazlar. Nitekim bugün bizim dokumacılarımıza da herhangi bir yergi veya bir eksiklik ulaşamaz. Çünkü bu, kâfirlerin söyledikleri sözlerin nakledilmesinden ibarettir. Kâfirlerin bu söylediklerine dair herhangi bir delil ileri sürmeleri ise asla mümkün değildir. Bunun bir ayıp olarak görülmesi de çok büyük bir cahilliktir. Esasen yüce Allah da sanat ve mesleklerin din açısından kişiye hiçbir şekilde zararlı olamayacağını açıkça bildirmiştir.

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Onun için, Allahtan korkun ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“O halde Allah’tan korkun ve bana itaat edin.”

“O halde Allah’tan korkun ve bana itaat edin” emrini de te’kid olmak üzere ikinci bir defa tekrarlamıştır.

Ve sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.

Diyanet Vakfı
Buna karşı sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrimi verecek olan, ancak alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Bunun İçin sizden hiçbir ücret istemem. Benim ecrimi vermek ancak âlemlerin Rabbine aittir.

“Bunun için sîzden hiçbir ücret istemem.” Yani benim sizin malınızda hiç gözüm yok.

“Benim ecrimi” yaptıklarımın karşılığını

“vermek ancak âlemlerin Rabbine aittir.”

Öyleyse Allah’tan sakının ve bana itaat edin.

Diyanet Vakfı
Artık Allaha karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin.

Kurtubi Tefsiri
“Artık Allah’tan korkun, bana itaat edin.

“Hani kardeşleri” yani babalarının oğlu. Buradaki neseb kardeşliğidir, dîn kardeşliği değildir. Aynı cinsten olmak bakımından kardeşliktir, diye de açıklanmıştır. Nitekim yüce Allah:

“Biz gönderdiğimiz herbir peygamberi ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” (İbrahim, 14/4) diye buyurmaktadır. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (7/65. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu âyetin Arapların: Ey Temimoğullarının kardeşi, sözleri kabilinden olduğu da söylenmiştir. Onlar bununla, onlardan olan bir kişi demek isterler. ez-Zemahşerî dedi ki: el-Hamase’de yer alan şu beyit de bu kabildendir.

“Onlar musibetler esnasında kardeşleri kendilerini yardıma çağırdığında,

Sormazlar sorduklarına dair herhangi bir delil.”

“Kardeşleri Nûh onlara: Kormaz mısınız?” yani putlara ibadet hususunda Allah’tan korkmaz mısınız?

“demişti. Ben size gönderilmiş emin bir peygamberim.” Allah’tan size tebliğ ettiklerim hususunda doğru söyleyenim. Ben sizin aranızda

“emin” bir kimseyim, diye de açıklanmıştır. Çünkü onlar, onun emin ve doğru bir kişi olduğunu önceden biliyorlardı. Tıpkı Kureyş arasında Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in durumu gibi.

“Artık Allah’tan korkun.” Yüce Allah’ın azabından, O’na itaat etmek suretiyle kendinizi koruyun,

“Bana” size imandan olmak üzere emretmiş olduğum hususlarda

“itaat edin.”

Şüphesiz ben size güvenilir bir elçiyim.

Diyanet Vakfı
Bilin ki ben, size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Kurtubi Tefsiri
“Ben size gönderilmiş emin bir peygamberim.

Âyetin tefsiri için bak:108

Hani onlara kardeşleri Nuh dedi: Sakınmaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Kardeşleri Nuh onlara şöyle demişti: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Hani kardeşleri Nûh onlara: “Korkmaz mısınız? demişti.

Âyetin tefsiri için bak:108

Nuh’un kavmi, gönderilenleri yalanladı.

Diyanet Vakfı
Nuh kavmi de peygamberleri yalancılıkla suçladılar.

Kurtubi Tefsiri
Nûh kavmi resulleri yalanladılar.

“Nûh kavmi rasûlleri yalanladılar.” Kavim müzekker olduğu halde tenis alameti ile; “(……..): Yalanladılar” denilmiştir. Çünkü âyetin anlamı, Nûh kavmi topluluğu yalanladılar şeklindedir.

“Rasûller” denilmesinin sebebi ise bir rasûlü yalanlayan kimsenin bütün rasûlleri de yalanlamış olacağından dolayıdır. Zira herbir rasûl bütün rasûlleri tasdik etmeyi emreder.

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar hem nübüvvet hususunda, hem de kendilerine kendisinden sonra rasûllerin geleceğine dair vermiş olduğu haberler hususunda Nûh (aleyhisselâm)’ı yalanladılar.

Şöyle de açıklanmıştır: Burada cins (isim olarak rasûller) zikredilmiş, fakat maksat Nûh (aleyhisselâm)’dır. Buna dair açıklamalar daha önce el-Furkan Sûresı’ndo (25/37. ayetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ve şüphesiz Rabbin, elbette o, Azîz’dir, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
MuhakkakRabbin Azîz’dir, Rahîmdir.

“Şüphe yok ki bunda bir âyet vardır. Fakat onların çoğu mü’min değillerdi. Muhakkak Rabbin Azizdir, Rahîm’dir.” Bu âyetler daha önceden geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Bunda elbet (alınacak) büyük bir ders vardır; ama çokları iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki bunda bir âyet vardır. Fakat onların çoğu mü’min değillerdi.

Âyetin tefsiri için bak:104

Ah, keşke bizim için bir dönüş olsa da müminlerden olsak.

Diyanet Vakfı
Ah keşke bizim için (dünyaya) bir dönüş daha olsa da, müminlerden olsak!

Kurtubi Tefsiri
“Ne olurdu? Bir kere dönmek İmkanımız olsaydı da mü’minlerden olsaydık.”

“Ne olurdu bir kere dönmek imkânımız olsaydı” anlamındaki âyette yer alan ref mahallindedir. Âyetin anlamı da şudur: Eğer bizim dünyaya dönüşümüz söz konusu olursa, şefaatçilerimizin olması İçin hiç şüphesiz îman edeceğiz. Ancak onlar temenninin kendilerine fayda sağlayamayacağı bir zamanda temennide bulunacaklardır. Onlar bu sözlerini meleklerle, mü’mînler şefaatçilik yapacakları vakit söyleyeceklerdir.

Cabir b. Abdullah dedi ki: peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kişi cennette iken -arkadaşı cahîmde olduğu halde- filan kişi ne yaptı der ve nihayet ona şefaat etmek ister ve sonunda Allah da onu, o arkadaşı hakkında şefaatçi kılar. O kurtuldu mu bu sefer müzikler: “Artık bize şefaat edecek bir kimse de yoktur, candan bir dostumuz da yok” diyeceklerdir. ” el-Mektebetu’l-Elfiyye… ‘deki hadis kaynaklarında tesit edemedik.

el-Hasen dedi ki: Allah’ı zikretmek üzere bir topluluk bir araya gelir de aralarında cennet ehlinden bir kul var ise mutlaka Allah onu o kimseler hakkında şefaatçi kılar. Şüphesiz ki îman ehli birbirlerine şefaat edeceklerdir. Onlar Allah nezdinde şefaatçilik edecek ve şefaatleri kabul olunacak kimselerdir.

Ka’b dedi ki: İki kişi dünyada arkadaş ise onlardan biri arkadaşının cehenneme doğru sürüklenmekte olduğunu görür. Bu sefer kardeşi kendisine: Allah’a yemin ederim ki, kendisi ile kurtulabileceğim sadece tek bir iyiliğim kalmıştır. Onu sen al ey kardeşim, gördüğüm bu halden böylelikle kurtul. Ben ve sen beraber A’raf ta kalacaklar arasında kalalım. Bunun üzerine yüce Allah emir verir ve her ikisi de cennete sokulurlar.

Ve ne de candan bir dost.

Diyanet Vakfı
100, 101. Şimdi artık bizim ne şefaatçilerimiz var, ne de yakın bir dostumuz.

Kurtubi Tefsiri
Candan bir dostumuz da yok.

“Candan bir dostumuz da yok.” Bize şefkat gösterecek bir arkadaşımız da yok. Ali (radıyallahü anh) şöyle dermiş: Kardeşlerinize dikkat ediniz, çünkü bunlar dünyada da azığınız, âhirette de azığınızdır. Cehennemliklerin:

“Artık bize şefaat edecek bir kimse de yoktur, candan bir dostumuz da yok” diyecekleri hiç kulağında gelmedi mi?

ez-Zemahşerî dedi ki: Burada “şefaatçiler”in çoğul gelmesi, şefaatçilerin çokluğu “candan dost”un tekil gelmesi ise böyle bir dostun azlığından dolayıdır. Nitekim bir kimse bir zalimin baskısı altında mihnete uğrayacak olursa, sözüyle şehir ahalisinden kalabalık bir topluluk ona şefaatçi olmak (iltimasta bulunmak) için giderler. Bu hem o kişiye acımalarından ötürü hem de bunun ecrini Allah’tan bekledikleri için böyledir. İsterse onların çoğunluğu daha önceden o kişiyi tanımamış olsunlar. Dost (sadîk) ise sana duyduğu sevgisinde sadık olan, seni üzen şeye üzülen kimsedir. Böyle bir kişi kartal yumurtasından bile daha az bulunur.

Hakimlerden birisine “sadîk: arkadaş” hakkında soru sorulmuş da o: Bu manası olmayan bir isimdir demiştir. O bu sözüyle sadıktan herkesi “hamîm” ile de çok yakın ve özel arkadaşı kastetmiş olabilir. “Candan dost: hamîm” kökünden kişinin akrabaları demek olan da gelmektedir. Bunun da aslı çok sıcak su demek olan “el-hamîm”den gelmektedir. Hammam ve humma da bu köktendir. Buna göre ile kişinin kendisini yakan şeyden kendileri de yanan kimseler kastedilir. Mesela “Onu üzen onları da üzer” demektir, Yine “O şey yakın oldu” denilir. “Humma” da buradan gelmektedir. Çünkü humma da kişiyi eceline yaklaştırır.

Ali b. Îsa dedi ki: Yakın kimseye “hamîm: candan dost” denilmesinin sebebi arkadaşının öfkelenmesi dolayısıyla kendisinin de galeyana gelmesidir. Böylelikle o bu kelimenin “hamiyyef’den alınmış olduğunu kabul etmektedir.

Katâde dedi ki: Yüce Allah kıyâmet gününde sadîkin (samimi arkadaşın) sevgisini ve hamımın (candan arkadaşın) rikkatini giderir.

“Candan bir dostumuz da yok” âyetinin “Şefaat edecek bir kimse”nin mahalline atf ile merfu okunmaları caizdir, Çünkü bu ref mahallindedir.

“Sadîk”ın çoğulu …diye gelir. Sıfat ile başkası arasındaki fark dolayısıyla; denilmez. Kûfelilerîn naklettiklerine göre bu kelime şeklinde de çoğul yapılabilir. en-Nehhâs ise; bu uzak bir ihtimaldir demektedir. Çünkü bu sıfat olmayan şeyin çoğuludur, “Ekmek, ekmekler” gibi. Aynı şekilde onlar diye çoğulunun yapılacağını da nakletmişlerdir. Ancak “efâil” vezni na’t olmadığı takdirde “ef’al”in çoğulu olarak gelir. “Daha kahraman ve daha kahramanlar” gibi. Tekil, erkek, çoğul ve dişi için aynı olmak üzere şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:

“Aşk yayını kurdular, sonra kalplerimize ok attılar,

Düşmanca gözlerle; oysa onlar arkadaştır.”

“o benim en has arkadaşımdır” anlamındadır. Küçültme ismi yapılması ise medih yoluyladır. Hubab İbnu’l-Münzir’in şu sözlerinde olduğu gibi: “Ben (develerin kendisiyle sürtünerek kaşınıp, şifa bulduğu) kaşınılan ağacın kükceğiziyim ve ben (hurma ağacının dalları yere düşmesin diye dallarının altına konulan, desteklenen) hurma ağaçcığızıyım.” Bunu (aynı harfin şeddeli tekrarı) el-Cevherî zikretmiştir,

en-Nehhâs dedi ki: “hamînV’in çoğulu şeklinde gelir. Bununla birlikte zayıf düşürmek dolayısıyla “ef ilâ” vezni (yani bu çoğulun birinci şeklini) hoş karşılamamışlardır.

Artık bizim için şefaatçiler yok.

Diyanet Vakfı
100, 101. Şimdi artık bizim ne şefaatçilerimiz var, ne de yakın bir dostumuz.

Kurtubi Tefsiri
“Artık bize şefaat edecek bir kimse de yoktur.

“Artık bize şefaat edecek bir kimse de yoktur.” Ne meleklerden, ne peygamberlerden, ne de mü’minlerden.

Ve bizi ancak suçlular saptırdı.

Diyanet Vakfı
Bizi ancak o günahkarlar saptırdı.

Kurtubi Tefsiri
“Bizi günahkârlardan başkası saptırmadı.

“Bizi günahkârlardan başkası saptırmadı.” Maksat bize putlara ibadeti süslü gösteren şeytanlardır. Kendilerini taklid ettiğimiz bizden önceki atalarımız diye de açıklanmıştır. Ebû’l-Âl-iyye ve İkrime dedi ki:

“Günahkârlar”dan kasıt İblis ve Âdem’in katil oğludur. Çünkü bunlar küfrü, öldürmeyi ve çeşitli masiyet türlerini ilk olarak başlatanlardır.

Çünkü sizi alemlerin Rabbi ile eşit tutuyorduk.

Diyanet Vakfı
Çünkü biz sizi alemlerin Rabbi ile eşit tutuyorduk.

Kurtubi Tefsiri
“Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutmuştuk.

“Allah’a yemin olsun ki” diye Allah adına yemin edeceklerdir.

“Biz gerçekten apaçık bir sapıklıkta idik.” Yani hüsrandaydık, yok oluşta idik. Haktan yana apaçık bir şaşkınlık içindeydik, çünkü biz Allah ile birlikle başka ilahlar edinmiş ve bunlara tapınmıştık. İşte yüce Allah’ın:

“Çünkü biz, sizi” ibadet hususunda

“âlemlerin Rabbi ile bir tutmuştuk” âyetinin anlamı budur. Halbuki siz şu anda ne bize yardımcı olabiliyorsunuz, ne de kendinize yardım edebiliyorsunuz.

Allah’a andolsun, biz açık bir sapıklık içindeydik.

Diyanet Vakfı
Vallahi, biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz.

Kurtubi Tefsiri
“Allah’a yemin olsun ki biz gerçekten apaçık bir sapıklıkta idik.

Âyetin tefsiri için bak:98

Onlar orada birbirleriyle çekişerek derler:

Diyanet Vakfı
Orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler:

Kurtubi Tefsiri
Onlar orada tartışarak derler ki:

“Onlar orada tartışarak derler ki” yani insanlar, şeytanlar, azgınlar ve kendilerine ibadet olunmuş olanlar o vakit tartışmaya koyulacaklardır.

Ve İblis’in tüm orduları da.

Diyanet Vakfı
94, 95. Artık onlar, o azgınlar ve İblis orduları, toptan oraya tepetaklak (cehenneme) atılırlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ve azgınlar İblis’in orduları ile hep birlikte yüzleri üstü oraya atılırlar.

“Onlar ve azgınlar” yani uydurma ilahlar

“İblis’in orduları ile” onun zürriyet inden gelenlerle beraber

“hep birlikte yüzleri üstü oraya atılırlar.” Tepe aşağı oraya yıkılırlar. Şöyle de açıklanmıştır: Onlar yukarıdan aşağıya oraya bırakılırlar ve biri diğerinin üstüne’atılır. Orada bir araya toplanırlar, diye de açıklanmıştır.

“Yüzleri üstü… atılırlar” âyeti, “topluluk” anlamına gelen (……..)’dan alınmıştır. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır.

en-Nehhâs der ki: Bu lâfız bir şeyin büyük çoğunluğu anlamına gelen; den türetilmiştir. Atlılar topluluğuna da; ile denilir.

İbn Abbâs dedi ki: Hepsi bir araya toplanır ve cehenneme atılırlar.

Mücahid ise Yukarıdan aşağıya yuvarlanırlar, diye açıklamıştır. Mukaril de: Oraya bırakılırlar, atılırlar, demektir, der. Hepsinin de anlamı birdir. “Bir şeyi toplayıp, sonra da yerine fırlatıp attım” denilir. O kimse büyük büyük lokmalar alıyor” denilir. Beddua esnasında da “Allah müslümanların düşmanlarını yıksın” denilir, denilmez. “Onu döktü ve altını üstüne getirdi” demektir. İşle yüce Allah’ın:

“Hep birlikte yüzleri üstü oraya atılırlar” âyeti da buradan gelmektedir. Bunun aslı şeklinde olup, ortadaki “be” harfi yerine iki “be”nin bir arada bulunmasının telaffuzu ağır geldiğinden dolayı değiştirilerek yerine “kef” harfi getirilmiştir,

es-Süddîdedi ki:

“Yüzleri üstü oraya atılırlar” âyetindeki zamir Arap müşriklerine aittir.

“İblis’in orduları” ile ilgili olarak yapılan bir açıklamaya göre de İblis’in pullara tapmaya çağırıp kendisine uyan herkes de onun ordusudur (ve onunla birlikte cehenneme atılacaklardandır.)

Katâde, el-Kelbî ve Mukâtil dedi ki:

“Azgınlar”dan kasıt şeytanların kendileridir. Bir diğer açıklamaya göre putlar demir ve bakır gibi maddelerden oldukları halde cehenneme atılacaktır. Buna sebeb ise onlarla başkalarını azaplandırmaktır.

Artık onların hepsi oraya atılır — sapkınlarla birlikte.

Diyanet Vakfı
94, 95. Artık onlar, o azgınlar ve İblis orduları, toptan oraya tepetaklak (cehenneme) atılırlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ve azgınlar İblis’in orduları ile hep birlikte yüzleri üstü oraya atılırlar.

Âyetin tefsiri için bak:95

Size yardım ediyorlar mı veya kendilerine yardım edebiliyorlar mı?

Diyanet Vakfı
92, 93. Onlara: Allahtan gayrı taptıklarınız hani nerede? Size yardım edebiliyorlar mı veya kendilerine (olsun) yardımları dokunuyor mu? denilir.

Kurtubi Tefsiri
Onlara denilir ki: “O sizin Allah’tan başka İbadet ettikleriniz nerede? Size yardım edebiliyor ya da kendilerine yardımları dokunuyor mu?”

“Onlara denilir ki: O sizin Allah’tan başka ibadet ettikleriniz” putları niz ve ortak koştuğunuz ilâhlar

“nerede?” Allah’ın azabına karşı

“size yardım edebiliyor ya da kendilerine” kendilerinin

“yardımları dokunuyor mu?” Bütün bunlar bir azardır,

Ve onlara denir: Nerede idi o, Allah’tan başka tapmakta olduklarınız?

Diyanet Vakfı
92, 93. Onlara: Allahtan gayrı taptıklarınız hani nerede? Size yardım edebiliyorlar mı veya kendilerine (olsun) yardımları dokunuyor mu? denilir.

Kurtubi Tefsiri
Onlara denilir ki: “O sizin Allah’tan başka İbadet ettikleriniz nerede? Size yardım edebiliyor ya da kendilerine yardımları dokunuyor mu?”

Âyetin tefsiri için bak:93

Cehennem sapkınlara gösterilir.

Diyanet Vakfı
Cehennem de azgınlara apaçık gösterilir.

Kurtubi Tefsiri
Azgınlara da cehennem açılıp gösterilir.

“Azgınlara” yani hidayet yolunu kaybetmiş, şaşkın kâfirlere

“da cehennem açılıp gösterilir.” Cehennemliklere onlar cehenneme girmeden önce cehennem açıkça gösterilir. Böylelikle korku ve keder duymaları sağlanır. Nitekim cennet ehli de cennete gireceklerini bildiklerinden ötürü sevinç duyacaklardır.

Cennet, muttakilere yaklaştırılır.

Diyanet Vakfı
(O gün) cennet, takva sahiplerine yaklaştırılır.

Kurtubi Tefsiri
Takva sahiplerine cennet yakınlaştırılır.

“Takva sahiplerine cennet” oraya girsinler diye

“yakınlaştırılır.” ez-Zeccâc dedi ki: Onların oraya girmeleri vakti yaklaştı, anlamındadır,

Ancak Allah’a selim bir kalple gelen hariç.

Diyanet Vakfı
Ancak Allaha kalb-i selim (temiz bir kalp) ile gelenler (o günde fayda bulur).

Kurtubi Tefsiri
“Allah’a salim kalb ile gelmiş olanlar müstesna!”

“Allah’a salim kalb ile gelmiş olanlar müstesna.” Buradaki istisna kâfirlerdendir. Yani onların mallarının ve oğullarının kendilerine bir faydası olmaz. Bu istisnanın, cinsinden başkasından olduğu da söylenmiştir. Yani ama

“Allah’a salim kalb ile gelmiş olanlara” kalblerinin selameti dolayısıyla evlatlarının faydası olacaktır. Özellikle kalbin söz konusu edilmesine gelince, buna sebeb kalbin salim olmasıyla diğer azaların da selamet bulmasıdır. Kalb bozulursa, diğer azalar da bozulur. el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/7. âyet, 4. başlıkta) bu hususa dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Salim kalb (kalb-i selim)’in ne olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır. Şek ve şirkten uzak kalp diye açıklanmıştır. Günahlara gelince, hiç kimse günahlardan kendisini kurtaramaz. Bu açıklamayı Katâde, İbn Zeyd ve müfessirlerin çoğu yapmıştır.

Said b. el-Müseyyeb ise dedi ki: Salim kalb sağlam, sağlıklı kalp demektir ki o da mü’minin kalbidir. Çünkü kâfir ile münafıkın kalbi hastadır. Nitekim yüce Allah:

“Kalplerinde hastalık vardır onların” (el-Bakara. 2/10) diye buyurmaktadır.

Ebû Osman es-Seyyârî dedi ki: Böyle bir kalp bidatlerden uzak ve sünneti huzur ile kabul eden bir kalptir.

el-Hasen dedi ki: Mal ve evlat afetlerinden kendisini kurtarmış kalptir.

Cüneyd dedi ki: Selim sözlükte (zehirli bir hayvan tarafından) sokulmuş demektir. O halde bunun manası o, yüce Allah’ın korkusundan dolayı âdeta sokulmuş gibi olan kalp demektir.

ed-Dahhâk da dedi ki: Salim (selim) kalp, halis kalp demektir.

Derim ki: Bu açıklama genel olarak bütün sözleri bir arada ifade edebilmektedir ve güzel bir açıklamadır. Yani yerilmesi gereken kötü vasıflardan arınmış, buna karşılık güzel vasıflarla bezenmiş kalp demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Urve’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Çocuklarım, sakın lanet okuyanlar olmayın. Çünkü İbrahim hiçbir şeye lanet okumadı. Yüce Allah:

“Çünkü o Rabbine selim bir kalp ile gelmişti” (es-Saffat, 37/84) diye buyurmuştur.

Muhammed b. Şîrîn de dedi ki: Selim’kaip, Allah’ın hak olduğunu, kıyâmetin mutlaka kopacağını, yüce Allah’ın kabirdekileri mutlaka dirilteceğini bilmesi demektir.

Müslim’in, Sahih’inde yer alan rivâyete göre Ebû Hüreyre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Cennete kalpleri tıpkı kuşlarınkini andıran bir takım kimseler girecektir.” Müslim, IV, 2183.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya, bununla şunu kastetmektedir: Bu kalpler her türlü günahtan uzak, her türlü kusurdan arınmış olmak bakımından kuşların kalplerini andırır. Bu kalpler dünya işleri nedir, bilmez.

Enes b. Malik’ten de şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Cennet ehlinin çoğunluğu eblehlerdir. ” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VUI, 79, X, 264, X, 402. Yalnız bu son yerde ravilerinden Sellâme b. Ravh’ın hakkında ihtilâf edildiği kaydıyla. Bu sahih bir hadistir. Bundan maksat ise Allah’a isyandan hiç haberdar olmayan kimselerdir. el-Ezherî dedi ki: Burada “ebleh” tabiatı itibariyle hayırlı olan ve serden gafil, şerri bilmeyen kimse demektir.

el-Kutebî dedi ki: Ebleh kimseler genelde kalplerinde kötü niyetin, kötü düşüncenin hiç bulunmadığı ve insanlara hep hüsn-ü zan besleyen kimselerdir.

O gün ne mal fayda verir ne oğullar.

Diyanet Vakfı
O gün, ne mal fayda verir ne de evlat.

Kurtubi Tefsiri
O gün malın da, evladın da hiç faydası olmaz.

“O günde malın da, evladın da hiç faydası olmaz.” Âyetteki;

“O gün” lâfzı bir önce geçen “günde” lâfzından bedeldir. Yani malın ve evladın hiçbir kimseye fayda vermeyeceği’u günde (beni rüsvay eyleme.)

“Evlâd” âyeti ile kastedilenler yardımcılardır. Çünkü evladın fayda vermesi söz konusu olmazsa, başkası nasıl fayda verebilir? Bir diğer açıklama şöyledir: Burada oğulların söz konusu edilmesi İbrahim (aleyhisselâm)’ın babasının daha önceden söz konusu edilmesidir. Yani İbrahim babasına fayda sağlamayacaktır.

Ve insanların diriltileceği gün beni rezil etme.

Diyanet Vakfı
(İnsanların) dirilecekleri gün, beni mahcup etme.

Kurtubi Tefsiri
“Öldükten sonra diriltilecekleri günde de beni zelil eyleme!

“Öldükten sonra diriltilecekleri günde de beni zelil eyleme.” Yani herkesin gözü önünde beni rezil etme yahut kıyâmet gününde beni azaplandırma.

Buhârî’de yer alan bir rivâyete göre Ebû Hüreyre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu zikretmektedir: “İbrahim kıyâmet gününde babasını üzerinde loz duman bulunduğu halde görecektir.” Buhârî, IV, 1787.

Yine ondan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “İbrahim babası ile karşılaşacak. Rabbim sen bana diriltilecekleri gün beni rüsvay etmeyeceğini vaadetmiştin diyecek. Yüce Allah şöyle buyuracak: Şüphesiz ki Ben cenneti kâfirlere haram kılmışımdır.” Bu iki hadisi de sadece Buhârî (Allah’ın rahmeti üzerine olsun) rivâyet etmiştir Buhârî, III, 1223

Ve babamı bağışla — çünkü o sapıklardandı.

Diyanet Vakfı
Babamı da bağışla (ona tevbe ve iman nasip et). Çünkü o sapıklardandır.

Kurtubi Tefsiri
“Ve babama mağfiret eyle! Çünkü o sapıtanlardandır.

“Ve babama mağfiret eyle! Çünkü o sapıtanlardandır.” Babası zahiren kendisine îman edeceğine söz vermişti. İşte bundan dolayı o da babasına mağfiret dilemişti. Onun verdiği sözde durmayacağını anlayınca ondan uzaklaştı. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden (et-Tevbe, 9/114. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Çünkü o sapıtanlardandır.” Yani müşriklerdendir. Buradaki “zaiddir.

Ve beni nimet cennetinin mirasçılarından kıl.

Diyanet Vakfı
Beni, Naim cennetinin varislerinden kıl.

Kurtubi Tefsiri
“Ve beni Naîm cennetinin mirasçılarından kıl!”

“Ve beni Naîm cennetinin mirasçılarından kıl!” Bu da cennete ve oraya mirasçı olmaya dair bir duadır. Bu bazı kimselerin: Ben ne cenneti taleb ederim, ne de cehennemi, şeklindeki sözlerini reddetmektedir.

Ve sonrakiler arasında benim için doğruluk dili kıl.

Diyanet Vakfı
Bana, sonra gelecekler içinde, iyilikle anılmak nasip eyle!

Kurtubi Tefsiri
“Sonrakiler arasında bana bir lisanı sıdk bağışla!”

“Sonrakiler arasında bana bir lisan-ı sıdk bağışla!” İbn Abbâs: “Lisan-ı sıdk” bütün ümmetlerin onun peygamberliğini ittifakla kabul etmeleridir demiştir. Mücahid de: Ondan güzel övgüyle söz etmek demektir, diye açıklamıştır.

İbn Atiyye dedi ki: Bu müfessirlerin icmaı ile güzel övgü ve üstün makam ve mevkidir. Yüce Allah da aynı şekilde onun duasını kabul etmiştir. Her ümmet ona sımsıkı sarılmakta ve onu ta’zim etmektedir. O ise Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın getirmiş olduğu haniflik üzeredir.

Mekkî dedi ki: Bunun anlamının şöyle olduğu söylenmiştir: O, âhir zamanda kendi soyundan gelecekler arasından hakkı dimdik ayakta tutan bir kimsenin gelmesini dilemiştir, Onun bu duası Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında kabul edilmiştir.

İbn Atiyye dedi ki: Bu anlam itibariyle güzel bir açıklama olmakla birlikte âyetin lâfzı -lâfızlara tahakküm müstesna- bu anlamı vermemektedir.

el-Kuşeyrî dedi ki: O bununla kıyâmetin kopacağı vakte kadar, kendisine güzelce dua edilmesini kastetmiştir. Çünkü sevabın daha bir artıp çoğalması herkes tarafından istenen bir şeydir.

Derim ki: Yüce Allah bu isteğini vermiştir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a salât-u selâm getiren herkes mutlaka İbrahim (aleyhisselâm)’a da salât-u selâm getirmektedir. Bilhassa namazlarda ve hallerin de, derecelerin de en faziletlisi olan minberlerde bu böyledir.

“Salât” rahmet ile duadır. “Lisan”dan kasıt söylenecek sözlerdir. Lisan asıl itibariyle konuşma organıdır. el-Kutebî dedi ki: Lisan, istiare yoluyla söz söyleme yeridir. Araplar bunu bazen kinaye yoluyla kelime hakkında da kullanmaktadır. Şair el-A’şa dedi ki:

“Gerçek şu ki bana bir kelime (haber) geldi de ondan dolayı sevinemem,

Yukarılardan (bir haber); bundan ne hayrete düştüm, ne de bundan gülünür.”

Bana yukardan bir haber geldi, demektir. Fiilin müennes gelmesi ise “kelime” anlamı dolayısıyladır. Ona kardeşi el-Münteşir’in öldürüldüğü haberi gelmişti.

Eşheb’in rivâyetine göre Malik şöyle demiştir: Yüce Allah:

“Sonrakiler arasında bana bir lisanı sıdk bağışla!” diye buyurmuştur. Buna göre bir kimsenin salih olarak kendisinden övgüyle söz edilmesini sevmesinde, salih amelde bulunanlar arasında görülmeyi istemekte -bununla yüce Allah’ın rızasını kastetmesi şartıyla- bir sakınca yoktur. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ve Ben tarafımdan senin üzerine bir muhabbet bıraktım.”. (Tâ-Hâ, 20/39);

“Muhakkak îman edip salih amel işleyenlere Rahmân bir sevgi var edecektir.” (Meryem, 19/96) diye buyurmaktadır. Yani kullarının kalbinde bir sevgi ve güzel bir övgü bırakacaktır.

Yüce Allah:

“Sonrakiler arasında bana bir lisan-ı sıdk bağışla!” âyeti ile güzel bir şekilde anılmayı miras bırakacak şeyleri kazanmaya çalışmanın müstehab olduğuna dikkat çekmektedir. el-Leys b. Süleyman dedi ki: Çünkü bu ikinci defa yaşamaktır. Nitekim söyle denilmiştir:

“Bir takım kimseler vefat etmiş ama onlar insanlar arasında yaşıyorlar.”

İbnu’l-Arabî dedi ki: Zühdün şeyhlerinden muhakkik olanlar şöyle demişlerdir: Bu âyette, insana güzel övgüyü kazandıracak salih amel işlemenin teşvik edildiğine delil vardır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Âdemoğlu öldü mü üç şey müstesna ameli kesilir…” Müslim, III- 1255; Ebû Dâvûd, III, 117; Tirmizî, III, 660; Müsned, II, 316, 350, 372.

Bir rivâyette de ağaç dikmenin ve ekin ekmenin de durumunun böyle olduğu belirtilmektedir. Aynı şekilde İslâm ülkesinin sınırlarını koruyarak (murabıtlık yaparak) ölen kimseye de kıyâmet gününe kadar ameli yazılır, durur. Biz buna dair açıklamaları daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nde (3/200. âyetin tefsirinde) zikretmiş bulunuyoruz. Allah’a hamdolsun,

Rabbim, bana hüküm ver ve beni salihlere kat.

Diyanet Vakfı
Rabbim! Bana hikmet ver ve beni iyiler arasına kat.

Kurtubi Tefsiri
Ya Rab! Bana bir hüküm bağışla ve beni salihlere kat!

“Ya Rab! Bana bir hüküm bağışla ve beni salihlere kat” âyetindeki

“hüküm” seni, hududunu, hükümlerini bilip tanımak demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Mukâtil de kavrayış ve bilgi diye açıklamıştır ki, birincisinin kapsamı içerisindedir.

el-Kelbî: Nübüvvet ve insanlara risalet diye açıklamıştır.

“Ve beni salihlere” derece itibariyle benden önceki peygamberlere

“kat!” İbn Abbâs ise beni cennet ehli arasına kat, diye açıklamıştır. Bu âyet daha önce geçen:

“Bana bir hüküm bağışla” âyetinin te’kididir.

Ve hesap günü hatamı bağışlamasını umduğum.

Diyanet Vakfı
Ve hesap günü hatalarımı bağışlayacağını umduğum Odur.

Kurtubi Tefsiri
“Kıyâmet gününde bana günahımı bağışlamasını ümit ettiğim O’dur.”

“Kıyâmet gününde bana günahımı bağışlamasını ümit ettiğim O’dur”

âyetindeki; lâfzı “ümid ederim” demektir. Burada bu lâfzın onun hakkında yakîn anlamında, onun dışındaki diğer mü’minler hakkında ise ümit etmek anlamında olduğu da söylenmiştir,

el-Hasen ve İbn Ebi İshak tekil olarak değil de; “Günahlarımı” diye okumuşlar ve “o cek bir günah değildi” demiştir.

en-Nehhâs dedi ki: “Günah”ın, “günahlar” anlamında kullanılması Arapçada bilinen bir husustur. Kıraat âlimleri yüce Allah’ın:

“Böylelikle günahlarını itiraf edecekler” (el-Mülk, 67/11) âyetinde “günah” kelimesi tekil olmakla birlikte, çoğul olarak; anlamındadır. Aynı şekilde

“Namazı dosdoğru kılınız. “(el-Bakara, 2/43) âyetinde de “namazları” anlamındadır. İşte eğer “günahları” varsa, buradaki “günahımı” âyeti da çoğul anlamındadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Mücahid dedi ki: İbrahim (aleyhisselâm) “günah”ı ile yüce Allah’ın:

“Hayır, onların şu büyükleri bunu yapmıştır.” (el-Enbiya, 21/63) âyeti ile;

“Muhakkak ben hastayım.” (es-Saffat, 37/89) sözlerini ve: Sare benim kızkardeşimdir, dediğini kastetmektedir. el-Hasen ayrıca onun yıldızlar ile ilgili olarak:

“Bu mu benim Rabbim?” (el-En’am, 6/76) sözlerini de bunlara ilave eder. Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden (el-En’am, 6/76’nın tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

ez-Zeccâc dedi ki: Peygamberler de beşerdirler. Onların bir hata işlemeleri mümkündür. Büyük günah işlemeleri elbetleki söz konusu olmaz. Çünkü onlar büyük günah işlemekten yana masumdurlar.

“Kıyâmet gününde” âyetinden kasıt amellerin karşılığının verileceği gündür (Din günü), O vakit kullara amellerinin karşılığı verilecektir,

İbrahim (aleyhisselâm) günahının kendisine bağışlanacağını bilmekle birlikte, o bu sözleriyle Allah’a ubudiyetini izhar etmiş oluyordu.

Müslim’in, Sahih’indeki rivâyete göre Âişe (radıyallahü anhnhâ) şöyle demiştir: Ey Allah’ın Rasûlü dedim, İbn Ced’ân cahiliye döneminde akrabalık bağlarım gözetir, yoksullara yemek yedirirdi. Bunun, ona bir faydası alacak mı? Şöyle buyurdu: “Hayır, ona bir faydası olmayacaktır. Çünkü o bir gün dahi: “Rabbim kıyâmet gününde bana günahımı bağışla” dememiştir. ” Müslim, I, 196; Müsned, VI, 93.

Ve beni öldürecek olan, sonra diriltecek olan.

Diyanet Vakfı
Benim canımı alacak, sonra beni diriltecek Odur.

Kurtubi Tefsiri
Beni öldüren sonra diriltecek olan O dur.

“Beni öldüren, sonra diriltecek olan O’dur.” Bununla öldükten sonra dirilişe işaret etmektedir. Onlar ölümü sebeplere nisbet ediyorlardı. Böylelikle öldürenin de, hayat verenin de Allah olduğunu açıklamaktadır. Burada ” Bana doğru yolu gösteren” “Bana şifa veren” âyetinden ye harfi hazfedilmiştir. Çünkü bütün âyet sonları arasında uyumun gerçekleşmesi için böyle bir hazif güzeldir.

Bununla birlikte İbn Ebi İshak, Arap ilimlerindeki müstesna yerine ve otorite oluşuna rağmen bunları hep “ye”li okumuştur. Çünkü “ye” bir isimdir ve burada belli bir sebebe bağlı olarak “nûn”un akabinde gelmiş bulunmaktadır.

Eğer; Bütün mahlukatın durumu bu şekildedir. İbrahim (aleyhisselâm) nasıl bunları kendisinin hidayetine delil kıldığı halde başkaları bu yolla hidayet bulmamıştır, diye sorulacak olursa, şöyle cevap verilir:

O, bunları yüce Allah’a itaat etmenin vücubuna delil olmak üzere söz konusu etmiştir. Çünkü nimet ihsan edene itaat etmek ve ona asî olmamak gerekir. Böylelikle kendisinin ayrılmadığı itaat yolunu başkalarının da ayrılmamak üzere izlemesi gerektiğini anlatmak istemiştir. Bu da sağlam bir delillendirmedir.

Derim ki: Manaların gizli, kapalı olanlarını araştırmak noktasında işaret yoluyla tefsir yapan bazı kimseler aşırıya giderek burada sözünü ettiğimiz âyetlerin zahirî anlamlarını bir kenara bırakıp İbrahim (aleyhisselâm)’ın kastetmediği aklın apaçık gerçekleri tarafından görülen ve reddedilen yorumlar yapmışlar ve şöyle demişlerdir: “Beni yediren ve bana içiren O’dur.” Yani imanın lezzetini bana tattıran, kabulün tatlılığını bana içiren O’dur. Bunlar yüce Allah’ın:

“Hastalandığımda bana şifa veren O’dur” âyetini da iki şekilde açıklamışlardır: Ben ona muhalefet etmek suretiyle hastalanacak olursam, rahmetiyle beni şifaya kavuşturur. İkinci açıklamaları da şöyledir: Mahlukatın katılıkları sebebiyle hastalanacak olursam, hakka müşahede ile bana o şifa verir.

Cafer b. Muhammed es-Sadık da dedi ki: Günahlarla hastalanırsam, tevbe ile bana şifa verir.

Yüce Allah’ın:

“Beni öldüren, sonra diriltecek olan O’dur” âyetini da birkaç şekilde yorumlamışlardır: 1- Masiyetlerle beni öldüren, itaatlerle beni diriltir. 2- Korku ile beni öldüren reca ile beni diriltir. 3- Tama’ ile beni öldüren kanaat ile beni diriltir. 4- Adalet ile beni öldüren, lutfu ile beni diriltir. 5- Ayrılık ile beni öldüren, kavuşma ile beni diriltir. 6- Cehalet ile beni öldüren, akıl ile beni diriltir.., ve buna benzer âyet-i kerimenin hiçbir şekilde murad etmediği daha başka yorumlar yaparlar. Bu gibi kapalı şeylerin yorumlan ve gizli hususları anlamak ancak oldukça maharet kazanmış ve hakkı bilen kimseler İçin söz konusu olur. Hakka karşı kör olup da hakkı bilip tanımayan bu tür kimseler zahir hususları terkedip de batın hususların rumuzlarını nasıl olur da anlayabilirler? Böyle bir şey İmkansızdır, doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Hastalandığımda bana şifa veren odur.

Diyanet Vakfı
Hastalandığım zaman bana şifa veren Odur.

Kurtubi Tefsiri
Hastalandığımda bana şifa veren O’dur.

“Hastalandığımda bana şifa veren O’dur.” Burada “hastalandığımda” demesi edebe riâyet olsun di yedir. Yoksa hastalık da, şifa da hepsi yüce Allah’tandır. Bunun bir benzeri de Mûsa (aleyhisselâm) ile birlikte bulunan gencin söylediği:

“Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı.” (el-Kehf, 18/63) sözleri de (bu yönüyle) bunu andırmaktadır.

Ve o, bana yediren ve içiren.

Diyanet Vakfı
Beni yediren, içiren Odur.

Kurtubi Tefsiri
Beni yediren ve bana içiren O’dur.

“Beni yediren ve bana içiren O’dur.” Bana rızık veren Odur.

Burada; “O” zamirinin girmesi, ondan başka herhangi bir kimsenin yedirip içirmediğini anlatmak içindir. Nitekim: “Bu işi yapan Zeyd’in kendisidir.” ifadesinin, ondan başka bu işi kimse yapmamıştır, anlamında olması gibi.

O ki, beni yarattı — artık bana doğru yolu gösterir.

Diyanet Vakfı
Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren Odur.

Kurtubi Tefsiri
O beni yaratandır ve bana doğru yolu gösterendir.

“O, benî yaratandır ve bana doğru yolu gösterendir.” Bu dini gösteren, beni ona irşad eden O’dur.

Şüphesiz onlar benim düşmanımdır — alemlerin Rabbi hariç.

Diyanet Vakfı
İyi bilin ki onlar benim düşmanımdır; ancak alemlerin Rabbi (benim dostumdur);

Kurtubi Tefsiri
“Onlar -âlemlerin Rabbi müstesna- benim düşmanımdır.”

“İbrahim dedi ki: Gördünüz mü şu” putlardan

“sizin ve önceki atalarınızın ibadet ettiklerini? Onlar… benim düşmanımdır.” Burada “düşman’: lâfzı tekil olmakla birlikte, çoğul anlamını ifade eder. (Yani hepsi benim düşmanlanmdır.) Aynı şekilde kadın için de hem; “O Allah’ın düşmanıdır” denildiği gibi;da denilebilir. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ nakletmiştir.

Ali b. Süleyman dedi ki: Müenneslik “te’si ile kadına “Allah’ın düşmanı” diyen bir kimsenin bu ifadesi, Allah’a düşmanlık eden anlamındadır. Müennese ve çoğula, te’siz olarak; düşman diyen kimse ise, bunu bir çeşit nisbet kabul etmiş demektir.

Cansız varlıkları düşman olmakla nitelendirmesinin anlamı da şudur: Şayet ben onlara ibadet edecek olursam, onlar kıyâmet gününde bana düşman kesileceklerdir. Bu anlamıyla yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır:

“Hayır, Öyle değil, onların ibadetlerini reddedip onlara karşı olacaklar.” (Meryem, 19/82)

el-Ferrâ’ dedi ki: Bu âyet maklub ifadelerdendir. Bunun anlamı şudur: Ben onlara düşmanım, çünkü senin düşmanlık ettiğin varlık da sana düşmanlık eder.

Daha sonra: “Âlemlerin Rabbi müstesna” demiştir. el-Kelbî dedi ki; Bu âlemlerin Rabbine ibadet eden kimseler müstesna demektir. Bu da; Âlemlerin Rabbine tapan müstesna” anlamındadır ki, muzaf hazfedilmiş olmaktadır.

Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: Nahivciler bu istisnanın munkatı’ olduğunu söylemişlerdir. Ebû İshak da birincisinden yapılmış bir istisna olabileceğini kabul etmiştir. Şu anlamda ki: Onlar hem yüce Allah’a ibadet ediyorlar, hem de putlara ibadet ediyorlardı. Kendilerine Allah’ın dışında tapındıkları bütün ma’budlardan uzak kaldığını bildirmiş oldu.

el-Ferrâ’ ise bu istisnanın sadece putlardan yapılmış olduğu te’vilini benimsemiştir. Ona göre mana şöyle olur: Şüphesiz ki ben onlara ibadet edecek olursam -az önce zikrettiğimiz üzere- kıyâmet gününde onlar da bana düşman olacaklardır. Ancak Allah’a ibadet etme halim müstesna. Çünkü kendisine ibadet edenlere düşmanlık etmeyecek tek ma’bud Cenab-ı Allah’tır,., demektir.

el-Cürcanl dedi ki: İfadenin takdiri şöyledir: Sizin ve sizden önceki atalarınızın ibadet elliklerini gürdünüz mü? Âlemlerin Rabbi müstesna. Onların hepsi benim düşmanımdır. Buna göre burada; istisna edatı ile anlamındadır. Bu da yüce Allah’ın:

“Onlar ilk ölüm müstesna, ölümü tatmazlar.” (ed-Duhan, 44/56) âyetine benzemektedir. Bu da İlk ölümün dışında… anlamındadır.

Siz ve önceki atalarınız.

Diyanet Vakfı
75, 76. İbrahim dedi ki: İyi ama, ister sizin, ister önceki atalarınızın; neye taptığınızı (biraz olsun) düşündünüz mü?

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Gördünüz mü şu sizin ve önceki atalarınızın taptıklarını?

Âyetin tefsiri için bak:77

Dedi: Öyleyse, sizin tapmakta olduklarını gördünüz mü?

Diyanet Vakfı
75, 76. İbrahim dedi ki: İyi ama, ister sizin, ister önceki atalarınızın; neye taptığınızı (biraz olsun) düşündünüz mü?

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Gördünüz mü şu sizin ve önceki atalarınızın taptıklarını?

Âyetin tefsiri için bak:77

Dediler: Hayır — ama biz atalarımızı böyle yapar bulduk.

Diyanet Vakfı
Şöyle cevap verdiler: Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk.

Kurtubi Tefsiri
Onlar: “Hayır, ama biz atalarımızı böyle yapar bulduk” dediler.

“Onlar: Hayır ama biz atalarımızı böyle yapar bulduk, dediler.” Bu sözleriyle herhangi bir delil ve bir belgeye dayalı olmaksızın taklide yöneldiklerini anlatmış oluyorlar. Bu hususa’ dair açıklamalar önceden geçmiş bulunmaktadır.

Veya size yararları ya da zararları var mı?

Diyanet Vakfı
Yahut size fayda ya da zarar verebiliyorlar mı?

Kurtubi Tefsiri
“Yahut size fayda ya da zarar verirler mi?”

“Yahut size fayda ya da zarar verirler mi?” Bu putların size bir faydası var mı? size rızık veriyorlar mı? Ya da bunların size bir hayır sağlamak yahut kendilerine isyan ettiğiniz takdirde bir zarar vermek imkanları var mı?

Bu, delili ortaya koymak için sorulmuş bir sorudur. Onlar size bir fayda sağlayamayıp bir zarar da veremediklerine göre sizin onlara ibadet etmenizin anlamı nedir?

Dedi: Çağırdığınızda sizi işitiyorlar mı?

Diyanet Vakfı
İbrahim: Peki, dedi, yalvardığınızda onlar sizi işitiyorlar mı?

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Acaba bunlar dua ettiğinizde sizi işitirler mi?”

“Dedi ki: Acaba bunlar dua ettiğinizde sizi işitirler mi?” âyetinde el-Ahfeş’in dediğine göre hazfedilmiş ifade vardır. Yani; “Söylediklerinizi işitirler mi?” yahutta; “Yaptığınız dualarınızı işitirler mi?” takdirindedir. Şair dedi ki:

“Toynaklarının arka tarafları yürümekten dolayı zedelenmiş,

Gerek deriden yapılmış, gerek kınnaptan yapılmış dizginlerle gemlenmiş, atları süren.,.”

Burada mana Kınnap’tan gemlerle gemlenmiş… demektir.

Katâde’den: “Onlar size işittirirler mi?” şeklinde “ye” harfini ötreli olarak okuduğu rivâyet edilmiştir ki, “dua ettiğinizde” onlar kendi seslerini sizlere işittirirler mi? demektir.

Dediler: Putlara tapıyoruz — onlara sürekli bağlı kalırız.

Diyanet Vakfı
«Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz» diye cevap verdiler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar: “Bir takım putlara ibadet ederiz ve onlara ibadete devam eder gideriz” dediler.

“Hani o babasına ve kavmine: ‘Neye ibadet edersiniz?'” Yani ibadet ettiğiniz şey nedir?

“demişti. Onlar: Bir takım putlara ibadet ederiz… dediler.” Onların putları akın, gümüş, bakır, demir ve tahtadan idi.

“Ve onlara İbadete devam eder, gideriz dediler.” Yani onlara ibadetimizi sürdürürüz. Burada maksat belli bir vakti ifade etmek değildir. Aksine onların içinde bulundukları hali haber vermektedirler.

Denildiğine göre onlar putlarına geceleyin ibadet etmez, gündüzün ibadet ederlerdi. Geceleyin yıldızlara tapınırlardı.

Bir şeyi gündüzün yapmayı anlatmak üzere; denilir. Geceleyin yapmayı anlatmak üzere de; denilir.

Hani babasına ve kavmine demişti: Neye tapıyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Hani o, babasına ve kavmine: Neye tapıyorsunuz? demişti.

Kurtubi Tefsiri
Hani o, babasına ve kavmine: “Neye ibadet edersiniz?” demişti.

Âyetin tefsiri için bak:71

Onlara İbrahim’in haberini oku.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Onlara İbrahimin haberini de naklet.

Kurtubi Tefsiri
Onlara İbrahim’in haberini de oku.

“Onlara İbrahim’in haberini de oku” âyeti ile yüce Allah, müşriklerin aşırı cehaletlerine dikkat çekmektedir. Çünkü onlar aralan olduğu halde İbrahim (aleyhisselâm)’ın itikad ve dininden yüz çevirmişlerdi.

(……..) haber demektir. Yani ey Muhammed, sen onlara İbrahim’in haberini, onun sözlerini, kavmini tapındıkları uydurma ilahlar dolayısıyla ayıplamasını anlat. Bu, onların kabul etmek zoatnda kalacakları bir delil olsun diye onlara söylenmiştir.

Kıraat âlimlerinin büyük çoğunluğu ikinci hemzenin tahfif edilerek okunacağını kabul etmişlerdir ki, en güzel şekil de budur. Çünkü icma ile aynı kelimedeki ikinci hemzeyi tahfif ile okuyacaklarını kabul etmişlerdir. “Âdem” kelimesinde olduğu gibi. Arzu edildiği takdirde her iki hemze de tahkik ile okunarak “İbrahim’in haberi” diye de okunabilir. Arzu edildiği takdirde de ikisi de hafifletilerek; diye okunabilir, arzu edilirse sadece birinci hemze hafifletilerek okunabilir. Burada beşinci bir şekil daha vardır. Ancak bu Arapça açısından uzaktır. O da hemzenin, hemzeye idgam edilmesidir. Nitekim kelle satan kimseye; denilmesi gibi. Bunun uzak oluş sebebi ise, tek bir kelimede İmişcesine her iki hemzeyi bir arada “şeddeli” okumaktır. Bunun “fe’aâl” vezninde güzel kaçması ancak idgamlı olarak gelişinden ötürüdür.

Ve şüphesiz Rabbin, elbette azizdir, rahîmdir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki Rabbin Azizdir, Rahîmdir.

“Şüphesiz ki bunda bir âyet” şanı yüce Allah’ın kudretine dair bir alâmet

“vardır. Fakat çoğu îman etmediler.” Zira Fir’avun kavminden ancak Fir’avun hanedanının mü’mini diye bilinen Hazkiyd adındaki şahıs, onun kızı olan Fir’avun’un hanımı Âsiye, Yusuf es-Sıddîk (aleyhisselâm)’ın kabrini gösteren yaşlı kadın ve Zâ Mûsa’nın kızı Meryem îman etmişti.

Yusuf (aleyhisselâm)’ın kabrinin gösterilmesi de şöyle olmuştu: Mûsa (aleyhisselâm) İsrailoğulları ile birlikte Mısır’dan dışarıya çıkınca ay görünmedi ve karanlık oldu. Kavmine: Bu nedir? diye sorunca, ilim adamları şöyle dedi: Yusuf (aleyhisselâm)’ın ölüm vakti yaklaştığında o bizden Allah adına Mısır’dan çıkacak olursak, kemiklerini de mutlaka bizimle beraber alacağımıza dair söz almıştı. Bunun üzerine Mûsa: Hanginiz onun kabrinin nerede olduğunu bilir? diye sorunca, şöyle dedi: O kabri ancak İsrail oğullarının yaşlı kadını bilir. O kadına haber gönderdi, ona: Bana Yusûf’un kabrini göster, dedi.

Bunun üzerine kadın: Allah’a yemin ederim ki benim hükmümü vermediğin sürece böyle bir iş yapmayacağım, dedi. Ona: Hükmün nedir? diye sorunca, şöyle dedi; Benim hükmüm cennette seninle birlikte olmaktır. Bu iş ona ağır gelince, ona: Sen bu kadına istediğini ver, dediler. Bu sefer kadın da onlara Yusuf (aleyhisselâm)’ın kabrini onlara gösterdi. Orayı kazıdılar ve kemiklerini oradan çıkardılar. Kemikleri oradan aldıktan sonra yolları gündüz gibi aydınlık oldu.

Bir diğer rivâyette denildiğine göre; yüce Allah ona istediğini ver, diye vahyetti, o da bunu yaptı. Kadın da onları alıp bir su göletine götürdü. Onlara: Bu suyu çekiniz, dedi. Suyu çektiler ve Yusuf (aleyhisselâm)’ın kemiklerini çıkardılar. Yol onlar için tıpkı gündüz aydınlığı gibi apaçık görünmeye başladı. Bu husus daha önce Yusuf Sûresi’nde (12/101. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Burde’nin, Ebû Mûsa (radıyallahü anh)’dan rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bedevi bir Arab’ın yanında misafir oldu ve ona ikram etti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: Bir ihtiyacın var mı? diye sordu. O da şöyle dedi: Üzerinde yük taşıyacağım bir deve ile sütlerini sağacağım bir kaç keçiye ihtiyacım var. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ne diye İsrailoğullarının o kocakarısı gibi olamadın?” Ashabım: İsrailoğullarının kocakarısının durumu nedir? diye sorunca, onlara Mûsa (a’.s)’a cennette onunla birlikte olma şartını koşan bu kocakarının durumunu anlattı. İbn Hibbân, Sahih, II, 501; el-Hâkim, el-Müstedrek, II, 439.

(Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır).

Şüphesiz bunda bir ayet vardır — ama onların çoğu iman etmemişti.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama çokları iman etmiş değillerdir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki bunda bir âyet vardır. Fakat çoğu îman etmediler.

Âyetin tefsiri için bak:68

Sonra ötekileri boğduk.

Diyanet Vakfı
Sonra ötekilerini suda boğduk.

Kurtubi Tefsiri
Sonra diğerlerini suda boğduk.

“Mûsa’yı ve onunla birlikte olanların hepsini kurtardık. Sonra diğerlerini” yani Fir’avun ve kavmini

“suda boğduk.”

Musa’yı ve onunla beraber olanların hepsini kurtardık.

Diyanet Vakfı
Musa ve beraberinde bulunanların hepsini kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa’yı ve onunla birlikte olanların hepsini kurtardık.

Âyetin tefsiri için bak:66

Oraya ötekileri de yaklaştırdık.

Diyanet Vakfı
Ötekilerini de oraya yaklaştırdık.

Kurtubi Tefsiri
Diğerlerini de buraya yanaştırdık.

“Diğerlerini de buraya yanaştırdık.” Onları yani Fir’avun ve kavmini denize yaklaştırdık. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır. Şair de şöyle demektedir:

“Geçen herbir gün yahut geride kalan herbir gecede,

Canlar ecellere daha bir yaklaşmaktadır.”

Ebû Ubeyde dedi ki; “Yanaştırdık” onları bir araya getirdik, topladık demektir. Müzdelife’de kalınan geceye “cem”‘ gecesi denilmesi bundan dolayıdır.

Ebû Abdullah b. el-Hâris ile Ubeyy b. Ka’b ve İbn Abbâs bu lâfzı “onları helâk ettik” anlamında kaf ile; diye okumuşlardır ki bu da; Dişi deve ve kısrak, yavrusunu bıraktı” tabirinden alınmıştır ki; bunun ism-i faili: …diye gelir.

Musa’ya vahyettik: Asanla denize vur — deniz yarıldı, her bölüm büyük bir dağ gibi oldu.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine Musaya: Asan ile denize vur! diye vahyettik. (Vurunca deniz) derhal yarıldı (on iki yol açıldı), her bölük koca bir dağ gibi oldu.

Kurtubi Tefsiri
Biz de Mûsa’ya: “Asanla denize vur” diye vahyettik. Ardından deniz ayrılıp herbir tarafı büyük bir dağ gibi oldu.

İsrailoğulları büyük bir bela ile karşı karşıya kaldıklarını kabul edip artık güç yetiremeyecekleri miktardaki orduları da görünce, yüce Allah Mûsa (aleyhisselâm)’a asasıyla denize vurmasını emretti. Çünkü şanı yüce Allah bu mucizenin Mûsa (aleyhisselâm) ile ve onun yapacağı bir fiile taalluk etmesini istemişti. Yoksa denizi ayıran asayı vurmak değildir. Bu hususta bizatihi yardımcı da olmamıştır. Ancak bu işle birlikte söz konusu olan yüce Allah’ın kudreti ve harikulade yaratmasıyla olmuş bir şeydir. Denizin yarılma olayı ile ilgili açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/50. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Deniz yarılınca İsrailoğullarının Sıbtları (kolları) sayısınca onda oniki tane yol açıldı. Su da aralarında pek büyük dağlar (et-tavd) gibi oldu. “et-Tavd” dağ demektir. İmruu’l-Kays’ın şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır.

“Kişi hayatta olanlar arasında bir dağ gibi iken,

İnsanlar yakından ona atış yaparlar o da yan yatar.”

el-Esved b. Ya’fur da dedi ki:

“Onlar (Küfe yakınlarında bir yer olan) Ankara’da

Konakladılar üzerlerine akmaktadır, dağlardan gelen Fırat suyu.”

Şairin burada “etvâd; dağlar” diye kullandığı kelime “Dağ” in çoğuludur.

Böylelikle Mûsa ve beraberindekiler için denizde kupkuru bir yol açılmış oldu. Mûsa’nın beraberindekiler denizden çıkıp Fir’avun’un beraberindeki son şahsın da denize girmesi -daha önce Yûnus Sûresi’nde (10/90. âyetin tefsirinde) geçtiği üzere- tamamlanınca bu sefer deniz onların üzerine kapandı suda boğulmadı dediler. Bunun üzerine Fir’avun denizin kıyısına atıldı ve onu da gözleriyle gördüler.

İbnu’l-Kasım’ın rivâyetine göre Malik şöyle demiş: Mûsa (aleyhisselâm) ile birlikte ticaretle uğraşanlardan iki kişi de denize doğru çıkmıştı. Onlar denizin yanına geldiklerinde, Allah sana neyi emretti? diye sordular. O da; Bu asam ile denize vurmakla emrolundum, o da varılacaktır. Bunun üzerine onlar: Allah’ın sana emrettiğini yap. Asla sana verdiği sözünden caymayacaktır. Sonra da onu tasdik etmek üzere kendilerini denize attılar. Fir’avun ve beraberindekiler denize girinceye kadar bu durum böylece devam etti, sonra deniz eski haline döndü. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/50. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi: Hayır — şüphesiz benimle beraber Rabbim var, o bana yol gösterecektir.

Diyanet Vakfı
Musa: Asla! dedi, Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir.

Kurtubi Tefsiri
“Asla! Muhakkak Rabbim benîmledir. Bana doğru yolu gösterecektir” dedi.

“Asla! Muhakkak Rabbim benimledir, bana doğru yolu gösterecektir, dedi.” Fir’avun ordularıyla birlikte Mûsa (aleyhisselâm)’ın beraberindeki topluluğa yetişip onlara yaklaşınca İsrailoğulları da bir taraftan güçlü düşmanı, diğer taraftan önlerinde de denizle karşı karşıya kalınca kötü zan beslemeye başladılar ve Mûsa’ya bir bakıma azarlayıcı ve katı bir üslupla;

“İşte şimdi kıstırıldık, dediler.” O da onların söylediklerini reddetti, bu sözleri dolayısıyla onları azarladı, onlara şanı yüce Allah’ın kendisine hidayet ve zafer vereceğine dair vaadini hatırlatarak

“asla” kesinlikle size yetişemeyecekler.

“Rabbim benimledir” düşmana karşı bana zafer verecektir.

“Bana doğru yolu” kurtuluş yolunu

“gösterecektir dedi.”

İki topluluk birbirini görünce Musa’nın arkadaşları dedi: Kesinlikle yakalanacağız.

Diyanet Vakfı
İki topluluk birbirini görünce, Musanın adamları: İşte yakalandık! dediler.

Kurtubi Tefsiri
İki topluluk birbirini görünce, Mûsa’nın arkadaşları: “İşte şimdi kıstırıldık” dediler.

“İki topluluk birbirini görünce” âyeti herbir kesim diğerini görecek şekilde biri diğerinin karşısına gelince, buradaki: “Birbirini gördü” fiili “ru’yet” kökünden “tefâul” veznindedir.

“Mûsa’nın arkadaşları: İşte şimdi kıstırıldık, dediler.” Yani artık düşman bize oldukça yaklaştı ve bizim ona karşı koyacak gücümüz yoktur.

“Kıstırıldık” kelimesini büyük çoğunluk şeddesiz olarak; Arkasından yetişti” fiilinden gelmiş bir kip olarak okumuşladır. Yüce Allah’ın:

“Nihayet boğulmak ona yetişince (yani boğulacağı vakit)” (Yûnus, 10/90) âyetinde de bu kökten gelmektedir.

Ebû Ubeyd b. Umeyr, el-A’rec ve ez-Zührî “dar’ harfini şeddeli olarak; ve ‘den gelen bir kip olarak okumuşlardır.

el-Ferrâ’ dedi ki: ile aynı anlamda “kazdı”dır. Aynı şekilde; ile okuyuşları da aynı anlamdadır.

en-Nehhâs dedi ki: Oldukça yetkin nahiv bilginleri ise böyle dememektedirler. Onların açıklamalarına göre; bize yetişildi, demektir, “Bize yetişilmek için çokça gayret edilmektedir” anlamındadır. Bu da isabet ettim, ele geçirdim anlamında; demek; buna karşılık gayret ettim ve taleb ettim anlamında da; demek gibidir. Sîbeveyh’in açıklamalarının anlamı budur.

Güneş doğarken onları takip ettiler.

Diyanet Vakfı
Derken (Firavun ve adamları) gün doğumunda onların ardına düştüler.

Kurtubi Tefsiri
Sonra güneş doğarken onların ardından gittiler.

“Sonra güneş doğarken onların ardından gittiler.” Yani Fir’avun ve kavmi İsrailoğullarının peşinden gittiler. es-Süddî dedi ki: Güneşin ışığı etrafı aydınlatınca takibe koyuldular. Katâde dedi ki: Yeryüzü güneş ışığıyla aydınlanınca takibe koyuldular. ez-Zeccâc dedi ki: Güneş doğduğu vakit; denilir. Etrafı aydınlattığı vakit denilir.

Fir’avun ve kavminin Mûsa ve İsrailpğullarının arkasından gitmekte gecikmesinin sebebi ile ilgili farklı iki görüş vardır. Birinci görüşe göre o gece ilk doğan çocuklarını defnetmekle meşgul oldukları için geciktiler. Çünkü o gece aralarında veba salgını baş göstermişti. Buna göre yüce Allah’ın “güneş doğarken” âyeti Fir’avun kavminin halini ifade etmektedir.

İkinci görüşe göre bir bulut ve karanlık onları gölgelendirdi. Onlar da biz henüz gece karanlığı ndayız, dediler. Sabah oluncaya kadar bu karanlık ve bulut da dağılmadı.

Ebû Ubeyde dedi ki: “Güneş doğarken onların ardından gittiler” âyeti aslında doğu tarafına doğru onları takib ettiler, demektir.

el-Hasen ile Amr b. Meymun; şeklinde “te” harfini ve “ra” harfini şeddeli ve vasl elifi ile okudular ki, “doğu tarafına doğru onları takip ettiler” demektir. Bu da; “Doğu ve batı tarafına yürüdü” anlamındaki ifadelerinden alınmıştır.

Âyetlerin anlamı şudur: Bizler İsrail oğullarının onları miras almalarını takdir ettik. Bundan dolayı Fir’avun kavmi İsrailoğullarının arkasından doğuya doğru takibe koyuldular ve sonunda helâk oldular. Böylelikle İsrailoğulları da onların ülkelerine mirasçı oldu.

İşte böyle — ve bunları İsrailoğullarına miras bıraktık.

Diyanet Vakfı
Böylece, bunlara İsrailoğullarını mirasçı yaptık.

Kurtubi Tefsiri
İşte böyle …Ve Biz onlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık.

“İşte böyle… Ve Biz onlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık.” Bununla daha önce yüce Allah’ın söz konusu ettiği bahçeler, akar sular, hazineler, şerefli makam ve meskenlerin tümüyle Allah tarafından İsrailoğullarına miras verildiğini anlatmaktadır. el-Hasen ve başkaları dedi ki: Fir’avun ve kavminin helâk edilişinden sonra İsrailoğulları tekrar Mısır’a geri döndüler.

Bir diğer açıklamaya göre burada miras vermekten kasıt İsrailoğullarının Fir’avun hanedanından yüce Allah’ın emriyle ariyet olarak aldıkları şeylerdir.

Derim ki: Her iki husus da İsrailoğulları lehine gerçekleşmişti. Yüce Allah’a hamdolsun.

Ve hazinelerden ve onurlu bir makamdan.

Diyanet Vakfı
57, 58. Ama (sonunda) biz onları (Firavun ve kavmini), bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli bir yerden çıkardık.

Kurtubi Tefsiri
Ve hazinelerle şerefli makamlardan.

“Hazineler” kelimesi; in çoğuludur, Buna dair açıklamalar ise daha önceden et-Tevbe Sûresi’nde (9/34. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Burada kasıt hazinelerdir. Yer altında gömülü defineler olduğu da söylenmiştir. ed-Dahhâk ise kasıt ırmaklardır demişse de bu açıklama su götürür, çünkü “akar sular, pınarlar” bunları kapsar.

“Şerefli makamlardan” âyeti ile ilgili olarak İbn Ömer, İbn Abbâs ve Mücahid, şerefli makamlar minberlerdir, demektir. Bin tane zorbaya ait, bin tane minber vardı. Onlar bunların üzerinde Fir’avun’u ve onun mülkünü tazim ediyorlardı. Bunlardan kastın başkan ve emirlerin (komutanların) oturdukları yerler olduğu da söylenmiştir ki, bunu İbn Îsa nakletmiştir. Bu da birinci açıklamaya yakındır.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Maksat güzel meskenlerdir. İbn Lehîa dedi ki: Ben burada süzü geçen

“şerefli makamlar”dan kastın el-Feyyum olduğunu duydum. Denildiğine göre Yûsuf (aleyhisselâm) meclislerinden birisi üzerinde! “Lâ ilahe illallah, ibrahim halilullah” diye yazdırmıştı. Bundan dolayı yüce Allah buraya “şerefli makam” ismini vermiştir.

Bir diğer açıklamaya göre bundan kasıt, ileri gelen önderlerin atlarını özel olarak bağladıkları yerlerdir. Bu şekilde atların bağlanması hem bir yavaş hazırlığıdır, hem de bir ziynettir. Dolayısıyla onların kaldıkları yer, kalınan yerlerin en şereflileri olmuştur. Bu açıklamayı da el-Maverdî nakletmiştir.

Daha kuvvetli görülen görüş, bunların güzel meskenler olduklarıdır. Bu meskenler onlar için çok değerli idi.

Sözlükte “makam” kelimesi hem yer adıdır, hem de mastardır. en-Nehhâs dedi ki: Sözlükte “makam” yer demektir ve bu da; “İkamet etti, ikamet eder’den gelmektedir. “(…….): Makamlar” da bu şekildedir, bunun tekili de; şeklindedir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Ve oralarda yüzleri güzel makameler (ikamet edenler) vardır,

Ayrıca kimi zaman, konuşulan, kimi saman iş yapılan meclisler de vardır.”

“Makam” aynı zamanda; “İkamet etti, ikamet eder, kalktı, kal-” Mı/htm” /se ‘chn Jsm-j mekâ//f. Bunun da ikamet etti, ikamet eder’:den gelmektedir.

Böylece onları bahçelerden ve pınarlardan çıkardık.

Diyanet Vakfı
57, 58. Ama (sonunda) biz onları (Firavun ve kavmini), bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli bir yerden çıkardık.

Kurtubi Tefsiri
Böylece onları bostanlarından, akar sularından çıkardık;

“Böylece onları bostanlarından ve akar sularından” yani Mısır topraklarından

“çıkardık.”

Abdullah b. Ömer dedi ki: Bahçeler Asvan’dan, Reşid’e kadar Nil’in her iki tarafında da bulunuyordu. Bunlar arasında da ekin ekiliyordu.

Nil’in yedi tane halici vardır; İskenderiye halici, Sena halici, Dimyat halici, Serdus halici, Menf halici, Feyyum halici ile el-Menha halicidir. Bunlar birbirine bitişiktirler ve birbirleri arasında ayrılık ve kesinti yoktur. Bütün bu haliçler arasında da ekinler ekilir. Bütün Mısır toprakları planladıkları, ölçüp-biçtikleri kemerler, köprüler ve haliçler sebebiyle her tarafı su seviyesi onaltı argınlık bir yerden sulanır. Bundan dolayı Nil’in nehri azalacak olursa, onun onaltı zira’lık bir bölümü “Nilu’s-Sultan” diye adlandırılır. Bu Ali b. Ebi er-Reddad’a kadar uzanan bir uygulamadır. Bu uygulama günümüze kadar devam etmektedir. Ona “Nilu’s-Sultan” denilmesinin sebebi o zamanda (suyun o yüksekliğe ulaşması halinde) insanların haraç ödemelerinin gerekmesi dolayısıyladır.

Aslında bütün Mısır toprakları onyedi zira’lık (seviyedeki) bir suyun bir parmağından sulanırdı, Nil nehrinin seviyesi onyedi zira’dan aşağı düşüp de üzerinde “onsekiz zira’dan tek bir parmak” diye, seslenildi mi o vakit Mısır’ın haracı bir milyon dinar arttı tlemekü. Eğer böyle olmaz da onun üzerinde: Ondokuz zira’dan tek bir parmak diye seslenilirse, bu sefer de haracı bir milyon dinar azalırdı.

Buna sebep ise gerekli işler, haliçler, köprüler ve oranın imarına verilen ihtİmâm dolayısıyla yapılan harcamalardır. Şimdilerde ise oranın bir çok bölümü Mısır mikyası ile “ondokuz zira’dan bir parmak” diye seslenilmedikçe sulanmaz.

Yukarı Said’deki yerlere gelince, orada suyun yukarı Said bölgesinde yirmiiki zira’ı bulmadıkça sulanması tamamlanamayan yerler dahi vardır.

Derim ki: Şimdilerde Mısır’ın toprakları yirmi zira’ ve bir kaç parmak yükselmedikçe sulanamamaktadır. Buna sebep ise arazinin yüksekliği ve orada yapılan köprü (ve kemer)lerin imarına gereken ihtİmâmın gösterilmeyişidir.

Nîl dünyada hayrete düşüren şeylerdendir. Çünkü yeryüzünün her tarafına suları döküldü mü, bu nehirin sulan artar, öyle ki bütün Mısır toprakları üzerinde akar. Şehirler âdeta bir takım alametler gibi kalır, oraya ancak kayıklarla ve sallarla ulaşılabilmektedir.

Abdullah b. Amr b. el-Âs’dan söyle dediği rivâyet edilmektedir: Mısır Nil’i nehirlerin efendisidir. Yüce Allah doğudaki, batıdaki bütün nehirleri ona müsahhar kılmış ve nehirlere onun için boyun eğdirmiştir. Yüce Allah Mısır, Nil’ini akıtmak istedi mi, bütün nehirlere ona sularından vermelerini emreder. Nehirler de ona sularıyla katkıda bulunur, yüce Allah onun için pınarlar fışkırtır. Yüce Allah’ın dilediği seviyeye ulaştı mı bu sefer herbir suya asıl yerine geri dönmesi için emir verir.

Kays b. el-Haccac dedi ki: Mısır fethedildiğinde, Mısır ahalisi Kıptî takviminin aylarından birisi olan Beûne (ki kıptı takvimin altıncı ayıdır) girince, Amr İbnu’l-As’ın huzuruna girip, ona şöyle dediler: Ey emir! Bizim bu Nil’imizin bir adeti vardır. O yerine gelmeden suları akmaz. Onlara: Nedir bu? diye sorunca, şöyle dediler; Bu ayın onikisi oldu mu bizler anne-babasının evinde bulunan bakire bir kız buluruz. Anne-babasını razı ederiz. En güzel elbiselerle, en değerli süs eşyalarını ona takanz. Sonra da onu bu Nil’e atarız.

Amr onlara: İslâmda böyle bir şey olmaz, çünkü İslâm hiç şüphesiz kendisinden önceki adetleri yıkmıştır. (Yedi ve sekizinci ayları olan) Ebib ve Mesra ayları boyunca beklediler. Bu sırada Nil az çok hiç akmadı. Oradan göç etmeyi kararlaştırdılar. Amr b. el-As bunun böyle olduğunu görünce, Ömer b. el-Hattâb (Allah ikisinden de razı olsun)’a mektup yazıp, durumu ona bildirdi. Ömer b. el-Hattâb ona şu mektubu yazdı: “Sen belirttiğin musibet ile karşı karşıya kaldın. Şüphesiz ki İslâm kendisinden önceki adetleri yıkmıştır.” Böyle bir şey asla olmaz. Mektubunun arasına da ona küçük bir kağıt göndermişti. Amr’a da şunları yazmıştı: “Bu mektubumun arasına sana küçük de bir kağıt gönderiyorum. Sen onu mektubum sana ulaştığında Nil’e bırak.”

Ömer’in mektubu Amr b. el-As’a ulaşınca, bu kağıt parçasını alıp açtı. Onda şunların yazılı olduğunu gördü: “Mü’minlerin emiri, Allah’ın kulu Ömer’den Mısır’ın Nil nehrine; Şimdi eğer sen kendiliğinden akan bir nehir isen akma ve eğer senin akmanı sağlayan bir ve herşeyi kahredici güce sahip olan Allah ise seni akıtacaktır. Biz, bir ve tek, gücü herşeyi kahreden yüce Allah’tan seni akıtmasını niyaz ederiz.”

Amr İbnu’l-As “es-Salib”den bir gün önce o pusulayı Nil’e attı. O sırada Mısır halkı oradan çıkıp başka yere gitmek için hazırlanmışlardı. Zira Nil olmaksızın, onların işleri yürümezdi. Pusulayı Nil’e attıktan sonra Salib günü, bir gecede yüce Allah’ın o nehri onaltı zira’ yüksekliğinde akıtmış oldu ve o sene yüce Allah Mısır ahalisinin ayrılıp gitmelerini de böylece önlemiş oldu.

Ka’b el-Ahbar dedi ki: Cennetten dört nehir vardır ki yüce Allah onları dünyaya bırakmıştır. Bunlar Seyhan, Ceyhan, Nil ve Fırat nehirleridir. Seyhan cennetteki su ırmağıdır, Ceyhan cennetteki süt ırmağıdır, Nil cennetteki bal ırmağıdır, Fırat da cennetteki şarap ırmağıdır,

İbn Lehia da: Dicle cennetteki süt ırmağıdır, demiştir.

Derim ki: Bu hususça Sahih’de yer alan, Ebû Hüreyre yoluyla gelen şu hadistir: O dedi ki; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Seyhan, Ceyhan, Nil ve Fırat; bunların hepsi cennet ırmaklarındandır.” Müslim, IV, 2183. Müslim’in lâfzı ile rivâyet bu şekildedir.

İsra hadisinde Enes b. Malik’in kavminden bir kişi olan Malik b. Sa’sa’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Allah’ın, Peygamberinin anlattığına göre; “O dört ırmak gördü. Bunların kaynadıkları yerden ikisi açıktan akan, ikisi gizliden akan ırmak vardı. Ey Cebrâîl dedim, bu ırmaklar ne oluyor? Bana dedi ki: Gizli akan iki nehir, cennetteki iki nehirdir. Açıktan akan iki nehir ise Nil ve Fırat’tır.” Müslim’in lâfzı böyledir İbn Huzeyme, Sahih, I, 155; el-Haklm, el-Müstedrek I, 154, Müsned, III. 164.

Buhârî’de Şerik’den, o Enes’den şu rivâyet kaydedilmektedir: “Dünya semasında kesintisiz olarak akan iki nehir görüverdi. Ey Cebrâîl, bu iki ırmak ne oluyor? deyince, o: Bunlar Nil ile Fırat’tır, onların ana unsurlarıdır, dedi. Daha sonra semada yol almaya devam etti. Üzerinde inci ve zebercetten bir köşk bulunan bir ırmak görüverdi. Eliyle ona dokundu, onun hoş kokulu misk olduğunu gördü. Bu nedir, Ey Cebrâîl dedi, o da: Bu, Rabbinin senin için sakladığı Kevser ırmağıdır dedi” ve hadisin geri kalan bölümünü zikretti. Buhârî, VI, 2731.

Cumhûr’un kanaatine göre (âyet-i kerimede geçen): “Akar sularından” kasıt su pınarlarıdır.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Kasıt altın madenleridir. Nitekim ed-Duhan Sûresi’nde şöyle buyurulmaktadır:

“Onlar nice bahçeleri, pınarları geride bırakmışlardı. Nice ekinleri de…” (ed-Duhan, 44/25-26). Denildiğine göre onlar Mısır’ın bir başından öbür başına kadar iki dağın arasındaki bütün alanları ekin ekerlerdi. ed-Duhan Sûresi’nde ise “hazinelerden söz edilmemektedir,

Ve biz hepimiz dikkatli bir topluluğuz.

Diyanet Vakfı
«Biz ise, elbette uyanık (ve yekvücut) bir cemaatız.» (diyor ve dedirtiyordu).

Kurtubi Tefsiri
“Biz ise uyanık ve tedbirli bir topluluğuz.”

“Biz ise uyanık ve tedbirli bir topluluğuz.” Yani biz tedbirimizi almış, silahlarımızı kuşanmış, hazırlıklı bir topluluğuz. “Uyanık ve tedbirli” âyeti diye de okunmuştur. Her ikisi de çekinen, korkan kimseler demektir. el-Cevherî dedi ki: Bu lâfız; ve şeklinde “zel” harfi ötreli olarak da okunmuştur. Bunu da el-Ahfeş nakletmiştir. Bununla birlikte; “Hazırlıklı ve tedbirli kimseleriz” anlamında, buna karşılık; “Korkan, çekinen kimseleriz” anlamındadır.

en-Nehhâs dedi ki: okuyuşu Medindiler ile Ebû Amr’ın okuyuşudur, Kûfeliler İse; diye okumuşlardır. Bu okuyuş Abdullah b. Mes’ûd ile İbn Abbâs’Un da geldiği bilinen bir okuyuştur. Noktasız “dal” ile okuyuşu ise Ebû Abbad’ın okuyuşudur. Bunu da el-Mehdevî, İbn Ebi Ammar’dan, el-Maverdî ve es-Sa’lebî ise Sumayt b. Aclan’dan nakletmişlerdîr. en-Nehhâs dedi ki: Ebû Ubeyde’nin kanaatine göre ile aynıdır. (Uyanık ve tedbirli kimseleriz anlamındadır). Sîbeveyh’in görüşü de budur ve Sîbeveyh “O kimse Zeyd’e karşı tedbirlidir” ifadesini uygun görmüştür. Nitekim; “Zeyd’den çekinir, ona karşı tedbirlidir” denilmesi gibi. Sîbeveyh şu beyiti de zikreder:

“Asla, zarar vermeyen işlerden korkar (onlara karşı tedbirli davranır),

Bununla birlikte takdirlerden kendisini kurtaramayacak şeylere (kadere karşı) güvenlik duyar.”

Ebû Amr el-Cermî’nin görüşüne göre; O Zeyd’den çekinir, ona karşı tedbirlidir” denilerek; in hazfedilmesi caizdir. Ancak nahivcilerin çoğunluğu; ile arasında fark gözetirler. el-Kisaî, el-Ferrâ’ ve Muhammed b. Yezid bunlardandır. Bunların kanaatine göre; Yaratılışında hazer bulunandır, yani uyanık ve müteyakkız bulunan kimse demektir. Eğer fiilin anlamı bu ise, bu teaddi etmez (geçişsizdir.)

‘in anlamı ise hazırlıktı ve tedbirli demektir. İşte önceki ilim adamlarından tefsir böylece gelmiştir.

Abdullah b. Mes’ûd’un yüce Allah’ın:

“Biz îse uyanık ve tedbirli bir topluluğuz” âyeti hakkında şöyle dediği zikredilmektedir: Bizler silahları bulunan, araç ve gereçleri olan kimseleriz. İşte bu da o anlamın aynısıdır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir; Bizim silahlarımız var, onların ise silahlan yok. O bu sözleriyle onları (etrafındakileri) Savaşa teşvik ediyordu.

“Dal” harfi ile; şeklindeki okuyuşa gelince, bu Arapların, “Dopdolu (iri) göz” ifadelerinden türetilmiştir. Yani biz onların kini ile doluyuz, anlamındadır. Şairin şu beyiti de bu kabildendir:

“Ve bir göz ki; geniş mi geniş, oldukça iridir,

Onun kapakları âdeta sonuna kadar varılıp açılmıştır.”

Dilbilginlerinin naklettiğine göre bir kimse eğer etine dolgun ise onun hakkında; “(………): Etine dolgun adam” denilir. Buna göre anlamın silahla dolup taşmak (çokça silahı bulunmak) şeklinde olması da mümkündür. el-Mehdevî dedi ki: “Güçlü, kuvvetli kimse” demektir.

Ve şüphesiz onlar bize öfke uyandırıyorlar.

Diyanet Vakfı
«(Böyle iken) kesinkes bizi öfkelendirmişlerdir.»

Kurtubi Tefsiri
“Onlar bizi gerçekten kızdırdılar.

“Onlar bizi gerçekten kızdırdılar.” Yani onlar dinimize muhalefet ettiklerinden ve -önceden geçtiği gibi- bizden iğreti olarak aldıkları mallarımızı alıp götürdüklerinden dolayı bizim düşmanlarımızdır. O gece ilk çocuklarının hepsi de öldü. Buna dair açıklamalar daha önceden el-A’raf (7/138. âyet ve devamında) ile Tâ-Hâ sûrelerinde (20/77. âyet ve devamında) yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır.

“şu beni kızdırdı” demektir. Gayz, kızgınlık öfke anlamındadır. “Öfkelenmek” de buradan gelmektedir. Yani onlar izin almaksızın çıkıp gittiklerinden ötürü bizi kızdırdılar.

Şüphesiz bunlar küçük bir topluluktur.

Diyanet Vakfı
«Esasen bunlar, sayıları az, bölük pörçük bir cemaattır.»

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten bunlar az bir topluluktur;

“Az bir topluluk” önemsenmeyen küçük bir topluluk demektir. Çoğulu; …diye gelir. el-Cevherî dedi ki: Bu, insanlardan bir kesim, herhangi bir şeyin bir parçası anlamlarına gelir, “Parça parça elbise, kumaş'” demektir, es-Sa’lebî şairin recez veznindeki şu beyiti nakleder:

“Kış geldi ve elbiselerim eski püskü,

Parça parça olmuş; yamalayıcı bundan, ötürü güler.”

Yüce Allah’ın:

“Gerçekten… az bir topluluktur” âyetindeki “lâm” te’kid lamıdır, “Ciıp: Gerçekten” edatının haberinin başına çokça gelir. Ancak Kûfeliler -muhakkak Zeyd kalkacaktır anlamında-: demeyi câiz kabul etmezler. Ancak bunun câiz oluşunun delili yüce Allah’ın:

“Yakında bileceksiniz” (eş-Şuara, 26/49) âyetinde gelmiş olmasıdır. Burada bizatihi te’kid “lâm”ı gelmiştir ve bu te’kid “lâm”ı -nisbeten uzak geleceği ifade etmek için kullanılan-: in başına gelmiştir. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

Firavun şehirlerde toplayıcılar gönderdi.

Diyanet Vakfı
Firavun da şehirlere (asker) toplayıcılar gönderdi:

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun şehirlere toplayıcı adamlar gönderdi:

“Biz Mûsa’ya: ‘Kullarım ile geceleyin yola çık. Muhakkak izleneceksiniz’ diye vahyettik.” Şanı yüce Allah’ın sünneti, gerçek dostları arasından îman edip tasdik eden rasûl ve peygamberlerinin risaletlerini kabul eden kullarını kurtarıp düşmanları arasından onları yalanlayan kâfirleri de helâk etme şeklinde olduğundan Mûsa (aleyhisselâm)’a geceleyin İsrailoğullarını alıp, çıkmasını emretti. Onlardan da “kullanın” diye söz etti. Çünkü onlar Mûsa’ya îman etmişlerdi.

“Muhakkak izleneceksiniz” de Fir’avun ve kavmi sizi geri döndürmek için arkanızdan gelecekler, demektir. Bu sözlerin muhtevası içerisinde yüce Allah’ın Fir’avun ve adamlarından onları kurtaracağını da bildirmektedir.

Mûsa, seher vaktinde İsrailoğulları ile birlikle çıktı. Şam’a doğru giden yolu sol tarafına alarak, denize doğru yöneldi. İsrailoğullarından herhangi bir kimse yoldan ayrılmakta olduğunu hatırlatınca, o: Bana böyle emrolundu, diye cevap verirdi.

Fir’avun sabah vakti Mûsa (aleyhisselâm)’ın İsrailoğullarını alıp geceleyin yola koyulduklarını öğrenince, izlerine koyuldu. Mısır şehirlerine haberciler göndererek, askerlerin gelip kendisine yetişmelerini emretti. Rivâyete göre diğer renkler bir tarafa sadece siyah renkten beraberinde yüz atlı olduğu halde askerler gelip ona yetiştiler. Yine rivâyet edildiğine göre İsrailoğulları da ikiyüzyetmişbin kişi idiler. Bunun sıhhat dereeesini en iyi bilen Allah’tır. Âyet-i kerimeden kesin olarak anlaşılan şu ki; Mûsa (aleyhisselâm) İsrailoğullarından oldukça’büyük bir toplulukla yola koyuldu. Fir’avun da bunların bir kaç kat fazlası ile onun izini takip etti,

İbn Abbâs dedi ki: Fir’avun ile birlikte bin zorba kişi vardı. Herbirisinin bağında taç vardı ve bunların herbirisi de bir süvari birliğinin kumandanı idi.

Ve Musa’ya vahyettik: Kullarımı gece yürüt — şüphesiz siz takip olunacaksınız.

Diyanet Vakfı
Musaya: Kullarımı geceleyin yola çıkar; çünkü takip edileceksiniz, diye vahyettik.

Kurtubi Tefsiri
Biz Mûsa’ya: “Kullarım ile geceleyin yola çık! Muhakkak İzleneceksiniz” diye vahyettik.

Âyetin tefsiri için bak:53

Şüphesiz, umarız ki Rabbimiz bize hatalarımızı bağışlar — biz, iman edenlerin ilki olduğumuzdan.

Diyanet Vakfı
«Biz, ilk iman edenler olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız.»

Kurtubi Tefsiri
“Biz gerçekten ilk îman edenler olduğumuz için Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını ümit ederiz.”

“Biz gerçekten İlk îman edenler olduğumuz İçin Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını ümit ederiz” âyetindeki; (fiile mastar onlamı veren) edatı,

“Olduğumuz için” dolayısı ile nasb mahallindedir. “Olduk diye” anlamındadır. el-Ferrâ’ bunun gart edatı olarak esreli okunmasını da câiz kabul etmiştir.

“İlk Îman edenler” olmaları da mucizenin ortaya çıkması sırasında Fir’avun’un çevresinde bulunanlar arasından ilk îman edenler olmaları demektir. el-Ferrâ’ “çağımızın ilk îman edenleri” diye açıklamıştır. Ancak ez-Zeccâc bunu kabul etmeyerek şöyle der: Rivâyet edildiğine göre onunla birlikte altıyüzyetmişbin kişi îman etmişti, işte bunlar da Fir’avun’un kendileri hakkında:

“Gerçekten bunlar az bir topluluktur” (eş-Şuarâ, 26/54) dediği kimselerdir. Bu İbn Mes’ûd ve başkasından rivâyet edilmiştir.

Dediler: Zarar yok. Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.

Diyanet Vakfı
«Zararı yok, dediler, (nasıl olsa) biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz.»

Kurtubi Tefsiri
“Olsun, zararı yok. Zaten biz Rabbimize dönücüleriz” dediler.

Sihirbazlar, Fir’avun kendilerini el ve ayaklarının kesilmesi ile tehdit edince:

“Olsun, zararı yok” dediler, yani dünya azabından karşı karşıya kalacağımız sıkıntıların bize bir zararı olmaz. Senin azâbın kısacık bir andır, biz de ona sabreder ve yüce Allah’ın huzuruna îman etmiş kimseler olarak çıkarız,

Bu husus onların son derece basiretli olduklarına, oldukça kuvvetli bir imanlarının bulunduğuna delildir. Malik dedi ki: Mûsa (aleyhisselâm) Fir’avun’u kırk yıl süreyle İslâm’a davet etti. Sihirbazlar ise ona bir günde îman ediverdiler.

(……….) tabirleri hep

“zararı yok” anlamındadır. Bu açıklamayı el-Herevl yapmıştır. Ebû Ubeyde de şu beyiti nakletmektedir;

“Sen artık yeterince güçlendikten sonra sana zararı olmaz,

Annen bir ceylan mı olmuş, yoksa bir eşşek mi (farketmez).”

el-Cevherî de der ki: “Ona zarar verdi” demektir.

el-Kisaî dedi ki: Ben “Bunun bana ne bir faydası vardır, ne de bir zararı” diyenleri duydum, Dövme ya da aç kalma esnasında bağırmak ve kıvranmak, demektir, “Dad” harfi ötreli olarak ise değersiz ve önemsenmeyen kişi demektir.

“Zaten biz Rabbimize dönücüleriz dediler.” Bizler keremi bol, rahmeti sonsuz Rabbimize döneceğiz.

Dedi: Ben size izin vermeden ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Yakında bileceksiniz. Ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi asacağım.

Diyanet Vakfı
Firavun, (kızgınlık içinde) dedi ki: Ben size izin vermeden ona iman ettiniz ha! Demek ki size sihiri öğreten büyüğünüzmüş o! Ama şimdi (size yapacağımı görecek ve) bileceksiniz: Andolsun, ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama kestireceğim, hepinizi astıracağım!

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ben size izin vermeden önce mi ona îman ettiniz? Demek ki o size sihri öğreten büyüğünüzmüş… Yakında bileceksiniz. Mutlaka el ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi toptan asacağım.

Âyetin tefsiri için bak:50

Musa’nın ve Harun’un Rabbine.

Diyanet Vakfı
47, 48. «alemlerin Rabbine, Musa ve Harunun Rabbine iman ettik» dediler.

Kurtubi Tefsiri
“Âlemlerin Rabbine, Mûsa ve Harun’un Rabbine îman ettik” dediler.

Âyetin tefsiri için bak:50

Dediler: Âlemlerin Rabbine iman ettik.

Diyanet Vakfı
47, 48. «alemlerin Rabbine, Musa ve Harunun Rabbine iman ettik» dediler.

Kurtubi Tefsiri
“Âlemlerin Rabbine, Mûsa ve Harun’un Rabbine îman ettik” dediler.

Âyetin tefsiri için bak:50

Sihirbazlar hemen secdeye kapandılar.

Diyanet Vakfı
(Bunu görünce) sihirbazlar derhal secdeye kapandılar.

Kurtubi Tefsiri
Sihirbazlar hemen secdeye kapanıverdiler.

Âyetin tefsiri için bak:50

Musa asasını attı — bir de ne görsün, onların yalanla yaptıklarını yutuveriyor.

Diyanet Vakfı
Sonra Musa asasını attı; bir de ne görsünler, onların uydurduklarını yutuveriyor!

Kurtubi Tefsiri
Mûsa asasını bırakır, bırakmaz onların hile ile yaptıklarını yutuverdi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Hemen iplerini ve sopalarını attılar ve dediler: Firavun’un kudretiyle mutlaka biz üstün geleceğiz.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: Firavunun kudreti hakkı için elbette bizler galip geleceğiz, dediler.

Kurtubi Tefsiri
İplerini ve asalarını bıraktılar ve: “Fir’avunun izzeti hakkı için, muhakkak biz galipleriz” dediler.

Âyetin tefsiri için bak:50

Musa onlara dedi: Atın ne atacaksanız.

Diyanet Vakfı
Musa onlara: Ne atacaksanız atın! dedi.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa onlara: “Siz ne atacaksanız atın” dedi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Dedi: Evet — ve o zaman elbette yakınlardan olacaksınız.

Diyanet Vakfı
Firavun cevap verdi: Evet, o takdirde hiç şüphe etmeyin, gözde kimselerden de olacaksınız.

Kurtubi Tefsiri
“Evet, hem o takdirde siz elbette yakınlaştırılacaklardan da olursunuz” dedi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Sihirbazlar geldiklerinde Firavun’a dediler: Üstün gelirsek bize gerçekten bir mükâfat olacak mı?

Diyanet Vakfı
Sihirbazlar geldiklerinde Firavuna: Şayet biz üstün gelirsek, muhakkak bize bir ücret vardır değil mi? dediler.

Kurtubi Tefsiri
Sihirbazlar geldiklerinde, Fir’avuna dediler ki: “Eğer biz galib olursak, bize bir ödül var değil mi?”

Âyetin tefsiri için bak:50

Belki sihirbazlar üstün gelirse biz de onlara uyarız.

Diyanet Vakfı
(Firavunun adamları:) Eğer üstün gelirlerse, herhalde sihirbazlara uyarız, dediler.

Kurtubi Tefsiri
“Umarız ki sihirbazlar galip gelirlerse, biz de onlara uyarız.”

Âyetin tefsiri için bak:50

İnsanlara da denildi: Siz de toplanacak mısınız?

Diyanet Vakfı
Halka: Siz de toplanıyor musunuz (haydi hemen toplanın), denildi.

Kurtubi Tefsiri
Ve insanlara da: “Siz de toplanır mısınız?” denildi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Sihirbazlar belirli bir günün vaktine toplandı.

Diyanet Vakfı
Böylece sihirbazlar belli bir günün tayin edilen vaktinde biraraya getirildi.

Kurtubi Tefsiri
Böylece sihirbazlar belirli günün bir vaktinde bir araya getirildi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Sana her bilgili sihirbazı getirsinler.

Diyanet Vakfı
Ne kadar bilgisi derin sihirbaz varsa sana getirsinler.

Kurtubi Tefsiri
“Çok İyi bilen bütün sihirbazları sana getirsinler.”

Âyetin tefsiri için bak:50

Dediler: Onu ve kardeşini beklet ve şehirlerde toplayıcılar gönder.

Diyanet Vakfı
Dediler ki: Onu ve kardeşini eğle ve şehirlere toplayıcı görevliler gönder;

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Onu ve kardeşini oyala ve şehirlere toplayıcılar gönder.

Âyetin tefsiri için bak:50

Sizi sihriyle yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Ne emredersiniz?

Diyanet Vakfı
Sizi sihiriyle yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Şimdi ne buyurursunuz?

Kurtubi Tefsiri
“Sizi sibiri ile yerinizden çıkarmak istiyor. Ya siz ne buyurursunuz?”

Âyetin tefsiri için bak:50

Etrafındaki ileri gelenlere dedi: Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır.

Diyanet Vakfı
Firavun, çevresindeki ileri gelenlere: Bu, dedi, doğrusu çok bilgili bir sihirbaz!

Kurtubi Tefsiri
Etrafındaki ileri gelenlere dedi ki: “Muhakkak ki bu, çok bilgili bir sihirbazdır.

Âyetin tefsiri için bak:50

Elini çekip çıkardı — bir de ne görsün, bakanlara bembeyaz.

Diyanet Vakfı
Elini de (koynundan) çıkardı; o da seyredenlere bembeyaz görünen (nur saçan bir şey oluvermiş)!

Kurtubi Tefsiri
Elini çıkardığında bakanlara bembeyaz görünüverdi.

Âyetin tefsiri için bak:50

Hemen asasını attı — bir de ne görsün, açıkça bir yılan.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine Musa asasını atıverdi; bir de ne görsünler, asa apaçık koca bir yılan (oluvermiş)!

Kurtubi Tefsiri
Bunun üzerine asasını bıraktı. O da hemen apaçık bir ejderha oluverdi.

“Bunun üzerine asasını” elinden

“bıraktı” ve yüce Allah’ın kıssada haber verdiği olaylar oldu. Buna kıssanın sonuna kadar anlatılan hususlara dair açıklamalar ve bunların tefsiri, el-A’raf Sûresi’nde (7/154. âyet ve devamının tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi: O halde doğru kimselerden isen onu getir.

Diyanet Vakfı
Firavun: Doğru söyleyenlerden isen, haydi getir onu! diye karşılık verdi.

Kurtubi Tefsiri
“Eğer doğruyu söyleyenlerden isen, haydi onu getir!” dedi.

Fir’avun bu sözleri işitince bu arada karşı çıkabilecek bir husus bulabilir ümidi ile ona:

“Eğer doğruyu söyleyenlerden isen haydi onu getir, dedi.” Sîbeveyh’e göre bu ifadede şartın cevabına gerek yoktur. Çünkü bundan önce ona ihtiyaç bırakmayacak ifadeler gelmiştir.

Dedi: Ya sana apaçık bir şeyle geldiysem?

Diyanet Vakfı
Musa: Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı? dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Ben sana apaçık bir şeyle gelmişsem de mi? dedi.

Diğer taraftan Mûsa (aleyhisselâm) yüce Allah’ın emri ile Fir’avun’un tehdidinden korkmayacak bir durumda olduğundan dolayı Fir’avuna yumuşak bir surette ve îman edeceği umudu ile:

“Ben sana apaçık bir şeyle gelmişsem de mi? dedi.” O takdirde bu getirdiğim şey ile benim doğruluğum, senin tarafından açıkça görülecektir.

Dedi: Eğer benden başka bir ilah edinirsen, mutlaka seni zindana atanlardan olurum.

Diyanet Vakfı
Firavun: Benden başkasını tanrı edinirsen, andolsun ki seni zindanlıklardan ederim! dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Eğer benden başka İlâh edinirsen, elbette seni hapsedilenlerden kılarım” dedi.,

Denildiğine göre; Mûsa (aleyhisselâm) onun soru sormaktan maksadının hakkında soru sorduğu zatı bilmek olduğunu da bilmişti. Bundan dolayı o da bugün Rabbi tanımak için izlenmesi gereken yol ne ise o şekilde cevap verdi. Ancak Fir’avun delil getirmek suretiyle karşı koyamayınca, bu sefer üstünlük taslamak ve zorbalık yapmak yoluna baş vurdu, Mûsa (aleyhisselâm)’ı hapse atmakla tehdit etti. Bu ilâhın seni peygamber olarak gönderdiğine dair delilin nedir! demedi. Çünkü o takdirde kendisinden başka bir ilâhın varlığını itiraf etmiş olacaktı.

Onun Mûsa (aleyhisselâm)’ı hapse atmakla tehdit etmesi, onun bir zaafıdır. Rivâyete göre Fir’avun, Mûsa (aleyhisselâm)’dan ileri derecede korkarmış. Öyle ki o melun korkusundan küçük abdeslini tutamazmış. Yine rivâyete göre onun hapsi öldürmekten betermiş. Bir kimseyi zindana attı mı ölünceye kadar da zindandan çıkartmazmış. Bundan dolayı zindanları çok korkunçtu.

Dedi: Doğunun, batının ve ikisinin arasındakilerin Rabbidir — eğer aklınızı kullanırsanız.

Diyanet Vakfı
Musa devamla şunu söyledi: Şayet aklınızı kullansanız (anlarsınız ki), O, doğunun, batının ve ikisinin arasında bulunanların Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“Doğunun, batının ve onların aralarında olanların Rabbidir. Eğer akıl ederseniz” dedi.

Mûsa (aleyhisselâm) da buna:

“Doğunun, batının ve onların aralarında olanların Rabbidir” diyerek cevap verdi. Yani onun mülkü seninki gibi değildir. Çünkü sen ancak bir ülkeye maliksin ve başka yerde de senin emrin geçmez. Ölmesini istemediğin kimseler ölüyor. Halbuki beni sana peygamber olarak gönderen doğuya da, batıya da maliktir;

“onların aralarında olanların da Rabbidir.”

Dedi: Şüphesiz size gönderilen elçiniz kesinlikle delidir.

Diyanet Vakfı
Firavun: Size gönderilen bu elçiniz mutlaka delidir, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Size gönderilen bu elçiniz, mutlaka delidir.”

Bu sırada Fir’avun da hafife alan bir üslûp ile:

“Size gönderilen bu elçiniz mutlaka delidir” dedi. Yani o benim soruma cevap vermiyor demek istedi.

Dedi: Sizin Rabbiniz ve önceki atalarınızın Rabbidir.

Diyanet Vakfı
Musa dedi ki: O, sizin de Rabbiniz, daha önceki atalarınızın da Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
“O sizin de Rabbinizdir, sizden önceki atalarınızın da Rabbidir” dedi.

Mûsa (aleyhisselâm)’da;

“O sizin de Rabbinizdir, sizden Önceki atalarınızın da Rabbidir” sözleri ile açıklamalarını daha ileriye götürdü ve onların anlayabilecekleri bir delil ortaya koymuş oldu. Çünkü onlar daha önceden atalarının bulunduğunu ve bu atalarının yok olup gittiklerini, onları bu şekilde değişikliğe uğratan birisinin varlığının kaçınılmaz olduğunu, önceleri varken sonradan yok olduklarım, onları mutlaka var eden bir kimsenin bulunması gerektiğini biliyorlardı.

Etrafındakilere dedi: İşitiyor musunuz?

Diyanet Vakfı
(Firavun) etrafında bulunanlara: İşitiyor musunuz? dedi.

Kurtubi Tefsiri
Etrafında bulunanlara: “İşitmiyor musunuz?” dedi.

Bu sefer Fir’avun karşılarındakini harekete geçirmek ve (kendisince) söylenen sözün oldukça beyinsizce oluşundan ötürü hayrete düştüğünü belirten bir edâ ile:

“İşitmiyor musunuz?” dedi. Çünkü Fir’avun kavminin inanışına göre, Fir’avun onların rabbi ve onların ma’budu idi. Ondan önceki Fir’avunlar da bu şekildeydi.

Dedi: Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir — eğer kesin inanıyorsanız.

Diyanet Vakfı
Musa cevap verdi: Eğer işin gerçeğini düşünüp anlayan kişiler olsanız, (itiraf edersiniz ki) O, göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunan her şeyin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Göklerle yerin ve onların arasında olanların Rabbidir, eğer gerçekten İnanan kimseler iseniz…”

“Fir’avun: ‘Âlemlerin Rabbi dediğin nedir? dedi.” Mûsa (aleyhisselâm) getirdiği delillerle Fir’avun’u yenik düşürüp, lanetli Fir’avun Mûsa (aleyhisselâm)’ı besleyip, büyüttüğünü ileri sürmenin faydasını göremeyince, başka delili de olmadığından bu sefer Mûsa (aleyhisselâm)’ın: “Âlemlerin Rabbinin rasûlü” olduğunu ileri sürmesi noktasından hareketle ona karşı çıkmaya koyuldu ve bilinmeyen şeyler hakkında soru üslûbu ile ona soru sordu.

Mekkî ve başkaları dediler ki: Ona cins isimler hakkında soru sorulduğu gibi sordu. Bundan dolayı “mâ: ne” ile ona soru sordu. Mekkî dedi ki: Bu hususta soru bir başka yerde “kim” diye varid olmuştur. Göründüğü kadarıyla herbir yerde ayrı şekilde soru sormuştur. Mûsa (aleyhisselâm) hiçbir yaratığın Allah ile ortak olmadığına, Allah’ın yarattıkları arasından Allah’a delâlel eden sıfatları delil gösterdi. Fir’avun cins hakkında soru sormuştu. Oysa yüce Allah bir cins değildir. Çünkü cinsler sonradan yaratılmıştır. Mûsa (aleyhisselâm) onun cahilliğini anladığından, onun bu şekilde soru sormasına iltifat etmeyerek, dinleyen kimseye Fir’avun’un bu hususta herhangi bir ortaklığının bulunmasının söz konusu olmayacağını açıkça ortaya koyan Allah’ın o pek büyük kudretini dile getirdi.

Firavun dedi: Âlemlerin Rabbi nedir?

Diyanet Vakfı
Firavun şöyle dedi: alemlerin Rabbi dediğin de nedir?

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun: “Âlemlerin Rabbi dediğin nedir?” dedi,

Âyetin tefsiri için bak:24

Bu da mı bir nimet? İsrailoğullarını köleleştirdin de bunu başıma kakıyorsun?

Diyanet Vakfı
O nimet diye başıma kaktığın ise, (aslında) İsrailoğullarını kendine kul köle etmendir.

Kurtubi Tefsiri
“Sen İsrailoğullarını köleleştirdiğin için bunu nimet diye başıma kakıyorsun.”

“Sen İsrailoğullarını köleleştirdiğin için bunu nimet diye başıma kakıyorsun.” Bu âyetin anlamı hususunda tefsir âlimleri farklı görüşlere sahiptir. es-Süddî, et-Taberîve el-Ferrâ’ dedi ki: Bu âyet Mûsa (aleyhisselâm)’ın, üzerindeki nimeti ikrar etmek üzere söylediği sözlerdir. Şöyle demiş gibidir; Evet, senin beni beslemiş olman, benim üzerimde -başkalarını köleleştirip, beni köleleştirmemek bakımından- bir nimettir. Fakat bu benim risaletimin gereklerini yerine getirmeme mani değildir.

Şöyle de açıklanmıştır: bu Mûsa (aleyhisselâm)’ın reddetmek maksadıyla söylediği bir sözdür. Yani sen küçükken beni besleyip, büyütmüş olmanı başıma mı kakıyorsun? Aynı zamanda sen bütün İsrailoğullarını köleleştirmiş, onları öldürmüş bulunuyorsun. Yani bu bir nimet değildir, çünkü yapman gereken senin onları öldürmemen ve onları köleleştirmemendi, onlar benim kavmimdir. Peki, şimdi nasıl olur da sen özellikle bana yapmış olduğun iyiliği hatırlatabiliyorsun?

Bu anlamdaki açıklamayı Katade ve başkaları yapmıştır.

Şöyle de açıklanmıştır: Burada istifham (soru) takdiri söz konusudur. Yani senin bu dediğin bir nimet midir? Bu açıklamayı da el-Ahfeş ve yine el-Ferrâ’ yapmış, ancak en-Nehhâs ve başkaları kabul etmemiştir. en-Nehhâs dedi ki: Böyle bir takdir câiz değildir, çünkü istifham için gelen hemze yeni bir mana ortaya çıkarmaktadır. Bunun hazfedilmesi ise ifadede; “…mi…”, yoksa bulunmadıkça imkansızdır. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Sen bu mahalleden öğleden sonra mı gidersin, yoksa erken mi?”

Bu hususta el-Ferrâ”nın söylediği dışında nahiv bilginleri arasında bir görüş ayrılığı olduğunu bilmiyorum. O: İstifham hemzesinin şek ifade eden fiillerde hazfedilmesi caizdir deyip, “Zeyd’in gidici olduğunu zannediyor (mu)sun?” ifadesinin; “Zannediyor musun?” anlamında olduğunu nakletmiştir. Ali b. Süleyman da bu hususta şöyle derdi: O bunu avamın konuşmalarından almıştır.

es-Sa’lebı dedi ki; el-Ferrâ’ ile bunun inkâr için söylendiğini kabul edenler bu âyetin anlamının: “Bu da bir nimet midir?” diye istifham yollu olduğunu söylemişlerdir. Bu da bu bakımdan:

“Bu muymuş benim Rabbim?” (el-En’am, 6/76);

“Onlar ebedi mi kalacaklar?” (el-Enbiya, 21/34) buyruklarına benzer. Şair de şöyle demiştir:

“Beni teskin ettiler ve: Korkma ey Huveylid dediler,

Ben o yüzleri tanımayarak: Bunlar onlar(mı)dır, dedim.”

el-Ğaznevîde soru hemzesinin terkedileceğine şahit olmak üzere şu beyitleri zikretmektedir:

“O ayrılış günü duruşunu unutamıyorum onun,

Göz kapaklarında, gözyaşları parıldıyorken.

Binekler duruyorken onun şu sözlerim de:

Beni böyle (mi) bırakıyor ve gidiyorsun?”

Derim ki: en-Nehhâs’ın dediğinin aksine burada “Mi, yoksa” bulunmamakla birlikte istifham hemzesi hazfedilmiştir.

ed-Dahhâk dedi ki: Bu ifade azarlama üslubu ile söylenmiştir. Azarlama ise soru ile de olabilir, soruşuz da olabilir. Anlam da şudur: Eğer sen İsrailoğullarını öldürmeye kalkışmamış olsaydın, beni annem-babam büyütecekti. Senin benim üzerimde ne gibi bir nimetin olabilir ki? Sen bana hiç de başa kakmaman gereken bir şeyi hatırlatarak minnet ediyorsun.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Sen, benim kavmimi hakir ve küçük düşürmüşken kavmi küçük düşürülmüş bir kimse zelil olurken beni besleyip büyütmüş olmayı nasıl minnet konusu yapabilirsin?,

“Köleleştirdiği için” âyeti “nimef’den bedel olarak ref mahallindedir. Şu anlamda nasb mahallinde de olabilir: “Çünkü sen İsrailoğullarını köleleştirdin, yani onları köle edindin.” ile aynı anlamda olmak üzere: Onu köleleştirdim denilir. Bunu el-Ferrâ’ söylemiş ve şu beyiti zikretmiştir:

“Kavmim ne diye köleleştiriyor beni, halbuki aralarında pek çoktur,

Diledikleri kadar pek çok develeri ve köleleri vardır.”

Sizden korkunca sizden kaçtım. Sonra Rabbim bana hüküm verdi ve beni peygamberlerden kıldı.

Diyanet Vakfı
Sizden korkunca da hemen aranızdan kaçtım. Sonra Rabbim bana hikmet bahşetti ve beni peygamberlerden kıldı.

Kurtubi Tefsiri
“Sizden korkunca da aranızdan kaçtım da Rabbim bana bir hüküm bağışladı ve beni peygamberlerden kıldı.

“Sizden korkunca da aranızdan kaçtım.” el-Kasas Sûresi’nde de belirtildiği gibi aranızdan çıkıp Medyen’e gittim;

“Bunun üzerine korku ile etrafı gözeterek o şehirden çıktı.” (el-Kasas, 28/21) Bu, Kıptî’yi öldürdüğü sırada olmuştu.

“Rabbim bana bir hukum bağışladı.” es-Süddî ve başkalarından rivâyete göre, peygamberliği bağışladı. ez-Zeccâc dedi ki: Allah’ın hükümlerini ihtiva eden Tevrat’ı öğretti. Bilgi ve kavrayış bağışladı, diye de açıklanmıştır.

“Ve beni peygamberlerden kıldı.”

Dedi: Ben o işi yaptım, o zaman dalalette olanlardan idim.

Diyanet Vakfı
Musa: Ben, dedi, o işi o anda sonunun ne olacağını bilmeyerek yaptım.

Kurtubi Tefsiri
“O işi işlediğim sırada ben cahillerden idim” dedi.

“O İşi İşlediğim sırada” yani Kıptî’yi öldürdüğüm vakitlerde

“ben cahillerden idim, dedi.” Böylelikle Mûsa kendisinden nankörlüğü (küfür ve inkârı) reddetmiş olmakta ve bu işi bilmeden yaptığını haber vermektedir. Mücahid de böyle demiş ve buradaki (“sapıklardan idim…” anlamdaki) “lâfzını cahillerden idim, diye açıklamıştır.

İbn Zeyd: Ben attığım bir yumruğun öldürme sınırına kadar varacağını bilmiyordum diye açıklamıştır.

Abdullah b. Mes’ûd’un Mushaf’ında bu âyet: “Cahillerden…” şeklindedir. Bir şeyi bilmeyen bir kimse hakkında da; “Onu bilmedi” denilebilir.

“Cahillerden idim” lâfzının unutanlardandım anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı da Ebû Ubeyde yapmıştır. “Ben cahillerden idim” âyeti peygamberliği bilmiyordum, bu hususta yüce Allah’tan bana bir şey gelmemişti. Dolayıst ile o halde iken yaptığım işlerden ötürü benim azarlanmam söz konusu değildir, diye de açıklanmıştır. Böylelikle de aralarında yetişmiş olmanın peygamber olmaya, insanları affedip bağışlamaya aykırı olmadığını, öldürmenin hata yoluyla olduğunu ya da şeriatın bulunmadığı bir zamanda gerçekleştiğinde nübüvvetle çatışan bir tarafının bulunmadığını -açıklamış olmaktadır.

Ve sen yaptığın işi yaptın. Sen nankörlerdensin.

Diyanet Vakfı
Sonunda o yaptığın (kötü) işi de yaptın. Sen nankörün birisin!

Kurtubi Tefsiri
“Ve işlediğin o İşi de yaptın. Sen nankörlerdensin.”

Daha sonra

“ve islediğin o işi de yaptın” sözleri ile Kıptî’yi öldürdüğünü ana söyletmeye çalıştı. Bu âyetteki “lâfzında “fe” harfinin üstün olması bu fiilden bir defa yapmayı anlatan kip (bina-i merre) olmasından dolayıdır. en-Nehaî bunu şeklinde “fe” harfini esreli diye okumuş ise de üstün okunması daha uygundur. Çünkü bu bir defa o işi yapmayı anlatmaktadır. Esreli okunuş ise hey’et ve hal bildirir.

Yani sen bildiğin o işi yaptığına göre ve biz senin halini bildiğimize göre nasıl olur da Allah’ın seni rasûl olarak gönderdiğini iddia edebilirsin? Şair de şöyle demektedir:

“Onun komşusunun evinden yürüyüşü sanki,

Bulutun geçmesidir; ne ağır, ne de acele.”

Burada yürüyüş “fi’le” vezninde olup, hey’eı ve hal bildiriyor. Böylelikle “fa’le’nin esmeli değil de, üstün okunuşunun daha uygun olacağım anlatmaktadır

“(……..): Bu ridde ve redde günleri olmuştu” da denilir. (Fi’le ve fa’le vezinlerinde kullanılabilir).

“Sen nankörlerdensin.” ed-Dahhak dedi ki: Yani sen Kıptî’yi öldürmek suretiyle nankörlerden oldun. Zira senin onu öldürmen helal değildi.

Benim senin üzerindeki terbiyem ve sana iyilikte bulunma nimetlerime karşı sen nankör idin, diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı İbn Zeyd yapmıştır.

el-Hasen dedi ki:

“Sen nankörlerdensin” yani benim, senin ilâhın olduğunu inkar edenlerdensin.

es-Süddî ise: “Sen Allah’ı inkar eden kâfirlerdensin” diye açıklamıştır, Çünkü sen bizimle birlikte şu ayıplamış olduğun dinimiz üzere idin. Mûsa (aleyhisselâm)’ın Kıptî’yi öldürmesinden sonra çıkıp gitmesi ile peygamber olarak geri dönmesi arasında bir kaç ay eksiği ile onbir yıllık bir süreyi bulmuştu.

Dedi: Biz seni çocukken yanımızda büyütmedik mi? Sen yıllarca aramızda kalmadın mı?

Diyanet Vakfı
(Kendisine Allahın emri tebliğ edilince Firavun) dedi ki: Biz seni çocukken himayemize alıp büyütmedik mi? Hayatının birçok yıllarını aramızda geçirmedin mi?

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki; “Sen çocuk iken yanımızda seni beslemedik mi? Ömründen nice seneler aramızda eğlenmedin mi?

Fir’avun, Mûsa’yı tanıdı, çünkü o Fir’avun’un sarayında büyümüştü. Bundan dolayı

“dedi ki: Sen çocuk iken yanımızda seni beslemedik mi?” O bu sözleriyle Mûsa (aleyhisselâm)’ı minnet altında tutmak istemiş ve onu küçümsemeye kalkışmıştı. Yani küçükken biz seni besleyip, büyüttük, diğerlerini öldürdüğümüz gibi seni öldürmedik.

“Ömründen nice seneler aramızda eğlenmedin mi?” Peki şu iddia ettiğin husus ne zaman gerçekleşti.

İsrailoğullarını bizimle gönder.

Diyanet Vakfı
İsrailoğullarını bizimle beraber gönder.

Kurtubi Tefsiri
“İsrailoğullarını bizimle gönderesin diye.”

“İsrailoğullarını bizimle gönderesin diye.” Yani onları serbest bırak ve onların önünü tıkama ki bizimle birlikte Filistin’e gelsinler. Sen onları artık köleleştirme! Çünkü Fir’avun dörtyüz yıl süreyle onları köle olarak kullanmıştı. Bu dönemdeki sayıları ise altıyüzotuzaltıbin idi.

Mûsa ile Harun (ikisine de selâm olsun) Fir’avun’un yanına gittiler. Bir sene süreyle Fir’avun’un huzuruna çıkmak için onlara izin verilmedi. Nihayet kapıcı Fir’avun’un yanına girip; burada bir kişi var, âlemlerin Rabbinin rasûlü olduğunu iddia ediyor deyince, Fir’avun da: Ona izin ver belki bu vesileyle güler, eğleniriz, dedi. Bunun üzerine ikisi de Fir’avun’un yanına girdiler ve risalet görevlerini eksiksiz edâ ettiler.

Vehb ve başkalarının rivâyetine göre Mûsa ile Harun, Fir’avun’un yanına girdiklerinde arslan, kaplan ve pars gibi yırtıcı bir takım hayvanları çıkartıp, onları seyretmekte olduğunu gördüler. Bunların bakıcıları Mûsa ve Harun’un üzerine atılacaklarından korktukları için hızlıca bu hayvanların yanına koşuştular. Yırtıcı hayvanlar da Mûsa ile Harun’un yanına koştular. Onların ayaklarını yalamaya ve kuyruklarını önlerinde sallamaya başlayıp, yanaklarını da onların bacaklarına yapıştırmaya koyuldular. Fir’avun buna şaşırarak, sizler kimlersiniz? deyince, her ikisi de: “Gerçekten biz, âlemlerin Rabbinin rasülleriyiz ” dediler.

Firavun’a gidin ve deyin: Biz, âlemlerin Rabbinin elçileriyiz.

Diyanet Vakfı
Haydi Firavuna gidip deyin ki: Gerçekten biz, alemlerin Rabbinin elçisiyiz;

Kurtubi Tefsiri
“İkiniz Fir’avuna gidin ve deyiniz ki: Gerçekten biz âlemlerin Rabbinin rasûlleriyiz;

“ikiniz Fir’avun’a gidin ve deyiniz ki: Gerçekten biz âlemlerin Rabbinin rasûlleriyiz” âyeti ile ilgili olarak Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu âyette

“rasûl” risalet anlamındadır. Buna göre ifade: Biz âlemlerin Rabbinin risaletini getiren kimseleriz, demek olur. Şair el-Hüzlî dedi ki:

“Ona beni gönder, çünkü elçilerin hayırlısı,

(Götürdüğü) haberi etraflıca en iyi bilenleridir.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Haber getirenler yalan söyledi, onların yanında hiç bir sırrı söylemedim,

Hem ben onlarla bir rasûl (mesaj, risalet, haber)’de göndermedim.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Benden Amroğullarına şu risaleti (mesajı) tebliğ edecek yok mudur?

Şüphesiz ki benim sizin hakemliğinize ihtiyacım yoktur (diye)”

el-Abbas b. Alirdas da dedi ki:

“Benden Hufafa bir mesaj (risalet) tebliğ edecek var mıdır

Senin aile halkının evi, onun varacağı son yerdir.”

Burada “rasûl” kelimesi, risalet anlamında olduğundan dolayı onu müennes olarak kullanmıştır.

Ebû Ubeyd dedi ki: “Rasûlün hem iki kişi, hem de çoğul anlamında olması da mümkündür. O bakımdan Araplar: Bu benim rasûlüm ve vekilimdir, dedikleri gibi, “Bu ikisi benim rasûlüm ve vekilimdir. Bunlar benim rasûlüm ve vekilimdir” de derler (radıyallahü anhsûl kelimesini ayrıca tesniye ve çoğul olarak kullanmazlar.) Yüce Allah’ın:

“Onlar benim düşmanımdır” (eş-Şuarâ, 26/77) âyeti da bu kabildendir.

Bu âyetin: Bizim herbirimiz âlemlerin Rabbinin rasûlüdür, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Dedi: Hayır! İkiniz ayetlerimizle gidin. Şüphesiz Biz sizinle beraberiz, işitiyoruz.

Diyanet Vakfı
Allah buyurdu: Hayır (seni asla öldüremezler)! İkiniz mucizelerimizle gidin. Şüphesiz ki, biz sizinle beraberiz, (her şeyi) işitmekteyiz.

Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “Asla! İkiniz âyetlerimizle gidin. Muhakkak Biz sizinle birlikteyiz, işiticileriz.”

“Buyurdu ki: Asla” seni öldüremeyeceklerdir. Burada

“Asla” böyle bir kanaate sahip olmayı kabul etmemekte ve bundan vazgeçmeyi emretmektedir. Yüce Allah’a güvenmeyi emretmektedir. Yani sen Allah”a güven ve onlardan duyduğun korkuyu bir kenara bırak. Onlar seni öldüremezler, buna güç yetiremezler.

“İkiniz” sen ve kardeşin -çünkü onu da seninle birlikte rasûl olarak görevlendirmiş bulunuyorum-

“âyetlerimizle” apaçık belgelerimizle ve mucizelerle. Bir diğer açıklamaya göre (okunan) âyetlerimizle

“gidin. Muhakkak Biz, sizinle birlikteyiz.” Bununla yüce Allah kendi yüce zatını kastetmektedir.

“İşiticileriz” onların neler söylediklerini, onlara ne cevap verileceğini işitenleriz. Yüce Allah bununla ikisinin de kalbini pekiştirmeyi, onlara yardımcı olup onları koruyacağını bildirmeyi murad etmiştir. İşitmek, kulak vermekle olur. Şanı yüce Allah ise bu anlamda vasfedilemez. Şanı yüce Allah kendi zatını işiten (semi’) ve gören (basir) olarak vasfetmiş bulunmaktadır. Tâ-Hâ Sûresi’nde de

“işitir ve görürüm” (Tâ-Hâ, 20/46) diye buyurmuştur.

Burada “Sizinle birlikte” diye buyurulmuş ve onların ikisini cemi’ kabul etmiştir, çünkü iki kişi de bir cemaattir. Bununla birlikte bu zamirin ikisine ve bir de ikisinin kendilerine peygamber olarak gönderildikleri kimselere ait olması mümkün olabildiği gibi, bütün İsrailoğullarına ait bir zamir de olabilir.

Onların bana karşı bir suçum da var. Beni öldürmelerinden korkuyorum.

Diyanet Vakfı
Onların bana isnad ettikleri bir suç da var. Bundan ötürü beni öldürmelerinden korkuyorum.

Kurtubi Tefsiri
“Ayrıca onların bana isnad ettikleri bir suç da vardır. Onun için beni öldürmelerinden korkuyorum.”

“Ayrıca onların bana isnad ettikleri bir suç da vardır. Onun için beni öldürmelerinden korkuyorum.” Buradaki

“suç” el-Kasas Sûresi’nde de geleceği üzere (28/15. âyetin tefsirinde ve devamında) Kıptî’nin öldürülmesidir. İsmi da Fasûr idi. Tâ-Hâ Sûresi’nde de bundan söz edilmişti. Mûsa bu kişiye karşılık öldürüleceğinden korkmuştu. Bu âyet peygamberlerin, fazilet sahibi kimselerin, velilerin Allah’ı tanımalarına, Allah’tan başka hiçbir failin olmadığını bilmelerine rağmen korkabileceklerini de göstermektedir. Çünkü yüce Allah dilediğini, dilediğine musallat kılar.

Göğsüm daralıyor ve dilim açılmıyor. Hâlâ Harun’u gönder.

Diyanet Vakfı
(Bu durumda) içim daralır, dilim dönmez; onun için Haruna da elçilik ver.

Kurtubi Tefsiri
“Ve göğsüm daralır, dilim çözülmez. Bunun için Harun’a da elçilik ver.

Mûsa

“Rabbim gerçekten ben, beni” risalet ve nübüvvet hususunda

“yalanlarlar diye korkarım ve” onlar beni yalanlayacaklarından ötürü

“göğsüm daralır.” Burada:

“Daralır” ile

“Çözülmez” fiilleri umumi olarak isii’naf olmak üzere ref ile okunmuşlardır. Ancak Ya’kub, Îsa b. Ömer ve Ebû Hayve her iki fiili” beni yalanlarlar diye” âyetine atıf kabul ederek nasb ile okumuşlardır.

el-Kisaî dedi ki:

“Ve göğsüm daralır ve dilim çözülmez” âyetindeki fiillerin ref ile okunması iki türlü açıklanabilir: Birincisi ibtida (yeni cümle) olması, diğeri ise: “Gerçek şu ki benim göğsüm daralır ve dilim çözülmez,” anlamında olmasıdır.

Yani o takdirde bu “…korkarım”a nesak atfı olur.

el-Ferrâ’ dedi ki: Bu nasb ile de okunur. Bu okuma el-A’rec, Tat ha ve Îsa b. Ömer’den nakledilmiştir. Her iki okuyuşun da açıklanabilir bir tarafı vardır.

en-Nehhâs der ki: Uygun şekil ref ile okumaktır. Çünkü nasb ile okunacak olursa “beni yalanlarlar diye” âyetine atfedilmesi gerekir. Bu ise uzak bir ihtimaldir, bunun böyle olduğuna da yüce Allah’ın:

“Bir de dilimden bağı çöz ki sözümü anlasınlar” (Tâ-Hâ, 20/27-28) âyetidir. İşte bu âyet bunun da böyle olduğunu göstermektedir.

“Dilim çözülmez” âyeti, istediğim şekilde delil getiremem anlamındadır. Onun dilinde daha önce Tâ-Hâ Sûresi’nde (20/27, âyetin tefsirinde) geçtiği üzere bir düğüm (ağırlık) vardı.

“Bunun İçin Harun’a da elçilik ver.” Vahiy ile Cebrâîl’i ona gönder ve beni desteklemesi, bana yardımcı olması için onu da benimle birlikte rasûl gönder. Burada “bana yardımcı olmasından söz edilmemektedir. Çünkü bunun ne demek olduğu zaten biliniyordu. Tâ-Hâ Sûresi’nde de

“bana ailemden bir yardımcı ver” (Tâ-Hâ, 20/29) âyetinde bu hususu açıkça dile getirdiği gibi, el-Kasas Sûresi’nde de:

“Onu bana yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin” (el-Kasas, 28/34) âyetinde bunu açıkça zikretmiş bulunmaktadır.

Görüldüğü kadarıyla böyle bir istekte bulunmak hususunda Mûsa (aleyhisselâm)’a izin verilmiş idi. Yoksa bit, risalet görevinden affedilmek anlamında bir talep değil, kendisine yardımcı olacak birisini istemek şeklinde idi. Bu âyette tek başına bir işi yapamayıp, o hususta kusurlu davranacağından korkan kimsenin o iş için kendisine yardımcı olacak kişileri alabileceğine ve bundan dolayı da kınanmayacağına delil vardır.

Dedi: Rabbim, gerçekten onların beni yalanlamasından korkuyorum.

Diyanet Vakfı
Musa şöyle dedi: Rabbim! Doğrusu, beni yalancılıkla suçlamalarından korkuyorum.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Rabbim gerçekten ben, beni yalanlarlar diye korkarım;

Âyetin tefsiri için bak:13

Firavun’un kavmine. Sakınmazlar mı?

Diyanet Vakfı
10, 11. Hani Rabbin Musaya: O zalimler güruhuna, Firavunun kavmine git. Hala (başlarına gelecekten) sakınmayacaklar mı onlar? diye seslenmişti.

Kurtubi Tefsiri
“Fir’avun’un kavmine. Korkmazlar mı onlar?”

“Hani Rabbin Mûsa’ya şöyle seslenmişti” huyruğundaki:

“Hani” nasb mahallindedir sen onlara “hani Rabbin Mûsa’ya şöyle seslenmişti” âyetini oku, anlamındadır. Anlamın böyle olduğuna daha sonra gelecek olan:

“Onlara İbrahim’in de haberini oku!”(eş-Şuarâ, 26/69) âyeti delildir. Bunu en-Nehhâs söylemiştir.

Manası: Sen Mûsa’ya seslendiği zamanı hatırla… şeklinde olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah bu “hatırla” âyetini açıkça şu buyruklarda zikretmiş bulunmaktadır:

“Âd kavminin kardeşini …de hatırla!” (el-Ahkaf, 46/21);

“Kullarımız İbrahim’i… de hatırla!”(Sad. 38/45);

“Kitapta Meryem’i de hatırla!” (Meryem, 19/16)

Âyetin:

“Hani Rabbin Mûsa’ya şöyle seslenmişti” de şöyle şöyle olmuştu anlamında olduğu da söylenmiştir.

Seslenmek (nida); ey filan diye çağırmak demektir. Yani Rabbin ey Mûsa:

“Git, o zâlimler topluluğuna” diye buyurmuştu. Daha sonra da onların kimler olduğunu haber vererek:

“Fir’avun’un kavmine” diye buyurmaktadır.

“Korkmazlar mı onlar” âyetinde “kavmi” lâfzı (“zâlimler topluluğu’ndan) bedeldir. “Korkmazlar mı onlar” yani Allah’ın cezalandırmasından çekinmezler mi? Şöyle de açıklanmıştır: Bu bir şeye imada bulunmak kabilindendir. Çünkü yüce Allah ona zâlimler topluluğuna gitmesini emretmiştir. Onun “korkmazlar mı onlar” âyeti da onların korkmadiklarına ve onlara kürkup, takvalı olmalarını emrettiğine delildir.

Bir diğer açıklamaya göre anlam şöyledir: Onlara “korkmaz mısınız” de. Âyetin “ye” ile (korkmazlar mı anlamına) gelmesi hitab esnasında gaib oluşlarından dolayıdır. Eğer “te” ile gelmiş olsaydı, yine câiz olurdu. (O takdirde anlam: Sen onlara kormaz mısınız de, şeklinde olur.)

“O inkâr edenlere de ki: Yakında siz yenik düşürüleceksiniz…” (Al-i İmrân, 3/12) âyetinin hem te ile (düşürüleceksiniz, anlamında), hem de “ye” ile (düşürülecekler anlamında) okunması da buna benzemektedir. Ubeyd b. Umeyr ile Ebû Hazim bu âyeti “Korkmaz mısınız siz” şeklinde iki “te” ile okumuşlardır. Yani sen onlara: “Korkmaz mısınız siz” de.

Rabbin Musa’ya seslendi: Zalim kavme git.

Diyanet Vakfı
10, 11. Hani Rabbin Musaya: O zalimler güruhuna, Firavunun kavmine git. Hala (başlarına gelecekten) sakınmayacaklar mı onlar? diye seslenmişti.

Kurtubi Tefsiri
Hani Rabbin Mûsa’ya şöyle seslenmişti: “Git o zâlimler topluluğuna;

Âyetin tefsiri için bak:11

Ve şüphesiz Rabbin güçlü olandır, merhametli olandır.

Diyanet Vakfı
Şüphe yok ki Rabbin, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Rabbin mutlak galib ve mehamet edici olanın tâ kendisidir.

“Muhakkak Rabbin mutlak galib ve mehamet edici olanın tâ kendisidir.” Düşmanlarından intikam alan ve kendisine hiçbir şekilde zarar verilemeyen gerçek dostlarına da merhametli olan demektir.

Şüphesiz bunda bir ayet vardır. Ama onların çoğu iman etmezler.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz bunlarda (Allahın kudretine) bir nişane vardır; ama çoğu iman etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bunda bir âyet vardır. Halbuki onların çoğu mü’min değildirler.

“Muhakkak bunda bir âyet vardır.” Sözü edilen yeryüzünden ekinleri bitirmek de yüce Allah’ın herşeye kadir ve hiçbir şeyin O’nu âciz bırakmadığına açık delâlet vardır.

“Halbuki onların çoğu mü’min değildirler.” Benim onlar hakkında geçen ilmimin bir tecellisi olarak tasdik eden kimseler değildirler. Sîbeveyh’in görüşüne göre buradaki sıladır (zaid’dir.) takdiri aynı anlamda ve bu lâfız olmaksızın: şeklindedir.

Yeryüzüne bakmadılar mı, orada her güzel çiftten ne kadar bitirmişiz.

Diyanet Vakfı
Yeryüzüne bir bakmazlar mı! Orada her güzel çiftten nice bitkiler yetiştirdik.

Kurtubi Tefsiri
Yeryüzüne bakmazlar mı ki, Biz orada her güzel çiftten nice bitkiler bitirdik.

“Yeryüzüne bakmazlar mı ki; Biz orada her güzel çiftten nice bitkiler bitirdik.” Yüce Allah bu âyetle azametini, kudretini beyan etmektedir. Eğer onlar kalpleriyle görüp, basiretleriyle bakacak olurlarsa ibadete lâyık olanın yalnızca O olduğunu elbette bileceklerdi. Zira herşeye kadir olan O’dur.

“Zevç: çift” çeşit anlamındadır. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır, “Güzel” ise güzel ve şerefli demektir. “Kerem” sözlükte şeref ve üstünlük anlamındadır. Mesela “kerim bir hurma ağacı” denilecek olursa, değerli ve meyvesi bol demek olur. “Kerîm bir adam” şerefli, faziletli ve kusurlara aldırış etmeyen kişi demektir.

“Yeryüzü bitki bitirdi”; ile aynı manayadır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/22. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Bu ekini çıkartan ve bitiren şanı yüce Allah’tır, en-Nehaî’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İnsanlar yeryüzü nebatındandır. Onlardan cennete giden güzel ve kerimdir. Cehenneme giden ise bayağı ve âdidir.

Yalanladılar, fakat alay ettikleri şeyin haberleri onlara gelecektir.

Diyanet Vakfı
Üstelik (ona) «yalandır» derler; fakat alay edip durdukları şeylerin haberleri yakında onlara gelecektir.

Kurtubi Tefsiri
Artık onlar gerçekten yalanladılar. Alay ettikleri şeyin haberleri kendilerine yakında gelecektir.

“Artık onlar gerçekten yalanladılar” yani yüz çevirdiler. Bir şeyden yüz çeviren de onu kabul etmez, o bakımdan bu o şeyi yalanlaması demektir.

“Alay ettikleri şeyin haberleri kendilerine yakında gelecektir.” Bu onlara bir tehdittir, yani yalanladıkları şeyin ve kendisi ile alay ettikleri huşusun akıbeti gelip onları bulacaktır.

Onlara Rahman’dan yeni bir öğüt gelmez ki, ondan yüz çevirmesinler.

Diyanet Vakfı
Kendilerine, o çok esirgeyici Allahtan hiçbir yeni öğüt gelmez ki, ondan yüz çevirmesinler.

Kurtubi Tefsiri
Onlara Rahmân’dan yeni bir öğüt gelse, muhakkak ondan yüz çevirirler.

“Onlara Rahmân’dan yeni bir Öğüt gelse, muhakkak ondan yüz çevirirler.” Bu âyet(un benzeri ve ona dair açıklamalar) daha önceden el-Enbiya Sûresi’nde (21/2. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dilesek, gökten onlara bir ayet indiririz de boyunları ona boyun eğmiş kalır.

Diyanet Vakfı
Biz dilesek, onların üzerine gökten bir mucize indiririz de, ona boyunları eğilip kalır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer istesek gökten üzerlerine bir mucize indiririz de boyunları ona eğiliverîrdi.

“Eğer İstesek gökten üzerlerine apaçık bir mucize” ve göz kamaştırıcı bir şekilde kudretimizin bir tecellisini

“indiririz de” o vakit onların bu husustaki bilgilen kesin bir bilgi haline gelir ve kaçınılmaz olarak bu bilgiye sahip olurlar. Şu kadar var ki; bu husustaki bilgilerin nazarî olarak (akıi yolu ile) elde edilen bilgiler olmasını takdir etmişizdir.

Ebû Hamza es-Sümalî bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bu âyet-i kerimenin ramazan ayının ortasında semadan işitilen bir sesi vardır. Bundan dolayı yavru kuşlar yuvalarından çıkarlar ve yer büyük bir ses çıkartır. Ancak bu uzak bir ihtimaldir. Çünkü maksat Kureyş’lilerdir, başkaları değildir.

“Boyunları ona eğiliverirdi.” Mücahid dedi ki: Burada “Boyunlar”dan kasıt, onların ileri gelenleridir. en-Nehhâs dedi ki: Boyunun ne demek olduğu dilde bilinen bir husustur, Mesela, “İnsanlardan bir boyun bana geldi” denilirken onların İleri gelenleri, reisleri bana geldi, denmek istenir.

Ebû Zeyd ile el-Ahfeş dedi ki: “Boyunları”ndan kasıt, onların topluluklarıdır. “İnsanlardan bir boyun bana geldi” yani bir topluluk bana geldi, demektir.

Bir diğer açıklamaya göre bununla boyun sahipleri denmek istenmiştir. Burada muzaf hazfedilmiş olup, muzafun ileyh onun yerine ikame edilmiştir,

Katâde dedi ki: Yani eğer yüce Allah dilemiş olsaydı, boyun eğerek kabul etmek zorunda kalacakları bir mucize indirirdi ve hiç kimse aralarından bir masiyet işlemek kastıyla boynunu başka bir tarafa çevirmezdi.

İbn Abbâs dedi ki: Bu âyet-i kerîme biz ve Ümeyyeoğulları hakkında inmiştir. Devran bizim lehimize dönecek ve Muaviye’den sonra onların boyunları bizim önümüzde eğilecektir. Bunu es-Sa’lebî ile el-Ğaznevî zikretmişlerdir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Boyun eğenler” ile -aynı anlamdaki- şekli arasında burada bir fark yoktur. Bu açıklamayı Îsa b. Ömer yapmış olup, el-Müberred de bunu tercih etmiştir. Anlamı şudur: Yani onların boyunları eğilecek olursa, kendileri de eğiimiş olacaklardır. Buna göre “boyunlar” hakkında verilen haber o boyunların sahipleri hakkında demektir. Arap dilinde birincisi ile ilgili haberi bırakıp, ikincisi hakkında haber vermek uygundur. Nitekim recez vezninde şair şöyle demektedir:

“Uzun geceler çabukça çözdü beni,

Hem uzunluğumu katlayıp dürdüler, hem de enimi katlayıp dürdüler.”

Böylelikle o, geceler hakkında haber verip gecelerin uzunluğu ile ilgili haber vermemiştir. Şair Cerir de şöyle demektedir:

“Görüyorum ki geçen yıllar benden aldı,

Tıpkı ay’ın görünmediği gecelerinin ay’ı eksilttiği gibi”

Bunun câiz oluş sebebi ise eğer ifadeden hem “geçen”, hem “uzunluk” kelimeleri kaldırılacak olursa manası bozulmaz. Aynı şekilde yüce Allah’ın:

“boyunları ona eğiliverirdi” âyetinde fiilin zamire bağlanması da bu şekildedir. Zira burada “boyunlar” lâfzı zikredilmeyecek olursa, ifadede bozukluk olmaz. Geri kalan sözler bunun anlamını ifade ederlerdi ve yalnızca: “Onlar, o âyetlere boyun eğerlerdi” denilebilirdi. el-Ferrâ’ ve Ebû Ubeyde bu açıklamayı benimsemişlerdir. el-Kisaî’nın kanaatine göre ise anlamı: “Onlar, onları (boyunlarını) eğerlerdi” demektir. Ancak bu Basralılarla, Ferrâ’ya göre bir yanlışlıktır. Böyle bir hazif hiçbir ifadede gerçekleşmez. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

Belki sen, onların iman etmeyecek oluşlarından dolayı kendini helak edeceksin.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Onlar iman etmiyorlar diye neredeyse kendine kıyacaksın!

Kurtubi Tefsiri
Îman etmiyorlar diye neredeyse kendini öldüreceksin.

“Îman etmiyorlar diye” yani imanı terkettiklerinden dolayı

“neredeyse kendini öldüreceksin” helake sürükleyeceksin. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Kehf Sûresi’nde (18/1-3. âyetler ile 6. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

el-Ferrâ’ dedi ki: “mi…diye”deki ” ….diye” nasb mahallindedir, çünkü cevabtır.

en-Nehhâs dedi ki: Bunun yerine; ile nasb mahallîndedir, çünkü bu bir cevab (ceza)dır, denilmesi alışılagelen bir husustur. Ancak bu hususta kabul edilen görüş Ebû İshak’ın (ez-Zeccâc’ın), (İ’râbu’l-) Kur’ân’a, dair yazmış olduğu kitapta söyledikleridir: “…diye” mef’ûlün leh olarak nasb mahallindedir, anlamı ise: Onlar imanı terkettikleri için sen neredeyse kendini öldüreceksin, şeklindedir.

Bunlar apaçık kitabın ayetleridir.

Diyanet Vakfı
Bunlar, apaçık Kitabın ayetleridir.

Kurtubi Tefsiri
Bunlar apaçık Kitabın âyetleridir.

“Bunlar apaçık Kitabın âyetleridir” âyeti mübtedâ takdiri ile ref edilmiştir. Yani işte “bunlar” daha önceden size vaadolunmuş “apaçık kitabın âyetleridir.” Çünkü Tevrat ve İncil’de, Kur’ânın indirileceği vaadi onlara verilmişti. Buradaki şunlar (mealde:) “bunlar”ın; Bunlar anlamında olduğu da söylenmiştir.

Ta. Sin. Mim.

Diyanet Vakfı
Ta. Sin. Mim.

Kurtubi Tefsiri
Tâ. Sîn. Mîm.

“Tâ, Sîn, Mîm” âyetini el-A’meş, Yahya, Ebû Bekir, el-Mufaddal, Hamza, el-Kisaî ve Halef bu sûrede ve bunun benzeri olan diğer iki sûrede “ti” harfini işba’ (tok bir ses) İle ve imâle (hemze ile ye arası bir ses ile) yaparak okumuşlardır. Nafî, Ebû Ca’fer, Şeybe ve ez-Zührî ise iki telaffuz arasında okumuşlardır. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim bunu tercih etmişlerdir. Diğerleri ise işba’ ile üstün olarak okumuşlardır. es-Sa’lebi dedi ki: Bunların hepsi de fasih lügatlerdir. Bu hususça en-Nehhâs’ın görüşü daha önce Tâ-Hâ Sûresi’nde (20/1. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

en-Nehhâs dedi ki: Medineliler, Ebû Amr, Âsım ve el-Kisaî “Tâ, Sîn, Mîm”i “nun”u, “mim” harfine idgam ile okumuşlardır. el-Ferrâ” ise “nun’un ihfa ile okunacağını söylemiştir. el-A’meş ve Hamza: “Tâ, Sîn, Mîm” şeklinde “nün” harfini izhar ile okumuştur.

en-Nehhâs dedi ki: Sîbeveyh’e göre sakin “nun” ile tenvin dört kısımdır: Halk (boğaz harfleri) ile birlikte olurlarsa, açıkça okunurlar. “Ra”, “lâm”, mim, “vav” ve “ye” ile beraber olurlarsa idğam olunurlar. “Be” ile birlikte “mim”e kalbedilirler ve genizden çıkartılırlar, açık (beyan ile) okunmazlar. İşte Sîbeveyh’in açıkça belirttiği bu dört kısma göre bu kıraat, bu şekilde câiz olamaz. Zira burada halk (boğaz) harflerinden herhangi bir harf yoktur ki; ona göre “nun” açık okunsun. Fakat bu hususta bir dereceye kadar uygun bir açıklama yapılabilir. O da şudur: Mu’cem (sözlük, alfabe) harflerinin hükmü, üzerlerinde vakıf ile okunmalarıdır. Bunlar üzerinde vakıf yapılacak olursa, “nun” beyan ile (açıklanarak) okunabilir.

es-Sa’lebî dedi ki: İdğam ile okumak -Kur’ân’ın geneline kıyas ile- Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim’in tercihidir. Bir kısmının bunu izhar ile okumaları açıkça harfleri ifade etmek ve temkin içindir. Diğerlerinin bunu idgam ile okuması ise ağız harflerine komşu oluşundan ötürüdür.

en-Nehhâs dedi ki: Ebû İshak’ın: “Fî Mâ Yücrâ ve fi mâ lâ Yücrâ” adlı kitabında naklettiğine göre “Ta, Sine, Mimu” denilerek “nun” üstün, “mim” de ötreli olarak okunabilir. Bu ma’di keribbu’dur, denilebildiği gibi.

Ebû Hatim dedi ki: Halid “Ta, Sine, Mimu” diye okumuştur.

İbn Abbâs dedi ki: “Tâ, Sîn, Mîm” bir kasemdir ve bu, yüce Allah’ın isimlerinden bir isimdir. Hakkında yemin olunan ise: “Eğer istesek gökten üzerlerine bir mucize indiririz” âyetidir.

Katâde dedi ki: Bu Kur’ân’ın isimlerinden bir isim olup yüce Allah buna yemin etmiştir. Mücahid ise: Bu sûrenin ismidir. Sûrenin başlangıcını güzelleştirmektedir.

er-Rabî’ dedi ki: Bu bir kavmin süresinin hesabını ifade eder. Bir diğer açıklamaya-göre bu bir kavmin başına gelecek musibeti anlatmaktadır. “Tâ, Sîn, Mîm” ile “Tâ, Sîn” aynı şeydir. Şair dedi ki:

“Sizin bana verdiğiniz sözde durmanız, eğer sicim gibi gözyaşlarınızdan

yaş akıtmayacak olursanız,

İlaç olarak tıpkı kalınan yerdeki izlerin kaybolmasına benzeyecektir,

fakat gözyaşlarınızı akıtacak olursanız, o vakit şifa bulurum.”

Mütenebbi’ye ait olan bu beyitin açıklanmasında divanını şerh edenlerin de birbirinden yakın ve uzak açıklamaları vardır Biz burada bu açıklamalardan birisini esas alarak beyitı ıcrcüme etmeye çalıştık, lik Abdurrahman el-lterkıtkî, Şerhu Divani’l-Mütennebi, Beyrut, 1399/1979, IV, 43.

el-Kurazî dedi ki: Yüce Allah, tavline (kudretine), senasına (yücelik ve üstünlüğüne) ve mülküne yemin etmektedir,

Abdullah b. Muhammed b. Akîl dedi ki: “Tâ”, Tur-u Sina, “Sin”, İskenderiye, “Mîm” de Mekke demektir.

Cafer b. Muhammed b. Ali de dedi ki: “Tâ”, Tûğba ağacı. “Sîn”, Sidre-i Münteha, “Mîm” de Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Bir diğer açıklamaya göre; “Tâ” Tahir’den, “Sîn”, Kuddüs’den (es-Semİ’den ve es-Selam’dan da denilmiştir) “Mîm” de el-Mecid’den (rumuzdur). er-Rahîm’den ve el-Melik’den olduğu da söylenmiştir. Bu anlamdaki açıklamalar daha ünceden el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/1-2. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

et-Tavasim ve et-Tavasin Kur’ân-ı Kerîm’de bir takım sûrelerin ismi olup, kıyasa uygun olmayan bir surette çoğul yapılmış lâfızlardır. Ebû Ubeyde şu beyiti zikretmektedir:

“Üç tane olan Tavâsîn hakkı için,

Yedi tane olan Havamim (Ha, Mim’ler) hakkı için”

el-Cevherî dedi ki: Doğru olan bunun çoğulunun “zevat ile yapılıp, bunun bire izafe edilmesidir. O vakit: Zevatu ta, sin, mim ile zevatu ha, mim (Ta, Sin, Mim’li sûreler, ha, mim’ii sûreler) denilir.

De ki: “Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” Fakat siz yalanladınız — yakında bu üzerinize yapışacaktır.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: (Kulluk ve) yalvarmanız olmasa, Rabbim size ne diye değer versin? (Ey inkarcılar! Size Resulün bildirdiklerini) kesinkes yalan saydınız; onun için azap yakanızı bırakmayacaktır!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Eğer duanız olmasaydı, Rabbimin yanında sizin ne değeriniz olurdu? Şimdi siz yalanladınız, artık yakında ceza kaçınılmaz olacaktır.”

Yüce Allah’ın;

“De ki: Eğer duanız olmasaydı, Rabbimin yanında sizin ne değeriniz olurdu!” âyetine gelince, bu âyet-i kerîme inkarcıların delil diye ele aldıkları, açıklanması nisbeten zor (müşkil) bir âyet-i kerimedir.

“Filana hiç aldırmadım” yani onun benim nezdimde herhangi bir değeri, bir ağırlığı yoktur, anlamındadır. aslı “ağırlık” demek olan ‘den gelmektedir. Şair şöyle demiştir:

“Sanki göğsünde ve iki böğründe çeşitli kokular vardır da,

Onları bir damat birbirine karıştırıyor.”

Yani bir kısmını öbürüne katıyor. Buna göre; “Ağır yük” demek olup, çoğulu da; …diye gelir. Tekili aynı zamanda mastardır.

Bu âyetteki; “Ne” istifham (soru edatı)’dır. Bu ez-Zeccâc’ın ifadelerinden anlaşılandır, el-Ferrâ’ da bunu açıkça ifade etmiştir. Ancak bunun nefyedici olması da uzak bir ihtimal değildir. Zira bunun bir soru olduğu hükmüne varacak olsak dahi, aynı zamanda istifham şeklinde ortaya çıkmış bir nefiydir. Yüce Allah’ın:

“İyiliğin karşılığı iyilikten başkası olabilir mi?” (er-Rahmân, 55/60) âyetinde olduğu gibi.

İbnu’ş-Şecerî der ki: Kanaatimce işin gerçek mahiyeti şudur: “Ne” nasb mahallindedir, ifadenin takdiri de şöyledir: “Size ne ağırlık versin ki?” Yani sizin duanız olmasaydı, Rabbim size niye aldırsın? Ya da O’nun size kendisine ibadet etmeniz için yaptığı davet olmasaydı (size ne diye önem versin)? demektir. Buna göre “dua” mastarı mef’ûlüne izafe edilmiştir, el-Ferrâ”nın tercih ettiği görüş de budur, faili ise hazfedîlmişdir. Olmasaydı” lâfzının cevabi ise Allah’ın:

“Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü… bir Kur’ân olsaydı…” (er-Ra’d, 13/31) âyetinde olduğu gibi hazf edilmiştir. Burada da ifade: Size aldırmazdı takdirindedir. Bu görüşün delili de yüce Allah’ın:

“Ben cinleri de, insanları da ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım.” (ez-Zariyat, 51/56)

Burada hitab bütün insanlaradır. Sanki insanlar arasından Kureyş’e şöyle demiş gibidir: Eğer -faraza olsa idi- sizin O’na ibadetiniz olmasaydı, Allah size hiçbir değer vermez, kıymet biçmezdi. İşte insanlara değer verilmesine sebep budur. Bunu ayrıca İbn ez-Zübeyr ve başkalarının: “Fakat kâfirler yalanladılar” şeklindeki kıraati de desteklemektedir. Buna göre; kendisi sebebiyle aldırış hususunda hitab, bütün insanlaradır. Daha sonra da Kureyş’e şöyle demektedir: Sizler ise yalanladınız, O’na ibadet etmediniz, o halde bu yalanlamak azâbın sebebidir ve azâb kaçınılmaz olarak sizi bulacaktır.

en-Nekkâş ve başkaları da şöyle demektedir: Anlam şudur: Şayet zorlu zamanlarda ve benzeri hallerde sizin O’na yalvarıp yakarmanız olmasaydı… Bunun açıklaması da:

“Gemiye bindiklerinde dini yalnız Allah’a halis kılanlar olarak O’na yalvarırlar.” (el- Ankebut, 29/65) âyetinde ve buna benzer buyruklarda dile getirilmektedir.

Bu âyet şöyle de açıklanmıştır: Eğer O’nunla birlikte başka İlâhlara ve O’na ortak koştuğunuz varlıklara “duanız olmasaydı” O’nun nezdinde pek de büyük bir şey olmayan günahlarınızı bağışlamanın “ne değeri olurdu!” Bunu da yüce Allah’ın;

“Eğer şükredip îman ederseniz Allah size azâbı neylesin!” (en-Nisâ, 4/147) âyeti açıklamaktadır. Bu açıklamayı ed-Dahhâk yapmıştır,

el-Velid b. Ebi’l-Velid dedi ki: Bu hususta bana şöyle bir açıklama ulaşmıştır: Ben sizlere muhtaç olduğum için sizi yaratmadım, sizi yaratmamın tek sebebi sizin Benden dilekte bulunmanız, Ben de günahlarınızı bağışlayarak size isteklerinizi vermemdir,

Vehb b. Münebbih’in rivâyet ettiğine göre Tevrat’ta -bir zamanlar- şu ifadeler de varmış: “Ey Âdemoğlu! İzzetime yemin ederim ki, Ben senin vasıtanla bir kâr sağlayayım diye seni yaratmadım. Benim seni yaratmamın tek sebebi, senin Benden kâr sağlamandır. O halde herşeyin karşılığında sen Beni ilâh edin. Ben senin için herşeyden daha hayırlıyım.”

İbn Cinnî dedi ki: İbn ez-Zübeyr İle İbn Abbâs bu âyeti; “Ancak kâfirler yalanladılar” diye okumuşlardır. ez-Zehravî ile en-Nehhâs dedi ki: Bu İbn Mes’ûd’un da kıraatidir, ancak bu bir kıraat değil, bir açıklamadır. Buna sebeb ise “Yalanladınız” âyetindeki muhatab zamirini teşkil eden “te” ve “mim” harfleridir,

el-Kutebî ile el-Farisî’nin kanaatine göre burada dua, faile izafe edilmiş olup mef’ûl hazfedilmiştir. İfade aslında: Sizin Allah’tan başka bir takım ilâhlara dua etmeniz olmasaydı, demektir. “Olmasaydı” edatının cevabı ise mahzuf olup, buna göre ifadenin takdiri: Sizi azaplandırmazdı, şeklinde olur. Onun; “Sizin Allah’tan başka bir takım ilahlara dua etmeniz olmasaydı” şeklindeki ifadesinin bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetinde dile getirilmektedir:

“Allah’ı bırakıp da taptıklarınız şüphesiz sizin gibi kullardır,” (el-A’raf, 7/194)

“Şimdi siz yalanladınız” yani kendisine davet olunduğunuz şeyleri yalanladınız. Bu, birinci açıklamaya göredir. İkinci açıklamaya göre ise; siz Allah’ı, tevhidi yalanladınız.

“Artık yakında ceza kaçınılmaz olacaktır.” Yani sizin yalanlamanız, sizin yakanızı bırakmayacaktır. Bunun da anlamı şudur: Yalanlamanın cezası sizi gelip bulacaktır. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Onlar işlediklerimde hazır bulacaklardır.” (el-Kehf, 18/49); yani yaptıkları amellerin karşılığını hazır bulacaklardır. Yüce Allah’ın şu âyeti da bu kabildendir:

“Öyle ise küfre saptığınızdan dolayı azâbı tadın.” (el-En’am, 6/30) Dünyada iken küfre sapmanızın cezasını tadın, demektir.

Daha önce fiili geçmiş olduğundan dolayı “tekzib: yalanlama” nın takdir edilmesi güzeldir. Çünkü fiil zikredildi mi lâfzı ile mastarına da delâlet etmektedir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi;

“Eğer kitab ehli îman etmiş olsalardı, kendileri için daha hayırlı olurdu.” (Al-i İmrân, 3/110) Yani îman kendileri için daha hayırlı olurdu. Yüce Allah’ın:

“Eğer şükür ederseniz, faydanız için ondan razı olur.” (ez-Zümer, 39/7) Şükür etmenize razı olur, demektir ki bunun benzeri pek çoktur.

Müfessirlerin büyük çoğunluğu burada sözü edilen İizam: kaçınılmaz” ile kasıt, Bedir günü onların başına gelen musibettir. Abdullah b. Mes’ûd, Ubeyy b. Ka’b, Ebû Malik, Mücahid, Mukâtil ve başkalarının görüşü de budur. Müslim’in, Sahih’inde Abdullah’dan şöyle dediği nakledilmektedir: “(Âyetlerde sözü geçen): el-Bat$e (zorlu yakalayış) duman ve lizâm geçmiş bulunmaktadır, ” Buhârî, IV, 1825. İleride yüce Allah’ın izni ile ed-Duhan Sûresi’nde (44/16. âyetin tefsirinde) açıklanacaktır.

Bir kesim de; bu âhiret azâbı ile bir tehdiddir diye açıklamıştır. Yine İbn Mes’ûd’dan açıklandığına göre; lizâm, yalanlamanın kendisidir. Yani yalanlamaktan tevbe etmeleri nasîb olmaz. Bunu ez-Zehravî zikretmektedir. Bunun kapsamına Bedir günü ve onların yakasını kaçınılmaz olarak bırakmayan başka azaplar da girer.

Ebû Ubeyde dedi ki: “Lizâm” ayırd edici hüküm demektir. Yani sizler ile mü’minler arasında ayırd edici hüküm verilecektir. Kurrarun Cumhûru bu kelimeyi “lâm” harfi esrdi okurlar. Ebû Ubeyde, Sahr’ın şu beyitini zikretmektedir:

“Eğer bir yerin dibine geçmekten kurtulsalar dahi,

Yine de kaçınılmaz olarak ölümleriyle karşılaşmaklardır.”

“Lizam” ile “mülâzemet” aynı şeydir. et-Taberî der ki: “Lizâm” yakayı bırakmayan, daimi sürekli azâb, birinizi ötekinizin ardı arkasından yetiştirecek, yok edip bitirici bir helâk oluş demektir. Şair Ebû Zueyb’in şu beyitinde olduğu gibi:

“Ansızın biri diğerinin arkasından gelen hücum edenlerle karşılaştı,

Taşları sökülüp yıkılan havuzun (sularının) taşması gibi.”

Burada “lizâm” ardı arkasına gelen demektir.

en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hatim’in naklettiğine göre Ebû Zeyd şöyle demiştir: Ben, Ka’neb Ebû’s-Semmal’i: diye “lâm” harfini üstün olarak okuttuğunu dinledim. Ebû Ca’fer dedi ki: O takdirde lâfız, ‘in mastarıdır, esreli gelmesi daha uygundur. “Kıtal ve mukatele” gibi olur. Nitekim yüce Allah’ın şu âyetinde de bu kelimeyi icma ile esreli okumuşlardır:

“Eğer Rabbinden bir söz verilmemiş ve belli bir vade olmasaydı (azâb) lazım olurdu.” (Ta-Hâ, 20/129)

Başkaları da şöyle demektedir: Esreli olarak “lizâm” Ondan ayrılmadı, ayrılmamak’ın masdarıdır. “Hasımlaştı, hasımlaşmak” gibi. “Lâm” harfi üstün olarak “lezâm” ise; “Gerekli oldu” fiilinin masdarıdır. “Kurtuldu, esenliğe kavuştu” gibi. Buna göre üstün ile “lezâm” lazım olmak, gerekli olmak demektir. “Lizâm” ise yakasını bırakmamak, ondan ayrılmamak demektir. Her iki kıraatte de masdar ism-i fail konumundadır. “Lizâm” mülazım (yakayı bırakmayan, ayrılmayan) konumunda, kzâm ise lazım olan konumundadır. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“De ki: Bana haber verin. Eğer suyunuz yerin dibine geçiriliverse…” (el-Mülk, 67/30) âyetindeki; şeklindeki “geçirilivermek” masdan ism-i fail olarak: geçerse anlamındadır.

en-Nehhâs dedi ki: Bu âyette geçen “Olacak”ın ismi ile İlgili el-Ferrâ”nın şöyle bir görüşü vardır: Bunun ismi meçhul olabilir. Ancak bu yanlıştır. Çünkü ismi, meçhul olursa haberi ancat cümle olur. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Çünkü kim korkar ve sabrederse…” (Yusuf, 12/90) buyruğund’a olduğu gibi. Nahivcilerin de zikrettikleri şekilde; “Zeyd gidiyordu” ifadesinde de meçhul bir isim olur. Bu durumda mübteda ve haberi bu meçhul ismin haberi olur. İfadenin takdiri de; “Söz konusu edilen…” (Zeyd’in gidiyor) olduğu şeklinde idi, olur. Ancak; “gidiyordu” denilecek olur ve yine; de meçhul bir isim olduğu söylenecek olursa, bu bildiğimiz kadarıyla hiçbir kimseye göre câiz değildir.

Başarı Allah’tandır, yardım O’ndandır. Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun.

Orada ebedi kalırlar. Ne güzel bir yerleşim ve ne güzel bir makamdır.

Diyanet Vakfı
Orada ebedi kalacaklardır. Orası ne güzel bir yerleşme ve ikamet yeridir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar orada ebedi kalıcıdırlar. O, ne güzel karargah ve ikamet yeridir!

“Onlar orada ebedi kalıcıdırlar” âyetindeki

“Ebedi” lâfzı hal olarak nasbedilmiştir.

“O ne güzel karargah ve İkamet yeridir!”

İşte onlar, sabrettikleri için yüksek derecelerle ödüllendirilirler, orada selam ve esenlik ile karşılanırlar.

Diyanet Vakfı
İşte onlara, sabretmelerine karşılık cennetin en yüksek makamı verilecek, orada hürmet ve selamla karşılanacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte bunlar sabretmelerinden ötürü cennetin yüksek köşkleri ile mükâfatlandırılacaklar ve onlar orada esenlik dileği ve selâm ile karşılanacaklardır.

“İşte bunlar sabretmelerinden ötürü… mükâfatlandırılacaklar” âyetinde geçen “(……..): İşte bunlar” âyeti “Rahmân’ın kulları”nın haberidir. Bu ise daha önce geçtiği gibi ez-Zeccâc’ın görüşüdür ve bu hususta yapılmış açıklamaların en güzeli budur. Mübtedâ ile haberi arasındaki ifadeler ise, onların terketmeleri ve sahip olmaları gereken vasıfları ile alâkalıdır. Söz konusu bu vasıflar da onbir tanedir: Tevazu, hilm (cahillere karşı cahilce davranmamak), teheccüd, havf, israfı ve cimriliği terketrnek, şirkten uzak durmak, zina etmemek, öldürmemek, tevbe etmek, yalandan uzak durmak, kötülük yapanı affetmek, verilen öğütleri kabul etmek, yüce Allah’a yalvarıp yakarmak.

“Yüksek köşk” yüksek derece ve mevki demektir. Bu da cennetin en üstün ve en değerli konağıdır. Nitekim “ğurfe (yüksekçe oda)”nin dünya meskenlerinin en yükseği olduğu gibi.”Bu açıklamayı İbn Şecere yapmıştır. ed-Dahhak bundan kasıt cennettir, diye açıklamıştır.

“Sabretmelerinden ötürü” Rabblerinin emri ve peygamberinin (salat ve selamın en üstünü ona olsun) itaati üzere sabretmeleri sebebiyle verilecektir.

Muhammed b. Ali b. el-Huseyn dedi ki: Yani dünyada iken fakr-u zarurete “sabretmelerinden ötürü” (bu mükâfatlara nail olacaklardır).

ed-Dabhâk da şehvet ve arzularına karşı direnerek

“sabretmelerinden ötürü” diye açıklamıştır,

“Ve anlar orada esenlik dileği ve selam ile karşılanacaklardır” âyetindeki “Karşılanacaklardır” lâfzını Ebubekir, el-Mufaddal, el-A’meş, Yahya, Hamza, el-Kisaî ve Halef şeddesiz olarak: “Karşılaşırlar” diye okumuştur. el-Ferrâ’ da bu okuyuşu tercih etmiştir. Çünkü Araplar -şeddeli olarak- “Filan kişi selam, esenlik dileği ve hayır ile karşılanır” dediklerinde “te” harfi ile kullanırlar. Onlar bu anlamda (te’siz olarak sadece) “ya” harfi ile: Esenlikle karşılanır, şeklini nadiren kullanırlar.

Diğerleri ise bunu; şeklinde “ya” harfi ötreli, “kaf” harfi de şedde–li olarak okumuşlardır, Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmişlerdir, Buna sebeb de yüce Allah’ın:

“Ve onlara bir güzellik ve bir sevinç verir” (el-İnsan, 76/11) diye buyurmuş olması (ve burada aynı anlamı veren fiilin te’siz kullanılmış olması)dir.

Ebû Ca’fer en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ’’nın benimseyip tercih ettiği yanlıştır. Çünkü onun kanaatine göre eğer bu lâfız; şeklinde kullanılırsa, Arapçada bu tahiyye (esenlik dileği) ve selam olur. “Filan kişi selam ve hayır ile karşılanır” denildiği gibidir. Bu konuda hayret edilecek husus şudur: el-Ferrâ’; derken, âyet-i kerîme; şeklindedir. Her iki kip arasındaki fark ise açıkça bellidir. Zira “Filan kişi hayır ile karşılanır” denilirken “be” harfinin hazfedilmesi câiz değildir. Peki bu durumdaki bu İfade öbürüne nasıl benzeyebilir? Bundan daha da hayret edilecek husus ise şudur: Kurân-ı Kerîm’de:

“Onlara bir güzellik, bir sevinç verir.” (el-İnsan, 76/11) diye buyurulmuş olup, bunun başka türlü okunmasının da câiz olmayışıdır. Bu da evlâ olanın, onun söylediğinin aksi olduğunu açıklamaktadır.

Tahiyye (esenlik dileği); Allah’tan, selam ise melekler tarafından verilecektir. Buradaki tahiyye’den kasdın, ebedi kalış ve pek büyük mülk anlamında olduğu da söylenmiştir. Daha kuvvetli görülen görüş ise her ikisinin aynı anlamda olduğu ve her ikisinin de Allah tarafından söyleneceğidir. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Ona kavuşacakları gün onlara sağlık dileği selâmdır. ” (el-Ahzab, 33/44) âyetidir, ki ileride gelecektir.

Ve derler: “Rabbimiz, bize eşlerimizden ve soyumuzdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl.”

Diyanet Vakfı
(Ve o kullar): Rabbimiz! Bize gözümüzü aydınlatacak eşler ve zürriyetler bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl! derler.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlar ki: “Rabbimiz, eş ve çocuklarımızdan bize gözlerimizin aydınlığı olan kimseler ver. Bizi takva sahiplerine önder yap” derler.

“Ve onlar ki: Rabbimiz, eş ve çocuklarımızdan bize gözlerimizin aydınlığı olan kimseler ver.- derler” âyeti ile ilgili olarak ed-Dahhak: Yanı sana itaat edecek kimseler ver, derler, diye açıklamıştır. Bu âyetten evlat sahibi olmak için dua etmenin câiz olduğu anlaşılmaktadır. Buna dair açıklamalar daha önceden (Âl-i İmrân Sûresi, 3/37-38 âyetler, 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Zürriyet (mealde: çocuklarımız) lâfzı tekil de olabilir, çoğul da olabilir. Bunun tekil için kullanılabileceğinin delili yüce Allah’ın:

“Rabbim bana katından çok temiz bir soy (zürriyet) bağışla!” (Al-i İmrân, 3/38);

“Bundan dolayı bana lutfundan bir veli (oğul) bağışla!” (Meryem, 19/5) âyetleridir. Çoğul için kullanılabileceğinin delili de:

“Arkalarında kendileri hakkında endişe edecekleri âciz ve güçsüz çocuklar (zürriyet) bırakacak olanlar…” (en-Nisa, 4/9) âyetidir. el-Bakara Sûresi’nde de (2/124. âyet, 19. başlıkta) bu kelimenin türediği kök ile ilgili yeterli açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Nafi’, İbn Kesîr, İbn Âmir ve el-Hasen “Zürriyetlerimiz, çocuklarımız” şeklinde çoğul ile okumuşlardır. Ebû Ömer, Hamza, el-Kisaî, Talha ve Îsa ise tekil olarak; diye okumuşlardır.

Gözlerimizin aydınlığı” mef’ûl olarak nasb edilmiştir. Bizim için göz aydınlığı… anlamındadır. Bu da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Enes’e söylediği şu sözlere benzer “Allah’ım malını, çocuklarını çoğalt ve bunları onun için bereketli kıl,” Daha önce Âl-i İmrân, 3/38. ayetin tefsiri sadedinde zikredilen bu hadisin kaynakları için oraya bakılabilir. Buna dair açıklamalar daha önceden Âl-i İmrân Sûresi’nde (az önce belirtilen yerde) ile Meryem Sûresi’nde (19/5. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

İnsanın malına ve çoluk çocuğuna bereket ihsan edildiği takdirde, kişinin aile efradı dolayısıyla gözü de aydın olur. Öyle ki, bu kimsenin bir hanımı varsa güzellik, iffet, malına dikkatle bakmak, ihtiyat gibi dilediği bütün özellikler onda bulunur. Yahut çocukları varsa bunlar da itaat üzere devam ederler. Din ve dünya vazifeleri hususunda ona yardımcı olurlar. Böyle bir kimse başkasının eşine ya da çoluk çocuğuna dönüp bakmaz bile. Başkasına (imrenerek) bakmaya gerek duymadan gözü huzur bulur ve gözü gördüğü her şeye dikilmemiş olur. İşte bu, göz aydınlandığı ve nefis huzur ve sükûn bulduğu zaman gerçekleşir.

“Aydınlık”in tekil gelmesi masdar oluşundan dolayıdır. Mesela; “Gözün aydın oldu, olmak” denilir. “Göz aydınlığının” “karar”dan gelme ihtimali olduğu gibi, “el-kurr: soğuk” kökünden gelme ihtimali de vardır. Daha meşhur olan da budur. Çünkü Araplar sıcaktan rahatsız olur, soğukla, (serinlikte) dinlenir. Aynı şekilde sevinç gözyaşı da serin akar. Kederden gelen gözyaşları ise sıcaktır.

Bundan dolayı: “Allah senin gözünü aydınlatsın (serinletsin), düşmanın gözünü de ısıtsın, denilir. Şair şöyle demiştir:

“Dün nice aydın (serin) gözler ısındı,

Ve bugün gözyaşları akan nice gözler aydınlandı (serinledi).”

“Bizi takva sahiplerine önder yap!” Hayırda kendilerine uyulacak önderler kıl. Bu ise dua eden kimsenin ancak takva sahibi ve kendisine uyulacak bir kimse olmasını gerektirir. İşte dua eden kimsenin maksadı da budur. Muvatta’’da şöyle denilmektedir: “Sizler, ey bu kimseler, size uyulacak önderlersiniz. Muvatta’. 1. 326.

İbn Ömer duası esnasında şöyle derdi: Allah’ım, sen bizi takva sahibi önderlerden kıl!

Burada “Önder” denilerek çoğul olarak; Önderler, denilmeyiş sebebi (önder anlamındaki) “İmâm” lâfzının masdar oluşundan dolayıdır. O bakımdan: “Filan kişi kavme önder oldu” denilir. Bu da “siyam ve kıyam” kelimelerinin masdar oluşu gibidir. Bazıları da: Bununla çoğul olarak; “Önderler” demeyi kastetmiştir, derler. Bir kimsenin: Bizim emirimiz bunlardır, derken, emirlerimiz demek İstemesi gibi. Şair de şöyle demiştir:

“Ey beni kınayan hanımlar, beni fazla kınamayın,

Çünkü kınayıcı hanımlar bana emir değildir.”

Burada “emir” çoğul olarak “ümera’ (emirler)” anlamındadır.

Sufî’lerin şeyhi el-Kuşeyrî Ebû’l-Kasım şöyle derdi: İmâmet (önderlik) dua ile olur, iddia ile olmaz. Yani bu Allah’ın tevfiki, kolaylaştırması ve lutfu ile gerçekleşir, yoksa herkesin kendi adına yaptığı iddialarla olmaz.

İbrahim en-Nehaî dedi ki: Onlar bu dualarıyla başkanlığı taleb etmiyorlar. Aksine dinde kendilerine uyulacak kimseler otmayı diliyorlar.

İbn Abbâs dedi ki: Bizi hidayet önderleri kıl, demektir. Yüce Allah’ın:

“Bizim emrimizle hidayete ileten önderler kıldık.” (es-Secde, 32/24) âyetinde oldğu gibi.

Mekhûl dedi ki: Sen bizleri takva sahibi kimselerin uyacakları takva önderleri kıl!

Bunun kalbedilmiş ifadelerden olduğu da söylenmiştir. Bunun da mecazi anlamı şudur: Sen müttakileri bize önder (ve yönetici) kıl, demektir. Bu açıklamayı da Mücahid yapmıştır.

Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir. İbn Abbâs ve Mekhûl’ün kanaati de bu anlamdadır. Bu âyette dinde önderliği taleb etmenin mendub oluşu na da delil vardır. Buradaki “İmâm: önder” tekil olmakla birlikte, çoğula delalet eder. Çünkü “kıyam” gibi bir mastardır. el-Ahfeş dedi ki: “İmâm”‘;’in çoğuludur. Bu da “Önderlik etti, eder” fiilinden gelmektedir. Çoğul olarak; vezninde yapılmıştır. “Arkadaş, arkadaşlar” ile “Ayakta duran, ayakta duranlar” gibi,

Ve Rablerinin ayetleriyle hatırlatıldıklarında, üzerlerine sağır ve kör olarak düşmezler.

Diyanet Vakfı
Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığında ise, onlara karşı sağır ve kör davranmazlar;

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki Rabblerinin âyetleriyle kendilerine öğüt verildiğinde, bunlara karşı sağır ve kör kimseler olarak yıkılmazlar.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Rabbin Hatırlatılan Âyetlerine Karşı Takınılacak Tavır:

“Onlar ki Rabblerinin âyetleri ile kendilerine öğüt verildiğinde” yani kendilerine Kur’ân okunduğunda âhiretlerini, Rabblerinin huzuruna döneceklerini hatırlarlar. Duyup işitmeyen kimselerin konumuna düşmemek için gafilük etmezler.

Yüce Allah burada: “Onlar Yıkılmazlar” diye buyurmuştur. Halbuki ortada herhangi bir yıkılma (lâfzı anlamı ile: akma) söz konusu değildir. Bu ise oturuyor olmasa dahi, “oturup ağladı” demek kabilindendir. Bu açıklamayı Taberî yapmış ve tercih etmiştir.

İbn Atiyye dedi ki: Bu, onların sağır ve kör olarak yıkılmaları demektir ve bu kâfirlerin bir niteliğidir. Onların yüz çevirmelerini ifade eder. Bir kimsenin: “Filan kişi oturup bana sövmeye koyuldu, filan kişi kalkıp ağladı” demeye benzer. Halbuki maksat o kişinin oturduğunu, ayakta durduğunu haber vermek değildir. Bunlar konuşmada ve ifadelerde insanların bir çeşit anlaşarak, uzlaşarak kullandığı tabirlerdir. Yine İbn Atiyye der ki: Sanki bu öğüdü dinleyen bir kimse işi düzgün bir şekilde yolunda ve dimdik ayakta duruyor da yüz çevirip sapıtınca onun bu davranışı yıkılmak, akmak gibi olur. Bu ise düzensiz ve bir sıraya bağlı olmaksızın düşmek demektir. Her ne kadar secde ederek yere kapanan kimse hakkında da btı benzetme kullanılmış ise de, bu kelimenin asıl anlamında düzensizlik vardır.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Bunlara Allah’ın âyetleri okunduğu takdirde kalpleri titrer ve bundan dolayı ağlayarak secdeye kapanırlar. Onlar Allah’ın âyetlerine karşı sağır ve kör gibi yıkılmazlar.

el-Ferrâ’ dedi ki: Onlar hiç duymamışlar gibi, ilk hallerinde kalmaya devam etmezler, demektir

2- Secde Âyetini Duyan Kimsenin Hangi Hallerde Secde Etmesi Gerekir;

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Bir kimse, bir başkasının secde âyetini okuduğunu duyacak olursa, onunla birlikte secde eder. Çünkü o, Allah’ın âyetlerinin kendisine karşı okunmakta olduğunu duymuş olur.

İbnu’l-Arabî der ki: Böyle bir şey sadece okuyan için gereklidir. Onun dışındakiler için böyle bir gereklilik yoktur. Yalnızca bir mesele bunda müstesnâdır. O da bir kimse Kur’ân okurken secde âyetini okursa, onunla birlikte oturan kişi de onu dinlemek için oturmuşsa, onunla beraber secde etmelidir. Şayet onunla birlikte dinlemeyi kastetmemişse onun secde etmek yükümlülüğü yoktur. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (7/206, âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ve onlar ki, yalan şahitlik etmezler, boş sözlerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler.

Diyanet Vakfı
(O kullar), yalan yere şahitlik etmezler, boş sözlerle karşılaştıklarında vakar ile (oradan) geçip giderler.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlar ki; yalan şahitlik yapmazlar. Lağve rastladıklarında da şereflice yüz çevirip geçerler.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Yalan Şahitlik ve Yalana Şahit Olmak:

Yüce Allah’ın;

“Ve onlar ki yalan şahitlik yapmazlar” âyeti şu demektir: Onlar yalan ve batılın bulunduğu yerde hazır olmazlar ve bunu da müşahede edip seyretmezler.

“Zûr (yalan)” Değiştirilmiş ve allanıp, pullanmış batıl olan herbir şeydir. Bunun en büyüğü ise Allah’a ortak koşmak ve Allah’a ortak koşulanları lazim etmektir. ed-Dahhak, İbn Zeyd ve İbn Abbâs böylece tefsir etmişlerdir.

İbn Abbâs’dan gelen bir rivâyete göre de bu müşriklerin bayramları demektir.

İkrime dedi ki: Cahiliye döneminde “zurv diye adlandırılan bir oyundur.

Mücahid: Bu şarkıdır demiştir. Muhammed b. el-Hanefiyede böyle demiştir.

İbn Cüreyc: Yalandır demiştir. Bu Mücahid’den de rivâyet edilmiştir.

Ali b. Ebi Talha ile Muhammed b. Ali şöyle demişlerdir; Âyet yalan şahitlikte bulunmazlar anlamındadır. Yoksa buradaki “şehadet” müşahede etmekten, görmekten gelmemektedir.

İbnu’l-Arabî dedi ki; Bunun yalan olduğu görüşü elbetteki doğrudur, çünkü bütün bunlar aslında yalana racidir. Bunun cahiliye dönemindeki bir oyunun ismi olduğunu söyleyenlere gelince, eğer bu oyunda kumar ya da bir cahillik yahutta küfre raci’ herhangi bir husus varsa haramdır. Bunun şarkı olduğu görüşüne gelince, şarkı bu sınıra kadar varmaz.

Derim ki: Kimi şarkıları dinlemek harama kadar ulaşabilir. Bu ise güzel görülen suretlerin nitelendirildiği, şarap ve buna benzer tasvirlerin yapıldığı, insan tabiatını harekete getiren ve itidal sınırlarının dışına çıkartanyahuttainsanın içinde gizli bulunan lehve düşkünlük ve sevgiyi harekete getiren şiirler bu kabildendir. Birilerinin şu beyitlerinde olduğu gibi:

“Altın sarısı renkli, zannedersin ki,

Ateş onıyı gözlerinin kıvılcımından, alınıp yakılır.

Korkuttular beni onun(la düşüp kalkmaktan ötürü) rezil olurum diye,

Keşke sözünde dursa da varsın rezil olayım.”

Özellikle başka bir kaç yerde de açıkladığımız üzere bu şarkılarla beraber şu günlerde olduğu gibi, kavallar ve tefler de eşlik edecek olursa…

Burada yalan şahitlikten söz edildiğini söyleyenlerin görüşlerine gelince, bu da bir sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir.

2- Yalan Şahitliğin Hükmü:

Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) yatan şahitlikte bulunan kimseye kırk celde vurur, onun yüzünü karalar, saçını traş eder ve çarşı-pazarlarda dolaştırırdı.

İlim adamlarının çoğunluğu da şöyle demiştir: Bir daha ebediyyen şahitliği kabul edilmez, Tevbe etse ve halini düzeltecek olsa da işi Allah’a kalmıştır.

Şöyle de denilmiştir: Eğer bu kişi tanınmış ileri gelen bir şahsiyet değilse, halini düzeltirse daha önceden el-Hac Sûresi’nde (22/30-31. âyet, 5 ve 6. başlıklarda) geçtiği üzere şahitliği kabul edilir. Bu husus oradan tetkik edilebilir.

“Lağve rastladıklarında da şereflice yüz çevirip, geçerler” âyetinde geçen “lağv”e dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/22Ş) geçmiş bulunmaktadır. Lağv düşük seviyeli her türlü söz ya da fiildir. Bunun kapsamına şarkı, boş işlerle oyalanmak (lehv) ve bunun dışında buna yakın herşey dahildir. Yine bunun kapsamına müşriklerin akılsızca işleri, mü’minleri eziyet etmeleri, kadınlardan söz etmek ve bunun dışındaki diğer münkerler de dahildir.

Mücahid dedi ki: Bunlara eziyet edilecek olursa, affederler demektir. Yine ondan rivâyet olunduğuna göre; nikâh (cima)’dan söz edecek olurlarsa, bundan kinaye yoluyla sözederler, demektir.

el-Hasen dedi ki: Lağv, bütün masiyetler demektir. Bu da oldukça kapsamlı bir açıklamadır.

“Şereflice” yani onu reddederek, ondan razı olmayarak, yüz çevirerek, o hususta yardımcı olmayarak ve bu işi işleyenlerle oturmaksızın (uzaklaşırlar), demektir. Yani onlar asla batıla girmeyen şerefli kimseler gibi geçer, giderler. Mesela; denilir ki, bu da: “Kendisini küçük düşüren, değerini zedeleyen hususlardan kendisini uzak tuttu, ona yaklaşmadı” demektir.

Abdullah b. Mes’ûd’dan rivâyete göre o bir şarkı sesi işitmiş, hemen çabucak oradan ayrılıp gitmiştir, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bu davranışının haberi ulaşınca: “İbnu Ummi Abd kerim (şerefli bir kimse) olmuştur” diye buyurdu İbn Kesîr, Tefsir, III, 330.

Lağve rastlayınca oradan şereflice yüz çevirip geçmek demek, iyiliği emredip münkerden alıkoymak demektir.

Kim tövbe eder ve salih amel işlerse, gerçekten Allah’a güzel bir dönüşle döner.

Diyanet Vakfı
Kim tevbe edip iyi davranış gösterirse, şüphesiz o, tevbesi kabul edilmiş olarak Allaha döner.

Kurtubi Tefsiri
Kim ki tevbe edip salih amel İşlerse, muhakkak o -rızasına ermiş olarak- Allah’a dönmüş olur.

“Kim ki tevbe edip salih amel işlerse, muhakkak o -rızasına ermiş olarak Allah’a dönmüş olur” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilebilir: Kalkan kimse muhakkak ki o kalkmış olur, demlemeyeceğine göre; tevbe eden muhakkak ki o tevbe etmiş olur, nasıl denilebilir? İbn Abbâs dedi ki: Âyetin anlamı şudur; Mekke ahalisinden kim îman eder, hicret eder, kimseyi öldürmemiş, zina da etmemiş, aksine salih amel işleyip farzları eda etmiş ise; şüphesiz ki o yüce Allah’a samimi olarak tevbe etmiş demektir. Yani Ben onları Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a karşı Savaşan, haramları helal kabul eden kimselerin önüne geçirmiş ve onlardan daha faziletli kılmışımdır.

el-Kaffal dedi ki: İlk âyet-i kerimenin tevbe eden müşrikler hakkında olma ihtimali vardır. İşte bundan dolayı (orada):

“Ancak tevbe eden, îman eden…ler müstesna” (Meryem, 19/60) diye buyurmuştur. Daha sonra da buna müslümanlar arasından tevbe edip tevbesinin akabinde salih amel işleyen kimseleri de buna atfetmiştir. Bu gibi kimseler hakkında da tevbe edenlerin hükmü söz konusudur.

Bir diğer açıklama da şöyledir; Yani kim dili ile tevbe eder, fiili ile bunu gerçekleştirmeyecek olursa, bu tevbe fayda vermez. Aksine kim tevbe edip salih amel işleyerek, salih amellerle tevbesini tahakkuk ettirirse, işte yüce Allah’a gerçek anlamıyla tevbe etmiş, O’na’dönmüş kimse budur. Yani bu kişi gerçek manada tevbe etmiş demektir ki; nasuh tevbe bu demektir. Bundan dolayı mastar ile ayrıca te’kid etmiştir. Buna göre “Dönmüş olur” te’kid anlamını ihtiva eden bir mastardır.

Yüce Allah’ın:

“Ve Allah Mûsa ile de konuştu.” (en-Nisa, 4/164) âyetinde olduğu gibi. Yani böyle bir kimse yüce Allah’a gerçek manada tevbe etmiş olur, Allah da gerçekten onun tevbesini kabul eder.

Ancak kim tövbe eder, iman eder ve salih amel işlerse, Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah bağışlayandır, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Ancak tevbe ve iman edip iyi davranışta bulunanlar başkadır; Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Ancak tevbe eden, îman eden ve salih amel işleyenler müstesna. İşte Allah, bunların günahlarını sevaba değiştirir. Allah mağfiret edicidir, rahmet edicidir.

“Ancak tevbe eden, Îman eden ve salih amel İşleyenler müstesna.” Bu âyette sözü geçen istisnanın kâfir ve zinakâr hakkında söz konusu olduğu hususunda ilini adamları arasında görüş ayrılığı yoktur. Ancak daha önceden en-Nisâ Sûresi’nde (4/93. âyet, 7, başlıkta) geçtiği üzere müslüman olup katil olan kimseler hakkında farklı kanaatlere sahiptirler. el-Mâide Sûresi’nde (5/84. âyet, 16. başlıkta) da yeminden istisna yapmak (inşaallah demek) hususunda aradan zaman fasılası geçmesinin cevazı hususunda da açıklamalar geçmiş bulunmaktadır ki; bu da İbn Abbâs’ın görüşüdür. İbn Abbâs bu görüşüne de bu âyeti delil göstermiştir.

“İşte Allah bunların günahlarını, sevaba değiştirir” âyeti ile ilgili olarak en-Nehhâs şöyle demektedir: Bu hususta yapılmış en güzel açıklamalardan birisi şudur: Böyle bir durumda kâfir yerine mü’min, günahkâr yerine itaatkâr yazılır.

Mücahid ve ed-Dahhak dediler ki: Allah, onlara şirk yerine imanı verir. Buna yakın bir açıklama el-Hasen’den rivâyet edilmiştir. el-Hasen dedi ki: Bazıları bu değiştirmenin âhirette olacağını söylemiş iseler de durum böyle değildir. Değiştirme dünyada olacaktır. Yüce Allah onlara şirk yerine Îmanı, şüphe yerine İhlâsı, hayasızlık yerine namus ve iffetlerini korumayı ihsan eder.

ez-Zeccâc dedi ki; Bu kötülüğün yerine iyiliği yazmak suretiyle değil, bunun yerine kötülüğün yerine tevbeyi ve tevbe ile birlikte de iyiliği yazmak suretiyle olur. Ebû Zerr, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan: “Kötülükler, iyiliklerle değiştirilir. ” İbn Receb el-Hanbelîr Cûmiu’l-Ulûmi ve’l-Hikem, I, 176″la bu manada rivâyetin sahih olarak geldiğini kayd etmektedir. dediğini rivâyet etmektedir. Bu anlamda bir rivâyet Selman-ı Farisî, Saîd b. Cübeyr ve başkalarından da gelmiştir.

Ebû Hüreyre dedi ki: Bu âhtrette iyilikleri, kötülüklerinden daha fazla olan kimseler hakkındadır. Yüce Allah, onların kötülüklerini iyiliklere dönüştürecektir. Rivâyet edilen haberde de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir takım kimseler keşke çokça (küçük) günah işlemiş olsalardı diye temenni edeceklerdir.” Bunlar kimlerdir? diye sorulunca: “Bunlar Allah’ın kötülüklerini, iyiliklere değiştireceği kimselerdir” diye buyurmuştur, el-Hakîm, el-Müstedrek, IV, 281. Bunu Ebû Hüreyre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet etmiştir. es-Sa’lebî ve el-Kuşeyrî zikretmişlerdir.

Bir diğer açıklamaya göre buradaki değiştirme mağfirete nail olmaktan ibarettir. Yani, yüce Allah, onların bu günahlarını bağışlayacaktır. Onların günahlarını iyiliklere dönüştürmek şeklinde olmayacaktır.

Derim ki: Kulun tevbesi sahih olduğu takdirde, kötülüğün yerine Allah’ın iyilik koyması, O’nun lütfü, keremi açısından uzak bir ihtimal olarak görülemez. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’da Muâz (radıyallahü anh)’a: “Sen kötülüğün arkasından iyiliği yetiştir ki, onu silsin ve insanlara karşı da güzel bir ahlâk ile davran” diye buyurmuştur Müsned, V, 228, 235.

Müslim’in, Sahih’inde de Ebû Zerr (radıyallahü anh)’ın şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki; “Ben cennet ehli arasında cennete en son girecek kimseyi de, cehennem ateşinden en son çıkacak kimseyi de biliyorum.

O şöyle bir adamdır: Kıyâmet gününde getirilir, küçük günahlarını ona sununuz, büyüklerini de üzerinden kaldırınız denilir. Ona küçük günahları sunulur ve filan filan günü şunu şunu işledin, filan filan günü de şunu ve şunu işledin denilir. O da evet, der. İnkar edebilecek gücü kendisinde bulamaz. Diğer taraftan büyük günahlarının da kendisine sunulacağından korkarken, kendisine: Her bir günahının yerine bir tane iyilik verilecektir, denilir. Bu sefer Rabbim ben burada görmediğim daha başka bir takım işler de işledim” diyecek. Yemin olsun Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın küçük azı dişleri görülünceye kadar güldüğünü gördüm. Müslim, I, 177; Müsned, V, 157.

Ebû Tavîl de şöyle demiş: Ey Allah’ın Rasûlü! Bütün günahları işlemiş ve hiçbir günahı terketmemiş, aynı zamanda bu kişi kesinti (haraç) almadık ne hâcce, ne de dâcce Bu iki lâfzın açıklamasını merhum müfessir biraz sonra nakledecektir. bırakmamış? Böyle birisinin tevbesi kabul olur mu? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Sen müslüman oldun mu?” diye sorar. Der ki: Ben Allah’tan başka hiçbir ilâh olmadığına, bir ve tek olduğuna, ortağının bulunmadığına, senin de Allah’ın kulu ve rasûlü olduğuna şahitlik ederim deyince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Evet, hayırlı şeyleri yaparsın, kötülükleri terkedersin. Allah bütün bunları hayırlı şeyler kılar.” Adam yine sorar: Ahitleri bozmamı, günahlarımı da mı ey Allah’ın peygamberi? Peygamber: “Evet” diye buyurur. Bu sefer Ebû Tavîl: Allahu ekber diye seslendi ve gözden kayboluncaya kadar bu sözlerini tekrar edip durdu. el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, I, 31-32 ve X, 202. Her iki yerde de: “Hadisi Taberânî ve Bezzâr rivâyet etmiş olup, lîezzar’ın rSvîleri Sahih lavîleridir. Ancak Muhammed b. Herun Ebû Naşît, Sahih râvîlerinden olmamakla birlikte sika (güvenilir) bir ravidir” kaydıyla. Bunu da es-Sa’lebî zikretmiştir.

Mübeşşir b. Ubeyd -ki bu kişi nahiv ve Arapçayı iyi bilen birisi idi.- dedi ki: Burada “el-hâcce” hacılardan, hacca gitmek üzere yola koyulduklarında alınandır. “ed-Dâcce” de geri döndüklerinde onlardan alınandır.

“Allah mağfiret edicidir, rahmet edicidir.”

Kıyamet günü azap kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedi kalır.

Diyanet Vakfı
Kıyamet günü azabı kat kat arttırılır ve onda (azapta) alçaltılmış olarak devamlı kalır.

Kurtubi Tefsiri
Kıyâmet gününde onun azâbı kat kat verilir. O azapta ebediyyen, hor ve hakir bir halde kalır.

“Onlar ki; Allah ile birlikte başka bir ilâha ibadet etmezler” âyeti ile yüce Allah, mü’min kullarını kâfirlerin putlara tapma ve kız çocuklarını diri diri gömmek suretiyle hak olmayan canı öldürmek, buna benzer zulüm, suikastler yapmak, baskın ve talanlar düzenlemek, onlarca mubah kabul edilen zina etmek gibi vasıfların dışında tutmaktadır. Bu âyet-i kerimeyi zahiri anlamından uzaklaştıran Meanîehü (Meani’t-Kur’ân’a dair eser yazanlar)’dan kimileri şöyle demiştir: Rahmân’ın tahsis yoluyla kendisine izafe ettiği ve onları söz konusu edip marifet ve şereflendirme sıfatları ile nitelendirdiği kimselerden bu çirkin işlerin husule gelmesi zaten yakışmaz ki; bu hususların nefyedilmesi ile onların öğülmeleri söz konusu olsun. Çünkü onlar bundan daha üstün ve daha şereflidirler. (Böyle diyen kişi devamla) dedi ki: Bunun anlamı şudur: Onlar hevayı ilâh diye çağırmazlar, masiyetleri işleyerek nefislerini zelil etmezler ve böylelikle nefislerinin katilleri olmazlar.

“Hak ile olması dışında” âyetinin anlamı da; yani onlar nefislerini ancak sabır bıçağıyla ve mücahede kılıcıyla keserler. Onlar kendilerine mahrem olmayan kadınlara -zina olmasın diye- şehvetle bakmazlar. Aksine onlar zaruret yoluyla onlara bakarlar, o vakit bu da nikâh gibi olur.

Hocamız Ebû’l-Abbas da söyle demiştir: Bu parlak ve güz alıcı bir ifadedir. Şu kadar var ki; derinliğine tetkik edildiği takdirde akıllıca bir söz olmadığı ortaya çıkar. Bu batini bir sızıntı ve batıldan gelen bir duygudur. Allah’ın kullarının bu güzel sıfatlara bezendikten ve bunların zıttı olan diğer kötü sıfatlardan da kendilerini kurtardıktan sonra, böyle “özel kul oluş” anlamını verecek izafet ile tahsis olundular. Bundan dolayı bu âyetlerin baş taraflarında onların şereflerine dikkat çekmek için, bezenilmesi istenen güzel sıfatlar zikredilerek başlandı, arkasından bu sıfatları kendilerinden uzaklaştırmaları için uzak kalınması gereken sıfatları söz konusu etti. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Derim ki: Bu iddia sahibinin burada sözü edilen hususların ileri sürdüğü şekilde zahirinden anlaşıldığı gibi olmadığı şeklindeki iddiasının batıl olduğuna delil teşkil eden hususlardan birisi de Müslim’in kaydettiği şu rivâyettir: Abdullah b. Mes’ûd dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü dedim, Allah nezdinde en büyük günah hangisidir? O; “Allah’a seni yaratmış olduğu halde, ortak koşmandır” diye buyurdu. Ben: Sonra hangisidir? diye sordum. “(Seninle beraber) yemek yer korkusu ile evladını öldürmendir” diye buyurdu. Sonra hangisidir? diye sordum. Buyurdu ki: “Komşunun hanımı ile zina etmendir.” Yüce Allah bunu tasdik etmek üzere: “Onlar ki Allah ile birlikte başka bir ilâha ibadet etmezler. Hak ile olması dışında Allah’ın öldürülmesini haram kıldığı nefsi de öldürmezler, zina da etmezler. Kim bunları işlerse ceza(ları) İle karşılaşır” âyetini indirdi Müslim, 1, 91; Buhârî, V, 2236. VI, 2739; Ebû Dâvûd, II, 294; Müsned, I, 3H0

Arapçada ikab (ceza) demektir. İbn Zeyd ve Katâde’de bu âyette, bu kelimeyi böylece okumuştur. Şairin şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Urve’nin oğlunu cezalandırsın Allah, yaptığı

Haksızlıklardan ötürü; haksızlıkların zaten cezası vardır.”

Görüldüğü gibi burada bu kelime ceza ve ukubet anlamındadır.

Abdullah b. Arar, İkrime ve Mücahid dediler ki: “Esâm” cehennemde bir vadidir. Allah onu kâfirleri cezalandırmak için var etmiştir. Şair de şöyle demiştir:

“Savaşımızda öldürücü tehlikelerle karşı karşıya kaldın

Bu tehlikelerden sonra sen ceza ile karşılaşırsın.”

es-Süddî dedi ki: “Esâm” cehennemdeki bir dağ adıdır. Şair der ki:

“Bizim orada kaldığımız sürece beddua ediyorduk onlara,

Bir dağı bulunan Zül-Mecaz vadisinde.”

Müslim’deki rivâyete göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Müşriklerden bazı kimseler pek çok kimse öldürdüler, çokça zina ettiler, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’e gelip şöyle dediler; Senin söylediğin ve kendisine davet ettiğin şey gerçekten güzeldir. Aynı zamanda o bizlere yapmış olduğumuz amellerimizin birkeffaretiolduğunu da haber veriyor. Buradaki “aynı zamanda…’ diye başlayan cümle Kurtubîdeki metine göre tercüme edilmiştir. Ancak Müslim’deki ifadenin anlamı şu şekildedir: Bir de işlediğimiz amellerimizin bir keffaretinin olup, olmadığını bize biklirsen. Bunun üzerine: “Onlar ki Allah ile birlikte başka bir ilaha ibadet etmezler. Hak ile olması dışında Allah’ın öldürülmesini haram kıldığı nefsi de öldürmezler, zina da etmezler. Kim bunları islerse, cezadan) İle karşılaşır” âyeti ile:

“Deki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin.” (ez-Zümer, 39/53) âyeti nazil oldu. Buhârî, IV, 1811; Müslim, I, 113; Nesâî, VII, 86

Şu:

“Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım!” âyet-i kerimesinin Hamza (radıyallahü anh)’ın katili Vahşi hakkında inmiş olduğu da söylenmiştir. Bunu Saîd b. Cübeyr ile İbn Abbâs söylemişlerdir. İleride buna dair açıklamalar ez-Zümer Sûresi’nde (39/53. âyetin tefsirinde) gelecektir.

“Hak ile olması dışında” âyeti kendisi sebebiyle canların öldürülmesi hak olan imandan sonra küfür, ihsandan sonra (evli iken) zina dışında, hak olmayan bir sebeble öldürmezler demektir. Daha önce el-En’âm Sûresi’nde (6/151. âyet, 8. başlıkta) açıklandığı üzere.

“Zinada etmezler” yani nikâh ya da sağ ellerinin malik olduğu cariyelerdin dışında namus ve iffetleri helal bilmezler.

Bu âyet-i kerîme açıkça şunu göstermektedir ki; küfürden sonra haksız yere can öldürmekten daha büyük bir günah yoktur. Ondan sonra da zina gelir. İşte bundan dolayı muhsan olan kimse hakkında zina haddi olarak (recm edilerek) öldürülmek, yahutta muhsan olmayan kimse için de celde (sopa) cezasının en ileri derecesi (yüz celde) sabit olmuştur.

“Kim bunları işlerse ceza(ları) ile karşılaşır. Kıyâmet gününde onun azâbı kat kat verilir” âyetinde yer alan; ” kat kat verilir” ile

“Ebediyyen… kalır” fiillerini Nâfi’, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisaî cezm ile okumuşlardır. İbn Kesîr

“kat kat verilir” fiilini şeklinde ayn harfini şeddeli ve elif siz okumuştur. Bu fiil ile birlikte;

“Ebediyyen kalır” fiilini de cezm ile okumuştur. Talha b. Süleyman ise “nûn” harfini ötreli, “ayn” harfini şeddeli ve esreli olmak üzere; Kat kat veririz” diye okumuştur. Buna karşılık (azâb) kelimesini de; şeklinde nasb ile “Ebediyyen kalır” fiilini de cezm ile okumuştur. Bu aynı zamanda Ebû Cafer ve Şeybe’nin de kıraatidir.

Ebubekr’in rivâyetine göre Âsım; şeklinde her iki fiili de isti’naf ve diğeri atıf olmak üzere ref ile okumuştur. Tâlha b. Süleyman ist; kâfire hitab anlamını verecek şekilde; “Ebediyyen kalırsın” diye okumuştur. Ebû Amr’dan ise; “Ebediyyen bırakılır” anlamında “ya” harfini ötreli, “lâm” harfini de üstün olarak okumuştur. Ebû Ali der ki: Bu, rivâyet cihetinden bir yanlışlıktır.

“kat kat verilir” fiilinin cezm ile gelmesi şartın cevabı olan “Karşılaşır” fiilinden bedel oluşundan dolayıdır. Sîbeveyh dedi ki: Azâbın kat kat verilmesi ceza ile karşı karşıya kalmakla aynı şeydir. Şair dedi ki:

“Ne zaman, gelir de yurdumuzda misafirimiz olursan,

Çok miktarda odun ve alev alev yanan ateş bulursun.”

Bir başka sair de sövle demektedir;

“Boynumda Allah adına yemin olsun ki; sen mutlaka bey’at edeceksin,

Ya zorla alınırsın yahutta sen isteyerek gelirsin.”

Bu fiilin ref ile okunması hususunda da iki görüş vardır; Birinci görüşe göre, kendisinden önceki ifadeler ile ilişkisini koparmaktır. Diğerine göre ise manaya hamlederek merfu okumaktır. Sanki bir kimse: Peki ceza ile karşılaşmak ne demektir? diye sormuş da, ona: O kimseye azâb kat kat verilecektir, denilmiş gibi olur.

“Hor ve hakir bir halde” âyeti da lelil, aşağılanmış, uzaklaştırılmış ve kovulmuş bir halde… demektir.

Ve onlar, Allah ile birlikte başka bir ilaha dua etmezler, Allah’ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler, zina etmezler. Kim bunları yaparsa bir ceza ile karşılaşır.

Diyanet Vakfı
Yine onlar ki, Allah ile beraber (tuttukları) başka bir tanrıya yalvarmazlar, Allahın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Bunları yapan, günahı(nın cezasını) bulur;

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki; Allah ile birlikte başka bir ilâha ibadet etmezler. Hak ile olması dışında Allah’ın öldürülmesini haram kıldığı nefsi de öldürmezler. Zina da etmezler. Kim bunları İşlerse o ceza(ları) ile karşılaşır.

Onlar ki, harcadıklarında israf etmezler, cimrilik de yapmazlar, ikisi arasında bir denge tutarlar.

Diyanet Vakfı
(O kullar), harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler; ikisi arasında orta bir yol tutarlar.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlar ki mallarını İnfak ettiklerinde israf da etmezler, cimrilik de etmezler. Bunun arasında orta bir yol tutarlar.

“Ve onlar ki mallarını infak ettiklerinde israf da etmezler.” Müfessirler bu âyetin te’vili hususunda farklı görüşlere sahiptirler. en-Nehhâs dedi ki: Bu âyetin anlamı ile İlgili olarak yapılmış en güzel açıklamalardan birisi şudur: Allah’a itaat olmayan hususta kim infak ederse, işte İsraf odur. Yüce Allah’a itaat hususunda da kim eli sıkılık yaparsa, işte cimrilik odur. Yüce Allah’a itaat yolunda harcayan kimsenin bu harcaması da ikisi arasında orta yoldur.

İbn Abbâs dedi ki: Hak uğrunda bir kimse yüzbin dahi harcayacak olsa, bu israf olmaz. Hak olmayan bir yerde bir kimse tek bir dirhem dahi harcayacak olursa bu bir israftır. Her kim üzerindeki bir hakka yapılması gereken harcamaya engel olursa, o takdirde de cimrilik etmiş olur. Mücahid, İbn Zeyd ve başkaları da böyle demişlerdir.

Avn b. Abdullah dedi ki: İsraf başkasının malını harcamandır.

İbn Atiyye dedi ki: Bu ve benzeri açıklamaların âyetle bir ilgisi yoktur. Uygun olan açıklama şöyle demektir: Masiyet uğrunda harcama, şeriatın azını da, çoğunu da yasakladığı bir harcamadır. Başkasının malına el uzatmak da böyledir. Burada nitelikleri belirtilenler ise bu şekildeki bir davranıştan uzaktırlar. Bu âyet-i kerimede takınılması öğütlenen edeb ise mubah ve itaat olan hususlardaki harcamalar hakkındadır. Bu hususta şeriatın öngördüğü edeb, insanın başka herhangi bir hakkı yahut bakmakla yükümlü olduğu çoluk çocuğunu ve benzerlerini zayi etmemek için harcamalarında aşırıya kaçmamalıdır. Ayrıca çoluk çocuğunu aç bırakacak kadar harcamalarını kısıp, ileri derecede cimri de olmamalıdır. Bu hususta güzel olan orta yollu yani adaletli ve dengeli harcamaktır. Herkes İçin orta yollu harcama çoluk çocuğuna ve haline göredir. Kazanç uğrundaki gayreti, sabır ve direncine göre değişir ya da bu özelliklerin zıddı ile alakalıdır. Bununla birlikte işlerin en hayırlısı orta yollu olandır. Bundan dolayı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ebubekr es-Sıddîk’ın malının tamamını tasadduk etmesine ses çıkarmamıştır. Zira bu onun dindeki gayreti ve sabrına nisbetle orta yollu bir harcamasıdır. Fakat aynı harcamayı başkasının yapmasını engellemiştir. O bakımdan İbrahim en-Nehaînin şu sözü gerçekten güzeldir: Orta yollu hareket eden kişi aç bırakmayan, çıplak bırakmayan ve insanlara: Bu kişi israfa kaçtı, dedirtecek herhangi bir harcamada bulunmayan kişidir.

Yezid b. Ebi Habib de dedi ki: Bunlar güzellik olsun diye elbise giyinmeyen, lezzet almak için de bir yemek yemeyen kimselerdir. Yine Yezid bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demiştir; Bunlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabıdır. Onlar nimetlere dalmak ve lezzet almak maksadıyla bir yemek yemezler, Güzellik olsun diye bir elbise giymezlerdi. Bunun yerine onlar açlıklarını gidermek ve Rabblerine ibadet için güçlerini arttırmak maksadıyla yemek yerler, avretlerini örtecek, kendilerini soğuk ve sıcağa karşı koruyacak elbiseler giyerlerdi.

Abdu’l-Melik b. Mervan kızı Fatıma’yı Ömer b. Abdu’l-Aziz’le evlendirdiğinde şöyle demişti: Senin harcamaların nedir? Ömer ona: Güzel olan iki kötü şeyin arasında olandır deyip, ona bu âyeti kerîme’yi okudu,

Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Bir kimseye israf olarak canının çektiğiherşeyisatın alıp yemesi yeterlidir.

İbn Mâce’nin, Süreere’inde yer alan rivâyete göre Enes b. Malik şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Canının çektiği herbir şeyi yemek hiç şüphesiz ki israftandır.” İbn Mâce, II, 1112.

Ebû Ubeyde dedi ki: Onlar ma’ruftan fazla bir harcama da yapmazlar, cimrilik de etmezler. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Elini boynuna bağlanmış kılma! Onu büsbütün de açma…” (el-İsra, 17/29) Şair de şöyle demiştir:

“Hiçbir hususta aşırıya gitme, orta yolu seç,

(Çünkü) işlerin orta yollu olanının iki ucu da yerilmiştir.”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Kişi nefsine arzuladığı herşeyi verecek olur,

Ve onu alıkoymazsa eğer; her türlü batılı arzu eder.

Günahı ona doğru iter durur ve utanılacak hususlar

Kendisim çağırdığı ve dünyada elde edilecek tatlı şeylerdedir”

Ömer (radıyallahü anh) oğlu Âsım’a şöyle demiştir: Yavrucuğum, sen midenin yarısını yemekle doldur. İyice eskitmedikçe hiçbir elbiseyi de atmaleyhisselâmen yüce Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği şeyleri midelerine doldurup sırtlarının üzerinde taşıyanlardan olma.

Hatem-i Taî’nin de şöyle bir beyiti vardır:

“Sen midene ve bir de fercine, istediklerini verecek olursan eğer,

Bunlar yerilmeyi gerektirecek herşeyin en ilerisini elde ederler.”

“Cimrilik de etmezler” âyetini Hamza, el-Kisaî, el-A’meş, Âsım ve Yahya b. Vessab -bu hususta onlardan farklı rivâyetler gelmekle birlikte- ı;ya” harfini üstün ve te harfini de ötreli okumuşlardır. Bu güzel bir kıraat olup; den gelmektedir. Lâzımı fiillerde kıyas da böyledir. Tıpkı; “oturdu, oturur” fiilinde olduğu gibi.

Ebû Amr b. el-Alâ ve İbn Kesîr ise “ya’: harfini üstün, “te”yi de esreli okumuşlardır. Bu da bilinen ve güzel bir söyleyiştir.

Medine’liler, İbn Âmir ve Âsım’dan, Ebubekr ise “ya” harfini ötreli, “te’: harfini de esreli okumuşlardır.

es-Sa’lebî dedi ki: Bunların hepsi de sahih söyleyişlerdir.

en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hatim, Medine’lilerin bu kıraatine hayret eder. Çünkü ona göre Medine’lilerin kıraatinde şaz kıraat olmaz. Çünkü fakir düşüldüğü zaman: “Fakir düştü, düşer” denilir. Yüce Allah’ın:

“Eli dar olan kendi halince…” (el-Bakara, 2/236) âyetinde olduğu gibi. “Eli dar olan” anlamında olup ism-i Fail olan “muktir”in fiilinin hasına hemze ziyadesi ile: İıcmze, kaııF, tc ve re” harflerinden “kısan Fiilden geldiğine dikkat çekilmektedir Ebû Hatim onların adına şu açıklamayı yapmıştır: İsrafa sapan bir kimse çabucak fakirleşir. Ancak bu, uzak bir te’viklir. Ancak onlar adına yapılabilecek te’vil şudur: Ebû Ömer el-Cermî’nin, el-Esmaî’den naklettiğine göre bir kimse harcamasını kıstığı takdirde hem; şekli kullanılır, hem de; şekli kullanılır. Buna göre böyle bir kıraat de sahih olur. Her ne kadar “ya” harfinin üstün olması daha doğru ve kullanılması daha uygun, daha meşhur ve daha tanınan bir şekil olsa da bu böyledir. Ebû Amr ve sair insanlar”Orta bir yol” di ve “kaf’ harfini üstün olarak okumuşlardır. Adaletli, dengeli demektir. Hassan b. Abdu’r-Rahmân ise “kaf harfini esreli okumuştur. Bu da; yetecek kadar, ihtiyacı karşılayacak kadar ve durumu idare edecek kadar demektir. “Kaf” harfi esreli olarak “el-kıvam”; hali sürdüren ve kararını devam ettiren demektir. Bunların aynı anlamda iki ayrı söyleyiş olduğu da söylenmiştir.

“Orta bir yol” anlamındaki bu kelime; ‘nin haberidir. İsmi de onda takdir edilmiştir. “Harcamaları israf ile cimrilik arasında orta yolludur” demek olur. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. Onun bir başka görüşü de vardır. Buna göre Arasında”yı isim kabul eder ve nasb eder. Çünkü bu gibi lâfızların kullanımı çokçadır. Bundan dolayı ref’ mahallinde de olduğu halde bırakîlmıştır.

en-Nehhâs dedi ki: Ben bunun nasıl açıklanacağını bilemiyorum el-Ferrâ’, Meâni’l-Kur’ân, II, 275-275’ıle bu görüsünü açıklamaktadır Çünkü eğer ref mahallinde olursa, ref olur. “Gözlerinin arası kırmızıdır” denildiği gibi.

Gerçekten, ne kötü bir yer ve ne kötü bir duraktır.

Diyanet Vakfı
Orası cidden ne kötü bir yerleşme ve ikamet yeridir!

Kurtubi Tefsiri
“Gerçekten o, ne kötü bir durak ve ne kötü bir yerdir!”

“Gerçekten o ne kötü bir durak ve ne kötü bir yerdir!” Orası kötü bir durak ve kötü bir kalınacak yerdir.

Yani onlar bu sözleri bir bilgiye dayanarak söylerler. Bunu bilgiye dayanarak söylediklerine göre istediklerinin ne kadar büyük olduğunu da çok iyi bilirler. Bu yolla isteklerini elde edip zafere kavuşma ihtimaileri daha bir yüksek olur.

Ve derler: “Rabbimiz, cehennem azabını bizden uzaklaştır. Onun azabı süreklidir.”

Diyanet Vakfı
Ve şöyle derler: Rabbimiz! Cehennem azabını üzerimizden sav. Doğrusu onun azabı gelip geçici değil, devamlıdır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki: “Rabbimiz, bizden cehennem azabını geri çevir. Çünkü gerçekten onun azâbı kesin bir helâk oluştur” derler.

“Onlar ki: Rabbimiz bizden cehennem azabını geri çevir…derler.” Yani onlar Rabblerine itaat etmekle birlikte, Allah’ın azabından korkarlar ve endişe ederler. İbn Abbâs der ki: Onlar bu duayı secde ve kıyamları halinde yaparlar.

“Çünkü gerçekten onun azâbı kesin bir helâk oluştur.” Yani o azâb daimidir ve insanın yakasını bırakmayan bir azabdır. Buradaki

“Kesin bir helâk oluş” anlamındaki lâfız ayrılmayan, daimi olarak yakayı bırakmayan demektir. Alacaklıya: denilmesi de, borçlusundan ayrılmamasından Ötürüdür. Filan kişi bu şeye gönülden bağlıdır, ondan kopamıyor” demektir.

İbnu’l-A’râbî, İbn Arafe ve başkalarının naklettiklerine göre bu lâfzın Arapçadakİ anlamı budur. el-A’şa da şöyle demiştir:

“Eğer cezalandırırsa o kesin bir helâk olur ve eğer verirse,

Pek çok verir ve hiç aldırış etmez.”

el-Hasen dedi ki: Onlar her ğarîm (alacaklı)’nin borçlusundan ayrılacağını ancak cehennem ğariminin bundan müstesna olduğunu bilmişlerdir.

ez-Zeccâc dedi ki: “Garâm” azâbın en şiddetliyidir. İbn Zeyd, bu şer ve kötülük demektir; Ebû Ubeyde ise helâk oluştur diye açıklamıştır. Hepsinin anlamı da birdir,

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Yüce Allah dünyada iken onlardan Naîm cennetlerinin bedelini istedi. Onlar, bu bedeli vermediler. Onları cehenneme sokmak suretiyle bu bedeli ödemeyişleri dolayısıyla onları cezalandırmış olacaktır,

Ve Rablerine secde ve kıyam ile gecelerler.

Diyanet Vakfı
Gecelerini Rablerine secde ederek ve kıyam durarak geçirirler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki gecelerini Rabblerine secde ve kıyam ile geçirirler.

“Onlar ki gecelerini Rabblerine secde ve kıyam ile geçirirler” âyeti ile ilgili olarak ez-Zeccâc şöyle demektedir: “Adam geceyi geçirdi, geçirir,” tabiri ister uyusun, İster uyumasın geceye erişmesini anlatmak için kullanılır. Züheyr dedi ki:

“Atımızın başı ucunda biz ayakta geceyi geçirdik,

O bizi kendisine yaklaştırmak istemezken biz de

ona yaklaşmaya çalışıyorduk.”

Allah’ın gerçek dostlarının vasıfları ile ilgili olarak da şu beyitler söylenmiştir:

“Göz kapaklarına engel ol, uykunun tadını almasınlar,

Yanaklarının üzerine sicim gibi akıt gözyaşlarını,

Bil ki sen öleceksin ve çekileceksin hesaba.

Ey Celil olanın gazabını gerektirecek şeyler yapan kişi!

Allah’ın öyle kulları vardır ki; severler onu ihlasla,

Razı olmuştur onlardan ve has hizmetine almıştır onları,

Öyle bir topluluktur ki onlar, gece üzerlerine karanlığını örtünce,

İşte oracıkta gecelerini geçirirler, secde ve kıyamla.

İffetlerinden dolayı karınları sırtlarına yapışmıştır, bir deri, bir kemik kalmışlar,

Helâlden başka bir şey yemeyi bilmezler.”

İbn Abbâs dedi ki: Her kim yatsı namazından sonra iki veya daha fazla rekat namaz kılacak olursa, o geceyi Allah için secde ve kıyamla geçirmiş demektir,

el-Kelbî dedi ki: Her kim akşamdan sonra iki, yatsıdan sonra da dört rekat namaz kılarsa, o kimse geceyi secde ve kıyamla geçirmiş demektir.

Rahman’ın kulları ki, yeryüzünde tevazu ile yürürler ve cahiller kendilerine hitap ettiğinde “Selam” derler.

Diyanet Vakfı
Rahmanın(has) kulları onlardır ki, yeryüzünde tevazu ile yürürler ve kendini bilmez kimseler onlara laf attığında (incitmeksizin) «Selam!» derler (geçerler);

Kurtubi Tefsiri
Rahmân’ın kulları yeryüzünde ağır ve vakur yürürler. Cahiller onlara hitab ettiklerinde onlar: “Selam” derler.

Yüce Allah müşriklerin cahilliklerini Kur’ân-ı Kerîm’e ve peygamberliğe dil uzatmalarını söz konusu ettikten sonra;

“Rahmân’ın kulları yeryüzünde ağır ve vakur yürürler” âyetten ile de mü’min kullarını ve onların niteliklerini söz konusu edip, kendilerini şereflendirmek maksadıyla da kendisine kul olmakla nitelendirmiştir. Yüce Allah’ın:

“Kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan… götüren (Allah) münezzehtir,” (el-İsra, 17/1) âyetinde “kulunu” kendisine izafe etmekle şereflendirdiği gibi. Daha önce bu hususta açıklamalar (belirtilen âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Allah’a itaat eden, O’na kullukta bulunan, kulağını, gözünü, dilini, kalbini kendisine verdiği emirlerle meşgul eden bir kimse “ubûdiyyet” vasfını almaya hak kazanır. Bunun aksi durumda olan kimse ise yüce Allah’ın:

“Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. Hatta daha da sapıktırlar,” (el-A’raf, 7/179) âyetinin kapsamına girer. Yani ibret almamak bakımından onlardan daha da beterdir. el-A’raf Sûresi’nde (belirtilen âyet-i kerimede) geçtiği gibi.

Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir; Rahmân’ın kulları o kimselerdir ki onlar.,, yeryüzünde yürürler. Burada “onlar” anlamındaki zamir hazfedilmiş gibidir. Nitekim Zeyd emirdir, derken aynı şekilde “o” anlamındaki zamir hazfedilmiş olup, Zeyd emir olandır, anlamındadır. Buna göre; “Onlar” (anlamındaki ism-i mevsul) bir mahzuf mübleda’nın haberidir. Bu açıklamayı el-Ahfeş yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre bunun haberi, sûrenin sonlarında gelecek olan:

“İşte bunlar sabretmelerinden ötürü cennetin yüksek köşkleri ile mıikâfatlandırılacaklar…” (el-Furkan, 25/75) âyetidir. Mübtedâ ile haber arasındaki âyetler ise onlara ait sıfatlar ve bu sıfatlarla alakalı hususlardır. Bu açıklamayı da ez-Zeccâc yapmıştir. ez-Zeccâc der ki: Bununla birlikte haberin: “Yeryüzünde ağır ve vakur yürürler” âyeti da olabilir. “Yürürler” ifadesi de onların yaşayışları, hayatta kalış süreleri ve onların uygulama ve tasarruflarını ifade eder, Bunlar arasında daha büyük yer tutan davranışlarını söz konusu etmiştir. Özellikle yürümek, yeryüzünde bir yerden, bir başka yere intikali sağlar. İnsanlarla içli dışlı olmak ve onlarla birlikte olmayı da gerçekleştirir.

Yüce Allah’ın:

“Ağır ve vakur” âyeti ‘ın mastarıdır. Bu da ağır başlılık ve vakar manasınadır. Âyetin tefsirinde şöyle denilmektedir; Onlar yeryüzünde cahillerin, cahilliklerine karşılık vermeksizin alçak gönüllüce yürürler, orta yollu yürürler. Orta yollu olmak, ağırbaşlılık ve güzel davranış peygamberlik ahlâkındandır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ey insanlar, siz sükûnetle, ağırbaşlılıkla hareket etmeye bakınız. Çünkü iyilik hızlıca yürümekte değildir.” Buhârî, II, 601 (yalın ifadeler); el-Hakim, el-Müstedrek, İl, 637;Nesâî, V, 257; Müsned, I, 277.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın sıfatları ile ilgili rivâyete göre o: Ayağını yerden (yürümek maksadıyla) kaldırdı mı güçlüce kaldırır, adımını ortalama bir şekilde meyillice atar, yumuşak ve vakar ile yürür, yukardan aşağıya inermiş gibi geniş adım atarak ilerlerdi. Yani o, yürürken ayaklarım hızlıca kaldırır ve adımını atardı. Bu ise böbürlenerek büyüklenerek yürüyenin yürüyüşünden farklıdır. Nereye gidecekse, oraya doğru giderdi. Bütün bunları da yumuşaklıkla, yere sağlam basarak ve acele etmeksizin yapardı. Dediği gibi, “sanki yukardan aşağı iner gibiydi.” Bu açıklamaları da Kadı Iyad yapmıştır.

Ömer b. el-Hattâb da karakteri itibariyle acele yürürdü. Acele yürümek için kendisini ayrıca zorlamazdı.

ez-Zührî dedi ki: Hızlıca yürümek yüzün vakarını giderir. İbn Atiyye der ki: O, bununla çok çabuk ve ısrarla acele yürümeyi kastetmektedir. Çünkü bu gerçekten ağırbaşlılığı ve vakarı giderir. Hayır ise orta yollu olmaktadır.

Zeyd b. Eslem de şöyle demiştir; Ben yüce Allah’ın;

“Rahmân’in kulları yeryüzünde ağır ve vakur yürürler” âyetinin tefsiri hakkında soruşturup duruyordum. Bu hususta beni rahatlatacak bir açıklama bulamadım. Rüyamda birisinin bana gelerek, şöyle dediğini gördüm; Bunlar yeryüzünde fesad çıkartmak istemeyenlerdir.

el-Kuşeyrî dedi ki: Denildiğine göre bu, yeryüzünde fesad çıkarmak ve masiyet işlemek için değil de yüce Allah’a itaat ve akılsızca işlere sapmaksızın mubah işler için yürüyenlerdir, diye de açıklanmıştır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yeryüzünde şımarıklıkla yürüme! Çünkü Allah büyüklük taslayan ve böbürlenen kimseleri sevmez.” (Lukman, 31/18)

İbn Abbâs da dedi ki: İtaatle, ma’ruf yolla ve alçak gönüllülükle yürürlerdir. el-Hasen der ki: Cahilliklere aldırış etmeyerek, kendilerine karşı cahillik edilirse, cahillik yapmazlar. İnsanlara karşı büyüklenmeden yürürler demektir.

Derim ki; Bütün bunlar birbirine yakın manalardır. Allah’ı bilmek, O’ndan korkmak, hükümlerini bilip tanımak, azâb ve cezasından korkmak bunların hepsini kapsar. Allah lütuf ve keremiyle bizi bunlardan kılsın.

Bir kesimin kanaatine göre “ağır ve vakur” âyeti ‘Yeryüzünde… yürürler” âyeti ile alakalıdır. Yani yürümek

“ağır ve vakur” ile aynı şeydir. İbn Atiyye dedi ki: Böyle diyenler âyeti şöyle te’vil etmiş gibi görünüyorlar: Bu şekilde yürüyen kimsenin ahlâkı da yumuşaktır. Yürüyüşüne uygundur.

Bu açıklama da az önce yaptığımız açıklamaya yakındır. Bununla yalnızca yürümenin niteliğinin kastedilmiş olması iddiası batıldır. Çünkü nice yavaş yavaş yürüyen kişi vardır ki; bu kimse azgın bir kurttur. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ise âdeta yokuş aşağı inercesine yürürdü. Kendisi ise bu ümmetin en önünde olan bir şahsiyettir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Sizden bir maksat için yürüyen bir kimse yavaş yürüsün. ” Muhammed b. Seliâme b. Ca’fer el-Kudâî, Müsnedu’f-Şihab, I, 261 âyetine gelince, bununla nefsin İçindeki niyeti kastetmiştir, sadece yürümeyi değil. Nitekim zahiren dindar gözüken batılcıların, yalnızca yürüme şekline sıkı sıkıya yapıştıkları görünen bir husustur. O kadar ki şair onları yermek maksadıyla şöyle demiştir:

“Onların hepsi de ağır ağır yürür,

Ve onların hepsi de bir av peşindedir.”

Derim ki: Bunun aksi kimseler hakkında da İbnu’l-Arabî kendi nefsi için şunları söylemektedir:

“Yükseklerde alçak gönüllülük gösterdim, asıl ise büyüklük tasladı,

İşlerde vakur davranmakla yarışları kazandım,

Ağırbaşlılık olsun da bunun asıl sebebi kalbin kirliliği olmasın,

Çünkü insanların çoğunluğunun ağırbaşlılığı büyük kibirden kaynaklanır.”

“Cahiller onlara hitab ettiklerinde onlar: ‘Selam’ derler.” en-Nehhâs dedi ki: Buradaki “selâm” lâfzı “teslim: selâm vermek”den değil, “tesellüm” yani karşı tarafın zararından esenliğe kavuşmak, selamette olmakdan gelmektedir, Araplar senden esenliğe kavuşayım yahutta senden uzak kalayım anlamında “selam” derler. Bu lâfız; “derler” fiili ile mansub olabildiği gibi, mastar olması da mümkündür. Bu Sîbeveyh’in görüşüdür. İbn Atiyye de der ki: Benim uygun gördüğüm ise “derler” fiilinin “selam” lâfzında âmil olduğudur. Çünkü İfade; Onlar bu sözü söylerler, demektir.

Mücahid dedi ki: “Selam”in manası uygun ve yerinde söz demektir. Yani cahili, yumuşaklıkla ve nfk ile kendisiyle defedebileceği bir söz söyler, demektir. Bu açıklamaya göre de; “derler” sözü -nahivcilerin yöntemine göre-“selam” lâfzında amel etmektedir. Buna sebeb ise “selam” lâfzının böyle bir söz söylerler anlamında oluşudur.

Bir kesim de şöyle demektedir: Muhatab olan kimsenin cahile bu lafızla selam demesi gerekir, Yani senin zararından biz selamette olalım, teslimiyet bulalım ve buna benzer bir söz söylesinler. Bu durumda da “selam” lâfzında âmil -nahivcilerin usulüne göre-; onun kökünden türeyen bir fiil olur.

Bu Âyet-i Kerîme ile Cihadı Emreden Âyetin Durumu:

Bu âyet-i kerîme cihadı emreden kılıç âyetinden önce inmiştir. Dolayısıyla bundan kâfirlere mahsus olan bölümü nesh olmuş, kıyâmet gününe kadar müsl umanlar arasında bunun edebi baki kalmıştır, Sîbeveyh “Kitab (es-Sıhah)”ında bu âyet-i kerîme’nin nesh olduğunu söz konusu etmiştir. Kitab’ında bunun dışında da neshten söz etmemiştir. Bununla bu “selam” lâfzından kastın selâm vermek olmayıp selâmette olmanın kastedildiği kanaatini tercih etmiştir. Çünkü mü’minlere kâfirlere asla selâm vermeleri emrolunmamıştır. Ayet-i kerimede Mekke’de İnmiştir ve bunu (cihâdı emreden) kılıç âyeti neshetmiştir.

en-Nehhâs dedi ki: Bizler Sîbeveyh’in nâsih ve mensuh ile ilgili olarak bu âyet dışında herhangi bir söz söylediğini bilmiyoruz. Sîbeveyh dedi ki: O günde müsl umanlar müşriklere selam vermekle emrolunmuş değillerdi. Ancak bu, kişinin sizden esenlikte olalım, bizimle sizin aranızda ne hayır ne de şer olmasın, anlamında bir söz söylemeleri anlamındadır.

el-Müberred dedi ki: Şöyle denilmesi gerekirdi: O gün müslümanlara onlarla Savaşmaları emri verilmemişti. Daha sonra onlarla Savaşma emri verildi. Muhammed b. Yezid dedi ki: Sîbeveyh bu hususta hatalı davrandı veya uygun bir ibare kullanmadı.

İbnu’l-Arabî de dedi ki: O gün müsl umanlar müşriklere selam vermekle emrolunmadıkları gibi, bu onlara yasaklanmış da değildi. Bilakis onlara affedip bağışlamaları ve güzel bir şekilde uzaklaşmaları emri verilmişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onların toplantı meclislerinde durur. Onlara hayırlı sabahlar diler ve onlara yakın olur, ancak hiçbir şekilde onlara müdahalede bulunmazdı. İnsanlar ittifakla şunu kabul etmişlerdir ki; mü’minlerden olup, sefih olan bir kimse eğer sana kötü davranacak otursa, senin o kimseye; “selâmun aleyke” demen caizdir.

Derim ki; Sünnette vârid olmuş delillere daha yakın görülen görüş budur. Biz Meryem Sûresi’nde (19/47. âyetin tefsirinde) kâfirlere selâm vermenin cevazı hususunda ilim adamlarının farklı görüşlerini açıklamış bulunuyoruz, Dolayısıyla burada nesih olduğu iddiasına gerek bulunmamaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

en-Nadr b. Şumeyl dedi ki: Bana el-Halil anlattı, dedi ki: Ebû Rabia el-A’rabî’ye gittim, o gördüklerimin en bilgilisi idi, Onu bir dam üstünde buldum. Biz selam verdik, o da selamımızı aldı ve bize istiva ediniz dedi. Biz ne demek istediğini anlayamadık ve şaşırıp kaldık. Yanında bulunan bir Bedevi bize: Yukarı çıkmanızı emretti, dedi. el-Halil dedi ki: Onun bu sözleri yüce Allah’ın:

“Sonra duman halinde buluttan semaya istiva etti.” (Fussilet, 41/11) âyetinden hareketle söylenmiş bir sözdür. Biz de onun yanına çıktık. Mayalanmamış bir ekmeğe, oldukça güzel bir süte ve susuzluğu gideren bir suya ne dersiniz? Biz: Az önce bütün bunlardan ayrıldık deyince, bu sefer: “Selam” dedi. Yine ne demek istediğini anlayamadık, bu sefer o bedevi dedi ki; O sizlerden hayrı da bulunmayan, şerri de bulunmayan bir şekilde ayrılıp gitmeyi istedi.

el-Halil dedi ki: Bu da yüce Allah’ın: “Cahiller onlara hîtab ettiklerinde onlar; Selam derler” âyetinden alınmıştır.

İbn Atiyye dedi ki: Tarihlerden birisinde şunu gördüm: İbrahim b. el-Mehdî -ki Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’a karşı olan kimselerdendi- bir gün bir topluluğun da huzurunda bulunduğu sırada Me’mun’a şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib’i rüyamda görür ve ona: Sen kimsin? diye sorardım. O da: Ali b. Ebî Tâlib’im derdi. Onunla birlikte bir köprünün başına gelir, sonra Öne geçer ve o köprüyü benden önce geçerdi. Ben de şöyle derdim: Sen bir kadın (Fâtıma-(radıyallahü anhnhâ)-yı kast ediyor) sebebiyle bu işe lâyık olmak iddiasında bulunuyorsun. Halbuki biz ona senden daha bir hak sahibiyiz. Bana verdiği cevabında kendisi hakkında anlatıldığı kadarıyla herhangi bir belagat söz görmedim, el-Me’mun: Sana ne şekilde cevap verdi, diye sorunca, o: Bana selam, diye cevap verirdi. Ravi dedi ki: Sanki İbrahim b. Mehdî bu âyeti bilmiyor yahutta o vakit bu âyeti hatırlamamıştı. el-Me’mun huzurunda bulunanlara bu âyeti de hatırlatarak dedi ki: Allah’a yemin ederim ki, ey amca, o Ali b. Ebî Tâlib’dir ve o sana en beliğ bir şekilde cevap vermiştir. Bunun üzerine İbrahim oldukça utandı. Hiç şüphesiz ki bu sahih bir rüya idi.

Ve O, geceyi ve gündüzü birbirini izleyen kıldı — ibret almak veya şükretmek isteyen için.

Diyanet Vakfı
İbret almak veya şükretmek dileyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren de Odur.

Kurtubi Tefsiri
İbret ve öğüt almak veya şükretmek İsteyenler için gece ve gündüzü birbiri ardınca getiren O’dur.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört baslık halinde sunacağız:

1- Gece ve Gündüzün Birbiri Ardınca Gelmesi:

Yüce Allah’ın:

“Birbiri ardınca” âyeti hakkında Ebû Ubeyde şöyle demektedir: Bu lâfız bir şeyden sonra gelen herşey hakkında kullanılır. Gece ile gündüz biri diğerinin arkasından gelir. Karnı ishal olmuş bir kimseye; denilir. Yani biri diğerinin arkasından bir kalkıp, bir oturuyor demektir. “yazın İlk yapraklardan sonra çıkan yapraklar” anlamındaki bu tabir de buradan gelmektedir. Züheyr b. Ebi Sülma’nın aşağıdaki beyitte de bu tabir kullanılmıştır:

“Vardır orada iri gözlü yaban öküzleri ile ceylan yavruları; birbiri arkasından yürüyen,

Ve bu yaban öküzlerinin yavruları, çökmüş oldukları her yerden kalkıp giderler.”

Şair: Bir sürü gitti mi arkasından öbürü gelir, demek istemektedir. Kışın bir eve, yazın bir başka eve sürekli taşınıp duran bir kadını nitelendiren bir başka şair de şöyle demektedir;

“Karıncalar (yazın) topladıklarını yediklerinde onun

el-Matirûn denilen yerde,

întikal ettiği yeri vardır, nihayet baharı ettiğinde

Cillik denilen yerde manastırlarda kalır.

Dağ başının ortasındaki evlerde etrafında

Zeytin ağaçlarının meyveleri olgunlaşmış olur,”

Mücahid dedi ki: “Birbiri ardınca” lâfzı hilaf (birbirine aykırılık)’dan gelmektedir. Biri beyaz (gündüzün aydınlık), diğeri siyah (gece karanlık)’dır.

Ancak birinci açıklama daha güçlüdür. Bunun aydınlık ve karanlık, artış ve eksiliş bakımından birbiri ardınca gelmesi anlamında olduğu da söylenmiştir,

Bir diğer açıklamaya göre burada muzaf hazfedilmiştir. Yani yüce Allah gece ve gündüzü birbiri ardınca gelme özellikli yani birbirinden farklı özelliklere sahip kılmıştır.

“İbret ve öğüt almak… isteyenler için.” Böylelikle yüce Allah’ın bunu boşuna yaratmamış olduğunu bilenler için. Bunun sonunda Allah’ın yarattıkları üzerinde ibretle düşünür, akıl, fikir ve kavrayış bakımından üzerlerindeki nimetleri dolayısıyla Allah’a şükrederler.

Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve el-Hasen’in şu manada açıklamaları vardır: Geceleyin bir taktın hayırları gerçekleştiremeyen, gündüzün onu telafi eder. Gündüzün bir takım hayırları gerçekleştiremeyen de onu geceleyin telafi eder. Sahih hadiste de şöyle buyurulmuştur: “Herhangi bir kimsenin geceleyin kılacağı bir namaz olur da, bastıran uykusu bunu kılmasına engel teşkil eder de, güneşin doğuşu ile öğle namazı arasında (bu kılamadığım) kılarsa, mutlaka’yüce Allah ona o namazının ecrini ona yazar ve onun uyuması da ona (verilmiş) bir sadaka (gibi) olur.” Nesâî, III, 257; Tayâlîsî, Müsned, I, 214

Müslim’in, Sahih’inde rivâyetine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki; “Her kim okumays adet edindiği miktarını yahut onun bir bölümünü okuyamayıp uyur Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve el-Hasen’in nakledilen sözleri ile bu nakledilen rivâyetlere göre “hılfeten: birbiri ardınca gelmek” mana itibariyle zikredilmiştir. Buna göre bu lafiza; geceleyin yapamadığı amelin halefini gündüzün, gündüzün yapamadığı amelin halefini yani onun yerini tutanı veya o kaçlarını o vakit yapar, anlamındadır. da bunu sabah namazı ile öğle namazı arasında okuyacak olursa, onun tamamını geceleyin okumuş gibi ona yazılır. Müslim, I, 515; Tirmizî, II, 474; Ebû Dâvûd, II, 34; Nesâî, IH, 259; Muvatta’, I, 200.

2- Az Uyuyarak Zaman Kazanmak:

İbnu’l-Arabî der ki: Zu’ş-Şehid el-Ekber’i şöyle derken dinledim; Yüce Allah kulu canlı ve ilim sahibi olarak yaratmıştır. Onun kemali de bununladır. Buna karşılık ona uyku afeti ile def-i hacet ihtiyacını ve hilkatinin eksikliğini musallat kılmıştır. Zira kemal o ilk olan yaratıcıya mahsustur. O bakımdan kişi az yemek ve yüce Allah’a itaat yolunda uykusuz kalmak suretiyle, uykusunu bertaraf edebilirse bunu yapsın. Kişinin altmış yıl yaşayarak bu altmış yılın gecelerini uykuyla geçirip, böylelikle ömrünün yarısını boşa harcaması, gündüzün altıda birini dinlenmek maksİsmi ile uyuyup, böylelikle de ömrünün üçte ikisinin gitmesi, geriye de onun yirmi yıllık bir ömrünün elinde kalması, gerçekten büyük bir aldanıştır. Kişinin üçte ikilik Ömrünü fani bir lezzette telef etmesi buna karşılık hiçbir şeye muhtaç olmayan ve hiçbir eksiği bulunmayan, asla da zulmetmeyen, amellerin karşılıklarını eksiksiz verenin nezdinde, kalıcı bir lezzet uğrunda uykusuzlukla ömrünü geçirmemesi, çok büyük bir bilgisizlik ve akılsızlıktır,

3- Gece ve Gündüzün Fazileti:

Eşyalar bizatihi biri diğerinden faziletli değildir. Çünkü cevher ve arazlar varlık itibariyle birbirine benzerdirler. Üstünlük niteliklerle gerçekleşir. Şu iki vaktin hangisi daha faziletli olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır: Gece mi, gündüz mü? diye. Ancak orucun delaleti başka bir delile ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır.

Derim ki: Gecenin kadri de pek büyüktür. Yüce Allah, Peygamberine geceleyin namaz kılmayı emrederek şöyle buyurmuştur:

“Gecenin bir kısmında da sana has nafile olmak üzere onunla (Kur’ân ile) gece namazı kıl.” (el-İsra, 17/79);

“Birazı müstesna geceleyin kalk, namaz kıl.” (el-Müzzemmil, 73/2) -ileride açıklaması geleceği üzere- diye buyurmuştur.

Mü’minleri de geceleyin namaz kıldıkları için:

“Yanları yataklarından uzak kalır.” (es-Secde, 32/16) diye buyurmaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: “Suyun ateşi söndürdüğü gibi sadaka da günahı öylece söndürür. Kişinin gecenin ortasında namaz kılması… ve gecede yüce Allah’ın duayı kabul ettiği bir an vardır ve geceleyin şanı yüce ve mübarek olan Rabbimiz (dünya semasına) iner…” Bunlar muhtelif hadislerden birer parça olup; her birisi yeri gelince gösterilmiş veya gösterilecektir. Yüce Allah’ın izniyle ileride açıklaması gelecektir.

4- Şükretmek İsteyenler:

“İbret ve öğüt almak… isteyen” anlamındaki âyeti sadece Hamza, “zel” harfi sakin, “kef’de ötreli olarak; ” Hatırlamak.,, isteyen” diye okumuştur, Bu İbn Vessâb, Talha ve en-Nehaî’nin de kıraatidir. Übeyy’in Mushaf ında ise bir “te” ziyadesi ile; şeklindedir. Diğerleri ise “kef harfi şeddeli olarak; diye okumuşlardır. İster şeddeli, ister şeddesiz olsun her iki okuyuş da aynı anlamdadır. Şeddesiz okuyuşun; iki vakilten birisinde unuttuğunu, ikincisinde hatırlar şeklinde olduğu yahut o vakitte Allah’ı tenzih ve teşbihi hatırlasın, demek olduğu da söylenmiştir.

” şükür etmek isteyenler için…” âyetindeki

“şükür” fiili:Şükretti, şükreder, şükretmek” şeklinde kullanılır. “Küfretti, nankörlük etti, eder, küfretmek, nankörlük etmek” gibi.

Burada sözü geçen şükür yüce Allah’ın gece ile gündüzü onların hayatta kalmalarının esası kılması dolayısıyladır. Sanki müşriklerin: “Rahmânda neymiş” demeleri üzerine mü’minler de: O bütün bunları takdir edendir, diye cevap vermiş gibidirler.

Ne yücedir o ki, gökte burçlar yaptı ve onda bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var etti.

Diyanet Vakfı
Gökte burçları var eden, onların içinde bir çerağ (güneş) ve nurlu bir ay barındıran Allah, yüceler yücesidir.

Kurtubi Tefsiri
Gökte burçlar kılan, onda bir kandil ve aydınlık saçan bir ay yaratanın şanı ne yüce, ne mübarektir!

“Gökte burçlar…” yani konaklar

“kılan…ın şanı ne yüce, ne mübarektir!” Burçlara dair açıklamalar daha önceden (el-Hicr, 15/16. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Onda bir kandil…” İbn Abbâs dedi ki: Güneşi kastetmektedir. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Güneşi de bir kandil yapmıştır.” (Nûh, 71/16) âyetidir. Genel olarak buradaki “kandil” anlamındaki “sirac” kelimesi, tekil olarak okunmuştur. Ancak Hamza ve el-Kisaî: “Kandiller” diye okumuşlardır ki, bu kıraate göre maksat, parıl panl ışık saçan büyük yıldızlar demektir. Ebû Ubeyd’e göre birinci kıraat daha uygundur, çünkü o (takdirde) “kandiller”i de yıldızlar, “burçlar”ı da yıldızlar diye te’vil etmiş olur. Böylelikle anlam yıldızlar ve yıldızlar demek olur.

en-Nehhâs dedi ki: Ancak onların lehine şöyle bir te’vil yapılabilir: Eban b. Tağlib dedi ki: Kandillerden kasıt bol ışık saçan yıldızlardır. es-Sa’lebî dedi ki; Zühre (Venüs), Müşteri (Jüpiter), Zühal (Satürn), balıkçılar ve benzerleri böyledir.

“Ve aydınlık saçan bir ay” Yani doğduğu vakit yeryüzünü aydınlatan bir ay… İsmet, el-A’meş’den “kaf” harfini ötreli, “mim” harfini de sakin olarak; diye okuduğunu rivâyet etmiştir. Ancak bu şaz bir kıraattir. Şayet zamanının müslümanlarının İmâmı olan Ahmed b. Hanbel’in onun hakkında: Kıraatleri rivâyet eden İsmet’in naklettiklerini yazmayınız, sözü dışında hiçbir şey olmasaydı bile bu kadarı dahi yeterdi. Ancak Ebû Hatim es-Sicistanî sözü geçen bu İsmet’in yaptığı rivâyetleri zikretmeye çokça önem verirdi.

Onlara, “Rahman’a secde edin” denildiğinde dediler: “Rahman da ne?” “Senin emrettiğine mi secde edelim?” Bu, onların nefretini artırdı.

Diyanet Vakfı
Onlara: Rahmana secde edin! denildiği zaman: «Rahman da neymiş! Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç!» derler ve bu emir onların nefretini arttırır.

Kurtubi Tefsiri
Onlara: “Rahmâna secde edin” denildiğinde, onlar: “Rahmân da neymiş? Senin bize emrettiğin şeye mi secde edelim?” dediler ve bu, nefretlerini arttırdı.

“Onlara: Rahmâna secde edin, denildiğinde onlar: Rahmân da neymiş?… dediler” ve bu sözlerini inkâr ve şaşkınlık üslubuyla söylediler. Yani biz ancak Yemame’nin rahmanını, rahman olarak biliriz. Bununla da Müseylime el-Kezzab’ı kasdediyorlardı. Kadı Ebubekr İbnu’l-Arabî’nin iddiasına göre onlar mevsufu (yüce Allah’ı) değil de sıfatı bilmiyorlardı. O buna yüce Allah’ın:

“Rahmân da neymiş?” demiş olduklarını ve;

“Rahmân da kimmiş?” dememiş olduklarını delil göstermektedir. İbnu’l-Hassar ise şöyle demektedir: Rahmetlik bu ifadeleri ile

“halbuki onlar Rahmân’ı inkâr ediyorlar.” (er-Ra’d, 13/30) anlamındaki diğer âyet-i kerimeyi hatırlamamış görünüyor.

“Senin bize emrettiğin şeye mi secde edelim?” Bu kıraat Medine’lilerle, Basra’lıların kıraatidir, Yani ey Muhammed, senin bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz? Bunu Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de tercih etmiştir.

el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî ise ye ile: “Onun bize emrettiği…” diye okumuşlardır ki bununla Rahmân’ı kastetmektedirler. Ebû Ubeyd bunu böylece açıklamış ve şöyle demiştir: Şayet onlar Rahmân’ın bu emri kendilerine vermiş olduğunu ikrar ve İtiraf etmiş olsalardı, kâfir olmazlardı.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Kûfe’lilerin kıraatini böyle uzak bir te’vil ile yorumlamaya gerek yoktur. Çünkü evla olan onların “O’nun bize emrettiği şeye mi secde edelim?” şeklindeki kıraatlerinin lehine, emredenin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) olduğunu söylemek daha uygundur. Böylelikle bu kıraat de doğru bir kıraat olarak karşımıza çıkar. Ancak birinci kıraat daha uygundur, daha açıktır ve daha kolay anlaşılır.

“Ve bu nefretlerini arttırdı,” Yani onlara Rahmân’a secde edin, emrini veren kimsenin bu sözü, onların dinden daha çok uzaklaşmalarına sebeb oldu.

Süfyan es-Sevrî bu âyet-i kerîme hakkında şöyle dermiş; Ey yüce ilâhım, senin düşmanlarının nefretlerini arttıran husus, benim senin önünde daha bir zilletle boyun eğmemi arttırmıştır.

O, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş üzerine istiva etti. Rahman’dır; O’ndan haberdar olana sor.

Diyanet Vakfı
Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arşa istiva eden (ona hükmeden) Rahmandır. Bunu bir bilene sor.

Kurtubi Tefsiri
O, göklerle yerî ve aralarında olanları altı günde yaratan, sonra Arş üzere İstiva edendir, Rahmân’dır. Sen bunu bir bilene sor!

“O, göklerle yeri ve aralarında olanları altı günde yaratan, sonra Arş üzere istiva edendir” âyetine dair açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (7/54. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“O” ism-i mevsûlü daha Önce geçen “hayvan sıfatı olarak cer mahallindedir.

“Aralarında olanları” diye (tesniye zamiri) kullanılıp, “Aralarında” diye (müennes ve çoğul zamiri) kullanılmaması şundan dolayıdır: Yüce Allah bununla iki sınıfı, iki türü ve İki şeyi kastetmiştir, el-Kutâmî’nin şu beyitinde olduğu gibi:

“Üzmüyor mu seni Kays’ın ipleri ile Tağlib’in;

Ve her ikisinin kesilerek birbirinden ayrılmış olması.”

Şair burada görüldüğü gibi “Tağlib’in ipleri de” demek istediğinden “ipler” çoğul olmakla birlikte, ayrıldıklarını haber veren fiilde tesniye zamiri kullanmıştır. Çünkü o bununla iki şey ve iki türü anlatmak istemiştir.

“Rahmân’dır. Sen bunu bir bilene sor.” ez-Zeccâc dedi ki: Âyet, sen O’nun hakkında soru sor, demektir. Bu açıklamayı dil bilginlerinden bir topluluk da nakletmiş bulunmaktadır. Buradaki “be” harfi cerri “…den, dan” anlamındadır. Nitekim yüce Allah:

“İsteyen biri inecek azâbı istedi” (el-Meâric, 70/1) diye buyurmaktadir. Buradaki be harfi cerrinin “an” anlamında kullanıldığını kahul edecek olursak, meal: Soran bir kişi gerçekleşecek bir azâb hakkında soru sordu, anlamında olur.

Şair de şöyle demektedir:

“Ey Malik’in kazı niye at(lı)lara sormadın,

Eğer bilmiyor isen; bilmediğin şey hakkında.”

Alkame b. Abdede şöyle demiştir;

“Şayet sizler bana kadınlar hakkında soru soruyorsanız gerçekten ben,

Kadınların ilaçlarını çok iyi bilirim, tabibim.”

Burada görüldüğü gibi şairler: “Kadınlar hakkında” ve; Bilmediklerin hakkında” demek istemişlerdir.

Ancak Ali b. Süleyman bunu kabul etmeyerek şöyle der: Nazar ehli “be” harfi cerrinin, “an” anlamında olmasını kabul etmezler. Çünkü o takdirde Arapların lâfızları kullandıkları anlamlan bozmak söz konusudur. Çünkü ifadesi, eğer sen filan kimse ile karşılaşacak olursan, senin onunla karşılaşmanla birlikte bir de karşına arslan çıkar, anlamında olur. O halde burada âyet; “Sen sorunu bu hususta bilgisi olan, haberdar bir kimseye sor” demek olur. İbn Cübeyr de böyle demiştir.

Burada “el-Habir” yüce Allah’tır. Buna göre “habîr: bilen” lâfzı, “sor” fiili ile mef’ûlün bih olarak nasbedilmiştir,

Derim ki: ez-Zeccâc’ın açıklaması güzel bir şekilde yorumlanabilir. O da buradaki “el-habîr: Bir bilen”İn Allah’tan başka bir kimse olmasıdır, yani sen O’nun hakkında (an harfi cerri ile) bir bilen kimseye sor. Yani onu bilen birisine, yani O’nun sıfat ve isimlerini bilen birisine soru sor, demektir.

Anlamın; “Sen onun için bilen birisine sor,” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu durumda “he” zamirinden hal olarak nasbedilmiştir; el-Mehdevî dedi ki; Burada “bir bilen” lâfzının hal olması uygun değildir. Zira halin hem soran kimse için, hem de sorulan kimse için olması mümkündür. Failden hai olması da doğru olamaz. Zira bilen bir kimsenin ayrıca başkasına sormaya ihtiyacı yoktur. Mef ulden de hal olamaz, çünkü hakkında soru sorulan kişi er-Rahmân olandır ve o da ebediyyen bilendir, haberdar olandır. Hal çoğunlukla değişikliğe uğrayan ve bir yerden bir yere intikal eden şeylerde söz konusudur. Şu kadar var ki; bunun, -mesela:

“Halbuki o… doğrulayan gerçeğin ta kendisidir.” (el-Bakara, 2/91) âyetinde olduğu gibi- tekid edici bir hal olarak kabul edilmesi hali müstesnadır; o takdirde câiz olur.

“Rahmân” lâfzının merfu olarak gelmesi üç türlü açıklanabilir: Evvela

“istiva edendir” âyetindeki zamirden bedel olabilir. Diğer taraftan

“o Rahmândır” anlamında merfu gelmiş olabilir. Ayrıca mübteda olarak merfu gelmiş olabilir, onun haberi de:

“Sen bunu bir bilene sor” anlamındaki âyettir. Bununla birlikte; “Hayy olan, ölmeyen, Rahmâna tevekkül et” anlamında sıfat olarak mecrur olması da mümkündür. Medh olmak üzere nasb ile gelmesi de mümkündür.

Ölmez olan diriye tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından haberdar olarak O yeter.

Diyanet Vakfı
Ölümsüz ve daima diri olan Allaha güvenip dayan. Onu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarını Onun bilmesi yeter.

Kurtubi Tefsiri
Asla ölmez, hayy olana tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından haberdar olarak O, yeter.

“Asla ölmez, hayy olana tevekkül et” âyetinde sözü edilen tevekkülün anlamı ve tevekkülün bütün hususlarda yüce Allah’a kalbin güvenip dayanması, sebeplerin ise; onlara güvenip dayanmak söz konusu olmaksızın, yerine getirilmelerini emrettiği bir takım araçlardan İbaret olduğuna dair açıklamalar daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nde (3/122 âyetin tefsirinde) ve bu sûrede geçmiş bulunmaktadır.

“Ve O’nu hamd ile tesbih et.” Yani yüce Allah’ı şu kâfirlerin nitelendirmiş olduğu ortaklarının bulunmasından tenzih et. Teşbih, tenzih demektir, buna dair açıklamalar da geçmiş bulunmaktadır. “Tesbih et” âyetinin O’nun için namaz kıl, anlamında olduğu da söylenmiştir, çünkü namaza da teşbih denilmektedir.

“Kullarının günahlarından haberdar olarak O yeter.” Yani onların günahlarını O çok iyi bilir, bu günahlan dolayısıyla onları cezalandıracaktır.

De ki: “Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum — sadece Rabbine bir yol edinmek isteyen hariç.”

Diyanet Vakfı
De ki: Buna karşılık, sizden, Rabbine doğru bir yol tutmayı dileyen kimseler (olmanız) dışında herhangi bir ücret istemiyorum.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ona karşılık sizden ücret istemem. Ancak Rabbine doğru yol tutan kimseler (olmanızı) arzuluyorum.”

“Deki: Ona karşılık sizden ücret istemem” âyeti ile şunu anlatmaktadır; Ben size getirmiş olduğum Kur’ân ve vahiy dolayısıyla sizden herhangi bir ücret istemem. Buradaki ” te’kid İçindir.

“Ancak” lakin

“Rabbine doğru” malını Allah yolunda infak etmek suretiyle

“yol tutan kimseler (olmanızı) arzuluyorum.” Buradaki istisna munkatı’ bir istisnadır, o bakımdan anlamı lakin (ancak)… şeklindedir. Bu istisnanın muttasıl olup, muzafın hazfedilmiş olması da mümkündür. O takdirde “Ancak Rabbine doğru yol tutan kimselerdin ecrini “arzuluyorum” demek olur. Bu da onların benim dinime tabi olması ile olur. Böylelikle Peygamber hem dünya, hem de âhirdin lütuf ve ihsanlarına nail olur.

Biz seni ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz, seni ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olmak üzere gönderdik.

“Biz, seni ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olmak üzere gönderdik.” Yani Biz, seni cennet ile müjdeleyen cehennem ateşinden korkutup uyaran bir kimse olarak gönderdik. Biz, seni bir vekil yahutta onları îmana zorlayan bir zorlayıcı olarak göndermedik.

Ve Allah’tan başka, kendilerine ne fayda ne zarar vermeyen şeylere taparlar. Kâfir, Rabbine karşı yardımcıdır.

Diyanet Vakfı
(Böyle iken inkarcılar) Allahı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar verebilen şeylere kulluk ediyorlar. İnkarcı da Rabbine karşı uğraşıp durmaktadır.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki onlar Allah’tan başka kendilerine fayda da, zarar da veremeyen şeylere İbadet ederler. Kâfir, Rabbine karşı yardımcı olandır.

“Halbuki onlar Allah’tan başka kendilerine fayda da, zarar da veremeyen şeylere İbadet ederler.” Yüce Allah, nimetlerini sayıp, döktükten ve kudretinin kemalini açıkladıktan sonra müşriklerin sonra herhangi bir fayda sağlamaya, zarar vermeye gücü yetmeyen varlıkları, kendisine ortak koşmalarının hayret edilecek bir iş olduğunu bu âyeti ile ifade etmektedir. Yani sözünü ettiği bu varlıkları yaratan yüce Allah’tır. Diğer taraftan bunlar cahillikleri dolayısıyla Allah’ın dışında fayda da veremeyen, zarar da veremeyen ölü ve cansız bir takım varlıklara ibadet etmektedirler.

“Kâfir, Rabbine karşı yardımcı olandır” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre burada “kâfir”den kasıt Ebû Cehil -la’anehullah-dır. Bunun açıklamasına gelince: O, putlara ibadet etmek suretiyle Allah’ın dostlarına karşı yardımcı olmaya kalkışır. İkrime de dedi ki: Burada “Kâfir”den kasıt İblis’tir. O, Rabbine düşmanlık ederek ortaya çıkmıştır. Mutarrif’de burada “kâfir”den kasıt şeytandır demiştir.

el-Hasen dedi ki: “Yardımcı olan” âyeti, masiyetlere karşı şeytana yardımcı olan demektir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Kâfir, Rabbinin nezdinde zelil, önemsiz, herhangi bir değeri ve ağırlığı olmayan bir varlıktır. Bu da Arapların: ifadelerinden gelmektedir ki; bu o şeyi elinin tersiyle bir kenara ittin ve ona iltifat etmedin, anlamına getir.

Yüce Allah’ın:

“Onu arkanıza atılmış, önemsenmeyen bir şey edindiniz.” (Hud, 11/92) yani onu çok basit bir şey olarak değerlendirdiniz, âyeti da bu anlamdadır.

Şair el-Ferezdak’ın şu beyiti de böyledir:

“Ey Kays oğlu Temim, sakın benim ihtiyacım (nezdinizde) elinizin tersiyle

Bir kenara atılmış, önemsenmemiş bir şey olmasın da. ona vereceğiniz cevap bana ağır gelmesin.”

Ebû Ubeyde’nin açıklamasının anlamı budur.

“Yardımcı (bu açıklamaya göre: önemsiz)” kelimesi, “Önemsenmeyen” anlamındadır. Yani kâfirlerin küfrü Allah nezdinde önemsizdir. Allah onu önemsiz görür, çünkü kâfirin küfrünün O’na bir zararı olmaz.

Şöyle de açıklanmıştır: Kâfir kendisine tapındığı rabbi olan puta karşı güçlü ve galip gelendir. Ona dilediğini yapar, çünkü cansız varlıkların herhangi bir zararı önlemeye veya bir fayda sağlamaya güçleri yoktur,

Ve sudan bir insan yaratandır. Onu nesep ve sıhriyet sahibi kıldı. Rabbin güç sahibidir.

Diyanet Vakfı
Sudan (meniden) bir insan yaratıp onu nesep ve sıhriyet (kan ve evlilik bağından doğan) yakınlığa dönüştüren Odur. Rabbinin her şeye gücü yeter.

Kurtubi Tefsiri
Ve O, sudan insan yaratan, ondan neseb ve sıhrî akrabaları çıkaran O’dur. Rabbin herşeye güç yetirendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- İnsanların Yaratılış Nimeti:

“Ve O, sudan insan yaratan… O’dur.” Yani nutfeden insan yaratan O’dur. “Ondan neseb ve sıhrî akrabaları çıkaran O’dur.” Yani insanı bir cihetiyle neseb akrabalığı, bir cihetiyle de sıhrî akrabalığı olan bir varlık kılmıştır.

“Sudan” âyeti ile insanın asli yaratılışına işaret edildiği de söylenmiştir. Çünkü canlı olan herbir mahluk sudan yaratılmıştır. Bu âyet-i kerîme ile insanların yokluktan sonra var edilmeleri yolu ile üzerlerindeki nimet sayılmakta ve bu hususta ibret almaları için dikkatleri çekilmektedir.

2- Neseb ve Sıhr Ne Demektir?:

“Ondan neseb ve sıhrî akrabaları çıkaran O’dur” âyetinde geçen neseb ve sıhr insanlar arasında oluşan her türlü akrabalığı kapsayan umumî İki anlamdır.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Neseb aslında erkek ile dişi arasında şer’î suretçe suyun karıştırılmasıdır. Eğer bu masiyet yolu ile gerçekleşirse bu mutlak olarak bir yaratma Buradaki “yaratma” anlamını verdiğimiz “halkan” kelimesinin aslında “karıştırmak” anlamına gelen “haltan” olması ihtimali bizce kuvvetlidir Kelimenin hat benzerliği dolayısıyla yanlış okunmuş olma ihtimali vardır. olur ve muhakkak olarak da bir neseb olmaz. Bundan dolayı şanı yüce Allah’ın:

“Anneleriniz, kızlarınız… size haram kılındı.” (en-Nisa, 4/23) âyetinin kapsamına zinadan olma kızı girmez. Zira ilim adamlarımızın da, dinimiz de bu hususa dair iki görüşün sahih olanına göre de böyle bir kız, kişinin kızı durumunda değildir. Bu şer’an bir neseb olmayacak olursa, şer’an sıhrî bir akrabalık da söz konusu olmaz. Buna göre zina annenin kızını da, kızın annesini de haram kılmaz. Helal nikâh dolayısıyla haram kılınanlar, haram İlişki dolayısıyla haram kılınmazlar. Çünkü yüce Allah neseb ve sihri akrabalıkla kullarına olan lutfunu hatırlatmış ve bu akrabalıkların değerinin yüceliğini dile getirmiştir. Helal ve haramlığa dair hükümleri de bunlara bağlı olarak söz konusu etmiştir. O halde batıl olan bir ilişki akrabalığı bunlara katılamaz ve bunlara eşit görülemez.

Derim ki: Kişinin zinadan olma kızı yahut kızkardeşi ya da zinadan olma oğlunun kızını nikâhlaması hususunda fukaha arasında görüş ayrılığı vardır. Aralarında İbnu’l-Kasım’ın da bulunduğu bir topluluk, bunu haram kabul etmiştir. Ebû Hanîfe ve mezhebine mensub fukahanın görüşü de budur. Aralarında Abdu’l-Melik İbnu’l-Macişun’un da bulunduğu başkaları ise bunu câiz kabul etmişlerdir. Bu Şâfiî’nin de görüşüdür. Buna dair açıklamalar yeterli bir şekilde en-Nisa Sûresi’nde (4/23. âyet, 14. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

el-Ferrâ’ dedi ki: Neseb, nikâhlanması helal olmayan akrabalar demektir. Sıhrî akraba ise nikâhlanması helal olan demektir. ez-Zeccâc da böyle demiştir, aynı zamanda bu Ali b. Ebî Tâlib’in de görüşüdür.

“Sıhr”ın İştikakı bir şeyi başka bir şeyle karıştırmayı anlatmak üzere kullanılan:den gelmektedir. Sıhrî akrabalardan herbirisi diğeri ile karışmış olduğundan nikâh yoluyla ortaya çıkan akrabalıklara sıhrî akrabalık denilmiştir. Çünkü bu yolla insanlar birbiriyle karışmaktadır.

Sihrin nikâh akrabalığı olduğu söylenmiştir. Buna göre zevcenin akrabalarına (haten’in çoğulu) ehtân kocanın akrabalarına da ahma’ (kayınlar) denilir, sıhrî akrabalar ise bütün bunlar hakkında umumi olarak kullanılabilir. Bu açıklamayı da el-Esmaî yapmıştır.

İbnu’l-Arabî dedi ki; “Haten”ler kadının babası, kardeşi ve amcasıdır. -el-Esmaî’nin dediği gibi- Sıhr ise adamın kızının kocası, onun kardeşi, babası. ve amcasıdır. .

Ebû Suleyman el-Cûzecânî’nin rivâyetine göre Muhammed b. el-Hasen, şöyle demiştir: Adamın haten’leri (enişteleri) kızlarının, kızkardeşlerinin, hala ve teyzelerinin ve kendisine mahrem olan herbir kadının kocasına denilir. Sihri akrabaları ise hanımı tarafından haram olan zû rahim olan herkes demektir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta evla olan el-Esmaî’nin sihri akrabalıklar hakkındaki görüşünün kabul edilmesi ve her İki taraftan (karı ve koca tarafından) akrabalıkların söz konusu olmasıdır. Nitekim: “O şeyi karıştırdım” denilir. İşte eşlerden herbîrisi diğeri ile böylelikle karışmış olmaktadır. Hatenler (enişteler) hakkında da evla olan şu iki sebeb dolayısıyla Muhammed b. Hasen’in söylediği görüştür: Birincisi bu husustaki merfu hadistir. Muhammed b. İshak, Yezid b. Abdullah b. Kusayt’dan, o Muhammed b. Üsame b. Zeyd’den, o babasından rivâyete göre Zeyd dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Sana gelince ey Ali, sen benim hatenimsin (damadimsın), torunlarımın babasısın, sen bendensin, ben de sendenim.” İşte burada görüldüğü gibi kızın kocası olan Ali (radıyallahü anh)’e “haten” denilmiştir. Diğer taraftan “haten” kelimesi bir şeyi koparmayı anlatmak için kullanılan; ‘den gelmektedir. Koca sanki kendi akrabalarından koparılmış ve eşini de kendi akrabalarından koparmış gibidir.

ed-Dahhâk dedi ki: sıhrî akraba süt emmek yoluyla meydana gelen akrabalıktır.

İbn Atiyye dedi ki: Ancak böyle bir görüş kanaatime göre İbn Abbâs (radıyallahü anh)’ın şu sözü dolayısıyla düşülmüş bir yanılgıdır: Neseb dolayısıyla yedi kişi, sihri akrabalık dolayısıyla da beş kişi haram kılınmıştır. Bir başka rivâyette ise “sıhrî akrabalık dolayısıyla yedi kişi haram kılınmıştır” şeklindedir. O bununla şanı yüce Allah’ın neseb yoluyla haram kılınanların sözkonusu edildiği:

“Anneleriniz, kızlarınız, kızkardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, kardeş kızları, hemşire kızları… size haram kılındı.” (en-Nisa, 4/23) âyeti ile sihri akrabaların sayıldığı yüce Allah’ın şu âyetinde:

“Sızı emziren süt anneleriniz. .. ve iki kızkardeşi birlikte almanız da (size haram kılındı).” (en-Nisa, 4/23) âyetine kadar sayılanları kast etmektedir. Bundan sonra evli kadınların haram kılındığı söz konusu edilmektedir.

Bu hususta hareket noktası şudur: İbn Abbâs sıhrî akrabalar arasında onunla birlikte zikrolunanlar da haram kılınmıştır, demek istemiştir. O, bu sözü edilenlerle bunun önemine yani sıhrî akrabalığın önemine işaret etmek istemiştir. Yok, süt emzirmek ile sıhrî akrabalık olur, demek istememiştir. Ancak süt akrabalığı neseb seviyesindedir. Neseb dolayısı ile -bu hususta nakledilmiş hadisin hükmü gereğince- haram kılınanlar süt emmek dolayısıyla da haram kılınmıştır. Diğer taraftan sıhrî akrabalardan da beş kişi haram kılınmıştır, diye rivâyette bulunanlar iki âyet-i kerîme’de yer alan iki kızkardeşin birlikte nikâhlanmasıyla evli hür kadınların nikâhlanmasını saymamıştır. Derim ki: Buna göre İbn Atiyye az önce sözü edilenlerle birlikte süt emmeyi de neseb kabul etmiştir. ez-Zeccâc’ın da görüşü budur. Ebû İshak dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Anneleriniz… size haram kılındı” âyetinden itibaren “ve iki kızkardeşi birlikte almanız da (size haram kılındı)” âyetine kadar zikredilenler neseb akrabalarıdır. Sıhrî akraba ise velayeti altındaki kadını evlendirme yetkisine sahip olan kimselerdir, İbn Atiyye dedi ki: ez-Zehravî de şöyle bir görüş nakletmektedir: Buna göre neseb erkek çocuklar tarafındaki akrabalık, sihri akrabalık ise kız çocuklar tarafından meydana gelen akrabalıklardır.

Derim ki: Bu görüşü en-Nehhâs da zikretmiş ve şöyle demiştir. Çünkü smrî akrabalık iki cihetten de olmaktadır.

İbn Şîrîn dedi ki: Bu âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Ali (radıyallahü anh) hakkında nazil olmuştur. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Ali (radıyallahü anh) ile akrabalığı hem neseb akrabalığıdır, hem de sıhrî akrabalıktır. İbn Atiyye dedi ki: Onların bu şekildeki akrabalıkları kıyâmet gününe kadar aralarındaki hürmet bağını pekiştiriridir.

“Rabbin herşeye” ve dilediğini yaratmaya

“güç yetirendir.”

Ve O, iki denizi salıverendir — bu tatlı, susuzluğu giderici, bu da tuzlu, acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir perde koymuştur.

Diyanet Vakfı
Birinin suyu tatlı ve susuzluğu giderici, diğerininki tuzlu ve acı iki denizi salıveren ve aralarına bir engel, aşılmaz bir sınır koyan Odur.

Kurtubi Tefsiri
İki denizi salıveren O’dur. Bu tatlı mı tatlı, bu ise tuzlu ve acıdır. Bu İkisi arasında da bir perde ve belirli bir sınır kıldık.

“İki denizi salıveren O’dur” âyeti ile ihsan olunan nimetler tekrar söz konusu edilmektedir.

“Salıveren” serbest bırakan, birbirine katan ve önündeki engeli kaldıran demektir. Mücahid dedi ki: O, iki denizi serbest bıraktı ve birini diğerinin üzerine saldı. İbn Arafe dedi ki: “İki denizi salıveren” yani onları birbirine katan demektir. Onlar biri diğerine ulaşmaktadır. Bir şeyi katıp karıştırmayı anlatmak üzere; denilir. “Din ve iş birbirine karıştı ve tutarsızlık oldu” demektir. Yüce Allah’ın: “Pek karışık bir iş içinde…”(Kaf, 50/5) âyeti da buradan gelmektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın, Abdullah b. Âmr b. el-As’a söylediği şu ifadelerde de bu kökten gelen lâfız kullanılmıştır: “Sen insanların ahitlerinin birbirine karıştığını, emanetlerinin artık hafife alındığını ve şöyle şöyle olduklarını görürsen…” deyip, parmaklarını birbirine geçirdi. Ben kendisine: Peki o sırada ne yapayım? Allah beni senin yolunda feda etsin, diye sordum. Şöyle buyurdu: “Evinde otur, dilini tut, maruf gördüğün şeyi yap, münker gördüğünü bırak ve sadece kendinle ilgilen, ammenin işleriyle uğraşmayı da terket.” Bu hadisi Nesâî, Ebû Dâvûd ve başkaları rivâyet etmişlerdir Ebû Dâvûd, IV, 123, 124; İbn Mâce, III, 1507; Müsned, II, 162, 220, 221.

el-Ezherî dedi ki: “İki denizi salıveren” aralarını serbest bırakan demektir. Atı serbesl bırakıp merada yayılmayı terketmeyi anlatmak üzere; Atı meraya saldım, denilir. Sa’leb dedi ki: “Salmak” akıtmak demektir. Buna göre yüce Allah’ın:

“İki denizi salıveren” âyeti, ikisini akıtan anlamındadır. el-Ahfeş dedi ki: Bazıları da “İki denizi salıverdi” ifadesini (hemzesiz olarak): gibi kullanmışlardır. Yani burada vezni ile vezni aynı anlamdadır.

“Bu tatlı mı tatlı” son derece tatlı;

“bu ise tuzlu ve acıdır.” Hem tuzluluğu, hem de acılığı vardır. Talha’dan onun;” Tuzlu” lâfzının “mim” harfini üstün, lâm harfini de esreli okuduğu rivâyet edilmiştir.

“Bu ikisi arasında da bir perde” kendi kudretinden bir engel

“…kıldı.”

Onlardan biri diğerinin aleyhine baskın gelmez. Nitekim er-Rahmân Sûresi’nde:

“O iki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi, ama aralarında bir engel vardır. Biri diğerine karışmaz.” (er-Rahmân, 55/19-20) diye buyurmaktadır.

“Ve belirli bir sınır kıldı.” Yani birinin diğerine karışmasını önleyecek şekilde görülmeyen bir perde var etti.

“Berzah: Perde” haciz (engel) demektir. Hicr (sınır) ise mani (engel) demektir. el-Hasen dedi ki: Bununla İran denizi (Hint okyanusu, Basra körfezi) ile Rum denizini (Akdeniz’i) kastetmektedir.

İbn Abbâs ve İbn Cübeyr dediler ki: Kasıt semadaki deniz ile yeryüzündeki denizdir, Yine İbn Abbâs şöyle demiştir: Her yıl bu iki deniz birbirine kavugur, fakat ikisi arasında da onun kaza ve takdiri ile berzahlardan bir berzah bulunur.

“Ve belirli bir sınır…” Yani tuzlu olanın tatlı su ile tatlanması yahutta tatlı olanın tuzlu olan ile tuzlanması kesinlikle engellenmiştir.

Öyleyse kâfirlere itaat etme. Onlarla onunla büyük bir cihad yap.

Diyanet Vakfı
(Fakat evrensel uyarıcılık görevini sana verdik.) O halde, kafirlere boyun eğme ve bununla (Kuran ile) onlara karşı olanca gücünle büyük bir savaş ver!

Kurtubi Tefsiri
O halde kâfirlere itaat etme ve onlara karşı onunla büyük bir cihad et!

“O halde kâfirlere” seni davet ettikleri ilahlarına tabi olmak hususunda

“itaat etme ve onlara karşı onunla büyük bir cihad yap.” İbn Abbâs Kur’ân ile İbn Zeyd de İslâm ile diye açıklamışlardır. Kılıç ile cihad et, anlamında olduğu da söylenmiştir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir. Zira sûre Mekki bir sûredir ve Savaş emrinden önce nazil olmuştur. “Büyük bir cihad”dan kasıt, aralıksız ve durgunluk devresi olmayan bir şekilde cihad etmektir.

Dileseydik her kente mutlaka bir uyarıcı gönderirdik.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Şayet dileseydik, elbet her ülkeye bir uyarıcı (peygamber) gönderirdik.

Kurtubi Tefsiri
Eğer dileseydik herbir beldede elbette bir uyarıcı gönderirdik.

“Eğer dileseydik herbir beldede bir uyarıcı” yani senin üzerinde peygamberliğin yükleri hafiflesin diye yağmuru paylaştırdığımız gibi onları uyarıp korkutacak bir rasûl

“gönderirdik.” Ancak bizler böyle yapmadık, bilakis seni herkes için bir uyarıcı kıldık. Böylelikle senin derecen yükselsin istedik. O halde Allah’ın senin üzerindeki nimetine şükretmelisin.

Aralarında onu açıkladık ki düşünüp öğüt alsınlar. Ama insanların çoğu inkârdan başkasını kabul etmedi.

Diyanet Vakfı
Andolsun bunu, insanların öğüt almaları için, aralarında çeşitli şekillerde anlatmışızdır; ama insanların çoğu ille nankörlük edip diretmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, onu onların arasında öğüt alsınlar diye evirip çevirdik. Halbuki İnsanların çoğu yüz çevirip, nankörlük etmekten başka bir yol izlemediler.

“Yemin olsun ki Biz, onu” yani Kur’ân-ı Kerîm’i

“onların arasında öğüt alsınlar diye evirip çevirdik.” Burada zamir ile Kur’ân’dan söz edilmesi sûrenin baş taraflarında yüce Allah’ın:

“Hak ile batılı ayıranı (Furkan’ı) âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna indiren (Allah) ne yüce, ne mübarektir” âyeti;

“Yemin olsun ki bana geldikten sonra beni Zikirden o saptırdı.” (29. âyet) ile:

“Ya Rab! Gerçekten benim kavmim bu Kur’ân’ı terketti.” (30. âyet) âyetinde ondan söz edilmiş olmasından dolayıdır.

“Halbuki insanların çoğu yüz çevirip, nankörlük etmekten başka bir yol izlemediler.” Onu inkâr ettiler, onu yalanladılar.

“Yemin olsun ki Biz, onu onların arasında… evirip çevirdik” âyetinde sözü edilenin yağmur olduğu da söylenmiştir. Bu görüş İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. İbn Mes’ûd da şöyle demiştir: Bir senenin yağmuru diğerininkinden fazla değildir. Ancak yüce Allah, onu dilediği şekilde evirip çevirir. Bir tarafta yağan fazla miktar, diğerlerinden eksiltilmiş demektir. İşte “evirip çevirme”nin (tasrifin) anlamı budur.

“Yemin olsun ki Biz, onu onların arasında… evirip, çevirdik.” Yani onu bol, daha az ve cisind halinde yağdırdık, diye de açıklanmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre, onun evirilip çevirilmesi içmek, sulamak, onunla ekin yetiştirmek, taharet almak, bostanları sulamak, yıkamak ve benzeri yollarla çeşitli şekillerle ondan faydalanmaktır,

“Öğüt alsınlar diye evirip çevirdik. Halbuki İnsanların çoğu yüz çevirip nankörlük etmekten başka bir yol izlemediler” âyeti ile ilgili olarak İknme dedi ki: Bu cahiliye dönemi Araplarının yıldızların doğup batışı ile ilgili olarak; “şu yıldızın doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı” demeleridir. en-Nehhâs dedi ki: Bizler tefsir bilginleri arasında burada sözü eden “küfür (nankörlük)”ün onların “şu yıldızın doğumu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı” demeleri demek olduğu hususunda bir görüş ayrılığı bilmiyoruz. Bunun bir benzeri ifade de “yıldız şu işi yaptı” demektir. Yıldıza herhangi bir fiil nisbet eden herkes, kâfirdir.

er-Rabî’ b. Subeyh rivâyetle dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde bir gece insanlara yağmur yağdırıldı. Sabah olduğunda Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bu hususta insanlar iki (tür) adam olarak sabahı ettiler. Kimisi şükredendir, kimisi nankörlük eden bir kâfirdir. Şükreden kişi kendisine yağmur yağdırılıp su ihtiyacı karşılandığından dolayı yüce Allah’a hamdeder. Kâfir nankör kişi ise şu, şu yıldızın doğuşu dolayısıyla bize yağmur yağdırıldı, der.” Buhârî, I, 290, 351; Müslim, I, 83; Ebû Dâvûd, IV, I6;Nesâî, III, 164; Muvatta’, I, 192; Müsned, IV, 117

Bu hadisin manası itibariyle sahih olduğu hususunda ittifak vardır. İleride yüce Allah’ın İzniyle el-Vakıa Sûresi’nde (56/75- âyetin tefsirinde) gelecektir. Ayrıca İbn Mes’ûd’un rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir senenin yağmuru bir diğerinkinden fazla değildir. Fakat bir kavim masiyet İşleyecek olursa, Allah o yağmuru başkalarına yönlendirir. Hep birlikte isyan edecek olurlarsa, yüce Allah bu yağmuru çöllere ve denizlere yönlerdirir.”

Bir diğer açıklamaya göre burada evirip çevirmek, rüzgarlar hakkında söz konusudur. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/164. âyet, 9. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Hamza ve el-Kisaî “Öğüt alsınlar diye” âyetini “Hatırlasınlar dîye” şeklinde, “zel” harfi şeddesiz olarak “zikirden” gelmiş bir kip olarak okumuşlardır. Diğerleri ise tezekkür’den türemiş ve şeddeli olarak okumuşlardır. Yani yüce Allah’ın nimetlerini hatırlasınlar ve bu nimetleri ihsan eden kimseye ortak koşmanın câiz olmadığını bilsinler demektir. Tezekkür de mana itibariyle zikre (hatırlamaya) yakındır. Şu kadar var ki; tezekkür kalpten uzak kalan şeyler hakkında kullanılır, O bakımdan kalp, hatırlamakta bir çeşit çabaya ihtiyaç duyar.

Ölü bir beldeyi diriltelim diye ve yarattığımız hayvanlara ve birçok insana içirelim diye.

Diyanet Vakfı
48, 49. Rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen Odur. Biz, ölü toprağa can vermek, yarattığımız nice hayvanlara ve nice insanlara su vermek için gökten tertemiz su indirdik.

Kurtubi Tefsiri
Onunla ölü bir beldeyi canlandıralım; yarattığımız nice hayvanat ve insanı onunla sulayalım diye.

“Onunla” yani yağmur ile

“Ölü bir beldeyi” kuraklığı, suyunun çekilmişliği ve bitki bitirmemiş olması ile böyle olan bir yeri…”canlandıralım.” Ka’âb dedi ki: Yağmur yeryüzünün ruhudur. Allah orayı yağmur ile canlandırır.

Yüce Allah burada

“Ölü” diye buyurup, “(müennes için) ölü” diye buyurmamış olması “belde” ile “beled”in manasının aynı oluşundan dolayıdır. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır. “Beled” ile belli bir yeri kastettiği de söylenmiştir.

“Yarattığımız nice hayvanat ve insanı onunla sulayalım diye” âyetindeki

“Onunla sulayalım diye” âyeti genel olarak “nûn” harfi ötreli okunmuştur. Ömer b. el-Hattâb ile el-Mufaddal’ın rivâyetine göre Âsım ile el-A’meş ise “nûn” harfini üstün olarak; diye okumuşlardır.

“Yarattığımız nice hayvanat ve insanı…” yani pek çok insanı sulayalım, diye… “İnsanlar”ın tekili şeklindedir. Bu da “el-kurkûr”un çoğulunun “karakîr” ile “karakir” şeklinde gelmesi gibidir. el-Ahfeş, el-Müberred ve el-Ferrâ’nın iki görüşünden birisine göre bu böyledir. el-Ferrâ’nın başka bir görüşü de şudur: Bunun tekili “insan”dır. Sonra sondaki “nun”, “ya”ya değiştirilerek bunun yerine çoğul olarak; denilir. Aslı ise şeklindedir. Bu da “sirhân” ve “serahîn” ile “bustan” ve “besatîn” gibidir. Araplar bu kelimelerde “ya”‘yı, “nun”un yerine getirmişlerdir. Bu açıklamaya göre “serahî” ve “besatî” demek câiz olmalıdır. Aralarında herhangi bir fark yoktur.

el-Ferrâ” dedi ki: Lamu’l-fiil ile aynu’l-fiil arasında bulunan ye’nin şeddesiz okunması mümkündür. Buna göre; “İnsanlar” denilir. Nitekim “karakîr” ve “karakir” gibi. “Çok” denilerek bunun yerine “Çoklar” denilmeyiş sebebi “faîl” vezni ile bazan çokluğun anlatılmak istenmesidir. Yüce Allah’ın:

“Onlar ne iyi arkadaştırlar” (en-Nisa, 4/69) âyetinde olduğu gibi.

Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O’dur. Gökten tertemiz su indirdik.

Diyanet Vakfı
48, 49. Rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen Odur. Biz, ölü toprağa can vermek, yarattığımız nice hayvanlara ve nice insanlara su vermek için gökten tertemiz su indirdik.

Kurtubi Tefsiri
Ve O, rahmeti önünde rüzgarları müjdeci olarak gönderendir. Ve gökten tertemiz bir su indirdik.

“Ve O, rahmeti önünde rüzgarları müjdeci olarak gönderendir” âyeti ile ilgili açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (7/27. âyetin tefsirinde) yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır.

“Ve gökten tertemiz bir su İndirdik” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı da onbeş başlık halinde sunacağız:

1- Tertemiz Su ve Su ile Temizlenmek (Taharet):

“Tertemiz bir su” kendisi ile temizlenilen su demektir. Nitekim kendisi ile abdest alınan suya da vedu’ denilir. Tahûr (tertemiz) olan herşey bizatihi temizdir, fakat temiz (tahir) olan herşey tahûr değildir. Buna göre “ti” harfi üstün ile “tahûr” şeklinde isimdir. Aynı şekilde “vedu’ ve vakûd (yakıt)” da böyledir. Ötreli olursa mastar olur. Dilde bilinen şekil budur, bu açıklamayı İbnu’l-Enbarî yapmıştır.

Böylelikle yüce Allah, semadan indirilmiş olan suyun bizatihi tâhir ve başkasını da mutahhir (temizleyici) olduğunu beyan etmektedir. Çünkü “tahûr” ismi “tahîr”den mübalağa kipidir. İşte bu mübalağa onun hem tahir, hem de mutahhir olmasını gerektirmektedir. Cumhûrun kanaati de budur. “Tahûr; tertemiz”in “tâhir” anlamında olduğu da söylenmiştir ki; bu da Ebû Hanîfe’nin görüşüdür. O bu görüşünü ileri sürerken yüce Allah’ın:

“Ve Rabbleri onlara tertemiz (tahûr) bir şarab içirmiştir.” (el-İnsan, 76/21) âyetini delil kabul eder; ki burada tahir anlamındadır.

Şair de şöyle demektedir:

“Arkadaşlarım, söyleyin bana, kendisiyle kalbimi tedavi edeceğim,

Uzaktan bir bakışta aleyhime tevbeyi gerektirecek bir günah var mıdır?

Kalçaları ağır, ceylanlardan daha kıvrak.

Dişleri tatlı ve tükürükleri tertemiz olanlara.”

Burada şair “temizleyici (mutahhir)” olmadığı halde tükürüğü tahûr (tertemiz) olmakla nitelendirmiştir. Araplar da: “Çok uykucu adam” derler. Bu onun başkasını uyuttuğu anlamını vermez. Çok uyumak bizzat kendi zatında gerçekleşen bir iştir.

İlim adamlarımız buna şöylece cevap vermişlerdir: Cennet şarabının “tahûr: oldukça temiz” olmakla nitelendirilmesi onun günahların pisliklerinden ve kin ve hased gibi bayağı sıfatlardan temizleyici olduğunu ifade eder. Cennetlikler bu şarabı içtiklerinde yüce Allah onları günahların artıklarından ve kötü inançların ağırlıklarından kurtaracak ve böylelikle yüce Allah’ın huzuruna selim bir kalb ile gelmiş olacaklar, cennete de tam teslimiyet sıfatları ile girmiş olacaklardır. İşte o vakitte kendilerine:

“Selam olsun üzerinize! Tertemiz geldiniz. Hemen oraya ebediler olarak girin.” (ez-Zümer, 39/73) denilecektir. Onun. (tahûr olan suyun) dünyadaki hükmü organlar üzerinde suyun akıtılması suretiyle hadesin ortadan kaldırılması olduğuna göre; bu şarabın âhiretteki hikmeti de bu olacaktır.

Şairin: “…tükürükleri tertemiz (tahûr)” sözlerine gelince; o tükürüğün tatlılığı, kalbin ona meyli ve nefislere hoş gelip, aşıkın onun ıslaklığıyla susuzluğunu gidermesi bakımından âdeta tertemiz suya benzetmesi, bu hususta mübalağalı bir anlatımı kastettiğinden dolayıdır. Özetle söyleyecek olursak şer’î hükümler şiirlerdeki mecazlarla sabit olmaz. Çünkü şairler bu hususta o kadar aşın giderler ki, doğruluğun sınırını aşarak yalan hududuna girerler. Öyle alabildiğine serbest ifadeler kullanırlar ki bu sözleri kendilerini bid’ate ve masiyete dahi düşürebilmektedir. Hatta farkında olmadıkları bir yolla küfre bile düşebilirler. Şairlerden birisinin şu sözüne bakalım:

“Eğer yer onun ayağına temas etmemiş olsaydı,

Teyemmümün illeti nedir, bir türlü bilemeyecektim,”

Bu ise apaçık bir küfürdür, bundan Allah’a sığınıra.

Kadı Ebû Bekir İbnu’l-Arabî der ki: Bu ilim adamlarının söylediklerinin en ileri derecede güzel bir özetidir ve bu, bu hususta oldukça ileri derecede bir açıklamadır. Şunu da belirteyim ki, be”n Arap dili açısından bu husus üzerinde düşündüm, bu konuda parlak, aydınlık bir hususu tesbit ettim. O da “feûl” vezninin mübalağa için olduğudur. Şu kadar var ki bu mübalağa bazen müteaddi (geçişli) fiilde söz konusu olur. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Kılıcın keskin tarafıyla onların (develerin) semiz olanlarının

bacaklarını vurdukça vurur.”

Bazan da müteaddi olmayan (geçişsiz) fiilden de bu kip kullanılabilir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Çok uyur kuşluk vakti (sabah uyandığında) elbise giyip de üzerine kuşak bağlamaz.”

Suyun başkasını temizleyici olması, güzellik bakımından nezafet (temizlik)dır. Şeriat bakımından da bir taharettir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Allah tahûrsuz (abdestsiz) bir namazı kabul etmez.” Buhârî, I, 63; Müslim, t, 204; Ebû Dâvûd, I, 16; Tirmizî, I, 5; Dârimî, I, 185; İbn Mâce. I, 100; Müsned, II, 51, 57, 73… âyetinde olduğu gibi.

Ümmet hem dil açısından, hem de şer’î bakımdan “tahûr” vasfının suya has olduğunu icma ile kabul etmişlerdir. Bu özellik temiz (tahir) olduğu halde diğer sıvılarda söz konusu edilmez. Onların bu özelliği sadece su hakkında kabul etmeleri “tahûr” olanın aynı zamanda mutahhir bizatihi (temiz olanın temizleyici) olmasının en açık delilidir.

Bazen “feûl” vezni bütün bu şekillerin dışında bir başka manada da kullanılabilir. O da fiil hakkında değil de fiilin aletini ifade etmek için kullanılmasıdır. Bizim “vekûd ve sahur” dememiz gibi. Bu (vekûd için) odundan ve sahur için de) sahurda yenilen şeylerden ibarettir. Buna göre suyun “tahûr” olmakla vasfedilmesİ aynı zamanda kendisi aracılığı ile temizlenilen araç (alet)’i de ifade eder. Şayet “vekûd, sahur ve tahûr” kelimelerinde birinci harf ötreli okunacak olursa, (vukûd, suhûr ve tuhûr denirse) o takdirde bu fiile ait olur ve fiil hakkında bir haber manasını ihtiva eder. Böylelikle “feûl” isminin hem mübalağa kipi, hem de o fiilin icra edilmesi için kullanılan alete dair bir haber olduğu da sabit olmaktadır. İşte hanefilerin hatırlarına gelen bu olmuştur. Şu kadar var ki; onlar bu açıklamayı yeteri kadar ifade edememişlerdir. Bundan sonra gerek mübalağa, gerek atet ile ilgili yapılacak açıklamalar yüce Allah’ın:

“Ve gökten tertemiz bir su indirdik” âyeti ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Yeryüzü benim için hem bir mescid, hem de tahûr (temiz ve temizleyici) kılındı” Müslim, 1, 370; İbn Huzeyme, Sahih, I, 132; El-Heysemî, Mecmâu’z-Zevâid, VIU, 258. âyetindeki delile bağlı olarak söz konusu olmaktadır. Bu ifadelerin hem mübalağa, hem de aleti ifade etmeleri ihtimali vardır. Bundan dolayı bu ifadelerde bizim ilim adamlarımızın lehine delil olacak bir taraf yoktur. Şu kadar var ki yüce Allah’ın:

“Sizi onunla tertemiz yapmak” (el-Enfal, 8/11) âyeti bu fiilin kendisinden başkasına teaddi eden (geçiş yapan) bir fiil olduğu hususunda açık bir nass olarak ortada kalmaktadır.

2- Katıksız Sular ile Karışık Suların Hükmü:

Semadan İndirilen sular ile yeryüzünde saktı bulunan sular çeşitlerine, tatlarına ve kokularının farklılığına rağmen hem tâhirdir, hem de mutahhirdir. Suyun dışında başka bir şey onlarla karışmadıkça bu böyledir. Suya karışan maddeler üç çeşittir: Bir tür iki vasfında ona uygun düşer. Eğer bu tür o suya karışıp onu değiştirecek olsa dahi bu İki niteliğinden herhangi birisini ortadan kaldırmaz. Çünkü bu iki niteliğe de uygundur, bu da topraktır.

İkinci tür, suyun iki vasfından birisinde suya uygundur, bu da taharettir (temiz oluştur). Şayet bu, suya karışıp da onu değiştirecek olursa, ondan farklı olduğu özelliğini sudan giderir ki, bu da tathir (temizleyiciliktir). Gül suyu ve diğer temiz sıvılar gibi.

Üçüncü tür, her iki niteliğinde de ona muhaliftir. Eğer suya karışacak olup değiştirecek olursa, aynı anda her iki niteliğini de ondan alır. Çünkü bu iki hususta da ondan ayrıdır, bu da necasettir.

3- Necasetin Suyu Etkilemesi:

İmâm Mâlik’in mezhebine mensub Mısır’lı ilim adamlarının kanaatine göre az miktardaki suyu, az miktardaki necaset ifsad eder. Çok miktardaki suyu ise ancak rengini yahut tadını ya da kokusunu değiştirecek miktardaki haram şeyler ifsad eder, Bu hususta az miktar ile çok miktarın ne kadar olduğu hususunda belirli bir sınır tesbit etmemişlerdir. Ancak İbnul-Kasım’ın, Malik’ten naklettiği şu rivâyet vardır: Cünub bir kimse bineklerin sulandığı havuzlardan birisinde gusledip de üzerindeki pislikleri eğer yıkamamış ise o takdirde o suyu ifsad etmiş (bozmuş) olur. İbnu’l-Kasım, Eşheb, İbn Abdi’l-Hakem ve Mısır’lılardan onlara tabi olanların kanaati budur.

Şu kadar var ki; İbn Vehb su ile ilgili konularda İmâm Mâlik’in Medine’li arkadaşlarının kanaatini benimsemiştir. Onların bu kanaatlerini de Ebû Mus’ab hem Medinelilerden, hem de İbn Vehb’den şöylece nakletmektedir: Su ister az, ister çok olsun ona düşen necaset görülmedikçe ve o suyun tadını yahut kokusunu ya da rengini değiştirmedikçe suyu bozmaz. Ahmed İbnu’l-Muaddel’in naklettiğine göre bu, su ile İlgili Malik b. Enes’in de görüşüdür. İsmail b. İshak, Muhammed b. Bukeyr, Ebû’l- Ferac el-Ebherî ile Bağdat’lılardan İmâm Mâlik’in mezhebini benimseyen diğer ilim adamlarının da kanaati budur. Aynı zamanda bu, el-Evzaî, el-Leys b. Saa’d, el-Hasen b. Salih ve Davud b. Ali’nin de görüşüdür. Basra’lıların görüşü de budur. Kıyas ve sağlam eserler (rivâyetler) itibariyle sahih olan görüş de budur.

Ebû Hanîfe der ki: Suya bir necaset düştü mü su ister çok, ister az bulunsun necaset o suyun genelinde tahakkuk ile varlığını ortaya koyacak olursa, su bozulur. Ona göre necasetin tahakkuku da şu demektir: Mesela bir sidik damlası bir havuza düşecek olsa, eğer bu havuzun bir tarafını hareket ettirdiğimizde öbür tarafı da hareket ediyor ise, bütün su necis olur. Şayet taraflardan birisinin hareketi diğerini harekete geçirmiyor ise su necis olmaz.-“el-Mecmua”dif (Maliki mezhebine dair fıkıh eserinde) de Ebû Hanîfe’nin mezhebine yakın ifadeler vardır.

İmâm Şâfiî ise kulleteyn hadisini esas almıştır ki; bu da tenkid edilmiş bir hadistir. Hem senedinde, hem metninde ihtilâf vardır. Bu hadisi Ebû Dâvûd, Tirmizî ve özellikle de Darakutnî rivâyet etmiştir Ebû Dâvûd, Tahâre 33; Tirmizî, Tahâre 50; Nesâî, TahSre 43, Miyarı 3; İbn Mâce, Tahâre 75; Müsned, II, 23; Dârakutnî, Sünen, I 21-22 O, kitabının başına bu hadisi almış ve bu hadisin bütün yollarını zikretmiştir.

İbnu’l-Arabî der ki: Darakutnî bir hadis İmâmı olmakla birlikte, kulleteyn hadisinin sahih olduğunu ortaya koymaya çalışmış ise de buna güç yetirememiştir.

Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr der ki: Şâfiî’nin kabul ettiği kulleteyn hadisine gelince, bu nazar (akıt) cihetinden zayıf, eser (nakil) bakımından da sabit olmayan bir görüştür. Çünkü naklî ilimlerde yetkin bir topluluk bu hususta tenkitlerde bulunmuşlardır. Ayrıca kulleteyn’in gerçek miktarı hususunda ne sabit bir rivâyet ne de bir icma tesbit edilememektedir. Eğer bu uyulması gerekli bir sınır olsaydı, ilim adamlarının Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in bu hususta tesbit ettiği sınırı öğrenmek için gerekli araştırmaları yapmaları icab ederdi, Zira böyle bir husus onların dinlerinin asıllarından ve üzerlerine farz olan hükümlerden birisidir. Gerçekten bu böyle olsaydı, onlar bu hususu ihmal etmezlerdi. Çünkü onlar bundan daha aşağı mertebede ve daha incelikli hususları dahi alabildiğine araştırmışlardır.

Derim ki: İbnu’l-Munzir’in kulleteyn ile. ilgili olarak yaptığı açıklamalar bile bu hususta kabul edilmesi gereken bir rivâyetin ve bir sınırlandırmanın olmadığını göstermektedir. Darakutnî’nin, Sîmen’inde Hammâd b. Zeyd’den, onun da Âsım b. el-Munzir’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Kilal (kulleler) büyük testiler demektir, Burada sözü geçen Âsım ise kulleteyn hadisinin ravilerinden birisidir. Darakutnî’nin açıklamalarından anlaşıldığına göre bu testiler Hecer testileri gibidir. Çünkü Darakutnî, Enes b. Malik’ten rivâyet olunan ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetlerinin yer aldığı hadisi nakletmektedir; “Ben yedinci semadaki Sidret-i Münteha’ya kadar kaldırıldım. Baktım ki onun yemişleri Hecer küali (testileri) gibi, yaprakları ise fil kulakları gibidir” deyip, hadisin geri kalan bölümünü kaydetmektedir Buhârî, III, 1411; Müsned, IV, 209.

İbnu’l-Arabî der ki: Bizim ilim adamlarımız da Ebû Said el-Hudri’nîn Buzaâ kuyusu ile ilgili hadisini delil diye almışlardır. Bu hadisi Nesâî, Tirmizî, Ebû Dâvûd ve başkaları rivâyet etmiştir. Tirmizî, I, 95; Ebû Dâvûd, I, 17; Nesâî, I, 174; Müsned, III, 86

Bu da aynı şekilde zayıf bir hadistir. Sahihlik derecesine yaklaşmaz ve dayanak olarak alınamaz. Ben bu hususta et-Tusî el-Ekber ile tartıştım ve bana şöyle dedi: Bu meselede en arı duru mezheb Malik’in görüşüdür. Çünkü su vasıflarından herhangi birisi değişikliğe uğramadıkça temizdir. Zira bu konuda dayanak olmaya elverişli herhangi bir hadis bulunmamaktadır. Bu hususta dayanak Kur’ân-ı Kerîm’in zahir ifadeleridir ki, bu da yüce Allah’ın:

“Ve gökten tertemiz bir su İndirdik” âyetidir. Bu da sıfatlarını koruduğu sürece böyledir. Sıfatlarından herhangi birisi değişikliğe uğrayacak olursa, bu sıfatlarını kaybettiğinden ötürü de ona verilen ismin dışına çıkmış olur. Bundan dolayı hadis ve fıkhın İmâmı Buhârî bu konuda dayanak olmaya elverişli herhangi bir haber bulamamış ve: “Suyun değişmesi babı” diye başlık açtıktan sonra da bu başlığın altında şu sahih hadisi kaydetmektedir: “Allah yolunda yaralanan bir kimse -ki Allah kendi yolunda kimin yaralandığını en iyi bilendir- mutlaka kıyâmet gününde yarası kanayarak gelecektir, rengi kan rengidir, kokusu ise misk kokusudur. ” Buhârî, III, 1032; Müslim, III, 1496; Tirmizî, IV, 184; Müsned, II, 242, 384; 391, 398-400… Böylelikle Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kanın olduğu gibi kalacağını fakat misk gibi kokacağını bildirmiştir. Bu koku ise onun kan vasfını etkilememektedir. İşte bundan dolayı ilim adamlarımız şöyle demişlerdir: Su, kenarındaki ya da kıyısındaki bir leşin kokusu dolayısıyla değişikliğe uğrayacak olursa, bu ondan abdest almaya mani değildir. Eğer leş onun içine konulmuş olduğu halde, su değişikliğe uğrayacak olursa, bu suya karışmış olması dolayısıyla suyu necis kılar. Birinci halde ise bir yakınlık söz konusudur. Herhangi bir şekilde bu yakınlığa itibar edilmez.

Derim ki: Buhârî’nin zikrettiği bu hadis aynı şekilde bu kanaatin aksine de delil gösterilmiştir. O da kokunun değişikliğinin onu asli özelliğinin dışına çıkartmasıdır. Bu istidlalin açıklaması da şöyledir: Kanın kokusu misk kokusuna dönüşünce, artık bu kan necis ve pis görülen bir şey olmaktan çıkar ve o bir misk olur. Misk denilen şey de zaten ceylanın kanının bir parçasıdır. Kokusu değiştiği takdirde su da aynı durumdadır. Su ile ilgili Cumhûrun kabul ettiği yorum da budur. Abdu’l-Melik’in kabul ettiği görüş de birinci görüştür.

Ebû Ömer dedi ki: İlim adamları rengin dışında kokuya bağlı olarak hükmü kabul etmişlerdir. O bakımdan hüküm kokuya aittir. Kendi kanaatlerine de bu hadisi delil göstermişlerdir. Şu kadar var ki; İnsanın kalp huzuru ile kabul edebileceği bir anlara bu hadisten çıkmamaktadır. Ne kanda suyun Özelliği vardır, ona kıyas edilsin, ne de fukaha bu gibi şeylerle uğraşsın. İlmi bilmecelere dönüştürmek ve onu içinden çıkılmaz bir hale sokmak, ilim ehli kimselerin yapacağı bir iş değildir. Onların işi ilmi açıklamak, açıklığa kavuşturmaktır. Bundan dolayı bu ilmi insanlara mutlaka açıklayıp onu gizlemeyeceklerine dair onlardan söz alınmıştır. Suyun değişikliğe uğraması ya necasetle olur, ya necasetin dışındaki bir şeyle olur. Eğer su necaset ile değişikliğe uğrayacak olursa ilim adamları icma ile bunun tahir de,mutahhirde olmadığıdır, Aynı şekilde icma ile kabul ettiklerine göre su, necasetin dışında bir şeyle değişikliğe uğrayacak olursa, aslı üzere tahir kalmaya devam eder. Cumhûr’un kanaatine göre değişikliğin toprak ve sıvı bir şey ile olması hali dışında, mutahhir (temizleyici) değildir. Fukahanın icma ile kabul ettiği hususlar herhangi bir pürüzün ve bir karışıklığın bulunmadığı hakkın kendisidir.

4- Korunulması İmkânsız Olan Şeyler Sebebiyle Değişikliğe Uğrayan Suyun Hükmü:

Su, kendisinden korunulması mümkün olmayan bir şekilde zırnık ya da kireç bulunan bir yatakta akması, yosun sebebiyle ya da üzerinde biten ağaç yaprakları dolayısıyla değişikliğe uğraması halinde; ilim adamlarının ittifakı ile -bu durum o su ile- abdest almaya engel değildir. Çünkü bundan sakınmak ve suyu böyle bir yerden ayırmak imkansız bir şeydir.

İbn Vehb’in Malik’ten rivâyetine göre bu şekilde olmayan bir su, böyle bir sudan daha iyidir.

5- Çeşitli Şahıs ve Canlı Varlıkların Artığı Olan Suyun Hükmü:

İlim adamlarımız -Allah’ın rahmeti üzerlerine olsun- derler ki: Hristiyanın ve diğer kâfirlerin, içkicinin artırdığı su ile leş yiyen -köpek ve benzeri hayvanların- artıkları mekruhtur. Bunların artırdıkları su ile abdest alan bir kimsenin o suda necaset bulunduğunu kesinlikle bilmedikçe herhangi bir sorumluluğu yoktur.

Buhârî dedi ki: Ömer (radıyallahü anh)’da hristiyan bir kadının evinden (alınmış su İle) abdest almıştır. Beyhakî, es-Sunenu’s-Suğrâ, I, 166; Beyhakî, es-Sunenu’l-Kubrâ, I, 324 Siifyan b. Uyeyne dedi ki: Bize Zeyd b. Eslem’den naklettiler, o babasından şöyle dediğini nakletti: Şam’da bulunduğumuz sırada Ömer b. el-Hattâb’a bir su götürdüm. O da o sudan abdest aldı: Sen bu suyu nereden getirdin? diye sordu. Çünkü ben pınar suyu olsun, yağmur suyu olsun bu sudan daha tatlı bir su görmedim. Ona: Bu suyu su hristiyan koca karının evinden getirdim, dedim. Abdestini aldıktan sonra kadının yanına giderek dedi ki: Ey yaşlı kadın, müslüman ol, selâmet bulasın. Allah, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı hak ile göndermiştir. Eşlem dedi ki: Başını açtı, saçlarının tamamen ağarmış olduğunu gördük. Şöyle dedi: Ben yaşlanmış bir kadınım, hemen şimdi öleceğim, Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh): Allah’ım şahid ol, dedi. Bunu Darakutnî rivâyet etmiştir: Bize el-Huseyn b. İsmail anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. İbrahim el-Buşencî anlattı dedi ki: Bize Süfyan anlattı, deyip, hadisi kaydetti. Dârakutnî, I, 32

Bu rivâyeti aynı şekilde el-Huseyn b. İsmail’den de rivâyet etmektedir. el-Huseyn dedi ki: Bize Hallad b. Eşlem anlattı. Bize Süfyan, Zeyd b. Eslem’den o babasından naklettiğine göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) hristiyan bir kadının evinden (alınan su ile) abdest aldı. Sonra yanına giderek Ey yaşlı kadın, müslüman ol, dedi… ve sonra da hadisi az önce geçtiği şekliyle kaydetti Dârakutnî, I, 32

6- Köpeğin Su İçtiği Kap ve Arttırdığı Su:

Köpeğin kendisinden içtiği su hakkında Malik dedi ki: Kap yedi defa yıkanır ve o sudan abdest alınmaz. Bununla birlikte o su temizdir.

es-Sevrî der ki: O su ile abdest alınır ve onunla birlikte teyemmüm de yapılır. Aynı zamanda bu Abdu’l-Melik b. Abdu’l-Aziz ile Muhammed b. Mesleme’nin de görüşüdür.

Ebû Hanîfe dedi ki: Köpek necistir. Bundan dolayı da kap yıkanır, çünkü necistir. Şâfiî, Ahmed ve İshak da bu görüştedirler.

Malik ise evde tutulması câiz olan köpekler ile câiz olmayan köpekler arasında, köpeğin içmesi dolayısıyla kabın yıkanılması hususunda fark gözetirdi. Bu husustaki görüşünün hülasası şudur; Köpeğin kaptan yemesi ya da içmesi hiçbir şeyi necis kılmaz. Oradan ister yemek yesin, ister başka bir şey. Ancak o önemsiz oluşu dolayısıyla köpeğin arttırdığı suyun dökülmesini müstehab kabul etmiştir. Bu hususta göçebelerle birlikte olan köpek ile yerleşik yerlerdeki köpek arasında da fark görmemektedir ve durum ne olursa olsun teabbüden onun yediği ya da içtiği kap yedi defa yıkanır. Maliki mezhebine mensup kıyas ile amel eden ilim adamlarının kabul ettikleri nihai görüş budur.

İbn Vehb der ki: Bize Abdu’r-Rahmân b. Zeyd b. Eslem babasından, o Atâ’dan, o Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini nakletmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Mekke ile Medine arasında bulunan havuzlar hakkında soru soruldu ve öna şöyle denildi: Köpekler ve yırtıcı hayvanlar bu havuzlara gelir, su içerler. O şöyle buyurdu: “Bu hayvanların karınlarına indirdikleri kendilerinindir. Geriye kalan da bizim için hem İçecektir, hem de tahurdur.” Bu hadisi Darakutnî rivâyet etmiştir. Dûrakutnl, I, 26,31

Bu ise köpeklerin temizliği ve onların yiyip, içtiklerinden arta kalanın temizliği hususunda açık bir nasstır.

Buhârî’deki rivâyete göre de İbn Ömer’den naklen köpekler Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın mescidinde gider gelirler. Bununla birlikte bundan dolayı herhangi bir tarafa da su serpmezterdi. Buhârî I, 75; Ebû Dâvûd, 1, 104; Müsned, II, 70

Ömer (radıyallahü anh) da Ashab-ı Kiram’ın huzurunda Amr İbnu’l-Âs su havuzu sahibine: Senin havuzuna yırtıcı hayvanlar gelip su içer mi? diye sorunca, “Ey havuz sahibi, bu hususta sen bize bir bilgi verme, çünkü bizler yırtıcı hayvanların bulunduğu yere gidiyor ve bizim bulunduğumuz yere de onlar geliyorlar”, demiştir. Bunu da Malik ve Darakutnî rivâyet etmiştir. Dûrahutnl, 1, 32; Beyhâkî, es-Sunenu’l-Kûbrâ, I, 250.

Burada yırtıcı hayvantar ile onlardan sayılan köpek arasında herhangi bir ayırım gözetilmemiştir. Köpeğin arttırdığının dökülmesini söyleyen ve bunun necaset dolayısıyla olduğunu belirten muhalif kanaat sahiplerinin herhangi bir delili bulunmamaktadır. Artık suyun dökülmesinin emredilmesi ancak insanın ondan tiksinmesi dolayısıyladır, necaseti dolayısıyla değildir. Çünkü pisliklerden uzak kalmak, teşvik edilmiş (mendub) bir husustur.

Yahut bu konuda onların mükellefiyetlerini ağırlaştırmak maksadı güdül -müştür. Zira İbn Ömer ve el-Hasen’in dediği gibi; köpek barındırmak yasaklanmış bir şeydir. Bundan vazgeçmemeleri, çölde sahip oldukları suyun azlığı dolayısıyla suyun dökülmesini emrederek, hükümlerini ağırlaştırmıştır. Tâ ki bu iş onlara ağır gelsin ve köpek barındırmaktan vazgeçsinler. Bu şekildeki bir kabın yıkanılması emri ise bir ibadettir. Az önce de belirttiğimiz gibi necaseti dolayısıyla değildir.

Bunun da iki delili vardır; Birincisi bu yıkama belirli bir sayı ile sınırlandırılmıştır. İkincisi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın; “Sekizincisinde ise onu toprakla ovalayınız ” Ebû Dâvûd, I, 19; Dârtml, I, 204; Dürakutnî, I, 65; Müsned, IV, 86 âyeti dolayısıyla bu temizlemede toprağın da müdahalesi vardır. Şayet bu emir necaset dolayısıyla verilmiş olsaydı, sidikte olduğu gibi bunda sayının ve toprağın herhangi bir şekilde söz konusu olmaması gerekirdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kediyi ve kedinin su içip yemek yediği kabı temiz olarak değerlendirmiştir. Kedi ise yırtıcı bir hayvandır ve bu hususta görüş ayrılığı yoktur. Zira kedi avının üzerine atılır ve ölmüş olanı yer. Köpek de aynı şekildedir, onun benzeri diğer yırtıcı hayvanlar da böyledir. Zira bunlardan herhangi birisi hakkında bir nass gelmiş ise, diğeri hakkında da bu nass aynen söz konusu olur. Bu da kıyas çeşitlerinin en güçlülerindendir. Tabi bu ortada özet bir delilin bulunmaması halinde böyledir. Ayrıca biz artığının temizliğine dair nassı da zikretmiş bulunuyoruz. Dolayısıyla bu konuda muhaliF kanaat belirtenin görüşü de çürütülmüş olmaktadır. Hamd, yüce Allah’a mahsustur.

7- Suda Ölen Bazı Canlıların Hükmü:

Kansız varlıklardan olup suda ölen canlıları eğer suyun kokusunu değiştirmeyecek olursa, suya bir zararları olmaz. Şayet su kokarsa ondan abdest alınmaz. Aynı şekilde suda yaşayan canlılardan akacak kanı bulunan balık ve kurbağa gibi varlıklar ölecek olurlarsa bunların ölümleri dolayısıyla suyun kokusu değişmedikçe suya bir zararları olmaz. Şayet kokusu değişir, su kokarsa o suda temizlenmek, ondan abdest almak câiz değildir. Malik’e göre bu su necis olmaz.

Akan kanı bulunup da suda ölen ve bulunduğu yerden alınıp da suyun rengini, tadını, kokusunu değiştirmeyecek olursa, o takdirde hem suyun kendisi temizdir hem de temizleyicidir. Su az ya da çok olsun farketmez. Medine’li (Maliki mezhebine mensub) âlimlere göre bu böyledir. Bazılarının kanaatine göre böyle bir sudan gönül hoşluğuyla kullanılması için bir kaç kova çekilmesi müstehabtır. Ancak bu konuda aşılmaması gereken herhangi bir sınır da belirlememişlerdir. Bir kaç kova çekilmeksizin, o suyun kullanılmasını mekruh kabul ederler. Herhangi bir kimse gusül ya da abdest maksadıyla böyle bir suyu kullanacak olursa, dediğimiz şekilde olması halinde bu caizdir.

Malik’in mezhebine mensub kimi ilim adamı, böyle bir su ile abdest alanin suda bir değişiklik olmasa dahi teyemmüm yapması gerektiği görüşüne sahipti. Bu şekilde ihtiyaten her iki temizlenme şeklini (tahareti) bir arada yapmış olur. Şayet böyle yapmayıp da o sudan aldığı taharetle yetinip namaz kılacak olursa, bu da yeterli olur.

Dârakutnî’nin Muhammed İbn Sîrîn’den rivâyet ettiğine göre Zemzem kuyusuna bir zenci düşüp öldü. İbn Abbâs’ın emri üzere oradan çıkartıldı ve kuyunun suyunun çekilmesini emretti. Rüknün dibinden gelen bir pınar onların emeklerini boşa çıkartır gibi oldu. Bunun üzerine emir vererek kıptı kumaşlarla, ince ipeklerle gözeyi tıkadılar ve nihayet kuyunun suyunu çektiler. Kuyunun suyunu çekip bitirdikten sonra tekrar o pınar fışkırıverdi. Bu rivâyeti Ebû’t-Tufeyl’den de şöylece nakletmektedir: Bir köle Zemzem kuyusuna düştü ve kuyunun suyu çekildi. Dârakutnî, I, 33; Beyhakî, es-Sünenu’l-Kubrâ, I, 266;

Bu durumda suyun asli özelliklerinin değişikliğe uğramış olma ihtimali vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Şu’be, Muğiyre’den, o İbrahim’den rivâyet ettiğine göre İbrahim şöyle dermiş: Akan kanı bulunan herbir canlıdan Ötürü (suda ölmesi halinde) o sudan abdest alınmaz. Şu kadar var ki domuzlan böceği, akrep, çekirge, hamam böceği eğer içinde su bulunan bir kaba düşecek olurlarsa bunda ruhsat vardır, bunun bir sakıncası yoktur. Şu’be dedi ki: Zannederim kertenkeleyi de söz konusu etmiştir. Bunu Darakutnî rivâyet etmiştir: Bize el-Huseyn b. İsmail anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Velid anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca’fer anlattı, dedi ki: Bize Şû’be anlattı… deyip, bu rivâyeti zikretmiştir. Darakutnî, I, 33; Beyhakî, a.g.e., I, 253.

8- Kedinin Su İçtiği Kap:

Ashab-ı Kiram’ın, İslâm aleminin çeşitli bölgelerinin fukahasının ve Hicaz ile Irak’ta bulunan diğer tabiîlerin büyük çoğunluğunun kanaatine göre kedinin içip artırdığı su tahirdir. Kedinin artırdığı su ile abdest almakta bir sakınca yoktur. Buna sebeb ise bu husustaki Ebû Katâde hadisidir. Bunu da Malik ve başkaları rivâyet etmiştir.

Bu hususta Ebû Hüreyre’den farklı (lâfızlarla) rivâyet edilmiştir. Atâ b. Ebi Rebah ile Said b. el-Müseyyeb, Muhammed b. Sırın’den rivâyet edildiğine göre onlar kedinin içtiği suyun artan kısmının dökülmesini ve bundan dolayı da kabın yıkanmasını emretmişlerdir. Bu hususta el-Hasen’den farklı rivâyetler gelmiştir. el-Hasen’den gelen her iki rivâyetin de sahih olarak geldiğini kabul edebilmemiz için, kedinin ağzında necaset görmüş olma ihtimalini de kabut etmeliyiz.

Tirmizî, Malik’in naklettiği hadisi zikrettikten sonra şöyle demektedir: “Bu hususta Âişe ve Ebû Hüreyre’den de gelmiş rivâyetler vardır. Bu hasen, sahih bir hadistir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından, tabiînden ve onlardan sonra gelen Şâfiî, Ahmed ve İshak gibi ilim ehlinin çoğunluğunun kabul ettiği görüş budur. Onlar kedinin artığında bir sakınca görmemişlerdir. ” Tirmizî, I, 154.

Bu rivâyet bu husustaki rivâyetlerin en güzelidir. Malik, İshak b. Abdullah b. Ebi Talha’dan gelen bu hadisin senedini sağlam görmüş ve Malik’ten daha mükemmel bir şekilde bu hadisi kimse aktarmamıştır. Hafız Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Anlaşmazlık ve görüş ayrılığı halinde delil Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın sünnetidir. Ebû Katâde yoluyla sahih olarak gelen hadiste belirtildiğine göre o kediye içsin diye kabı uygun bir şekilde eğmiştir. Fukaha’nın her bölgede dayandıkları delil budur. Bundan Ebû Hanîfe ve onun görüşünü benimseyenler müstesnadır. O kedinin arttırdığı suyu mekruh kabul ederdi ve bir kimse o su ile abdest alacak olursa, bu da onun için yeter, derdi. Bununla birlikte kedinin artığından abdest almayı mekruh kabul edenlerin, Ebû Katâde yoluyla gelen hadisin kendilerine ulaşmamış olması, buna karşılık Ebû Hüreyre’nin köpek hakkındaki hadisi kendilerine ulaşıp, kedi- ‘ yi de köpeğe kıyas etmesinden daha güzel bir delillerinin olabileceğini bilemiyomm. Ancak sünnet, kapların yıkanması hususunda teabbud meselesinde kedi ile köpek arasında ayırım gözetmiştir. Sünnetin kendisine karşı delil teşkil ettiği kimse ise elbetteki bu hususta yenik düşer. Sünnete muhalif olan da bu hususta bir kenara bırakılır. Tevfik Allah’tandır. İbn Abdi’l-Berr, et-Temhîd, I, J24-325

Yine bunların gösterdikleri delillerden birisi de Kurre b. Halid’in Muhammed b. Şîrîn’den, onun Ebû Hüreyre’den yaptığı rivâyettir. Buna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kedinin yiyip, içtiği bir kabın temizlenmesi bir veya iki defa yıkanması ile olur.” Bundan sonraki iki nota bakınız. Bu rivâyette şüphe Kurre’ye aittir. Bu hadisi Kurre b. Halid dışında merfu olarak kimse rivâyet etmemiştir. Kurre ise sika ve sağlam bir ravidir.

Derim ki: Bu hadisi Darakutnî rivâyet etmiştir. Hadisin metni de şöyledir; “Köpeğin yiyip içtiği kabın temizlenmesi, birincisi toprak ile olmak üzere yedi defa yıkanmasıdır. Kedininkinin ise bir ya da iki defa (yıkanmasıdır).” Şüphe eden Kurre’dir. Dûrakutnt, I, 64 Ebubekir dedi ki: Ebû Âsım da hadisi böylece merfu olarak rivâyet etmiştir. Ondan başkaları ise Kurre’den “köpeğin yiyip, içmesi” ile ilgili bölümü merfu, “kedinin yiyip, içmesi” ile İlgili bölümünü mevkuf olarak rivâyet etmişlerdir. Ebû Salih’in rivâyetine göre de Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kap, köpekten dolayı nasıl yıkanıyorsa, kediden dolayı da öylece yıkanır.” Darakutnî dedi ki: Bu hadis merfu olarak sabit değildir. Bunun bellenen rivâyeti Ebû Hüreyre’nin sözü olduğu şeklindedir ve ondan farklı rivâyetler gelmiştir. Ma’mer ve İbn Cüreyc, İbn Tavûs’tan, onun babasından naklettiğine göre o kediyi köpek gibi değerlendirirdi. Mücahid’den gelen rivâyete göre ise o kedinin yiyip, içtiği ve artık bıraktığı kap hakkında: Onu yedi defa yıka, demiştir. Bu rivâyetleri Darakutnî kaydetmiştir. Aynı yer.

9- Müsta’mel (Kullanılmış) Su:

Müsta’mel su, onunla abdest alanın azaları temiz olduğu takdirde tahirdir. Ancak Malik ile ileri gelen fukahadan bir topluluk, böyle bir su ile abdest almayı mekruh görmüşlerdir.

Malik dedi ki: Böyle bir suda hayır yoktur. Herhangi bir kimsenin bu sudan abdest almasını da güzel görmüyorum. Şayet abdest alıp da namaz kılacak olursa, namazını iade etmesi gerektiği görüşünde değilim. Bununla birlikte sonraki namazlar için abdest alır.

Ebû Hanîfe, Şâfiî ve mezheplerine mensub ilim adamları derler ki: Hadesi gidermek (abdest ya da gusletmek) maksadıyla müsta’mel suyun kullanılması câiz değildir. Böyle bir su ile abdest alan kişi abdestini iade eder. Çünkü bu mutlak bir su değildir, Böyle bir suyu bulan bir kimse (başka suyu yoksa) teyemmüm eder. Çünkü böyle bir kimse suyu bulunan bir kimse sayılmaz. Onların bu kanaatlerini Esbağ b. el-Farac de aynen kabul etmiştir, el-Evzaînin görüşü de budur. Bunlar Malik tarafından rivâyet edilen es-Sunabihî hadisi ile Müslim’in rivâyet ettiği Amr b. Anbese’nin hadisini ve daha başka rivâyetleri delil göstermişler ve şöyle demişlerdir: Bir su ile abdest alındığı takdirde, onunla birlikte günahlarda çıkar. Bu, günahların suyu olduğundan dolayı ondan uzak durmak gerekir.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) der ki: Bana göre bu uygun bir izah değildir. Çünkü günahlar suyu necis yapmaz. Zira günahların maddi bir varlığı yoktur. Bunlar suya karışacak bir cisim de değildirler ki suyu bozsunlar. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Günahlar da su ile birlikte çıkar gider” diye buyurmuş olması, onun namaz için alınan bir abdestin yüce Allah’ın mü’min kullarına bir rahmeti ve onlara bir futfu olmak üzere küçük günahlarına keffaret teşkil eden bir amel olduğunu bildirmektedir.

Ebû Sevr ve Davud ez-Zahiri’nin görüşü de Malik’inki gibidir. Bunlara göre de müsta’mel su ile abdest almak caizdir. Çünkü böyle bir su tahirdir. Ona herhangi bir şey katılmış değildir ve o mutlak sudur. Ayrıca ümmetin eğer abdest alanın azalarında bir necaset bulunmuyor ise, bu suyun tahir olduğunu icma ile kabul etmesini de delil göstermişlerdir. Ebû Abdullah el-Mervezî Muhammed b. Nasr da bu görüştedir.

Ali b. Ebî Tâlib, İbn Ömer, Ebû Umame, Atâ b. Ebi Rebah, Hasan-ı Basrî, en-Nehaî, Mekhûl ve ez-Zührî’den de rivâyet olunduğuna göre onlar; başını meshetmeyi unutup da sakalı bir parça ıslak olanın bu ıslaklıkla başını meshetmesinin yeterli olduğunu söylemişlerdir. Bütün bunlar böylelikle müsta’mel su ile abdest almayı câiz görmüş oluyorlar.

Abdu’s-Selam b. Salih rivâyet ediyor; Bize İshak b. Suveyd, el-Alâ b. Ziyad’dan anlattı. el-Alâ, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından kendisinden razı olunan birisinden naklettiğine göre, Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir gün ashabın yanına gusledip çıkmış. Vücudunda suyun isabet etmediği bir yer kalmıştı. Biz ona; Ey Allah’ın Rasülü, şu bölgeye su isabet etmemiş, dedik. Uzunca ve serbest bir saçı vardı. Bu saçı o yerin üzerinden geçirdi ve onu ıslattı. Bunu da . Dârakutnî rivâyet etmiş ve şöyle demiştir; Burada sözü geçen Abdu’S-Selam b. Salih, Basra’hdır ve pek kuvvetli bir ravi değildir. Onun dışında sika ravilerden bazıları bunu İshak b. el-Alâ’dan mürsel olarak rivâyet etmişlerdir, doğru olan da budur. Dârakutnî, 1,110

Derim ki: Hüşeym’in zikrettiğine göre hadis sika bir ravi olan İshak b. Suveyd el-Adevî’den, o el-Alâ b. Ziyad el-Adevî’den rivâyet ettiğine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) gusletti… diye rivâyet edilmiştir. İbnu’l-Arabî dedi ki: “Müsta’mel su meselesinin dayanağı bir başka delildir. O da şudur: Alet (olan su) İle bir farz eda edilecek olursa, onunla bir başka farz eda edilebilir mi?, edilemez mi? meselesidir. Bu konuda muhalif kanaatte olanlar bunu kabul etmezler. Bu hususta da köle bir kimse bir farz eda edilerek azad edildiği takdirde bir başka farzın eda edilmesi için aynı kölenin tekrar azadının mümkün olmadığını delil gösterirler. Ancak bu batıl bir iddiadır, çünkü kölenin azadı eğer köle bir kimse hakkında söz konusu olursa, kölelik ortadan kalkar. Bir başka azad için farzın eda edilebileceği bir yer kalmaz. Bunun benzeri ise azalar üzerinde telef olan sudur. Bununla tekrar bir farzın daha eda edilmesi sahih olamaz. Çünkü azad etmek suretiyle köleliğin hükmen ortadan kalktığı gibi böyle telef olan bir su da maddi olarak ortadan kalkar ve telef olur, İbnul-Arabi’nin demek istediği şudur; Muhalif kanaatte olanların delil olarak gösterdikleri kıyasta, benzerlik sadece abdest alınırken teleF olan yani eksilen su miktarı hakkında söz kollusu olabilir. Geriye ise bir miktar su kalır; işte bu su tahirdir. Yani bir daha abdest için kullanılabilir. Valluhu alem. İşte bu çok nefis bir açıklamadır. Bunun üzerinde dikkatle düşünmek icab eder,”

10- Necasetin Suya Düşmesi İle Suyun Necasetin Bulunduğu Yerden Akması Arasındaki Fark:

Malik ve onun mezhebine mensub ilim adamları, içine necaset düşmüş su ile necasetin üzerinden geçen su arasında fark görmemektedirler. Bu su ister durgun olsun, ister olmasın. Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Suyu hiçbir şey necis yapmaz. Bu kadarıyla, Ebû Dâvûd, I, 17, 18; Tirmizî, I, 96; Nesâî, 1, 173, 174; Müsned, 1, 308. II, 25, 26… Ancak onu çokça etkileyerek tadını yahut rengini yada kokusunu değiştiren müstesnadır.” Dârakutnî I. 28. 29.

Şâfiî’ler ise fark gözeterek şöyle demişlerdir: Necaset suya düşecek olursa, su necis olur. İbnu’l-Arabî de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Sular ile ilgili hükümler konusunda şeriatın esaslarından birisi de şudur: Necasetin suya isabet etmesi, suyun necasetin olduğu yerden geçmesi gibi değildir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Sizden herhangi bir kimse uykudan uyandı mı elini üç defa yıkamadıkça sakın kaba daldırmasın. Çünkü sizden herhangi bir kimse elinin geceyi nerede geçirdiğini bilmez.” Müslim, I, 233; Darakutnî, I. 49; Ebû Dâvûd, I. 25; Nesâî, I, 7; Müsned, II, 241, 259, 455, 471… Böylelikle Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) elin suya daldırılmasını yasaklarken, suyun elin üzerine dökülmesini emretmiştir. Bu, bu hususta harikulade bir esastır. Eğer az ya da çok olsun su necasetin üzerinden geçmeyecek olsaydı, asla tahir olmazdı. Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sabit olduğuna göre o mescidde küçük abdestini bozan Bedevi’nin küçük abdesti ile ilgili olarak şöyle buyurmuştur: “Onun üzerine bir kova su dökünüz.” Müslim, I, 236; Buhârî, V, 2242; Ebû Dâvûd, 1, 103; Tirmizî, I, 275; Müsned, II, 239, 282.

Hocamız Ebû’l-Abbas dedi ki: Aynı şekilde kulleteyn hadisini de delil göstermiş ve şöyle demişlerdir: Şayet su kulleteynden daha az olup da ona bir necaset isabet ederse, bu necaset o suyu değiştirmese dahi o su necis olur. Eğer o miktar ya da daha az bir miktar su necaset üzerinden geçip de onun maddi varlığını giderecek olursa su eski hali üzere tertemiz kalır ve necaseti izale etmiş olur. Ancak bu bir çelişkidir, çünkü her iki şekilde de karışma gerçekleşmiş olmaktadır. Suyun necasetin üzerinden geçmesi ile necasetin su üzerinden geçmesi şekli bir farktır. Bunda fıkhi herhangi bir incelik bulunmamaktadır. Diğer taraftan bu mesele taabbudi meselelerden değildir, aksine inanası akfen kavranabilecek meselelerdendir. Bu da necasetin izale edilmesi ve bunun hükümleri kabilindendir. Diğer taraftan onların bütün bu kanaatlerini Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyeti reddetmektedir: “Temiz olan suyu, onun rengini yahut tadını ya da kokusunu değiştiren dışında hiçbir şey necis kılmaz.” Darakutnî. I, 28.

Derim ki: Bu hadisi Darakutnî, Rişdîn b. Saâd Ebi’l-Haccac’dan, o Muaviye b. Salih’den, o Raşid b. Saâd’dan, o Ebû Umame el-Bahılî’den, o Sevban’dan, o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yoluyla rivâyet etmiş ve bunda “renkten” söz edilmemiştir. Darakutnî der ki: Bu hadisi Rişdin b. Saâd, Muaviye b. Salih’den merfu olarak zikretmemiştir ve pek kuvvetli değildir. Dârakutnî, 1, 28. İstidlal bakımından bundan daha güzeli Ebû Üsame’nin el-Velid b. Kesir’den, onun Muhammed b. Kaâb’dan, onun Ubeydullah b. Abdullah b. Rafı’ b. Hadic’den, onun Ebû Said el-Hudrî’den yaptığı rivâyettir. Ebû Said dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü! Budaâ kuyusundan abdest alalım mı? diye soruldu, Bu kuyu içine ay hali kadınların bezleri, köpeklerin etleri ve kokuşmuş şeyler atılırdı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Su temizdir, hiçbir şey onu necis etmez.” Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Darakutnî rivâyet etmişlerdir. Ebû Dâvûd, I, 17-18; Tirmizî, I, 96; Dârakutnî, I, 29; Hepsi de bu senedle rivâyet etmislerdir. Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Bu hasen bir hadistir. Ebû Üsame bu hadisin ceyyid olmasını sağlamıştır. Ebû Said’in, Budaâ kuyusu ile ilgili rivâyet ettiği hadisi Ebû Üsame’den daha güzel kimse rivâyet etmemiştir. O halde bu hadis necasetin suya atılması veya gelmesi hususunda açık bir nasstır. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’da böyle bir suyun tahir ve temizleyici olduğunu hükme bağlamıştır.

Ebû Dâvûd dedi ki: Ben Kuteybe b. Said’i şöyle derken dinledim: Ben Budaâ kuyusunun kayyumuna derinliğini sordum ve ona: Burada azami su ne kadar olur? dedim. O: Azami göbeğe kadar olur dedi. Peki eksilirse? diye sordum. Bu sefer: Avret sınırının altına iner dedi. Ebû Dâvûd dedi ki: Ben Budaâ kuyusunu elbisemle ölçtüm. Ridarm üzerine uzattım, sonra ziraımla ölçtüm. Eninin altı zira olduğunu gördüm. Bana bahçenin kapısını açıp içeriye alan kişiye sordum: Hiç bu kuyunun yapısı önceki haline göre değişikliğe uğratıldı mı? Hayır dedi. Ben içinde rengi değişmiş bir su gördüm Ebû Dâvûd, I, 18 İşte bu bizim belirttiğimiz hususa dair lehimize bir delildir. Şu kadar var ki İbnu’l-Arabî şöyle demiştir: Bu kuyu kıraç arazinin ortasında idi. Onun suyu dibinden beri değişik olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

11- Tâhir ve Mutakhir Olan Su:

Kendisiyle abdest almanın ve necasetleri yıkamanın câiz olduğu tâhir (temiz) ve mutahhir (temizleyici) su sema, nehir, deniz, pınar ve kuyulardan alınmış safi, arı sudur. İnsanlar tarafından kendisine herhangi bir şey katılıp karıştırılmamış, yüce Allah’ın yarattığı gibi saf bulunan ve “mutlak su” diye tarif ettikleri su budur. Daha önceden de açıkladığımız gibi bu suyun bulunduğu yerin renginin ona zararı olmaz.

Bu hususta Ebû Hanîfe ile Abdullah b. Amr ile Abdullah b. Ömer muhalefet etmişlerdir. Ebû Hanîfe yolculuk esnasında nebiz ile abdest almayı câiz kabul ettiği gibi, tahir olan herbir sıvı ile necaseti izale etmeyi câiz görmüştür. Yağ ile yemek suyuna gelince, ondan gelen bir rivâyete göre bunlarla necasetin izale edilmesi câiz değildir. Şu kadar var ki onun mezhebine mensub ilim adamları (arkadaşları) şöyle derler: Eğer necaset onunla zail oluyorsa, caizdir. Ona göre ateş ve güneşin durumu da budur. Hatta meyte (leş)’in derisi eğer güneşte kuruyacak olursa, tabaklanmaksızın dahi tahir olur. Yerin üzerindeki necaset de böyledir. Eğer güneşte kuruyacak olursa o yer temizlenmiş olur ve orada namaz kılmak caizdir. Şu kadar var ki; oradaki toprakla teyemmüm almak câiz olmaz.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Şanı yüce Allah, suyu tertemiz olmakla nitelendirip bizleri onunla temizlemek maksadıyla semadan o suyu indirmekle bize lutfunu hatırlatmış olması, suyun bu hususta özellikli olduğunu göstermektedir. Aynı şekilde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) de Ebubekr es-Sıddîk’ın kızı Esma’ya, elbiseye isabet eden ay hali kanı hakkında soru sorduğunda şöyle demiştir: “O kanı önce kazı, sonra üzerine su dökerek çitile, sonra da orayı su ile yıka.” Ebû Dâvûd, I, 99; Tirmizî, I, 255; Nesâî, I, 155, 195; Dârimî, f, 256; İşte bundan dolayı suyun dışındaki şeyler su hükmünde kabul edilemez. Çünkü o takdirde yüce Allah’ın bize lutfunu bu yolla hatırlatması iptal edilmiş olur. Diğer taraftan necaset maddi bir husus değildir ki; onu izale eden herbir şey ile maksadın gerçekleştiği söylenebilsin. Necaset şer’î bir hüküm olup şeriat sahibi onu gidermek için suyu tayin ve tesbit etmiştir. Sudan başkası su gibi değerlendirilemez. Zira su ile aynı hususiyete sahip değildir. Diğer taraftan başka şey su gibi değerlendirilecek olursa, o takdirde suyun varlığı onu iskat eder. Çünkü fer’î olan bir husus, ıskat etmek bakımından asla katılacak olursa, kendi kendisini ıskat etmiş olur. Tacu’s-Sünne Zül-Iz b. el-Murtaza ed-Debusî buna “zina eden bir yavru” ismini verirdi.

Derim ki: Nebiz’in (abdest almak için) kullanılabileceğine dair delil gösterilen rivâyetlerin hepsi gevşek, zayıf, hiçbirisi ayakta duramayacak özellikte hadislerdir. Bunları Darakutnî zikretmiş, bunların zayıf olduklarını belirtmiş ve açıkça ifade etmiştir. Aynı şekilde”İbn Abbâs’tan mevkuf olarak rivâyet edilen “nebiz, suyu bulamayanın abdest suyudur” Darahutnl, I, 75,76,78; Beyhakî, es-Sünenu’l-Kubrâ, I, 11, (Darakutnî, bu rivâyetlerdeki zaaf noktalarına işaret ettiği gibi; Beyhaki de bir sonraki rivâyette, bu hadisteki illetleri açıklamaktadır.) hadisi de zayıftır. Bu hadisin senedinde İbn Muhrîz vardır, onun da rivâyet ettiği hadisler metruktür. Aynı şekilde Ali (radıyallahü anh)’dan: “Nebiz ile abdest almakta sakınca yoktur” rivâyeti de böyledir. el-Haccac da, Ebû Leyla da zayıf ravilerdîr. İbn Mes’ûd yoluyla gelen hadisin de zayıf olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: Bu hadisi tek başına İbn Lehîa rivâyet etmiştir, o da hadisi zayıf bir ravidir. Alkame b. Kays’dan da şöyle dediğini zikretmektedir: Abdullah b. Mes’ûd’a dedim ki: Sizden herhangi bir kimse cinnin davetçisinîn kendisine geldiği gece, onun yanında şahit bulundu mu? O, hayır dedi Bir önceki notta işaret edilen yerler.

Derim ki: Bu, isnadı sahih bir rivâyettir. Ravilerinin adaletinde görüş ayrılığı yoktur. Tirmizî, İbn Mes’ûd yoluyla gelen bir hadisi rivâyet ederek şöyle dediğini zikretmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bana: “Mataranda ne var?” diye sordu. Ben, nebiz vardır, dedim. Şöyle buyurdu: “(Nebiz’in kendisinden yapıldığı hurma) hoş ve güzel bir meyvedir. Su(yu) da tertemizdir.” (İbn Mes’ûd) dedi ki: (Peygamber) ondan abdest aldı. Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Bu hadis Ebû Zeyd’den, o Abdullah’tan, o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edilmiştir. Ebû Zeyd hadis ehlince meçhul (tanınmayan) bir adamdır. Biz bu hadisin dışında onun herhangi bir rivâyetinin olduğunu bilmiyoruz. Bazı ilim adamları nebiz ile abdest alınacağı görüşündedir. Süfyan ve başkaları bunlar arasındadır. Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Nebiz ile abdest alınmaz. Bu da Şâfiî, Ahmed ve İshak’ın görüşüdür. İshak dedi ki; Şayet bir adam böyle bir durumla karşı karşıya kalacak olursa, nebiz ile abdest alır ve teyemmüm de yaparsa daha çok hoşuma gider. Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Nebiz ile abdest alınmaz, diyenlerin görüşü Kitap ve Sünnete daha yakındır ve daha uygundur. Çünkü yüce Allah:

“Eğer su bulamazsanız, o vakit tertemiz toprakla teyemmüm edin.” (el-Mâide, 5/6) diye buyurmaktadır. Tirmizî, I, 148.

Bu mesele hilaf (çeşitli mezheplerin görüşlerini zikreden) kitaplarda uzun uzadıya ele alınmıştır. Bunların dayanakları ise daha önce el-Mâide Sûresi’nde 5/6. âyet, 29. başlık ve devamında, geçtiği üzere “su” lâfzıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

12- Deniz Suyunun Hükmü:

Yüce Allah:

“Ve gökten tertemiz bir su indirdik” diye buyurduğu gibimizi onunla tertemiz yapmak için…” (el-Enfal, 8/11) diye buyurduğundan, bazı kimseler deniz suyunun hükmü hususunda karar verememişlerdir. Çünkü deniz suyu semadan inen su durumunda değildir. Hatta Abdullah b. Ömer ve İbn Amr’dan bu su ile abdest alınmayacağı rivâyetini dahi nakletmişlerdir. Çünkü o bir ateştir ve tıpkı cehennemi andırır. Ancak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisine deniz suyunun hükmünü soran kimselere; “O suyu tertemiz, meytesi helal olandır” diye cevap vererek hükmünü açıklamıştır. Bu hadisi de Malik rivâyet etmiştir. İbn Huzeyme, es-Sahih, I, 59; İbn Hibbân, es-Sahih, IV, 51, 62; Tirmizî, I, 101; Dârakutnî, I, 34-37; Ebû Dâvûd, I, 21; Nesâi, I, 50; Muvatta’, 1, 22, 495.

Ebû Îsa bu hadis hakkında şöyle demiştir: Bu hasen, sahih bir hadistir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından, aralarında Ebubekir, Ömer ve İbn Abbâs’ın da bulunduğu fukahanın çoğunluğunun görüşü budur, bunlar deniz suyunda herhangi bir sakınca görmemişlerdir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından bazıları ise deniz suyu ile abdest almayı mekruh kabul etmişlerdir, İbn Ömer ve Abdullah b. Amr bunlar arasındadır, Abdullah b. Amr: O bir ateştir, demiştir. Tirmizî, E, 101.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Ebû Îsa et-Tirmizî’ye, Safvan b. Süleym yoluyla nakledilen bu hadis hakkında sorulmuş, o şöyle demiştir: Bana göre o sahih bir hadistir. Ebû Îsa dedi ki: Ben Buhârî’ye: Heysem diyor ki; O hadiste Ubeyy b. berze vardır, dedim. Dedi ki: Bu hususta yanılmıştır, aslında o el-Muğire b. Ebi Burde’dir.

Ebû Ömer dedi ki: Ben Buhârî’den gelen bu rivâyetin ne demek olduğunu bilemiyorum. Çünkü sahih olsaydı, bunu kendisince sahih kabul ettiği hadisleri topladığı Mûsannef’inde zikretmesi gerekirdi. Ancak böyle yapmadı, zira sahih hadis noktasında sadece sened esas alınır. Böyle bir senedi bulunan bir hadisi ise hadis ehli delil diye göstermez. Ancak o bana göre sahihtir, çünkü ilim adamları bu hadisi kabul etmiş ve onun gereğince amel etmişlerdir. Fukaha’dan hiçbir kimse de bu hadisin genel muhtevasına muhalefet etmemiştir. Görüş ayrılığı ancak onun bazı anlamlan hakkındadır. İlim adamlarının Cumhûru ile çeşitli bölgelerdeki fukâhânın fetva önderlerinden bir topluluk ittifakla şunu belirtmişlerdir: Denizin suyu tertemizdir. Onunla abdest almak caizdir. Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb ile Abdullah b. Amr b. el-As’dan gelen rivâyetler istisnadır. İkisi de deniz suyuyla abdest almayı mekruh görmüşlerdir. Ancak bu hususta İslâm aleminin fukahasından kimse onlara uymamış ve bu görüşe itibar etmemiştir. Bu husustaki hadis dolayısıyla da bu görüşe kimse dönüp bakmamıştır. İşte bu husus, bu hadisin fukaha nezdinde meşhur olduğuna, onların gereğince amel edip, onu kabul ettiklerine delildir. Böyle bir gerçek ise onlara göre asli kaidelerin reddettiği bir husus olup, isnadı apaçık sahih olan bir rivâyetten daha uygundur, Tevfik Allah’tandır,

Ebû Ömer dedi ki: Safvan b. Süleym, Humeyd b. Abdu’r-Rahmân b. Avf ez-Zührî’nin azadlısıdır. Medine’lilerin âbidlerinden ve aralarında Allah’a karşı en takvalı olanlarından idî. Kendisini ibadete vermiş bir zattı. Az veya çok ne bulursa çokça sadaka verirdi, ameli çok bir kişi idi. Allah’tan çok korkardı. Künyesi Ebû Abdullah’tır. Medine’de yerleşmiş ve oradan ayrılmamıştır. Medine’de yüzotuziki yılında vefat etmiştir. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel dedi ki: Ben babama Safvan b. Süleym’e dair soru sorulduğunu ve cevaben şöyle dediğini dinledim: O sika bir ravidir, Allah’a ibadet edenlerin en hayırlılarından, müslümanların Fazilet sahibi şahsiyetlerindendir. Said b. Seleme’den ise bildiğim kadarıyla -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır- sadece Safvan rivâyette bulunmuştur. Bu durumda olan bir kimse ise meçhul birisi kabul edilir. İlim adamlarının tümünün kanaatine göre böyle bir rivâyet delil olmaz. Muğire b. Ebi Burde’ye gelince, onun hakkında tıpkı Said b. Seleme gibi ilim bellemekle bilinen bir kimse olmadığı söylenmiştir, meçhul olmadığı da söylenmiştir, Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Muğire b. Ebi Burde’den, Mağrib’de Mûsa b. Nusayr’ın giriştiği gazvelerde söz edildiğini tesbit ettim. Mûsa onu süvarilerin başında kumandan olarak görevlendirirdi. Yüce Allah ona Berber ülkelerinde karada ve denizde bir çok yerin fethini müyesser kılmıştır İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, XVI, 217-220

Dârakutnî de, Malik’in rivâyet yolundan bir başka yolla Ebû Hüreyre’den Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet eder: “Deniz suyunun kendisini temizlemediği kimseyi Allah da temizlemesin.” Dârakutnî dedi ki: Bu, isnadı hasen bir hadistir. Dârakutnî, I, 35.

13- Abdest veya Gusülden Artan Suyun Hükmü:

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bazıları cünüb bir kimsenin arttırdığı su ile abdest alınmayacağını zannetmişlerdir. Ancak bu batıl bir görüştür. Meymune’den şöyle dediği sabittir: Ben ve Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) cünub olduk. Ben bir kaptan guslettim ve bir miktar su arttı. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ondan gusletmek üzere gelince, ben: Ben o sudan gusletmiştim, dedim. Şöyle buyurdu: “Suyun üzerinde bir necaset yoktur -veya:- Su cünub olmaz” diye buyurdu Ebû Dâvud, I, 18; Tirmizî, I, 94; Beyhakî, ea-Sünenu’l-Kübrâ, I, 18Ş.

Ebû Ömer dedi ki: Erkeğin kadının arttırdığı su ile abdest almasını yasaklayan, bu hususta merfu bir takım rivâyetler varid olmuştur. Bu rivâyetlerin kiminde bazıları: “Fakat her ikisi birlikte avuçlayıp su alsınlar” fazlalığını ilave ederken; bir kesim de: Aynı kaptan erkeğin kadın ile birlikte su avuçlaması câiz değildir, çünkü o takdirde bunların herbirisi ötekinin fazlalığı ile abdest almış olur, demiştir. Başkaları da şöyle demektedir: Kadının tek başına su kabını alıp, sonra da erkeğin onun arttırdığı su ile abdest alması mekruhtur. Bu görüş sahiplerinin herbirisi kendi kanaatine uygun bir de rivâyet kaydetmiştir. Ancak ilim adamlarının Cumhûru ile İslâm aleminin değişik bölgelerindeki fukaha topluluğunun kabul ettiği görüşe göre erkeğin kadının arttırdığı su- ile kadının da erkeğin arttırdığı su ile abdest almasında bir mahzur yoktur. Kadın o kabı ister sadece kendisine ayırmış olsun, ister ayırmamış olsun. Bu hususta sahih pek çok rivâyet vardır. Bizim benimsediğimiz görüş de şudur: Suyu hiçbir şey necis etmez. Onda açıkça görünen necaset veya suyu değiştiren necis şeyler bulunması müstesna. Dolayısıyla sahih olarak rivâyet edilmemiş eserlerle ve sahih olmayan görüşlerle uğraşmanın açıklanabilir bir tarafı yoktur. Yardım Allah’tandır.

Tirmizî’nin, İbn Abbâs’tan rivâyetine göre o şöyle demiştir: Bana Meymune (radıyallahü anha) anlattı, dedi ki: Ben ve Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) aynı kaptan cünupluktan dolayı guslederdik. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir Tirmizî, I, 94;

Buhârî’nin rivâyetine göre de Âişe (radıyallahü anha) şöyle demiştir: Ben ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisine “el-ferak” Ferak: On altı rıtıl gelen bir hacim IıSrim ölçüsüdür. Bu da on iki müci ya da üç sa’ demektir. (el-Kürdî, Şer’i ölçü birimleri ve Fıkhî Hükümleri, S. 159) Bir sa’ 2036 gr.; bir ferak da 3 sa’ olduğuna göre; bir Ferak, 2036×3:6108 gr, yani 6,108 kg.dır. (A.g.e, s. 210) ismi verilen aynı kaptan birlikte gusle derdik. Buhârî, I, 100.

Müslim’in, Sahih’inde de İbn Abbâs’tan rivâyete göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Meymune (radıyallahü anha)’ın arttırdığı su ile guslederdi Müslim, I, 207.

Tirmizî’nin de rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımlarından birisi bir kaptan gusletti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) o kaptan abdest almak isteyince, ey Allah’ın Rasûlü dedi, ben cünup idim. Peygamber: “Su cünup olmaz” diye buyurdu. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Süfyan es-Sevrî, Malik ve Şâfiî’nin de görüşü budur. Tirmizî, I, 94.

Dârakutnî’nin rivâyetine göre Amr’e, Âişe (radıyallahü anha)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte aynı kaptan abdest alırdık. Bundan önce ise kedi ondan içmiş oluyordu. Darakutnî dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Dârakutnî, I, 69. Ancak hadisin hasen-sahih olduğunu belirten ifade yok.

Yine Ğıfaroğullarından bir adamdan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) kadının abdestinden arta kalan suyu (taharet maksadıyla) kullanmayı nehyetmiştir. el-Heysemî, Mevâridu’z-Zam’ân, I, 80

Bu hususta Abdullah b. Sercis’den de rivâyet gelmiştir. Bazı fakihler kadının gusüİ ve abdestinden arta kalan sunle abdest almayı mekruh görmüşlerdir. Ahmed ve İshak’ın görüşü budur. Tirmizî, ), 92.

14- Abdest ve Gusül Maksadıyla Suyu Isıtmak:

Dârakutnî’nin rivâyetine göre Ömer b. el-Hattâb’ın azadlısı Zeyd b. Eslem’den nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb’a bir güğümde su ısıtılır ve onunla guslederdi. (Darakutnî) dedi ki: Bu sahih bir isnaddır. Âişe’den de şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) kendim için güneşte su ısıttığım bir sırada yanıma geldi ve: “Ey Humeyra, bunu yapma, çünkü bu baras hastalığına sebebtir.” Bunu da Halid b. İsmail el-Mahzumî, Hişam b. Urve’den, o babasından, o Âişe’den rivâyet etmiştir. Ancak o (Halid) metruk bir ravidir. Darakutnî, I, 37. 9 Dârakutnî. 1. 13.

Bunu ayrıca Amr b. Muhammed el-A’şem, Fuleyh’den, o ez-Zührîden, o Urve’den, o da Âişe’den rivâyet etmiştir. Bu ise hadisi münker olan bir kimsedir. Fuleyh’den ondan başkası da rivâyet etmiş değildir. Zührî’den böyle bir rivâyet sahih olarak rivâyet edilmemiştir. Bunu Darakutnî söylemiştir Darakutnî, I, i».

15- Abdest Almak İçin Kullanılması Câiz Olan Kablar:

Altın ve gümüş kapları dışında, temiz olan herbir kaptan abdest almak caizdir. Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) altın ve gümüş kap edinmeyi yasaklamıştır. Bunun sebebi ise -Allah’u a’lem- Acemlere ve zorbalara benzemeye çalışmaktan dolayıdır. Yoksa bunlarda bir necaset bulunduğundan ötürü değildir. Bununla beraber bir kimse bu gibi kaplardan abdest alacak olursa, abdesti caizdir, fakat onları kullandığı için günahkâr olur. Gümüş veya altın kaptan herhangi birisinden alınan abdestin geçerli olmayacağı da söylenmiştir. Ancak birinci görüşü benimseyenler daha çoktur. Bu açıklamayı Ebû Ömer yapmıştır.

Şer’an temizlenmiş herbir derinin abdest ve başka maksatlar için kullanılması caizdir. Malik tabaklandıktan sonra da -bu konuda farklı görüşleri gelmiş olmakla birlikte- meytenin derisinden yapılmış kapta abdest almayı mekruh görürdü. Bu husustaki açıklamalar da daha önce en-Nahl Sûresi’nde (16/80. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Geceyi sizin için örtü, uykuyu dinlenme, gündüzü yayılma kılan O’dur.

Diyanet Vakfı
Sizin için geceyi örtü, uykuyu istirahat kılan, gündüzü de dağılıp çalışma (zamanı) yapan, Odur.

Kurtubi Tefsiri
Geceyi sîzin için elbise, uykuyu da rahatlık kılan O’dur. O, gündüzü de yeni bir hayata başlangıç yaptı.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Örtüsüyle Bürüyen Gece:

Yüce Allah’ın:

“Geceyi sizin için elbise… kılan O’dur” âyeti, elbisenin bedeni örtmesi konumunda geceyi mahlukata bir örtü olduğu anlamına gelir. et-Taberî der ki: Yüce Allah, geceyi elbise diye nitelendirmiştir. Böylelikle elbisenin eşyayı örtüp üstünü kapatması bakımından geceyi ona benzetmiştir.

2- Namazda Setr-i Avret Gece de, Gündüz de Gereklidir:

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bazı gafil kimseler karanlıkta çıplak namaz kılanın, bu namazının geçerli olacağını zannetmiştir. Çünkü gece zaten bir elbisedir. Ancak bu görüş; kişinin üzerine kapıyı kapatması halinde çıplak olarak evinde namaz kılabilmesini de gerektirir. Ancak namazda setr-i avret insanların bakması için değil, bizatihi namaza has bir ibadettir. Bu hususta uzun uzun açıklamalara da gerek yoktur.

3- Rahatlık Veren Uyku:

“Uykuyu da rahatlık kılan O’dur.” Yani işlerinize son vermekle bedenlerinizi dinlendirme sebebi kılmıştır.

“es-Sübât: Dinlenme, rahatlık” asıl anlamı itibariyle uzamaktan gelir. Meselâ “Kadın saçlarını çözdü ve serbest bıraktı” denilir. “Boylu, poslu adam” demektir. Uykuya “sübât” denilmesinin sebebi uykunun uzanarak gerçekleşmesinden ötürüdür. Uzanıp, yatmakta da zaten dinlenmek anlamı vardır.

Bir görüşe göre de; “Kesmek” demektir. Uykuda işlerle uğraşmaya son vermek anlamındadır. “Cumartesi günü yahudiler iş yapmadılar (tatil yaptılar)” ifadesi de buradan gelmektedir. Bu kelimenin bir yerde ikamet etmek anlamında olduğu da söylenmiştir. Âdeta “sübat” herhangi bir şekilde hareketsiz kalmak ve bu hali sürdürmek demektir. Gidip gelmekten ve hareket etmekten yana bir sükûn anlamı olduğundan dolayı uyku da buna göre bir “sübaftır.

el-Halil dedi ki: es-Sübât ağır uyku demektir. Biz tam anlamıyla bir rahat ve dinlenmenin gerçekleşmesi için uykunuzu ağır kıldık, anlamındadır.

4- Hayata Yeni Bir Başlangıç:

“O, gündüzü de yeni bir hayata başlangıç yaptı” âyetindeki

“Yeni bir hayata başlangıç” geçim için intişâr (etrafa yayılmak)’dan gelmektedir. Yani gündüz etrafa yayılmak için diriltmenin bir sebebidir. Burada gündüzün uyanık kalmak, diriltme ile öldürme arasındaki mutabakat yönü ile bir benzetme yapılmıştır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da sabahı etti mi: “Bizi öldürdükten sonra dirilten ve Ölümden sonra huzurunda dirileceğimiz olan Allah’a hamdolsun” derdi Buhârî, V, 3326, 3327, 3330, VI, 2692; Müslim, IV, 2083; Dârimî, II, 377; Ebû Dâvûd, IV, 311; İbn Mâce, II, 1277 vs…,

Sonra onu yavaşça kendimize çekeriz.

Diyanet Vakfı
Sonra onu (uzayan gölgeyi) yavaş yavaş kendimize çektik (kısalttık).

Kurtubi Tefsiri
Sonra onu yavaş yavaş kendimize çektik.

“Sonra onu” yani uzunca gölgeyi

“yavaş yavaş kendimize çektik.” Yani onu çekmek bizim için pek kolay bir şeydir. Esasen Rabbimizin bütün işleri, O’nun için pek kolaydır.

Buna göre gölgenin (zili) hava boşluğunda kaldığı süre, tan yerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar geçen zamandır. Güneş doğmaya başladı mı bu sefer gölge çekilmiş olur. Aynı hava boşluğunda onun yerine güneş ışığı gelir ve bu ışık yeryüzünü, eşyayı, batacağı vakte kadar aydınlatır. Güneş battıktan sonra ortada gölge diye bir şey kalmaz. Görünen sadece günün aydınlığının kalıntılarıdır.

Bazıları da şöyle demiştir: Gölgenin çekilmesi, güneşin batışı ile olur. Çünkü güneş batmadığı sürece gölgenin kalıntıları devam eder. Gölgenin büsbütün zail olması gecenin gelip üzerine karanlığın girmesi ile olur.

Yine denildiğine göre; bu çekilme güneşin eşya üzerinde görülmesidir. Çünkü güneş doğmakla birlikte gölge kısım kısım çekilmeye koyulur. Bu açıklamayı Ebû Malik ve İbrahim et-Teymî yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre: “Sonra onu yavaş yavaş kendimize çektik” yani gölge sebebiyle güneşin aydınlığını yavaş yavaş çektik. Buradaki “yavaş”ın hızlıca anlamına geldiği de söylenmiştir ki; bu açıklama ed-Dahhâk’a aittir. Katâde ise bunu “gizlice” diye açıklamıştır. Yani güneş battı mı o gölgeyi gizlice çeker. Onun bir bölümü çekildikçe, onun yerine bir parça karanlık gelir, yoksa gölgenin çekilmesi bir defada gerçekleşmez. İşte Katâde’nin açıklamasının anlamı budur. Aynı zamanda bu, Mücahid’in de görüşüdür.

Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Dileseydi onu durgun yapardı. Güneşi ona delil kıldık.

Diyanet Vakfı
Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi, onu elbet hareketsiz kılardı. Sonra biz güneşi, ona delil kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmaz mısın? Dileseydi, onu hareketsiz kılardı. Sonra güneşi ona delil kıldık.

“Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmaz mısın?” Buradaki “görüp, bakmanın” gözle görmek ile alakalı olması da mümkündür, ilimden kaynaklanan bir görme olması da mümkündür.

el-Hasen, Katade ve başkaları şöyle demişlerdir: Tan yerinin ağardığından itibaren güneşin doğuşuna kadar gölgeyi uzatıp yaymıştır. Bir diğer açıklamaya göre bu: güneşin batışından doğuşuna kadar olan zamandadır. Ancak birinci görüş daha sahihtir. Buna delil de şudur: O saatten daha tatlı bir zaman yoktur. O zaman esnasında hasta olan bir kimse bir parça rahatlık duyar. Yolcu ve herhangi bir rahatsızlığı bulunan herkes de böyledir. O saatte ölülere (uyumuş olanlara) canları geri verilir, ruhları cesetlerine geri çevrilir. Canlı nefisler o saatte rahat ve huzur bulur. Güneşin batanından sonra bu nitelik yoktur. Ebû’l-Âl-iyye: İşte cennetin gündüzü böyle olacaktır deyip, sabah namazı kılanların namaz kıldıkları saate işaret etmiştir.

Ebû Ubeyde dedi ki: Zili (gölge) sabahleyin olur, fey’ (gölge) de akşamleyin olur. Çünkü güneşin zevalinden sonra onun dönüşü (fey’ dönmek manasınadır) söz konusu olur. Ona fey’ deniliş sebebi ise doğudan batı tarafına doğru meyletmesidir. Şair Hamid b. Sevr de büyük ve gölge bırakan bir ağacı nitelendirirken -ki kinaye yoluyla bir kadından söz etmektedir- şöyle demektedir:

“Kuşluk vaktinin serinliğinden dolayı gölgeye de tahammülü yok,

Akşam serinliğinden ötürü, fey’e (öğleden sonraki gölgeye) katlanamıyor.”

İbnu’s-Sikkît der ki: Zili, güneşin giderdiği gölge, fey’ ise güneşi gideren gölgedir,

Ebû Ubeyde, Ru’be’den şöyle dediğini nakletmektedir: Üzerinde güneş varken, güneşin üzerinden gittiği herbir şey hem fey’, hem de zili diye adlandırılır. Üzerinde güneş olmadığı sürece de o bir zıll’dır.

“Dileseydi onu hareketsiz kılardı.” Yani güneşin gidermediği, sürekli bir gölge yapardı. İbn Abbâs dedi ki: Kıyâmet gününe kadar böyle bırakırdı, demektir. Eğer dileseydi, güneşin doğuşunu önlerdi, anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Sonra güneşi ona delil kıldık.” Yani güneşin gelişi ile birlikte gölgeyi gidermesini Biz, gölgenin bir şey ve bir mana olduğuna delil kıldık. Çünkü şeyler zıtlarıyla bilinirler, güneş olmasaydı gölgenin ne olduğu bilinemezdi. Aydınlık olmasaydı, karanlığın ne olduğu bilinemezdi.

“Delil”, “fail” anlamında “fail” vezninde bir kelimedir. Bunun katîl (maktul), dehîn (yağlanmış) ve hadîb (kına yakılmış) gibi mef’ûl anlamında olduğu da söylenmiştir.

Yani Biz, güneşi gölgeye delâlet ettik (üzerine yönlendirdik) ve sonunda güneş gölgeyi giderdi. Yani güneşi gölgenin arkasından tabi kıldık. Buna göre güneş delildir, yani belge ve burhandır. Delil de içinden çıkılmaz bir durumu açığa çıkartan ve açıklayan şey demektir. Güneşin sıfatı olmakla birlikte “delil’ın müennes gelmemesi isim anlamında oluşundan dolayıdır. Tıpkı; “Güneş bir burhandır, güneş bir haktır” demeye benzer.

Yoksa onların çoğu işitir mi veya aklını kullanır mı? Onlar hayvanlar gibidir — hayır, daha da sapıktırlar.

Diyanet Vakfı
Yoksa sen, onların çoğunun gerçekten (söz) dinleyeceğini yahut düşüneceğini mi sanıyorsun? Hayır, onlar hayvanlar gibidir, hatta onlar yolca daha da sapıktırlar.

Kurtubi Tefsiri
Sen onların çoğunu dinler ve akıl erdirirler mi sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta onlar -yolca- daha da sapıklıktadırlar.

“Sen onların çoğunu dinler ve akıl erdirirler mi sanırsın?” Burada

“onlar(ın hepsi)” denilmemiştir. Çünkü aralarından îman edecek kimselerin olacağı Cenab-ı Allah tarafından bilinmiştir. Yüce Allah, bu özellikleri dolayısıyla onları yermiş bulunmaktadır.

“Sen onların çoğunu dinler” kabul etmek maksadıyla kulak verir yahutta senin söylediklerin üzerinde tefekkür edip, onu akıllan ile kavrayarak

“ve akıl erdirirler mi sanırsın?” Yani onlar akletmeyen ve işitmeyen varlıklar konumundadırlar.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani onlar işittikleri ile gereği gibi yararlanmadıklarından ötürü sanki hiç işitmemiş gibidirler. Maksat Mekke ehlidir. Buradaki “…mi” edatının bu gibi yerlerde; “Hayır, bilakis” anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Onlar ancak hayvanlar gibidir.” Yemeleri, içmeleri ve âhiret hakkında düşünmemeleri itibariyle onlara benzerler.

“Hatta onlar -yolca- daha da sapıklıktadırlar.” Zira hayvanlar için hesap ve ceza söz konusu değildir.

Mukâtil dedi ki: Hayvanlar Rabblerini bilir, gidip otlayacakları yerleri bulur ve bilip tanıdıkları sahiplerinin arkasından giderler. Bunlar ise hakka iletenin arkasından gitmezler. Kendilerini yaratıp rızıklandıran Rabblerini de bilip, tanımazlar.

Bir diğer açıklamaya göre de hayvanlar eğer tevhid ve nübüvvetin sağlıklı ve doğru oluşunu akıllarıyla kavnyamıyor ise de aynı şekilde bunların batıl olduğu inancına da sahip değillerdir.

Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Ona vekil mi olacaksın?

Diyanet Vakfı
Kötü duygularını kendisine tanrı edinen kimseyi gördün mü? Sen (Resulüm!) ona koruyucu olabilir misin?

Kurtubi Tefsiri
Hevâ ve hevesini İlâh edinen kimseyi gördün mü? O kimseye sen mi vekil olacaksın?

“Hevâ ve hevesini ilâh edinen kimseyi gördün mü?” âyeti ile yüce Allah, onların, kalplerinde şirki muhafaza etmelerine rağmen ve onun üzerinde ısrar etmelerinin hayret edilecek bir hal olduğunu peygamberine bildirmektedir. Bununla birlikte onlardan herhangi bir kimse, herhangi bir delil olmaksızın bir taşa yönelip, ibadet edebiliyordu.

el-Kelbî ve başkalan dediler ki: Araplardan herhangi bir kimse bir şeyi hevâ ve hevesiyle sevip ona bağlandı mı Allah’tan başka ona ibadet ederdi. Ondan daha güzelini buldu mu bu sefer birincisini terkeder, daha güzel olanına tapınırdı.

Buna göre âyet;

“Hevâ ve hevesi ile ilâhını edinen kimseyi gördün mü?” anlamındadır. Bu durumda cer edatı (olan be) hazfedilmiş olmaktadır.

İbn Abbâs dedi ki: Hevâ Allah’tan başka kendisine ibadet olunan bir ilâhtır, sonra da bu âyet-i kerîme’yi okudu.

Şair de şöyle demiştir:

“Babasının hakkı için, ibadet eden bir kimseye görünürse o,

Herhangi bir ibadet yerinde dünyadan ayrılmış olana.

Rabbine namaz kılmadan önce, ona namaz kılardı,

Ve bir daha dünyada (hayırlarda) yarışan kimsenin amellerine dönmezdi.”

“Hevâ ve hevesini ilâh edinen kimse” âyetinin hevâ ve hevesine itaat eden kimse, anlamında olduğu da söylenmiştir. el-Hasen’den rivâyete göre; o neyi severse, mutlaka ona tabi olan kimse, diye açıkladığı nakledilmiştir ki, anlam birdir,

“O kimseye sen mi vekil olacaksın?” Onu îmana geri döndürüp bu fesattan çıkartıncaya kadar onu koruyacak ve ona kefil olacak sen misin? Yani hidayet ve sapıklık senin iradene havale edilmiş, bırakılmış değildir. Sana düşen ancak tebliğdir. Bu ifade Kaderiyye’nin kanaatlerini de reddetmektedir.

Diğer taraftan bu âyetin kıtal âyeti ile mensuh olduğu söylendiği gibi, nesh olmadığı da söylenmiştir. Çünkü âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir tesellidir.

“Az kalsın bizi ilahlarımızdan saptıracaktı — eğer onlara sabretmeseydik!” Azabı gördüklerinde kimin daha sapık olduğunu bilecekler.

Diyanet Vakfı
«Şayet tanrılarımıza inanmakta sebat göstermeseydik, gerçekten bizi neredeyse tanrılarımızdan saptıracaktı» diyorlar. Azabı gördükleri zaman, asıl kimin yolunun sapık olduğunu bilecekler!

Kurtubi Tefsiri
“Eğer İlâhlarımıza sebat göstermeseydik az kalsın bizi İlâhlarımızdan saptıracaktı.” Yakında azâbı gördüklerinde yolca kimin sapık olduğunu bileceklerdir.

“Eğer ilâhlarımıza sebat göstermeseydik” yani onlara ibadet hususunda direnmemiş olsaydık

“az kalsın bizi ilâhlarımızdan” onlara ibadet etmekten

“saptıracaktı.”

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yakında azâbı göreceklerinde yolca kimin sapık olduğunu bileceklerdir.” Yani kendilerinin bağlı oldukları din mi, yoksa Muhammed’in dini mi daha sapıkçadır, bileceklerdir. Bedir günü bunu görmüşlerdi.

Seni gördüklerinde seni alaya alırlar: “Allah, bu adamı mı elçi gönderdi?”

Diyanet Vakfı
Seni gördükleri zaman: «Bu mu Allahın peygamber olarak gönderdiği!» diyerek hep seni alaya alıyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar seni gördüklerinde mutlaka: “Allah’ın peygamber olarak gönderdiği bu mudur?” diye seni alaya alırlar.

“Onlar seni gördüklerinde mutlaka… seni alaya alırlar” âyetinde yer alan “(……..); …İnde’nin cevabı,

“Mutlaka seni alaya alırlar” âyetidir. Çünkü bu anlamı seni alaya alırlar, demektir. Cevabın mahzuf olduğu ve bu cevabın:

“Allah’ın peygamber olarak gönderdiği bu mudur?” dediler yahut derler takdirindedir.

“Mutlaka… seni alaya alırlar” ifadesi de bir ara cümlesi olur.

Bu âyet Ebû Cehil hakkında inmiştir. O Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a alay yollu: “Allah’ın peygamber olarak gönderdiği bu mudur?” derdi. Buradaki ismi mevsul’ün aidi hazfedilmiştir ki “Allah’ın kendisini… gönderdiği” demektir. “Peygamber” anlamındaki kelime hal olarak nasbedilmiştir. İfade de:Allah’ın kendisini rasûl olarak gönderdiği kimse bu mudur? takdirindedir. “Bu mudur?” ise mübtedâ olarak merfudur. Kimse, kişi anlamındaki ism-i mevsul de onun haberidir. “Peygamber olarak” lâfzı da hal olarak nasbedilmiştir, “Gönderdi” fiili ism-i mevsul’ün sılasıdır. “Allah” lâfza-i celali de “gönderdi” anlamındaki fiil ile merfudur. Mastar olması da mümkündür, çünkü “Gönderdi” rasûl olarak gönderdi, anlamındadır. Bu durumda “Peygamber olarak” anlamındaki lâfız, manası da Allah bunun üzerine bir risalet mi gönderdi? manasına gelir.

(.., mudur anlamındaki) elif istifham için olup, takrir (doğruyu söyletmek) ve ihtikar (hakir görmek) manasınadır.

Üzerine kötü bir yağmur indirdiğimiz kente uğradılar. Onu görmediler mi? Bilakis, onlar dirilişi ummazlardı.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Andolsun (bu Mekkeli putperestler), bela ve felaket yağmuruna tutulmuş olan o beldeye uğramışlardır. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar öldükten sonra dirilmeyi ummamaktadırlar.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak onlar bela yağmuruna tutulan beldeye uğramışlardır. Acaba bunlar orayı görmediler miydi? Hayır, onlar tekrar dirilmeyi ümit etmezler.

“Muhakkak onlar” yani Mekke müşrikleri,

“belâ yağmuruna tutulan beldeye” yani taş yağmuruna tutulmuş Lut kavminin şehirlerine

“uğramışlardır. Acaba bunlar orayı” ibret almak üzere yaptıktan yolculuklarında

“görmediler miydi?”

İbn Abbâs dedi ki: Kureyş’liler, ticaret maksadıyla Şam’a gittiklerinde Lut kavminin şehirlerinin yanından geçerlerdi. Nitekim yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak siz onların yakınından sabahleyin de geçip, gidiyorsunuz…” (es-Saffat, 37/137);

“Her ikisi de hâlâ görülüp tanınan bir yol üzerindedirler.” (el-Hicr, 15/79) Bu husus zaten (belirtilen yerde) geçmiş idi.

“Hayır, onlar tekrar dirilmeyi ümit etmezler.” Yani öldükten sonra dirilişi tasdik etmezler. Burada “ümit etmezler”in korkmazlar anlamında olması gibi asli manası ile anlaşılması da mümkündür. O takdirde de; hayır, onlar âhiret sevabını ummuyorlardı, demek olur.

Her birine örnekler verdik. Her birini de tamamen yok ettik.

Diyanet Vakfı
Onların her birine (uymaları için) misaller getirdik; (ama öğüt almadıkları için) hepsini kırdık geçirdik.

Kurtubi Tefsiri
Herbirine örnekler verdik ve onların hepsini mahv ve helâk ettik.

“Herbirîne örnekler verdik” âyeti hakkında ez-Zeccâc dedi ki: Biz bunların hepsini korkutup uyardık, onlara örnekler verdik ve onlara delilleri gereği gibi açıkladık. Bu kâfirlerin yaptığı gibi Biz onlara batıl örnekler de vermedik.

Denildiğine göre, buradaki:

“Herbirine” lâfzı; “Biz bunların hepsine öğüt verip, hatırlattık” takdiri veya benzeri bir takdir ile nasbedilmiştir Çünkü misallerin verilmesi, hatırlatmak ve öğüt vermek demektir. Bu açıklamayı el-Mehdevî zikretmiştir. Mana birdir.

“Ve onların hepsini mahv ve helâk ettik.” Yani onları azâb ile helâk ettik. (Aynı kökten gelen): “O şeyi kırdım” demektir.

el-Müerric ve el-Ahfeş ise; “Biz onları darmadağın ettik” demektir, diye açıklamışlardır. Bazen “te” ve “be” harfleri “dal” ve “mim” harflerinin yerine kullanılabilir.

Âd’ı, Semûd’u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesli de.

Diyanet Vakfı
adı, Semudu, Ress halkını ve bunlar arasında daha birçok nesilleri de (inkarcılıklarından ötürü helak ettik).

Kurtubi Tefsiri
Ve Âd, Semûd, Ashabı Ress ve bunların dışında çok kavimleri de (helâk ettik).

“Ve Âd, Semûd, Ashab-ı Ress ve bunların dışında çok kavimleri de (helâk ettik.)” Bütün bu âyetler daha önce geçen “Nûh kavmi” üzerine atfedilmiştir. Eğer “Nûh kavmi” mansub ise bu da atıf suretiyle mansub olur. Yani… da hatırla!” demek olur. Hepsi de:

“Biz onları tümden, helâk ettik.” (el-Furkan, 25/36) âyetindeki zamire atfedilmiş olarak da mansub olabilir ya da: “onları… kıldık” âyetindeki zamire atfedilmiş olarak mansub olabilir. en-Nehhâs’ın tercih ettiği de budur. Çünkü ona daha yakındır. Uygun bir fiilin takdiri ile de mansub olması mümkündür. Yani Hud’u yalanlayan Âd kavmini hatırla, Allah onları kısır rüzgar ile helâk etti. Salih’i yalanlayan Semud’u -la (hatırla.) Onlar da büyük sarsıntı ile helâk edildiler.

“Ashab-ı Ress” âyetindeki “er-ress” lâfzı, Arapça’da içerisi taşla ve benzeri şeylerle örülmemiş kuyu demektir. Çoğulu …diye gelir. Şair der ki:

“Ve kuyular kazan kısa boylu adamlar…”

Kasdı maden kuyuları kazanlardır.

İbn Abbâs dedi ki: Ben Ka’b’a, Ashab-ı Ress hakkında sordum da o şöyle dedi: Bunlar Yasin Sûresi’nde sözü geçen ve kavmine:

“Ey kavmim, elçilere tabi olun.”(Yasin, 36/20) diyen kişinin adamlarıdır. Kavmi onu öldürüp er-Ress diye bilinen bir kuyuya attılar. Mukâtil de böyle demiştir.

es-Süddî der ki: Bunlar Yasin kıssasında kendilerinden söz edilen Antakya ahalisidir. er-Ress, Antakya’daki bir kuyudur. O kuyuda Habib en-Neccar’ı yani Yasin’de sözü edilen mü’min kimseyi öldürdüler. O bakımdan o kuyuya nisbet edilerek anıldılar.

Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Bunlar çam ağacına tapınan bir kavim idiler. Peygamberleri onlara beddua etti. Bu peygamberleri Yehuda oğullarından idi. Bu ağaç kuruyunca onu öldürdüler ve onu bir kuyuya attılar. Siyah bir bulut onları gölgelendirdi ve sonra onları yaktı.

İbn Abbâs dedi ki: Bunlar Azerbaycan’da bulunan bir topluluktur. Bir takım peygamberleri öldürdüler. O bakımdan ağaçları ve ekinleri kurudu. Açlık ve susuzluktan öldüler.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Bunlar kuyuları olan bir topluluktu. O kuyunun başında otururlardı. Davarları da vardı, putlara tapınıyorlardı. Yüce Allah onlara Şuayb (aleyhisselâm)’ı peygamber olarak gönderdi, onu yalanladılar ve ona eziyetler ettiler. Küfür ve azgınlıklarını da sürdürüp, gittiler. Kaldıkları yerlerde kuyunun etrafında oldukları bir sırada kuyuda yurtları da altlarından çöktü. Yüce Allah, onları yerin dibine geçirdi ve toptan helâk oldular.

Katâde dedi ki: Ashab-ı Ress ile Ashabu’l-Eyke iki ayrı ümmettirler. Yüce Allah, onların ikisine de Şuayb’ı peygamber olarak gönderdi, onu yalanladılar. Yüce Allah da onları iki ayrı azâb ile azablandirdı. Katâde der ki: er-Ress, Felcu’l Yername’de bir kasabanın adıdır.

İkrime der ki: Bunlar peygamberlerini canlı canlı kuyuya atan bir kavim idiler. Bunun delili de Muhammed b. Ka’b el-Kurazî’nin şu rivâyetidir: Onun peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan kendisine nakleden birisinden rivâyetine göre, peygamber şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde cennete İlk girecek insan siyah bir köle olacaktır. Şöyle ki: Yüce Allah onun kavmine bir peygamber göndermişti. O peygambere de o siyah köleden başka insan îman etmedi. O kasabanın ahalisi bir kuyu kazdılar ve peygamberlerini o kuyuya diri diri attılar. Sonra da üzerine çokça büyük bir taş kapattılar. Bu siyah köle ise sırtında odun taşır, bu odunu satar ve o peygambere yiyecek ve içeceklerini getirirdi. Yüce Allah’ın yardımı ile o büyük kayayı kuyunun ağzından kaldırabiliyordu ve yemeği ona böylece sarkıtıyordu. Yine odun topladığı bir sıra uykuya daldı. Yüce Allah yedi yıl süre ile onu uyuttu. Daha sonra uyandı, gerindi ve öbür yanına yaslandı. Yine yüce Allah onu yedi yıl daha uyuttu. Sonra uyandı ve o odun yükünü taşıyıp, sattı. Aldığı yiyecek ve içecekle kuyunun ağzına geldi. Ancak kuyuyu bulamadı. Yüce Allah onun kavmine bir mucize göstermiş, onlar da onu oradan çıkartmışlar, o peygambere îman edip tasdik etmişlerdi ve bu peygamber de vefat etmişti.” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) devamla buyurdu ki: “İşte o siyahi köle hiç şüphesiz cennete girecek olan ilk kişidir. ”

Bu haberi el-Mehdevî ile es-Sa’lebî zikretmişlerdir ki; lâfız es-Sa’lebî’ye aittir. es-Sa’lebî dedi ki: İşte bunlar peygamberlerine îman ettiler. Dolayısıyla bunların Ashab-ı Ress olmaları mümkün değildir, zira yüce Allah Ashab-ı Ress’ı helâk ettiğini haber vermektedir. Ancak peygamberlerinden sonra işlemiş oldukları bir takım günahlar sebebiyle helâk edilmiş de olabilirler. Bu müstesnadır.

el-Kelbî de der ki: Ashab-ı Ress yüce Allah’ın kendilerine peygamber gönderdiği ve onun etini yiyen bir kavmin adıdır. Bunlar kadınları birbirleriyle hayasızlık işleyen ilk kavimdir. Bunu da el-Maverdî zikretmiştir.

Bir diğer görüşe göre bunlar hendekler kazan ve kazdıkları hendeklerde mü’minleri ateşte yakan Ashab-ı Uhdud’durlar, ileride gelecektir.

Yine denildiğine göre Ashabı Ress, Semud kavminin kalıntılarıdırlar. er-Ress ise daha önceden de el-Hacc Sûresi’nde “(nice) kuyular sahipsiz kalmış…” (el-Hacc, 22/45) âyetinde sözü edilen kuyudur.

es-Sıhah’da denildiğine göre “er-ress” Semud kavminden geri kalanlara ait bir kuyunun adıdır. Cafer b. Muhammed babasından şöyle dediğini nakletmektedir: Ress ashabı kadınlarını biribirleriyle hayasızlık yapmalarını güzel gören bir kavmin adıdır. Bu kavmin bütün kadınları bu şekilde hayasız kimseler idiler.

Enes yoluyla gelen hadiste belirtildiğine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Erkeklerin erkeklerle, kadınların kadınlarla yetinmesi de hiç şüphesiz kıyâmetin alametlerindendir. İşte “es-sahk” denilen de budur. ” Taberânî, el-Mu’cemu’l-Evsat, V, 128. Ancak Abdullah b. Mesud’dan ve sonraki “İşte…” cümlesi olmaksızın, uzunca bir hadisin bir böltlmii olarak,..

Bir başka açıklamaya göre en-Ress, Esedoğullarına ait bir su ve hurmalıklardır. Bunun dağlarda birikmiş kar ulduğu da söylenmiştir ki bu açıklamayı da el-Kuşeyrî zikretmiştir. Ancak bizim ilk olarak zikrettiklerimiz bilinen hususlardır ki, bu da kabir, maden ve kuyu gibi kazılan herbir şeyin olduğudur. Ebû Ubeyde dedi ki: Ress, taş ve benzeri şeylerle örülmemiş herbir çukurdur. Bunun çoğulu da; …diye gelir. Şair şöyle demiştir:

“Ve onlar kendi topraklarına doğru yol alıyorlar,

Keşke ress’ler (kuyular) kazsalar.”

er-Ress, Züheyr’in şu beyitinde bir vadi adıdır:

“Erkence geldiler oldukça ve tan yeri ağarmadan önce vardılar,

El, ağız için neyse onlar da er-Ress vadisi için böyledirler (oradan ayrılmazlar.)”

“Bir kuyu kazdım” demektir. “Ölü kabre konuldu” -demektir. “İnsanlar arasını düzeltmek ve aynı zamanda bozmak” anlamına gelir. “Aralarını düzelttim ya da bozdum” denilir. O halde bu anlamıyla fiil, zıt anlamlı kelimelerdendir.

Ashab-ı Ress hakkında zikrettiklerimizden başka açıklamalar da yapılmıştır. Bu açıklamaları es-Sa’lebî ve başkaları kaydetmişlerdir,

“Ve bunların dışında çok kavimleri de (helâk ettik.)” Yani Nûh, Âd, Semûd ve Ress ashabı arasında Allah’tan başka hiç kimsenin bilmediği bir çok ümmetler de helâk olmuştur.

er-Rabî’ b. Haysem’den rivâyete göre o rahatsızlanmış, kendisine: Niçin tedavi olmuyorsun? Çünkü Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) tedavi olmayı emretmiştir denilince, şöyle demiş; İçimden tedavi olmayı geçirdim, sonra da kendi kendime düşündüm; baktım ki Âd, Semud, Ress ashabı ve bunlar arasında bir çok nesiller mal toplamak noktasında daha bir tutkulu ve sayıca daha fazla idiler. Aralarında doktorlar da vardı. Ne tedavi yolunu gösterenleri kaldı, ne de kendisine İlaç tavsiye edilenler, dedi ve tedavi olmayı kabul etmedi. Aradan beş gün geçtikten sonra vefat etti. Allah’ın rahmeti üzerine olsun.

Nuh’un kavmi, elçileri yalanladığında onları boğduk. İnsanlar için bir ibret kıldık. Zalimler için acı bir azap hazırladık.

Diyanet Vakfı
Nuh kavmine gelince, peygamberleri yalancılıkla itham ettiklerinde onları, suda boğduk ve kendilerini insanlar için bir ibret yaptık. Zalimler için acıklı bir azap hazırladık.

Kurtubi Tefsiri
Nûh kavmi, peygamberleri yalanlayınca, Biz de onları suda boğduk ve onları İnsanlara bir İbret kıldık. Zâlimler için de çok acıklı bir azap hazırlamışadır.

“Nûh kavmi” âyetindeki “Kavra” kelimesinin nasb ile okunmasının sebebi ile ilgili olarak dört görüş vardır. Birinci görüşe göre .

“biz onları helâk ettik” âyetindeki “onlar” anlamındaki “he” ve “mim” zamirine atfedilmiştir. İkincisine göre “hatırla” anlamındaki bir fiilin takdiri ile böyle okunmuştur. Üçüncü açıklamaya göre bundan sonraki ifadelerin açıkladığı bir fiilin takdiri ile böyle okunmuştur. İfadenin takdiri de; Biz Nûh kavmini suda boğduk onları suda boğduk” şeklindedir. Dördüncü açıklamaya göre bu; “onları suda boğduk” fiili dolayısıyla nasb edilmiştir. Bu açıklamayı da el-Ferrâ’ yapmıştır. Ancak el-Ferrâ”nın bu açıklaması, fiilin iki mef’ûle geçişini kabul ettiği anlamına gelmez; daha sonra gelen “onları suda boğduk’ anlamındaki fiilin delâlet ettiği aynı anlamdaki fiil dolayısıyla nasb edilmiştir, demektir. (Bk. el-Ferrâ’, Me’âni’l-Kur’ân, II, 268) Hatta bunu açıkça ifade eden ilim adamları dahi vardır. (Bk. Huseyn el-Hemedânî, el-Ferid…,III, 631)

Ancak en-Nehhâs bu açıklamayı kabul etmeyerek şöyle der: Çünkü “onları suda boğduk” fiili iki mef’ûl alan fiillerden değildir. O bakımdan hem “onlar” anlamındaki zamirde hem de “Nûh kavmi” ifadesinde amel edemez.

“Peygamberleri yalanlayınca” âyetinde “peygamberler” diye cins isim zikredilmiştir. Maksat ise sadece Nûh (aleyhisselâm)’dır. Çünkü o dönemde onlara Nûh (aleyhisselâm)’tan başka gönderilmiş bir rasûl yoktur. Nûh (aleyhisselâm); la ilahe İllallah demek ve Allah’ın indirdiklerine Îman etmek talebiyle gönderilmiştir. Onlar, onu yalanlayınca böylelikle ondan sonra aynı mesaj ile gönderilmiş herkesi yalanlamış oldular.

Şöyle de denilmiştir: Tek bir rasûlü yalanlayan bütün rasûlleri yalanlamış demektir. Çünkü îman bakımından onlar arasında ayırım gözetilmez. Ayrıca ne kadar peygamber gönderilmişse, mutlaka o Allah’ın diğer peygamberlerini de tasdik etmiştir. Aralarından tek bir peygamberi yalanlayan, o peygamberi tasdik eden bütün peygamberleri de yalanlamış demek olur.

“Biz de onları suda boğduk” yani daha önceden Hud Sûresi’nde (11/36-37. âyetlerin tefsirinde) açıklandığı üzere tufan ile helâk ettik.

“Ve onları insanlara bir İbret” kudretimize dair apaçık bir alamet

“kıldık. Zâlimler” yani Nûh kavminden şirk koşanlar

“İçin de” âhirette

“çok acıklı bir azâb hazırlamışızdır.” Şöyle de denilmiştir: Yani herbir zalim hakkındaki tutumum budur.

Dedik: “Ayetlerimizi yalanlayan kavme gidin.” Onları tamamen yok ettik.

Diyanet Vakfı
«ayetlerimizi yalan sayan kavme gidin» dedik. Sonunda, (yola gelmediklerinden) onları yerle bir ediverdik.

Kurtubi Tefsiri
“Âyetlerimizi yalanlayan o kavme gidin” dedik. Sonunda Biz onları tümden helâk ettik.

“Âyetlerimizi yalanlayan o kavme gidin, dedik.” Burada hitab her iki sinedir. Bir görüşe göre Mûsa (aleyhisselâm)’a mana itibariyle tek başına gitmesi emrolunnıuştur. Buda yüce Allah’ın:

“Balıklarını unuttular” (el-Kehf, 18/61) âyeti Halbuki balığı unutan yalnızca Mûsa (aleyhisselâm)ın yanındaki genç delikanlı idi. ile:

“O iki denizden inci ve mercan çıkar.” (er-Rahmân, 55/22) âyetine benzemektedir. Halbuki inci ve mercan onlardan birisinden çıkmaktadır.

en-Nehhâs dedi’ki: Yüce Allah’ın kitabı ile ilgili olarak böyle bir açıklama cesaretinin kimsede bulunmaması gerekir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır :

“Ona yumuşak söz söyleyin. Belki öğüt alır, yahut korkar. (İkisi): ‘Ey Rabbimiz! Biz, bize karşı aşırı gitmesinden yakut azgınlığını arttırmasından korkarız’ dediler. Buyurdu ki: ‘Korkmayın, çünkü Ben sizinle beraberim, işitirim ve görürüm. Artık ona varıp deyiniz ki: Muhakkak biz senin Rabbin tarafından gönderilmiş rasûlleriz.'” (Ta-Ha, 20/44-47) Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” (er-Rahmân, 55/62) âyetidir. Yine şanı yüce Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:

“Sonra Mûsa ve kardeşi Harun’u âyetlerimizle ve apaçık belgelerle gönderdik. ” (el-Mu’minun, 23/45)

el-Kuşeyrî dedi ki: Yüce Allah’ın bir başka yerde:

“Fir’avun’a git; çünkü o iyice azmıştır.” (Ta-Ha, 20/24) diye buyurmuş olması buna aykırı değildir. Çünkü her İkisi de bu konuda emre muhatab olduklarına göre onların herbirisi ayrı ayrı bu emre muhatab demektir. Bununla birlikte öncelikle Mûsa’ya bu emir verilmiştir, demek mümkündür. O da daha sonra:

“Bana ailemden bir yardımcı ver.” (Ta-Ha, 20/29) deyince, yüce Allah da ona:

“İkiniz Fir’avun’a gidin.” (Ta-Ha, 20/43) diye buyurmuştur.

“Âyetlerimizi yalanlayan o kavme gidin” âyeti ile Fir’avun, Haman ve Kıptîleri kastetmektedir,

“Sonunda Biz onları tümden helâk ettik” âyetinde takdiri bir ifade vardır. O da; onlar o ikisini yalanladılar, Biz de onları büsbütün helâk ettik, şeklindedir.

Andolsun, Musa’ya kitabı verdik ve kardeşi Harun’u ona yardımcı kıldık.

Diyanet Vakfı
Andolsun biz Musaya Kitabı verdik, kardeşi Harunu da ona yardımcı yaptık.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, Mûsa’ya kitabı verdik; onunla beraber kardeşi Harun’u da vezir yaptık.

“Yemin olsun ki Biz, Mûsa’ya kitabı” Tevrat’ı

“verdik. Onunla beraber kardeşi Harun’u da vezir yaptık.” Bu hususa dair açıklamalar daha önceden Ta-Ha Sûresi’nde (20/29. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yüzüstü cehenneme toplanacaklar — işte onlar yerce en kötü, yolla da en sapıktırlar.

Diyanet Vakfı
Yüzükoyun cehenneme (sürülüp) toplanacak olanlar; işte onlar, yerleri en kötü, yolları en sapık olanlardır.

Kurtubi Tefsiri
Yüzleri üzere cehenneme toplanacak olanlar; işte onlar yerleri en kötü ve yolları en sapık olan kimselerdir.

“Yüzleri üzere cehenneme toplanacak olanlar…” âyetine dair açıklamalar daha önceden el-îsra Sûresi’nde (17/97 âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“İşte onlar yerleri en kötü…” Çünkü onlar cehennemde olacaklardır. Mukâtil dedi ki: Kâfirlerin; Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabına; o yaratılmışların en kötüsüdür, demeleri üzerine bu âyet-i kerîme inmiştir.

“Ve yolları” dinleri ve izledikleri yol itibariyle

“en sapık olan kimselerdir.” Âyet-i kerîme’nin ifade düzeni şöyledir: Onlar sana ne kadar örnek getirdilerse, mutlaka Biz de sana hakkı getirmişizdir. Sen apaçık delil ve belgelerinle onlara karşı ilahi yardıma mazhar olansın. Onlar ise yüzleri üzere haşredilecekler, toplanacaklardır.

Sana hiçbir örnekle gelmezler ki, biz sana gerçeği ve en güzel açıklamasını getirmeyelim.

Diyanet Vakfı
Onların sana getirdikleri hiçbir temsil yoktur ki, (onun karşılığında) sana doğrusunu ve daha açığını getirmeyelim.

Kurtubi Tefsiri
Onlar sana bir örnek gösterdikleri her seferinde muhakkak ki sana hakkı ve daha güzel bir açıklama getirmişizdir.

“Onlar sana bir Örnek getirdikleri her seferinde muhakkak ki sana hakkı ve daha güzel bir açıklama getirmişizdir.” Yani eğer Biz, Kurân-ı Kerîm’i senin üzerine bir defada ve toptan indirmiş olsaydık, sonra da sana bazı hususlara dair soru sormuş olsalardı, senin onlara verecek cevabın olmazdı. Ancak Biz bazı bölümlerini sana zamanı gelince indiriyoruz, onlar sana soru sordular mı sen de onlara cevap verebiliyorsun.

âs dedi ki: Bu nübüvvet alâmetlerindendi. Çünkü onlar neye dair soru sordularsa, mutlaka o sorularına cevap verilmişti. Bu ise ancak bir peygamberin yapabileceği bir şeydir. O bakımdan bu yolla onun da, ashabının da kalbine sebat verilmiş oluyordu. İşte yüce Allah’ın:

“Onlar sana bir örnek getirdikleri her seferinde muhakkak ki sana hakkı ve daha güzel bir açıklama getirmişizdir” âyeti buna delil teşkil etmektedir. İçindeki farz hükümler ile birlikte bir defada indirilmiş olsaydı, bu onlara ağır gelirdi. Ayrıca yüce Allah, salâhın onun kısım kısım indirilmesine bağlı olduğunu bilendir. Zira bu şekilde onlar arka arkaya defalarca Kur’ân ile uyarılmış oluyorlardı. Eğer bir defada indirilmiş olsaydı, muhtevasında nâsih ve mensûh bulunduğu halde onların uyarılma ve dikkatlerinin çekilmeleri imkânı ortadan kalkardı. Onlar muayyen bir zamana kadar herhangi bir hususu İbadet diye icra ederlerdi. Şanı yüce Allah o şartlar içerisinde salâhın onda olduğunu elbettekî bilirdi. Daha sonra da o muayyen zaman için indirilmiş olan nesih edici hüküm nazil oluyordu. Halbuki aynı anda hem bunu yapınız, hem yapmayınız şeklinde bir defada hükmün indirilmesi muhal bir şeydir.

en-Nehhâs dedi ki: Daha uygun olan ifadenin “Topluca, birden…” ifadesinde tamam olmasıdır. Çünkü “Böyle” üzerinde vakıf yapılacak olursa, bu sefer anlam Tevrat, İncil ve Zebur gibi… şeklinde olur ki; daha önceden bunlardan söz edilmiş değildir.

ed-Dahhâk dedi ki: “Ve daha güzel bir açıklama” daha güzel etraflı bilgi demektir. Yani onların örneklerinden daha güzel bir açıklama demektir. Dinleyenin bu husustaki bilgisi dolayısı ile burada “onların örnekleri” anlamındaki ifade hazfedilmiştir.

Şöyle de açıklanmıştır: Müşrikler kitap ehlinden yardım istiyorlardı. Kitap ehli ise çoğunlukla ilahi kitapları tahrif ve tebdil etmişlerdi. O bakımdan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın getirdikleri, onların nezdinde bulunanlardan daha güzel açıklamaları ihtiva ediyordu. Çünkü kitab ehli hakkı batıla karıştırıyorlardı. Katıksız hak ise elbetteki batıla karışmış olan haktan daha güzeldir. Bundan dolayı yüce Allah;

“Hakkı batıla karıştırmayın…” (el-Bakara, 2/42) diye buyurmuştur.

“Onlar sana bir örnek getirdikleri her seferinde…” âyeti ile ilgili ola rak şöyle bir açıklama da yapılmıştır: Onlar Îsa (aleyhisselâm)’ın babasız olarak yaratılması hususunda söyledikleri gibi ne örnek vermişlerse, mutlaka Biz sana hakkı göndermişizdir. Yani onların delillerini çürüten hususlar getirmişizdir. Çünkü Âdem hem babasız, hem annesiz olarak yaratılmıştır. Anlatılmak istenen şudur: Hristiyanların iddialarına göre Îsa’nın babasız olarak yaratılması onun ilâh oluşunun delilidir. Kur’ân-ı Kerîr ise Âdem aleyhi’s-selamın hem babasız, hem annesiz olarak yaratılmış olduğunu onlara hatırlatarak böyle bir hususiyetin ilâh olmayı gerektirmediğini hanrlatmıştır.

Kâfirler dediler: “Kur’an ona topluca indirilmeli değil miydi?” Onunla kalbini sağlamlaştıralım diye böyle yaptık. Onu tertil üzere okuduk.

Diyanet Vakfı
İnkar edenler: Kuran ona bir defada topluca indirilmeli değil miydi? dediler. Biz onu senin kalbine iyice yerleştirmek için böyle yaptık (parça parça indirdik) ve onu tane tane (ayırarak) okuduk.

Kurtubi Tefsiri
Kâfirler dediler ki: “Ona bu Kur’ân topluca, birden İndirilmeli değil miydi?” Biz onunla kalbine sebat verelim diye böyle yaptık ve onu ağır ağır okuduk.

“Kâfirler dediler ki: ‘Ona bu Kur’ân topluca birden İndirilmeli değil miydi?'” Bu sözleri söyleyenin kimliği hususunda iki görüş vardır. Birincisine göre bunlar Kureys kâfirleridir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. İkincisine göre ise bu sözleri söyleyenler yahudilerdir. Onlar Kur’ân-ı Kerîm’in kısım kısım indirildiğini görünce: Niye bu Kur’ân Tevrat’ın Mûsa’ya, İncil’in Îsa’ya, Zebur’un da Davud’a indirildiği şekilde ona tek bir defada indirilmedi, dediler.

Yüce Allah da:

“Biz onunla kalbine sebat verelim diye böyle yaptık” diye buyurdu. Bu şekilde onunla kalbini güçlendirelim, onu iyice belleyesin ve ezberleyesin diye böyle yaptık. Çünkü daha önceki kitaplar okuyup yazma bilen peygamberler üzerine indirilmişti. Kur’ân-ı Kerîm ise ümmi bir peygambere indirilmiştir. Ayrıca Kur’ân-ı Kerîm’de nâsih ve mensûh vardır. Onun bazı bölümleri bir takım hususlara dair soru soranlara cevaptır. Ondan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) tarafından daha iyi bellensin, gereğince amel edenler için de daha kolay olsun diye kısım kısım indirdik. Çünkü yeni bir vahiy indiği her seferinde bu, kalbin kuvvetini arttırırdı.

Derim ki: Bu yüce Allah’ın kudretinde olan bir şey olduğuna göre niye Kur’ân bir defada indirilmedi ve gereği gibi korunmadı? diye sorulursa, şöyle cevap verilir: Yüce Allah’ın ona kitabı ve Kur’ân’ı tek bir lahzada indirmesi O’nun kudreti dahilindedir, fakat O, bunu yapmadı, hükmünde de O’na kimse itiraz edemez. Bunun hikmet yönünü de daha önceden açıklamış bulunuyoruz.

Şöyle denilmiştir: Yüce Allah’ın:

“İşte böylece” âyeti müşriklerin söylediği sözlerdendir. Yani niye onun üzerine Tevrat ve İncil gibi aynı şekilde bir defada ve toptan indirilmedi, anlamına gelir.

Bu durumda

“Böylece” lâfzı üzerinde vakıf tamam olur. Daha sonra da:

“Biz onunla kalbine sebat verelim diye…” ile okumaya yeniden başlanılır. Bununla birlikte; “Topluca, birden” lâfzı üzerinde vakıf yapmak da caizdir. Bundan sonra da: “Biz onunla kalbine sebat verelim diye böyle yaptık” ile yeniden okumaya başlanılır. Bunun da manası şöyle olur: Bizim Kur’ân-ı Kerîm’i senin üzerine böylece indirmemizin sebebi, bu yolla kalbine sebat vermek isteyiş, imizdir.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: Birinci şekil daha uygun ve daha güzeldir. Tefsir âlimlerinden ikinci şekle göre de açıklamalar gelmiştir. Bize Muhammed b. Osman eş-Şeybî anlattı, dedi ki: Bize Mincâb anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umare, Ebû Ravk’dan anlattı, dedi ki: Bişr, ed-Dahhâk’tan, o İbn Abbâs’tan naklen yüce Allah’ın:

“Doğrusu Biz onu kadir gecesinde indirdik.” (el-Kadr, 97/1) âyeti hakkında dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm, Levh-i Mahfuz’dan, yüce Allah nezdinden semadaki Sefere-i Kiramen Katibîn’e bir defada toptan indirildi, Daha sonra Sefere melekleri bunu Cebrâîl’e yirmi gecede indirdi. Cebrâîl de Muhammed (aleyhisselâm)’a yirmi senede kısım kısım indirdi. İşte yüce Allah’ın:

“Hayır, işte nücûm’un dağup-battıkları yerlerine yemin ederim.” (el-Vâkıa, 56/75) âyetindeki “nücûm” Kur’ân-ı Kerîm’in kısım kısım inen buyrukları demektir.

“Ve eğer bilirseniz gerçekten bu büyük bir yemindir Şüphesiz o oldukça şerefli bir Kur’ân’dır.” (el-Vâkıa, 56/76-77) (İbn Abbâs devamla) dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir defada toptan nazil olmadığından dolayı kâfirler bu sefer Kur’ân-ı Kerîm onun üzerine toptan ve bir defada indirilmeli değil miydi? dediler. Bunun yüzerine de yüce Allah:

“Biz onunla kalbine sebat verelim diye böyle yaptık” ey Muhammed, diye buyurdu.

“Ve onu ağır ağır okuduk” yani onu kısım kısım gönderdik, ardı arkasına bölümler halinde indirdik.

İşte böylece her peygambere, suçlulardan bir düşman kıldık. Rehber olarak Rabbin yeter. Yardımcı olarak da yeter.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) İşte biz böylece her peygamber için suçlulardan düşmanlar peyda ettik. Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.

Kurtubi Tefsiri
İşte böylece Biz her peygambere günahkârlardan düşmanlar kıldık. Yol gösteren ve yardım eden olarak sana Rabbin yeter.

Şanı yüce Allah da onu:

“İşte böylece Biz her peygambere günahkarlardan düşmanlar kıldık” buyruklarıyla teselli etmektedir. Yani ey Muhammed! Senin kavminin müşrikleri arasından -İbn Abbâs’ın görüşüne göre bu kişi Ebû Cehil’dir–düşman kimseler kıldığımız gibi, senden önceki herbir peygamber için de kavminin müşriklerinden düşmanlar kılmı sızdır. O bakımdan onların sabrettikleri gibi sen de Benim emrim üzerinde sabret. Çünkü Ben seni doğru yola ileteceğim, sana karşı çıkan herkese karşı yardımcı olacağım.

Bir diğer açıklamaya göre, Allah Rasûlünün:

“Ya Rab…” sözünü kıyâmet gününde söyleyeceği bildirilmiştir. Yani onlar Kur’ân-ı Kerîm’i terkettiler, benden uzaklaştılar, beni yalanladılar diyecektir.

Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim Kur’ân’ı öğrenir, sonra mushafını asar da belli aralıklarda ona bakmaz ise kıyâmet gününde bu mushafı ona asılı olarak gelir ve: Ey âlemlerin Rabbi! Senin bu kulun beni terketti, benimle onun arasında hüküm ver, der.” Bunu es-Sa’lebî zikretmiştir.

“Yol gösteren ve yardım eden olarak Rabbin sana yeter.” Burada

“yol gösteren ve yardım eden olarak” anlamındaki; kelimeleri yahal veya temyiz olarak nasbedilmişlerdir. Rabbin sana hidayet verecek, doğru yolu gösterecek, sana yardım edecektir. O bakımdan sana düşmanlık edenlere aldırma demektir. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın düşmanı Ebû Cehil -la’netullahi aleyhi-‘dir.

Elçi dedi: “Rabbim, kavmim bu Kur’an’ı terk edilmiş bıraktılar.”

Diyanet Vakfı
Peygamber der ki: Ey Rabbim! Kavmim bu Kuranı büsbütün terkettiler.

Kurtubi Tefsiri
Rasûl: “Ya Rab, gerçekten benim kavmim bu Kur’ânı terketti” dedi.

“Rasul: Ya Rab” ifadeleriyle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın onları yüce Allah’a şikâyet ettiği anlatılmaktadır.

“Gerçekten benim kavmim bu Kur’ân’ı terketti, dedi.” Yani onlar bu Kur’ân hakkında gerçeğin dışına çıkarak onun bir sihir ve bir şiir olduğunu söylediler. Bu açıklama Mücahid ve en-Nehaî’den nakledilmiştir.

“Zikr bana geldikten sonra o beni ondan saptırdı.” Şeytan insan için hep aldatandır.

Diyanet Vakfı
Çünkü zikir (Kuran) bana gelmişken o, hakikaten beni ondan saptırdı. Şeytan insanı (uçuruma sürükleyip sonra) yüzüstü bırakıp rezil rüsvay eder.

Kurtubi Tefsiri
“Yemin olsun ki bana geldikten sonra beni Zikirden o saptırdı. Zaten şeytan İnsanı yardımsız olarak ortada bırakır.”

” Yemin olsun ki bana geldikten sonra beni zikirden o saptırdı.” Yani bu pişmanlık duyacak kişi: Yemin olsun dünyada iken kendisini dost edindiğim kişi Kur’ân’dan ve ona îman etmekten beni alıkoydu, diyecektir. Buradaki “Zikir”den kastın Rasûlden beni alakoydu anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Zaten şeytan İnsanı yardımsız olarak ortada bırakır.” Denildiğine göre bu ifade zalimin söyleyeceği belirtilen sözlerden değil, yüce Allah’ın sözleridir. Bu açıklamaya göre “…Bana geldikten sonra…”da ifade tamam olmaktadır.

“Yardımsız bırakmak”: yardımı terketmek demektir. İblis’in müşriklere Süraka b. Malik suretinde görünmesi de bu yardımsız bırakma şekillerinden birisidir. Çünkü o melekleri gördüğünde müşriklerden uzak olduğunu bildirmişti.

Allah yolundan alıkoyan, Allah’a İsyan hususunda kendisine itaat olunan herkes, insan için bir şeytandır ve azâb ve belanın ineceği sırada onu yardımsız bırakır. Şu beyitleri söyleyen ne güzel söylemiş:

“Kötü arkadaştan uzak dur ve kopar onunla bağları,

Onunla arkadaşlık etmekten başka çaren kalmazsa idare et onu.

Samimi arkadaşı sev, tartışmaktan uzak dur, onunla

Onunla tartışmadığın sürece nail olursun samimi sevgisine

Ağaran saçlar akıllı kimseyi alıkoyar takılmaktan hevasının peşine

Onun alevi sakalın yan taraflarından tutuşmaya başladığında.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Nerde bulursan hayırlı insanları arkadaşlık yap, onlarla.

Çünkü hayırlı arkadaş afiflik gösterendir.

İnsanlar dirhemlere benzer, onları mihenk taşma vurduğunda,

Kimisinin halis gümüş olduklarını görürsün, kimisinin de kalp bir para.”

Sahihde Ebû Mûsa yoluyla gelen hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu kaydedilmektedir: “Salih meclis arkadaşı ile kötü meclis arkadaşının misali misk taşıyan kimse ile demirci körüğü üfleyen kimse gibidir. Misk taşıyan kimse ya sana (miskinden) bir şey verir, yahut sen ondan bir şey satın alırsın, ya da güzel bir koku koklarsın. Körük üfleyen kimse ise ya senin elbiseni yakar, yahut da sen ondan kötü bir koku alırsın.” Müslim’in lâfzı ile hadis böyledir, Ebû Dâvûd da bunu Enes yoluyla rivâyet etmiştir. Buhâri, II, 741, V, 2104; Müslim, IV, 2026.

Ebubekr el-Bezzâr da İbn Abbâs’tan şöyle dediğini kaydetmektedir: Ey Allah’ın Rasûlü! Kendileriyle oturup kalktıklarımızın hayırlıları kimlerdir? diye soruldu. Şöyle buyurdu: “Kendisini gördüğünüz vakit size Allah’ı hatırlatan, konuşması ilminizi arttıran, ameli de size âhireti hatırlatan kimsedir.” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, X, 226; ancak “Ebû Ya’lâ tarafından Müsned’inde de rivâyet edildiği kaydıyla.

Malik b. Dinar dedi ki: Şüphesiz ki iyi olan kimselerle taş taşıman senin için günahkârlarla birlikte habis (denilen hurma ve tereyağından yapılan bir tatlı) yemenden daha hayırlıdır. Sonra da şu beyiti okumuştur:

“Hayırlı insanlarla arkadaşlık et, hertürlü kötülükten azade kalırsın,

Bir gün dahi kötülerle arkadaşlık edersen, pişman olursun.”

“Eyvah bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim.”

Diyanet Vakfı
Yazık bana! Keşke falancayı (batıl yolcusunu) dost edinmeseydim!

Kurtubi Tefsiri
“Eyvah bana! Keşke filanı dost edinmeseydim.

“Keşke” dünyada iken

“hak yolu” yani cennete götüren yolu

“tutmuş olsaydım, der. Eyvah bana!” Bu kâfirin peygamberin emrine muhalefet etmesi ve kâfire uyması dolayısıyla helâk olmak üzere söyleyeceği bir beddua cümlesidir.

“Keşke filanı dost edinme şeydim” âyetinde “fîlan”dan kasıt Umeyye’dir. Ondan filan diye söz edilerek, isminin açıkça zikredilmeyişi bu tehdidin sadece ona münhasır kalmaması, aksine bu İkisinin fiillerinin benzerini yapan herkesi kapsaması İçindir.

Mücahid ve Ebû Recâ derler ki: Buradaki “zalim” her zalim hakkında umumidir. “Filan”dan kasıt tâ şeytandır. Bu görüşün lehine bundan sonra gelen: “Zaten şeytan insanı yardımsız olarak ortada bırakır” âyeti delil gösterilmiştir.

el-Hasen:

“Eyvah bana!” anlamındaki lâfzı; diye okumuştur. Buna dair açıklamalar daha önce Hud Sûresi’nde (11/72. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. “Dost” anlamındaki “el-halil” ise arkadaş ve samimi dost demektir. Buna dair açıklamalar da daha önceden en-Nisa Sûresi’nde (4/125. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Zâlim, o gün ellerini ısırır, der ki: “Keşke ben, elçi ile birlikte bir yol edinseydim.”

Diyanet Vakfı
O gün, zalim kimse (pişmanlıktan) ellerini ısırıp şöyle der: Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım!

Kurtubi Tefsiri
O gün zalim ellerini ısırıp: “Keşke peygamberle birlikte hak yolu tutmuş olaydım” der.

“O gün zalim ellerini ısırıp” âyetinde geçen; Isırır” muzari fiilinin mazisi; “Isırdım” şeklinde gelir, el-Kisaî bu fiilin birinci “dad” harfinin üstün olarak kullanıldığını da nakletmektedir.

Aralarında İbn Abbâs ve Said b. el-Museyyeb’in de bulunduğu tefsir âlimlerinden nakledilen rivâyetlere göre burada sözü edilen “zalimMen kasıt Ukbe b. Ebi Muayt’tır. Onun arkadaşı ise Ümeyye b. Halef’dir. Ukbe’yi Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) öldürmüştür. Şöyle ki: Ukbe, Bedir günü esirler arasında idi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun öldürülmesini emretti. Ukbe: Bunca esir arasından beni mi öldüreceksin? deyince, Peygamber: Evet, kâfirliğin ve azgınlığın sebebiyle öldürüleceksin, dedi. Bu sefer: Peki ya çocuklarımın hali ne olacak? deyince, onlara da ateş vardır, diye cevap verdi. Bunun üzerine Ali (radıyallahü anh) kalkıp onu öldürdü.

Umeyye’yi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) öldürmüştür. Bu da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın peygamberliğinin belgelerinden bîridir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onların bu şekilde küfür üzere öldürüleceklerini haber vermişti.

Âyet-i kerîme’de bunların isimlerinin geçmeyiş sebebi, bu şekliyle ifade edeceği mananın daha beliğ oluşundan ötürüdür. Tâ ki yüce Allah’a isyan hususunda başkasının telkinlerini kabul eden herbir zalimin durumunun da bu olacağı bilinsin.

İbn Abbâs, Katâde ve başkaları derler ki; Ukbe İslâm’a girmek isteyen kimselerdendi ancak Ubeyy b. Halef ona engel olmuştu. İkisi candan dost idiler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onların her ikisini de öldürdü. Ukbe, Bedir günü katledildi. Ubeyy b. Halef de ühud günü teke tek çarpışma esnasında öldürüldü Bunu el-Kuşeyrî ve es-Sa’lebî zikretmiştir. Birincisini ise en-Nehhâs nakl etmiştir

es-Sûheylî dedi ki:

“O gün zalim ellerini ısırıp…” âyetinde sözü edilen kişi Ukbe b. Ebi Muayt’tır. Ukbe, Umeyye b. Halef el-Cumahî’nin yakın arkadaşı idi. Bir rivâyete göre ise Umeyye’nin kardeşi Ubeyy b. Halefin arkadaşı idi. Ukbe bir ziyafet hazırlamış ve Kureyş’lileri davet etmişti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı da davet etmiş, ancak müslüman olmadıkça onun davetine icabet etmeyeceğini bildirmişti. Ukbe, Kureyş eşrafından vereceği ziyafete gelmeyecek bir kimsenin kalmasını istemediğinden dolayı müslüman olmuş ve şehadet kelimesini söylemişti. Bunun üzerine Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onun ziyafetine gitmiş, yemeğini yemişti. Bu sefer arkadaşı Umeyye b. Halef ya da Ubeyy b. Halef -müslüman olduğu sırada hazır bulunmuyorlardı- yaptığından dolayı ona sitem ettiler. Ukbe dedi ki; Ben Kureyş eşrafından herhangi bir kimsenin vereceğim ziyafette bulunmamasını büyük bir iş olarak gördüm. Bunun üzerine arkadaşı kendisine şöyle dedi: Dinine geri dönmedikçe, onun yüzüne tükürmedikçe, boynuna basmadıkça ve şunları şunları da söylemedikçe asla kabul etmeyeceğim. Allah’ın düşmanı arkadaşının kendisine emrettiklerini yaptı. Bunun üzerine yüce Allah da:

“O gün zalim ellerini ısırıp…” âyetini indirdi.

ed-Dahhak dedi ki: Ukbe, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yüzüne tükürünce, tükürüğü gerisin geri kendi yüzüne döndü, yüzünü ve dudaklarını yaktı. Yüzünde iz bıraktı ve hatta iki yanağını da yaktı. Öldürülünceye kadar bu iz yüzünde kaldı. “Ellerini ısırması” ise arkadaşına itaati dolayısıyla üzülmüş ve pişman olmuş kişinin davranışını ifade eder.

Mülk o gün hak olarak Rahman’ındır. O, kâfirler için zorlu bir gündür.

Diyanet Vakfı
İşte o gün, gerçek mülk (hükümranlık) çok merhametli olan Allahındır. Kafirler için de pek çetin bir gündür o.

Kurtubi Tefsiri
O gün hak mülk, yalnız Rahmân’ındır. O gün kâfirlere çok zordur.

“O gün hak mülk yalnız Rahmân’ındır” anlamındaki âyette yer alan

“Mülk” mübtedâdır, “hak” onun sıfatıdır. ‘Rahmân’indir” lâfzı da onun haberidir. Çünkü zeval bulan ve arkası kesilen mülk, mülk sayılmaz, O gün bütün mülk sahiplerinin mülkiyetleri batıl olacaktır, iddiaları son bulacaktır. Her malik mülküyle beraber zail olacaktır. Geriye hak olan mülk, bir ve tek olarak Allah’ın kalacaktır.

“O gün kâfirlere çok zordur” yani onların karşı karşıya kalacakları dehşetler, rezillik ve aşağılanmak dolayısıyla o gün onlara çok zor gelecektir. Mü’minler için ise az önce hadiste geçtiği üzere farz olan bir namazdan dahi hafif olacak (çabuk geçecek)dır. Bu âyet-i kerîme de buna delalet etmektedir. Çünkü bugün kâfirler için pek zor olacağına göre; mü’minler için pek kolay olacaktır.

“Zorlaştı, zorlaşır” şeklînde kullanıldığı gibi; şeklinde de kullanılır.

O gün, gökyüzü bulutla yarılacak, melekler indirilerek indirilecektir.

Diyanet Vakfı
O gün gökyüzü beyaz bulutlar ile yarılacak ve melekler bölük bölük indirileceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Ve o gün gökyüzü bulutla yarılacak, melekler ardı arkasına İndirileceklerdir.

“Ve o gün gökyüzü bulutla yarılacak” âyeti, göğün bulutla yarılacağı günü hatırla, demektir. Âsım, el-A’meş, Yahya, Hamza, el-Kisaî ve Ebû Amr “şin” harfini şeddesiz olarak; “Yarılacak” şeklinde okumuşlardır. Bunun aslı iki “te” iledir. Hafifletmek maksadıyla birincisini hazfetmişlerdir. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Diğerleri ise iki “te”den birini “şin”e idğam ederek “şin” harfini şeddeli olmak üzere; dîye okumuşlardır. Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmiştir. Kaf Sûresi’nde (50/44. âyette) de böyledir.

“Bulutla” ise “Bulutlar üzerinden” demektir. Bu şekilde “be” ile; “… den” biribirinin yerine kullanılır.

Mesela; “Yayla ok attım” denilir (bu iki edat, biri diğerinin yerine kullanılabilir). Rivâyet edildiğine göre sema sisi andıran incelikte beyaz bir bulut üzerinden çatlayacak, yanlacaktır. Bu olay ancak İsrailoğulları için Tih’te bulundukları vakit olmuştu. Sisler arasından semanın yarıldığını görmüşlerdi, Yüce Allah’ın:

“Onlar buluttan gölgeler içinde Allah’ın ve meleklerin kendilerine gelivermesinden… başkasını mı bekliyorlar?” (el-Bakara, 2/210) âyetinde sözünü ettiği husus budur.

“Melekler ardı arkasına” semalardan

“İndirileceklerdir.” Aziz ve celil olan Rabb da hüküm vermek üzere sekiz melek Arşını yüklenmiş olduğu halde gelecektir. O’nun bu gelişi, hakkında câiz olan şekilde anlaşılmalıdır, Yoksa mahlukatın sahip oldukları sıfatların yorumlandığı gibi hareket ve bir yerden bir yere intikal etmesi şeklinde anlaşılmamalıdır.

İbn Abbâs dedi ki: Dünya seması yarılır ve oradakiler ordan İnerler. Sema dakiter yerde bulunan cin ve insanlardan daha fazla olacaktır. Daha sonra ikinci sema yarılacak ve oradakiler inecek. Bunlar ise birinci dünya semasındakilerden daha fazladırlar, Yine bu şekilde yedinci sema yarılıncaya kadar aynı durum devam edecektir. Daha sonra el-Kerrûbiyyûn (diye bilinen ve aralarında Cebrâîl, Mikâil ve İsrafil gibi meleklerin bulunduğu mukarreb) melekleri de, Arşı taşıyan melekler de ineceklerdir. İşte yüce Allah’ın;

“Melekler ardı arkasına İndirileceklerdir” âyetinin manası budur. Yani semadan yeryüzüne cinlerin ve insanların hesaplarının görülmesi için indirileceklerdir.

Şöyle de açıklanmıştır: Sema kendisi ile insanlar arasında bulunan bulut ile çatlayacaktır. Yani bulutun çatlaması, dağılması ile sema da çatlayacaktır. Sema çatladı mı onun yapısı darmadağın olur ve katlanıp dürülür. Melekler de semadan başka bir yere inerler. İbn Kesîr “inzal” kökünden gelmek üzere ve “melekler” anlamındaki lâfzı mansub olarak; “Melekleri indiririz” diye okumuştur. Diğerleri ise melekler lâfzını merfu olarak; “Melekler indirileceklerdir” diye okumuşlardır. Bu okuyuşun delili daha sonra; Ardı arkasına indirmek” diye gelmiş olmasıdır. Eğer birinci şekilde olmuş olsaydı, böyle değil de; denilmesi gerekirdi.

“Nezzele” ile “enzele”nin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Buna göre şekli, anlamında kullanılmıştır.

Abdu’l-Vehhab’ın, Ebû Amr’dan naklettiğine göre “Melekler ardı arkasına indirilir” diye okumuştur. İbn Mes’ûd’da; “melekleri indirecektir” diye, Ubeyy b. Ka’b “Melekler indirilecektir” diye okumuştur.

Yine ondan;-“Melekler ineceklerdir” diye okuduğu da rivâyet edilmiştir.

O gün, cennet halkı kalacak yerce daha hayırlı, dinlenmece daha güzeldir.

Diyanet Vakfı
O gün cennetliklerin kalacakları yer çok huzurlu ve dinlenecekleri yer pek güzeldir.

Kurtubi Tefsiri
O gün cennetliklerin kalacakları yer, çok hayırlı ve dinlenecekleri yer çok güzeldir.

“O gün cennetliklerin kalacakları yer çok hayırlı ve dinlenecekleri yer çok güzeldir” âyetine dair açıklamalar daha önce:

“De ki: Acaba bu mu hayırlıdır yoksa muttakilere vaadolunan ebedilik cenneti mi?” (el-Furkan, 25/15) âyeti açıklanırken yapılmıştır.

en-Nehhâs der ki: Kûfe’liler: “Bal sirkeden tatlıdır” demeyi uygun görürler. Ancak bu kabul edilmeyen bir görüştür. Çünkü filan kimse, filan kimseden hayırlıdır, sözü onun hayrı daha fazladır demektir. Sirkenin tatlı olması ise söz konusu değildir. Yine hristiyan, yahudiden hayırlıdır demek câiz değildir. Zira her ikisi de hayırsızdır. Böyle bir ifade kullanılacak olursa, bunlardan birisinin diğerinden daha hayırlı olduğu anlaşılır. Bunun yerine yahudi hristiyandan daha kötüdür, denilir. Arapçada kullanım bu şekildedir.

“Kalacakları yer” lâfzının (buradaki “hayırlı” nitelemesi) “daha üstündür” anlamında ism-i tafdil olmadığı kabul edilecek olursa, zarf olarak nasb edilmiştir. İfade de: Onlar için karar kılınacak bir yerde bir hayır vardır, demek olur. Eğer bu ism-i tafdil olursa, o takdirde temyiz olarak nasb edilmiş demektir. Bu açıklamayı en-Nehhâs ve el-Mehdevî yapmıştır.

Katâde dedi ki: “Dinlenecekleri yer çok güzeldir” ifadesi konaklayacakları ve barınacakları yer demektir. Bir açıklamaya göre; bu, Arapların bildikleri bir şey olan günün ortasındaki dinlenmek (kaylûle)’den gelmektedir. Merfu olan şu “hadis te bu kabildendir: “Şüphesiz ki şanı yüce ve mübarek olan Allah, mahlukatın hesabını yarım gün kadar bir sürede bitirecektir. Cennec ehli cennette öğle vakti istîrahatlerine çekilecektir, cehennem ehli de cehenneme çekileceklerdir.” Bunu el-Mehdevî zikretmiştir.

İbn Mes’ûd dedi ki: Kıyâmet gününde cennetlikler dinlenmek üzere cennete, öbürleri de cehenneme gitmedikçe dünya gündüzünün yarısı kadarlık bir süre, kıyâmet gününde geçmiş olmayacaktır. Daha sonra da: ” Sonra da onların dönüşleri şüphesiz ki cahîme olacaktır” âyetini okudu. Bu âyet: “Sonra dönüşleri muhakkak cehenneme olacaktır” anlamındaki (es-Saffat, 37/68 âyeti) İbn Mes’ûd’un kıraatinde böylecedîr.

İbn Abbâs dedi ki: O günde hesap, günün ilk saatlerinde görülecektir. Cennet ehli dinlenmek üzere cennete, cehennemlikler de cehenneme çekileceklerinde kıyâmet gününün henüz yarısı bitmiş olmayacaktır. “Haydi sizler kaylûleye çekiliniz. Şüphesiz ki şeytanlar kaylûleye çekilmezler” el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, VIII, 112; ravîlerinden Kesir b. Mervân’ın “yalancı” olduğu kaydıyla diye gelen rivâyet de bu kabildendir.

Kasım b. Esbağ da Ebû Said el-Hudrî’nin şöyle dediğini zikretmektedir. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“Miktarı ellibin yıl olan bir günde” (el-Meâric, 70/4) Ben: O gün ne kadar da uzundur! deyince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki; o gün mü’mine o kadar çok hafifletilecektir ki onun için dünyada kılmış olduğu bir farz namazdan dahi daha hafif (çabuk) gelecektir.” Ebû Ya’lâ, Müsned, II, 527.

Yaptıkları her işe yöneldik — onu saçılmış toz haline getirdik.

Diyanet Vakfı
Onların yaptıkları her bir (iyi) işi ele alırız, onu saçılmış zerreler haline getiririz (değersiz kılarız).

Kurtubi Tefsiri
İşledikleri amellerinin önüne geçip onu havaya saçılmış toz zerreleri yaparız.

“İşledikleri amellerinin önüne geçip…” âyeti kıyâmet gününün ne kadar büyük olacağına dikkat çekmektedir. Yani Biz o gün günahkârların kendi kanaatlerine göre iyi kabul ettikleri herbir amele yöneleceğiz.

Mesela, birşeye yönelmeyi anlatmak üzere: “Filan kişi şu işe yöneldi, onu kastetti” denilir. Mücahid der ki: ” Önüne geçeriz” Biz ona kasdeder, ona yöneliriz, demektir. Recez vezninde şair şöyle demektedir:

“O sapık Hariciler geldiler,

Rablerinin kullarına ve şöyle dediler:

Sizin kanlarınız bize helâldir.”

Bunun, meleklerin gelişi hakkında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah fail-i hakiki olduğu için bunu kendi nefsiyle ilgili olarak bildirip, ondan öylece haber vermiştir.

“Onu havaya saçılmış toz zerreleri yaparız.” Yani ondan herhangi bir şekilde faydalanılmaz. Bu da; onu küfürleri dolayısıyla boşa çıkardık, demektir.

“Toz zerrecikleri” lâfzı aslında hemzeli değildir. İki sakinin arka arkaya gelmesi dolayısıyla hemzeli olmuştur. Bu kelimenin küçültme ismi ref halinde; …diye gelir. Nahivcilerde ref halinde; diyenler de vardır. Bunu en-Nehhâs nakletmektedir. Tekili; şeklinde, çoğulu da; şeklinde gelir. el-Haris b. Hillize bir dişi deveyi anlatırken şöyle demektedir

“Ayaklarının çıkardığı tozlarla yere hızlı basışından;

Zerrecikleri andıran bir toz bulutu görürsün.”

el-Haris, Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Havaya saçılmış toz zerrecikleri” demek, küçük havalandırma deliğinden giren güneş ışıklarıdır. el-Ezherî der ki: Havalandırma deliğinden güneşin ışığında çıktığı görülen tozu andıran şeydir. Âyetin te’vili de şöyledir: Yüce Allah onların amellerini boşa çıkartacaktır. Onların bu amelleri havaya sallallahü aleyhi ve sellemrulmuş toz zerrecikleri durumunda olacaktır.

“Etrafa saçılmış zerrecikler” ise atın toynaklarıyla çıkardığı toz demektir. ise etrafa dağılmış demektir. İbn Arafe: İnce toz, toprak” anlamındadır, der. el-Cevherî der ki: Bu toz yukarı doğru yükselecek olursa “Toz yükseldi, yükselir, o tozu ben çıkardım” denilir. da toz demektir. Şair Ru’be der ki:

“Kaybolduktan sonra onun kalıntıları görünür bize,

Serap kesitleri ile ince toz bulutları arasında.”

“Toprağı âdeta tozu andıracak kadar ince olan yer, demektir. Bir diğer açıklamaya göre; bu, rüzgarların etrafa sallallahü aleyhi ve sellemurduğu kuru” ağaç yaprakları demektir. Bu açıklamayı da Katade ve İbn Abbâs yapmıştır. Yine İbn Abbâs’ın dediğine göre bu ifade, yere dökülmüş su anlamındadır. Bunun kül anlamına geldiği de söylenmiştir ki; bu açıklamayı Ubeyd b. Ya’lâ yapmıştır.

Melekleri görecekleri gün, suçlulara müjde yoktur — derler: “Engellenmiş olun!”

Diyanet Vakfı
(Fakat) melekleri görecekleri gün, günahkarlara o gün hiçbir sevinç haberi yoktur ve: (Size, sevinmek) yasaktır, yasak! diyeceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Melekleri görecekleri gün, İşte o gün günahkârlara müjde yoktur ve: “Sizlere müjde yasak edilmiştir, yasak” derler.

Mukâtil :

“Azgınlık” kelimesini yeryüzünde üstünlük taslamak diye açıklamıştır, “(……) Küfrün en şiddetlisi ve zulmün en çirkini” demektir. Onlar mucizelerle ve bu Kur’ân ile yetinmediklerine göre meleklerin göndericin: r.isi: yeterli görebilirler? Hem onlar melekleri ve şeytanları birbirlerinden ayırt edemezler Ayrıca kendisinin melek olduğunu iddia edecek kimsenin bir mucize göstermesi de kaçınılmaz bir şeydir. Bunlar bir mucize gördükten sonra artık herhangi bir mucize talebinde de bulunamazlar. Diğer taraftan:

“Melekleri görecekleri gün, işte o gün günahkârlara müjde yoktur” âyeti melekleri ölüm halı dışında hiç kimsenin göremeyeceğini anlatmaktadır. O halde mü’minleri cennetle müjdelerler. Müşrik ve kâfirleri ise canları çıkıncaya kadar demirden tokmaklarla döverler.

“Sizlere müjde yasak edilmiştir yasak, derler.” Yani melekler; lâ ilahe illallah deyip onun gereklerini yerine getirenlerin dışında kalanlara cennete girmek haramdır haram, diyecekler. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır. Bir görüşe göre bu sözler kıyâmet gününde söylenecektir. Bunu da Mücahid ve Atiyye el-Avfî söylemiştir. Atiyye dedi ki: Kıyâmet gününde melekler mü’minleri müjde ile karşılarlar. Kâfir bu durumu göreceği vakit, o da, keşke böyle bir müjde ile karşılaşsaydı diye temenni edecek, ancak meleklerden böyle bir müjdeyi alamayacaktır.

“Görecekleri gün” âyetinin nasb ile gelmesi, melekleri görecekleri gün günahkârlara müjde verilmeyecektir, takdirinde olduğundan dolayıdır. “O gün” lâfzı daha önce geçen “görecekleri gün”dekİ “gün” lâfzını te’kid için gelmiştir.

en-Nehhâs: “Görecekleri günde ‘gün” anlamındaki İafzın “Müjde” ile mansub olması câiz değildir, der. Çünkü nefy durumunda olan bir lâfız makablinde (kendisinden önceki bir lafızda) amel edemez. Ancak burada anlamın şu şekilde olması takdir edilebilir: Melekleri görecekleri gün onlara müjde verilmesi engellenecektir. Böyle bir harfin bulunduğuna bundan sonraki ifadeler delil teşkil etmektedir. İfadenin takdiri şöyle de olabilir: Melekleri görecekleri günde hiçbir müjde olmayacaktır. Bu durumda “işte o gün” âyeti te’kid edici olur. Anlam şöyle de olabilir: Melekleri görecekleri günü hatırla! Daha sonra yeni bir cümle ile şöyle buyurulmuştur: “İşte o gün günahkârlara müjde yoktur. Sizlere müjde yasak edilmiştir yasak, derler.” Yani melekler de şöyle derler: Onlara müjde verilmesi kesinlikle yasaktır, mü’minler müstesna. Şair şöyle demektedir:

“Şunu bilin ki Esma benim için haram mı haramdır artık,

Ve ben onun en yakın kayınlarından bir kayın oluverdim.”

O bu sözleriyle Esma artık benim için kesinlikle haramdır, demek istemiştir.

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“en-Nahletul-Kusvâ (denilen vadi)’ye şevk duydu da,

Dedim ki ona: O musibetli yerler (bizim için) yasak mı yasaktır.”

el-Hasen’den rivâyete göre o: “Yasak edilmiştir, derler” âyetinde günahkârların sözü sona ermektedir ve vakıf yapılır. Bundan sonra da yüce Allah: Onların himaye edilmeleri yahut koruma altına alınmaları “yasaktır” diye cevap vermiştir. Yüce Allah, kıyâmet gününde bunu onlara yasaklamış olacaktır.

Birincisi, İbn Abbâs’ın görüşüdür. el-Ferrâ’ da bu görüşü benimsemiştir. Bu açıklamayı nakleden de İbnu’l-Enbarîdir.

el-Hasen ve Ebû Recâ Yasak” kelimesini “ha” harfi ötreli okumuşlardır. Ancak diğerleri bunu esreli okurlar.

Denildiğine göre; bu sözleri kâfir kimseler kendilerine söyleyeceklerdir. el-Maverdî’nin naklettiğine göre de bu açıklamayı Katâde yapmıştır. Bir diğer görüşe göre bu, kâfirlerin meleklere söyleyecekleri bir sözdür ve bu bir istiâze (sığınma) sözüdür. Cahiliye döneminde bu, bilinen bir sözdü. Bir kimse korktuğu bir kişi ile karşılaşacak olursa, dermiş. Yani senin bana herhangi bir şekilde taaruzda bulunman haramdır. Mansub olarak gelmesi ise ” Sana yasak kılıyorum yahut Allah sana bunu yasaklar” anlamında oluşundan dolayıdır. Hayvanları sula ve otla anlamında; demeye benzer. Yani günahkârlar meleklerin kendilerini cehennem ateşine attıklarını göreceklerinde sizden Allah’a sığınırız, diyeceklerdir. Bu açıklamayı el-Kuşeyrî nakletmiştir. Bu anlamdaki bir açıklamayı da el-Mehdevî, Mücahid’den nakletmiştir.

Bir diğer görüşe göre “Yasaktır” sözü günahkarların sözlerinden, “Yasak” sözü ise meleklerin sözlerindendir. Yani onlar meleklere sizin bize herhangi bir şekilde taarruz etmenizden Allah’a sığınırız diyecekler, buna karşılık melekler de böyle bir günün kötülüğünden sizin himaye edilmeniz yasak kılınmıştır, diyeceklerdir. Bu açıklamayı da el-Hasen yapmıştır.

Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler: “Bize melekler inseydi ya! Veya Rabbimizi görseydik!” Andolsun ki kendilerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla taşkınlaştılar.

Diyanet Vakfı
Bizimle karşılaşmayı (bir gün huzurumuza geleceklerini) ummayanlar: Bize ya melekler indirilmeliydi ya da Rabbimizi görmeliydik, dediler. Andolsun ki onlar kendileri hakkında kibire kapılmışlar ve azgınlıkta pek ileri gitmişlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Bizimle karşılaşacaklarını ümit etmeyenler dediler ki: “Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?” Yemin olsun ki onlar kendi kendilerine büyüklenip azgınlık yapmakta çok ileri gittiler.

“Bizimle karşılaşacaklarını Ümit etmeyenler dediler ki…” Kasıt Öldükten sonra dirilmekten ve Allah’ın huzuruna çıkmaktan korkmayanlardır. Yani buna îman etmeyenlerdir. Şair der ki:

“Bir arı soktuğu zaman onu, korkmaz onun sokmasından,

Ve onun kovanında işçi arılar onun yerine geçmiştir.”

Burada görüldüğü gibi âyet-i kerimede olduğu şekilde, “ümit etmek” anlamındaki fiil korkmak anlamında kullanılmıştır.

“Ümit etmeyenler”in aldırmayanlar anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim şair şöyle demektedir:

“Yemin olsun ki ben müslüman olduğum takdirde aldırmam

Allah yolunda yere yıkılışım hangi yanıma olursa olsun.”

Ümit etmek” anlamındaki fiil kullanılmıştır.

İbn Şecere de bunu ümit etmeyenler, “ummayanlar” diye açıklamıştır. Şair der ki;

“Hüseyin’i öldürmüş bir topluluk ümit eder mi ki

Hesap gününde dedesinin şefaatini?”

“Bize melekler indirilmeli” ve Muhammed’in doğru sözlü olduğunu söylemeli “veya Rabbimizi” gözlerimizle

“görmeli” ve böylelikle onun bize rasûl olduğunu haber vermeli

“değil miydi?” Niye bütün bunlar böyle olmadı?

Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir: “Dediler ki; Bize yeryüzünden bir pınar fışkırtmadıkça sana îman etmeyeceğiz” âyetinden itibaren:

“Yahut Allah’ı ve melekleri karşımıza topluca getiresin.” (el-İsra, 17/90-92) âyetine kadar olan bölümlerdir.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yemin olsun ki onlar kendi kendilerine büyüklenlp” yüce Allah’tan olmayacak aşın taleplerde bulundukları için

“azgınlık yapmakta çok îleri gittiler.” Çünkü melekler ancak ya ölüm esnasında yahutta azâbın indirilmesi sırasında görülebilirler. Şanı yüce Allah’ı ise gözler idrâk edemez. Gözleri asıl O idrak eder. Hiçbir göz O’nu göremez.

Senden önce gönderilen elçiler yemek yerdi ve çarşılarda yürürlerdi. Biz, sizi birbirinize bir imtihan kıldık — sabredecek misiniz? Rabbin görendir.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı. (Ey insanlar!) Sizin bir kısmınızı diğer bir kısmınıza imtihan (vesilesi) kıldık; (bakalım) sabredecek misiniz? Rabbin her şeyi hakkıyla görmektedir.

Kurtubi Tefsiri
Bizim senden önce gönderdiğimiz rasûller de muhakkak yemek yerler ve pazarlarda dolaşırlardı. Biz, bazınızı, bazınıza imtihan kıldık. Sabredecek misiniz? Rabbin, herşeyi çok iyi görendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dokuz başlık halinde sunacağız:

1- Rasûller, İnsani Tarafları ve Âyetin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah’ın:

“Bizim senden önce gönderdiğimiz rasûller de…” âyeti:

“Bu nasıl peygamberdir ki yemek yer ve pazarlarda dolaşır.” (el-Furkan, 25/7) diyen müşriklere cevab olmak üzere inmiştir. İbn Abbâs dedi ki: Müşrikler, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı fakir olduğundan dolayı ayıplayıp da: “Bu nasıl peygamberdir ki yemek yer…” demeleri üzerine, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) üzüldü. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme ona teselli olmak üzere nazil oldu. Cebrâîl (a .s): es-Selamu aleyke ya Rasûlallah, dedi. Rabbim olan Allah’ın sana selamını getirdim. O, sana diyor ki: “Bizim senden önce gönderdiğimiz rasûller de muhakkak yemek yerler ve pazarlarda dolaşırlardı.” Yani dünya hayatında geçimlerini elde etmenin yollarını ararlardı.

2- Yemek Yemek, Peygamberlerin Ortak Bir Özelliğidir:

Yüce Allah’ın: ” Muhakkak yemek yerlerdi” âyeti ile ilgili olarak şunu belirtelim: Eğer haberinin başına “lâm” harfi gelecek olursa ” Muhakkak” edatının “hemze”si ancak esreli okunur. Burada “lâm” olmasaydı bile, yine ancak esreli okunabilirdi. Çünkü burada isti’nafiyyedir. (Cümlenin başına gelmiştir). Bütün nahivcilerin görüşü budur. en-Nehhâs dedi ki: Ancak Ali b. Süleyman’ın bize Muhammed b. Yezid’den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Burada bu edatın hemzesi üstün de okunabilir. İsterse ondan sonra “lâm” harfi gelmiş olsun. Ancak zannederim bu, onun bir yanılgisıdır,

Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: İfadede hazfedilmiş kelimeler vardır. Bu Biz senden önce ne kadar rasûl gönderdiysek. mutlaka onlar yemek yerlerdi” takdirinde olup, daha sonra: “Rasüller” kelimesi hazf edilmiştir. Bunun hazfediliş sebebi ise “gönderdiğimiz rasûller” âyetinde buna delâlet edecek mananın bulunmasıdır. Buna göre ez-Zeccâc’a göre mevsuf hazfedilmiş olmaktadır. Ona göre de -el-Ferrâ’nın dediği şekilde -sıla cümlesi bırakılıp mevsul ismin hazfedilmesi câiz değildir. el-Ferrâ’: Burada hazfedilen Kim, kimse” ism-i mevsulüdür Yani: “Ancak kendileri yemek yiyen kimseleri (gönderdik)” demektir. O, bunu yüce Allah’ın:

“Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan kimse yoktur.” (es-Saffat, 37/164) âyeti ile:

“Şüphe yok ki aranızda oraya uğramayacak hiç kimse yoktur.” (Meryem, 19/71) buyruklarına benzetmektedir. Sizin aranızdan oraya uğramayacak bir kimse yoktur” demektir. Bu aynı zamanda el-Kisaî’nin de görüşüdür.

Araplar da; “Ben sana insanlar arasından muhakkak sana itaat edecek kimseyi gönderdim” derler. Buna göre: “Muhakkak sana itaat edecek” ifadesi “Kimse” nin sılasıdır. ez-Zeccâc der ki; Bu bir hatadır, çünkü bu “kimse” lâfzı ism-i mevsuldur, hazfedilmesi de câiz değildir,

Meanî âlimleri derler ki: Âyet “Biz senden önce ne kadar rasûl gönderdiysek, mutlaka onlara muhakkak kendilerinin yemek yedikleri söylenmiştir” anlamındadır. Buna delil de;

“Sana, şeyden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey söylenmiyor” (el-Kasas, 41/43) âyetidir.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: Burada: “Muhakkak onlar”ın hemzesinin; ‘dan sonra esreli gelmesi gizli “vav” harfi ile isti’naf,başlangıç dolayısı iledir. Yani; takdirindedir. Bir kesimin kanaatine göre de Allah’ın: “Muhakkak yemek yerler” ifadesi, def-i hacete çıkarlar, ifadesinden kinayedir.

Derim ki; Bu ifade, bu manada kullanılmış ise çok beliğ bir ifadedir. Nitekim yüce Allah’ın;

“Meryem oğlu Mesih bir rasûlden başka bir şey değildi. Ondan önce de rasûller gelip geçmiştir. Anası ise sıddika bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. “(el-Mâide, 5/75) âyeti da buna benzemektedir.

“Ve pazarlarda dolaşırlardı” âyetindeki

“dolaşırlardı” anlamındaki: (……) fiilini Cumhûr “ya” harfini üstün, “mim” harfini sakin ve “şın” harfini de şeddesiz olarak okumuşlardır. Ali, İbn Avf ve İbn Mes’ûd ise “ya” harfini ötreli, “mim” harfini üstün, “şın” harfini de üstün ve şeddeli olarak okumuşlardır ki bunun da anlamı yürümeye davet olunur ve buna mecbur bırakılırlar, demek olur. Ebû Abdu’r-Rahmân es-Sülemî ise “ya” harfini ötreli, “mim” harfini üstün, “şın” harfini de şeddeli ve ötreli okumuştur ki bu da “dolaşırlardı” anlamındadır. Nitekim şair şöyle demektedir:

“Develerin çöktükleri geniş yerde yürüdü de,

Aralarından binilmesi zor ile binilebilecek genç ve güzel develer aradı,”

Ka’b b. Züheyr de şöyle demiştir:

“Geniş alanların arslanları seslerini çıkaramazlar, ondan korktukları için

Ve onun bulunduğu vadide de yürümez (yiğitlerin) ayakları.”

Burada “şın”ın şeddeli olması, “yürümek” anlamındaki fiilin manasını etkilememektedir.

3- Geçimi Elde Etme Yollarına Başvurmak:

Bu âyet-i kerîme sebeplere sarılmak ve ticaret, sanat ve daha başka yollarla geçimi sağlama yoluna başvurmak hususunda temel bir dayanaktır. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden bir kaç yerde geçmiş bulunmaktadır. Ancak burada yeterli gelecek kadarıyla bazı açıklamalarda bulunmak kasdıyla şunları söylemek istiyoruz:

Günümüzün şeyhlerinden birisi aramızdaki bir konuşma esnasında bana şunları söyledi: Peygamberler (hepsine selam olsun) ancak zayıf ve güçsüz kimselere sebeplere sarılma sünnetini öğretmek için gönderilmişlerdir.

Ben o kimseye cevap olarak şunları söyledim: Bu ancak cahillerin, ahmakların, beyinsiz ayak takımının ya da kitaba ve yüce sünnete dil uzatanların söyleyebilecekleri bir sözdür. Yüce Allah kitab-ı kerim’inde seçkin kulları, rasûlleri ve peygamberleri hakkında sebeplere sarıldıklarını ve rızık kazanmak için bir takım iş ve meslekleri icra ettiklerini haber vermektedir. Sözü hak olan yüce Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:

“Ve Biz ona sizin faydanıza… giyecek (zırh) yapma sanatını öğrettik.” (el-Enbiya, 21/80);

“Bizim senden önce gönderdiğimiz rasûfler de muhakkak yemek yerler ve pazarlarda dolaşırlardı.” İlim adamları, yani ticaret yaparlar, meslek icra ederlerdi, demektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur; “Rızkım mızrağımın gölgesi altında kılındı.” Beyhakî, es-Sünen, II, 177 Yine yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve hoş yiyin. “(el-Enfal, 8/69)

Ashab-ı Kiram da (Allah onlardan razı olsun) sahib oldukları mallarıyla ticaret yapar, çeşitli meslekler icra ederler, kendilerine muhalefet eden kâfirlerle de Savaşırlardı. Acaba bunlar sizin görüşünüze göre zayıf kimseler mi idiler? Hayır, Allah’a yemin ederim ki onlar güçlü kuvvetli kimselerdi. Onlardan sonra gelen salîh halefleri de onlara uymuştur. Onların izledikleri yolda hidayet vardır ve o yol İzlenerek doğru yol bulunur.

Bana şunları söyledi: Onların bu yollara başvurmaları kendilerine uyulmaları gereken önderler oluşlarından dolayıdır. Böylelikle onlar zayıf kimseler için (örnek olmak maksadıyla) doğrudan bu işlerle uğraştılar. Bizzat kendileri adına ise öyle değildiler. Ashab-ı Suffe’nin durumu bunu açıkça ortaya koyar.

Dedim ki: Eğer durum böyle olsaydı, onların da onlarla birlikte Allah Rasûlünün de durumu açıklamaları gerekirdi. Nitekim Kur’ân-i Kerîm’de yüce Allah’ın şu buyrukları sabittir:

“insanlara, kendilerine ne indirildiğini açıklayasın… diye sana da bu zikri (Kur’ân’ı) indirdik.”(en-Nahl, 16/44);

“Muhakkak indirdiğimiz apaçık âyetlerimizi ve hidayeti insanlara kitapta apaçık bir şekilde bildirdikten sonra gizleyenler var ya…” (el-Bakara, 2/159) Bu hususlar ise apaçık bilgi ve hidayetin kapsamı içerisindedir. Ashab-ı Suffa’ya gelince, onlar hallerinin elverişli olmadığı sıralarda İslâmın misafiri idiler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir sadaka geldi mi özellikle onlara verirdi. Bir hediye gelecek olursa, onlarla birlikte o hediyeden yerdi. Bununla birlikte rızık peşinde gider gelirler, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hane-i saadetlerine su taşırlardı. Buhârî ve başkaları onları böylece anlatmaktadır. Daha sonra yüce Allah müslümanların çeşitli ülkeleri fethetmelerini müyesser kılıp, onlar için imkanları hazırlayınca hepsi de komutanlık ve emirlik makamlarına geldiler ve sebeplere sarılmakla da emrolundular. Diğer taraftan böyle bir iddia Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ve Ashab-ı Kiram’ın zayıf olduklarını da ifade eder. Çünkü onlar meleklerle desteklenmiş ve melekler aracılığıyla onlara sebat verilmiş kimselerdi. Eğer güçlü kuvvetli kimseler olsalardı, meleklerin desteğine ve yardımına ihtiyaçları olmazdı. Zira bu da zafer ve yardımın sebepleri arasındadır. Bu şekilde bir görüş ileri sürmekten Allah’a sığınırız, bu anlamı verecek sözler söylemekten Allah’a sığınırız. Bilakis sebeplere sarılmayı, gerekli yollara başvurmayı kabul etmek, Allah’ın ve O’nun Rasûlünün bir sünnetidir. . Açıklanmış olan hak budur. Müslümanların icma ile kabul ettikleri dosdoğru yol da budur. Aksi takdirde sözü hakkın kendisi olan yüce Rabbimizin:

“Siz de onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve bağlanıp beslenen atlar hazırlayın…” (el-Enfal, 8/60) âyetinin yalnızca zayıf kimseler hakkında olması gerekirdi. Bütün hitabların da aynı şekilde olması icab ederdi.

Kur’ân-ı Kerîm’de yüce Allah, kelimi Mûsa’ya hitab ettiğinde:

“Asanla denize vur.” (eş-Şuara, 26/63) diye buyurmuştur. Oysa asaya vurmadan da yüce Allah denizi yarmaya kadirdir. Aynı şekilde Meryem’e (selam ona) de:

“O kuru hurma ağacını kendine doğru salla.” (Meryem, 19/25) diye buyurmuştur. Halbuki o hurma ağacını sallamaksızın ve yorulmaksızın Cenab-ı Allah oradan hurmaları indirmeye kadirdir. Bütün bunlarla birlikte ilahi lutfa mazhar olup, kendisine yardım olunacak yahut duası kabul olunacak, ya kendisi ya da başkası hakkında bir keramet ile taltif olunabilecek bazı şahısların olabileceğini de inkar etmiyoruz, fakat böyleleri vardır diye, kalkıp küllî ve genel kaideler ile güzel emirler yıkılmaz.

Heyhat, heyhat! Bir kimse kalkıp yüce Allah:

“Rızkınız ve vaad olunduğunuz semadadır” (ez-Zariyat, 51/22) diyerek buna karşı çıkamaz. Biz buna şöyle deriz: Yüce Allah doğru söylemiştir. Onun şerefli Rasûlü de doğru söylemiştir. Burada rızıktan kasıt te’vil ehlinin icmaı ile yağmurdur. Buna de- de yüce Allah’ın şu âyetleridir

“Ve O gökten size bir rızık indirendir.” (el-Mu’min, 40/13);

“Ve Biz gökten bereketli bir su indirdik, onunla bahçeler ve biçilen taneler bitirdik.” (Kâf, 50/9) Şimdiye kadar semadan insanlara ekmek dolu tabakların ve et dolu tencerelerin indiği de görülmemiştir. Aksine bunların elde edilmesi için sebeblere sarılmak asli bir kaidedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Rızkı yerin gizliliklerinde arayınız” sözünün anlamı da budur. Yani yeri sürünüz, kazıyınız ve oraya ağaç dikiniz. Çünkü Arapçada bir şeye bazen sonuçta varacağı hususun ismi da verilebilir. İşte yağmura rızık denilmesinin sebebi, rızkın onun vasıtası ile ortaya çıkmasıdır. Bu da Arap dilinde meşhur bir anlatım tarzıdır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’da şöyle buyurmuştur: “Sizden herhangi birinizin ipini alıp, sırtı üzerinde odun taşıması herhangi bir kimseden -ona versin ya da vermesin- dilencilik etmesinden daha hayırlıdır. ” Buhârî, II, 535, 538; Tirmizî. III, 64; Müsned, II, 243, 257, 300…

Bu, herhangi bir emek harcamaksızın yerde biten ot ve odunlar için böyledir. Dağda insanlarla hiçbir ilişkisi olmayan bir adamın varlığını düşünecek olsak dahi bu kimsenin toprakların ve tepelerin bitirdiklerini toplamak için yerinden çıkıp ayrılması kaçınılmazdır. Tâ ki bunlardan geçimini kendisiyle sağlayacağı şeyleri elde edebilsin. İşte Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisinin anlamı da budur: “Şayet sizler Allah’a hakkıyla tevekkül edecek olsaydınız, elbettekİ sabahleyin kursakları bomboş ve aç gidip, akşamleyin kursakları dolu ve tok olarak geri dönen kuşların rızıklandırıldığı gibi rızkınız verilirdi. ” Tirmizî, IV, 573; İbn Mâce, II, 1394; Müsned, 1, 30, 52

İşte kuşların gidiş ve gelişleri birer sebeptir. Gerçekten de sebeplerden el etek çekip gerçek manada mütevekkil olduğunu iddia ederek, yolların kenarlarında oturan, buna karşılık dosdoğru yolu ve apaçık sirat-ı müstakimi terkeden kimselere hayret edilir.

Buhâri’de İbn Abbâs’tan şöyle dediği sabit olmuştur: Yemen halkı haccederler, buna karşılık beraberlerinde azık almazlar ve bizler mütevekkil kimseleriz, derlerdi. Hacca geldiler mi bu sefer insanlardan dilencilik yapmaya koyulurlardı. Bunun üzerine yüce Allah:

“Bir de azık edinin.” (el-Bakara, 2/197) âyetini indirdi. Buhârî, Hacc 6; Ebû Dâvûd, Menâsik 4

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan ve Ashab-ı Kiram’ından beraberlerinde gerekli azığı almaksızın yolculuğa çıktıklarına dair bir nakil gelmiş değildir. Onlar gerçekten Allah’a tevekkül eden kimselerdi. Tevekkül kalbin sıkıntılarını gidermek ve maksatlarını gerçekleştirmek noktasında Rabbe güvenip dayanması, sonra da bu husustaki mücerred emir dolayısıyla sebeplere sarılmasıdır. İşte hak budur.

Bir adam Ahmed b. Hanbel’e: Ben tevekkül ederek haccetmek istiyorum demiş. O da: Tek başına yola koyul demiş. Hayır, insanlarla birlikte çıkacağım deyince, bu sefer ona: O halde sen onların beraberlerindeki ekmek torbalarına güvenip, çıkmak isteyen birisisin demiş. Biz bütün bu hususları “Ka-m’u’l-Hırsi bi’z-Zühdi ve’l-Kana’a ve Raddu Zülli’s Suali bi’l-Kesbi ve’s-Sınâa (Zühd ve kanaata sarılmakla hırsın kökünü kazımak, kazanmak ve meslek icra etmek suretiyle de dilenciliğin zilletini bertaraf etmek)” adlı eserimizde açıklamış bulunuyoruz.

4- Çarşı-Pazara Girerken Dikkat Edilecek Hususlar:

Müslim’in, Ebû Hüreyre yoluyla kaydettiği rivâyete göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yerler arasında Allah’ın en çok sevdiği mescitlerdir. Allah’ın en çok buğzettiği yerler ise çarşı-pazarlarıdır.” Müslim, I, 464; İbn Huzeyme, Sahih, IV, 477

el-Bezzâr’ın rivâyetine göre Selman-ı Farisî şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Eğer imkanın olursa çarşı-pazara ilk giren kişi ve oradan son çıkan kişi olma. Çünkü orası şeytanın mücadele yeridir, sancağını da oraya diker.” Bu hadisi Ebubekr el-Berkanî senedini kaydederek, Ebû Muhammed Abdu’l-Ğani b. Said el-Hafız’dan -Âsım’in rivâyeti ile- Ebû Osman en-Nehdfden o Selman’dan rivâyetle zikretmiştir. Selman dedi ki; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sakın çarşı-pazara İlk giren ve oradan son çıkan kişi olmayasın. Çünkü şeytan orada yumurtlamış ve orada yavrulamıştır.” el-Heysemî, Mecmâu’z-Zevâid, IV, 77.

Bu hadislerde çarşı-pazarlara girmenin mekruh oluşuna delil teşkil edecek ifadeler vardır. Özellikle erkek ve kadınların biribirleriyle karışık olduğu bu dönemlerde bu böyledir. Bizim ilim adamlarımız da böyle demiştir. Buna sebeb ise çarşı-pazarlarda batılın çoğalmış ve münkerlerin açıkça işlenmeye başlanmış olmasıdır. Fazilet sahibi ve dinde kendilerine uyulan kimselerin, Allah’a isyan olunan bölgelerden uzak kalmak suretiyle temizliklerini korumaları için bu gibi yerlere girmeleri mekruh görülmüştür. O halde çarşı-pazarda bulunmak gibi ilahi bir belaya maruz kalmış olan kimselerin, şeytanın ve şeytanın askerlerinin bulunduğu bir yere girdiklerini hatırlarından çıkartmamaları, orada devamlı kalacak olurlarsa helâk olacaklarını bilmeleri gerekir. Bu halde olan bir kimse, zaruret ve ihtiyacı kadarı orada bulunur ve çarşı-pazarda bulunmanın kötü akıbet ve belâsından sakınmaya çalışır.

5- Çarşı-Pazarın Savaş Alanına Benzetilmesi:

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın çarşı-pazarı Savaş alanına benzetmesi güzel bir benzetmedir. Çünkü Savaş alanı çarpışma yeridir. Böyle bir isim, orada kahramanların çarpıştığından dolayı verilmiştir. Biri, diğerini yıkmaya çalışır. İşte çarşı-pazar ile şeytanın orada yaptıkları ve pazardakilere verdiği zararlar neticesinde hile ve aldatmalara başvurup, fasit alış-verişler, yalanlar, yalan yere yeminlere aldırış etmeyip, seslerin birbirine karışması ve daha benzeri diğer hususlar, Savaş alanındaki çarpışmaya ve o meydanlarda yere yıkılan kimselere benzetilmiştir.

6- Kitap ve Silah Pazarları İle İhtiyaç Duyulan Diğer Pazarlara Girmek:

İbnu’l-Arabî der ki: Yemek yemek insanlar için zorunlu bir ihtiyaçtır. Bunda utanılacak bir şey olmadığı gibi kişinin kendisini sorumlu hissetmesini gerektiren bir ciheti de yoktur. Çarşı-pazarlara gelince, ben ileri gelen ilim adamlarının şöyle dediklerini duymuşumdur: Kişi ancak kitap ve silah pazarına girer. Bana göre ise kişi ihtiyaç duyduğu her çarşı-pazara girer. Ancak orada yemek yemez. Çünkü bu mertliğe aykırıdır ve kişinin heybetini ortadan kaldırır. Bu hususta uydurulmuş hadislerden birisi de: “Çarşıda yemek yemek aşağılık bir davranıştır” sözüdür.

Derim ki: İlim adamlarının bu söyledikleri çok güzeldir. Çünkü sözünü ettikler’ pazarlarda kadınlara bakmak, onlarla karışmak söz konusu değildir. Zira kadınların böyle bir şeye ihtiyaçları yoktur. Bunların dışındaki çarşı-pazarlar ise kadınlarla dolup taşmaktadır ve çoğunlukla da hayaları oldukça azdır. Öyle ki çarşı-pazarda bir kadının ve başka yerlerde ziynet yerlerini, açılmaması gereken yerlerini açmış olduğu halde oturduğunu görebiliyoruz. Bu ise günümüzde oldukça yaygın münkerlerdendir. Gazabından yüce Allah’a sığınırız.

7- Çarşı-Pazardaki Kötülüklere Karşı Yapılacak Dua:

Ebû Dâvûd et-Tayalisî Müsned’inde şu rivâyeti kaydetmektedir: Bize Hammâd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Zübeyr hanedanının kahrumanı (hazinedarı) olan Amr b. Dinar anlattı. O Salim’den, o babasından, o Ömer b. el-Hattâb’dan dedi ki; “Her kim şu pazarlardan birisine girip de;

Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur, bir ve tektir, O’nun hiçbir ortağı yoktur, mülk yalnız O’nundur, hamd O’nadır. Öldürür ve diriltir, O hayy’dır, asla ölmez. Hayır yalnız O’nun elindedir, O’nun herşeye gücü yeter, diyecek olursa, Allah ona bir milyon hasene yazar ve ondan bir milyon günahı siler. Ayrıca onun için cennette bir köşk yapar. ” Tayalisî, Müsned, I, 4.

Bunu Tirmizî de rivâyet etmiş ve: “Onun bir milyon günahını siler” dedikten sonra şunları da ilave etmiştir: “Onu bir milyon derece yükseltir ve onun için cennette bir ev inşa eder.” Tirmizî dedi ki: Bu garib bir hadistir.

İbnu’l-Arabî der ki: Bu kişinin orada, orayı itaatia -masiyette gömüldüğü bir sırada- ma’mur etmek için, gaflet ile atalete düşürülmüş olduğu bir sırada zikirle süstemek için, cahillere öğretmek, unutanlara da hatırlatmak maksadıyla, yalnızca O’nun rızasını kasdederek oralara gitmesi halinde böyledir.

8- İnsanların Biribirleriyle İmtihan Edilmesi:

“Biz bazınızı, bazınıza imtihan kıldık. Sabredecek misiniz?” Yani dünya bir imtihan yurdudur. Şanı yüce Allah, mü’miniyle, kâfiriyle bütün insanları birbirine imtihan aracı kılmayı murad etmiştir. Sağlıklı kimse hastanın, zengin fakirin, sabreden fakir zenginin imtihan aracıdır. Bunun anlamı da herkesin diğeriyle denenmekte olduğudur. Zengin, fakir ile imtihan edilir. Zenginin onu kollayıp gözetlemesi onunla alay etmemesi gerekir. Fakir de zengin ile imtihan edilir. Onu kıskanmaması, ondan kendisine verdiği şeylerden başkasını almaması gerekir. Her ikisinin de hak üzere sabretmeleri icab eder. Nitekim ed-Dahhâk: “Sabredecek misiniz?” âyeti ile ilgili olarak hak üzere sabredecek misiniz? diye açıklamada bulunmuştur.

Çeşitli belalara mübtelâ olan kimseler: Niye biz bir türlü sağlık ve afiyete kavuşamıyoruz? derler. Gözü görmeyen kişi, ben niye gözü gören kimse gibi değilim? der. Kısacası herbir musibet sahibi bu kabilden düşünür. Nübüvvet şerefine nail olmuş, o yüce Rasûl de kendi dönemindeki kâfirlerden olup, insanların eşrafından olanlar için bir sınama aracıdır. İlim adamları ve adaletle hükmedenlerin durumu da böyledir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ve dediler ki: Bu Kur’ân iki kasabanın birindeki büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” (ez-Zuhruf, 43/31)

O halde burada “fitne” imtihan çeşitli belalarla mübtela kimsenin sağlıklı kimeyi kıskanması, sağlıklı kimsenin de belalara maruz kalmış olanı hakir görmesidir.

Sabır bu iki kesimden herbirisinin kendi haline göredir. Birisi azgınlaşmama suretiyle, diğeri ise halinden usanmamak suretiyle sabretmiş olur.

“Sabredecek misiniz?” sorusunun cevabı hazfedilmiştir. Yani yoksa etmeyecek misiniz? takdirindedir. Bu soru el-Müzenî’nin dediği türden şu cevabı gerektirir. el-Müzenî ihtiyacı dolayısıyla evinden dışarıya çıkmış, hadım bir kimsenin kafileler arasında binekler üzerinde (debdebe içerisinde) olduğunu görmüş, içinden bir şeyler geçirmiş. Bu sırada “sabredecek misiniz?” âyetini okuyan birisinin sesini işitince: Edeceğiz, Rabbimiz. Sabredeceğiz ve ecrimizi Allah’tan bekleyeceğiz, demiş.

İmâm Mâlik’in arkadaşlarından İbnu’l-Kasım, Eşheb b. Abdu’l-Aziz’in mülk debdebesi içerisinde yanından geçtiğini görünce, bu âyet-i kerimeyi okumuş, sonra da kendi kendisine: Sabredeceğiz, diye cevap vermiştir.

Ebû’d-Derdâ’dan rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinlemiştir: “Cahilden dolayı alimin, alimden dolayı cahilin, kölesinden dolayı efendisinin, efendisinden dolayı kölesinin, zayıftan dolayı güçlü kimsenin, güçlü kimseden dolayı zayıf kimsenin, yönetilenlerden dolayı yöneticinin, yöneticiden dolayı yönetilenlerin vay haline! Bunların biri diğerinin imtihan aracıdır, fitne sebebidir. İşte yüce Allah’ın:

“Biz bazınızı, bazınıza imtihan kıldık. Sabredecek misiniz?” âyeti bunu ifade etmektedir. Suyûrî, Kenzu’l-Ummal, X, 179. (Kurtubî, Paru’l-Hadis baskısı)

Bu hadisi es-Sa’lebî senedini kaydederek zikretmiştir. Allah onu rahmetine garketsin.

Mukâtil der ki: Bu âyeti kerîme Ebû Cehil b. Hişam, el-Velid b. el-Muğire, el-Âs b. Vail, Ukbe b. Ebi Muayt, Utbe b. Rabia ve en-Nadr b. el-Haris’in hakkında Ebû Zerr, Abdullah b. Mes’ûd, Ammar, Bilal, Suheyb, Âmir b. Fuheyre, Ebû Huzeyfe’nin mevlası Salim, Ömer b. el-Hattâb’ın mevlası Mihca1, el-Hadramî’nin mevlası Cebr ve benzerlerini görüp de alay yollu: Biz de müslüman olalım da bunlar gibi mi olalım? demeleri üzerine inmiştir. Böyle dedikleri için yüce Allah bu mü’minlere hitab ederek: Görmüş olduğunuz bu sıkıntı ve fakirlik hali üzere “sabredecek misiniz?” âyetini indirmiştir. O halde “sabredecek misiniz?” âyetinin hikmetlerine vakıf olabilmek, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmeti arasında buna hak kazanmış has mü’minler içindir. Sanki yüce Allah kâfirlere mühlet verip onlara genişlik vermeyi mü’minler için bir fitne yani onlar için bir deneme, bir imtihan kılmış gibidir. Müslümanların sabretmeleri üzerine yüce Allah da haklarında:

“İşte onlar sabrettiklerine karşılık bugün Ben de gerçekten onları mükâfatlandırdım.” (el-Mu’minun, 23/111) âyetini İndirdi.

9- Rabbin Herşeyi Görendir:

“Rabbin herşeyi çok iyi görendir.” Yani O, sabreden ya da etmeyen, îman eden ya da etmeyen, üzerindeki hakları eksiksiz yerine getiren ya da getirmeyen herkesi görür.

Bir açıklamaya göre; “sabredecek misiniz” âyeti sabrediniz!” anlamındadır. Yüce Allah’ın:

“Vazgeçtiniz artık değil mi” (el-Mâide, 5/91) âyetinin “vazgeçiniz” anlamında oluşu gibi. O halde bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a sabretmesi için verilmiş bir emirdir.

Artık söyledikleriniz sizi yalanlamıştır — ne engelleyebilirsiniz ne de yardım edebilirsiniz. Sizden kim zulmederse ona büyük bir azap tattırırız.

Diyanet Vakfı
(Bunun üzerine ötekilere hitaben şöyle denir:) İşte (taptıklarınız), söylediklerinizde sizi yalancı çıkardılar. Artık ne (azabınızı) geri çevirebilir, ne de bir yardım temin edebilirsiniz. İçinizden zulmedenlere büyük bir azap tattıracağız!

Kurtubi Tefsiri
İşte söylediklerinizde sizi yalanladılar. Artık ne üzerinizdeki azâbı defedebilirsiniz, ne de bir yardıma güç yetirirsiniz. Sizden kim zulmederse ona büyük bir azâbı tattırırız.

“İşte söylediklerinizde sizi yalanladılar.” Yani yüce Allah, kendisine ibadet olunan mabudlam bu işten uzak olduklarını söyleyecekleri vakit, onlara tapınan kimselere: İşte sizin ilâh olduklarını iddia ettikleriniz, bu hususta

“söylediklerinizde sizi yalanladılar” diye buyuracaktır.

“Artık ne üzerinizdeki azâbı defedebilirsiniz, ne de bir yardıma güç yeririrsiniz.” Müfessir burada “ne üzerinizdeki azâbı defedebilirler” anlamındaki okuyuşa göre âyeti yazmıştır. Dolayısıyla harada açıklamaları ona göre yapmıştır. Mealdeki okuyuşa uygun açıklama da biraz sonra gelecektir.

Yani sizin ilâh edindikleriniz sizden azâbı önleyemedikleri gibi, size yardım da edemezler. Bir diğer açıklamaya göre bu kâfirler -mabudları kendilerini yalanlayınca herhangi bir şekilde azâbı kendilerinden uzaklaştıramayacakları gibi Allah’a karşı bir yardım da alamazlar.

İbn Zeyd dedi ki: Anlam şudur: Ey mü’minler! Şu kâfirler, Muhammed’in getirdikleri hususunda sizi yalanlamış bulunuyorlar. Buna göre “söylediklerinizde” âyeti; söylediğiniz hak olan şeylerde… demek olur. Ebû Ubeyd de şöyle demektedir: Yani onlar sizin söylediğiniz hususunda sizleri yalanladılar. O bakımdan onlar yüce Allah’ın sizleri kendisine iletmiş olduğu haktan, sizleri geri çeviremezler. Ayrıca sizleri yalanladıkları için başlarına inecek olan azaba karşı kendilerine hiçbir yardımları da dokunmayacaktır.

Genel olarak “söylediklerinizde” şeklinde muhatap te’si ile okunmuştur. Bunun anlamını da açıklamış bulunuyoruz. el-Ferrâ”nın naklettiğine göre bu âyet, “zel” harfi şeddesiz olarak; “Size yalan söylediler” şeklinde ve “Söylediklerinde” yalanlayıcıydılar diye de okunmuştur. Mücahid ve el-Bezzî de aynı şekilde gaib anlamını veren “ya” ile okumuşlardır. Bu durumda: “Söylediklerinde (yalanlancıylar)” demek olur. Ebû Hayve de “söyledikleriyle” diye “ya” ile okumuştur. “Güç yetiremezsinîz” şeklinde “te” ile okuyuş, Allah ile birlikte ortak edinen kimselere hitaptır. “Ya” ile okuyanların kıraatine göre de anlam: Ortaklar buna güç yetiremez, şeklindedir.

“Sîzden kim zulmederse” İbn Abbâs’a göre sizden kim şirk koşar da, şirk üzere ölürse

“ona” âhirette

“büyük” oldukça şiddetli ve çetin

“bir azâbı tattırırız.” Yüce Allah “muhakkak alabildiğine büyükleneceksiniz” âyetindeki “büyük” (mealde alabildiğine) lâfzı da şiddetli ve çetin anlamındadır.

Derler: “Sen yücesin — biz seni bırakıp da onlardan dostlar edinmek bize yaraşmazdı. Fakat sen, onları ve babalarını nimetlendirdin — sonunda zikri unuttular ve helake uğramış bir kavim oldular.”

Diyanet Vakfı
Onlar: Seni tenzih ederiz. Seni bırakıp da başka dostlar edinmek bize yaraşmaz; fakat sen onlara ve atalarına o kadar bol nimet verdin ki, sonunda (seni) anmayı unuttular ve helaki hak eden bir kavim oldular, derler.

Kurtubi Tefsiri
Derler ki: “Seni tenzih ederiz. Senden başkalarını veliler edinmek bize yaraşmaz. Fakat Sen onları ve babalarını faydalandırdın. Sonunda Zikri unuttular ve helâk olan bir kavim oldular.”

“Derler ki…” Allah’tan başka kendilerine ibadet olunan mabudlar:

“Seni tenzih ederiz, Senden başkalarını veliler edinmek bize yaraşmaz” diyecekler demektir.

Allah’tan başka kendisine ibadet olunan putlar bir araya getirilip toplanacak olursa, cansız oldukları halde nasıl konuşacaklardır? diye sorulsa şöyle cevap verilir: Yüce Allah elleri ve ayakları konuşturacağı gibi, kıyâmet gününde bunları da konuşturacaktır.

el-Hasen ve Ebû Cafer: (“edinmemiz” âyetini) “nün” harfini ötreli, “hı” harfini üstün meçhul bir fiil olarak: ” Edinilmemiz…” diye okumuşlardır. Bu kıraat ile ilgili olarak nahivciler bir takım açıklamalarda bulunmuşlardır. Ebû Amr b. el-A’lâ ile Îsa b. Ömer bu kıraatin câiz olmadığını söylemişlerdir. Ebû Amr ayrıca der ki: Eğer bu “‘edinilmemiz” anlamında meçhul bir fiil olsaydı, âyette ikinci olarak geçen in hazfedilmesi ve: “Senden başka veliler edinilmemiz..,” şeklinde olması gerekirdi. Ebû Ubeyde de aynı şekilde bu edaun iki defa zikredilmiş olması dolayısıyla fiilin meçhul okunmasının câiz olmadığını söylemiştir. Eğer (el-Hasen ve Ebû Ca’fer’in) okudukları gibi olsaydı, bu takdirde ikinci defa in gelmemesi gerekirdi. Bununla birlikte bu ikinci edatın sıla (zâid) olduğu da söylenmiştir.

en-Nehhâs der ki; Ebû Amr gibi değerli bir ilim adamının ve üstün konumu dolayısıyla söylediğinin güzel kabul edilmesi gerekir. Çünkü o ayrıca buna dair delil de getirmiştir. Onun söylediğini şöyle de açıklayabiliriz: “Ben hiçbir kimseyi veli edinmedim” denilir. Bu ifadenin muayyen bir kimse hakkında kullanılması mümkündür. Diğer taraftan: “Ben herhangi bir kimseyi veli edinmiş değilim” denilerek umumi bir nefy kullanılmış olur. Burada “veli” lâfzı kendisinden önce geçen kelimeye tabidir. O bakımdan bunun başına; in edatının gelmesi câiz olmaz. Çünkü bunun herhangi bir faydası yoktur.

“Fakat. Sen onları ve babalarını faydalandırdın” yani rasûllerin (Allah’ın salat ve selamları onlara olsun) vefatından sonra onları dünyada sağlık, zenginlik ve uzun ömür vererek faydalandırdın.

“Sonunda Zikr’i unuttular.” Yani seni anmayı, hatırlamayı bıraktılar. Azgınlığa kapılarak ve cahillikle Sana ortak koştular. Biz bu hususu kendilerine emretmediğimiz halde kalkıp bize ibadet ettiler.

Buradaki “Zikr”in mahiyeti hakkında iki görüş vardır. Birincisine göre bundan kasıt peygamberlere indirilmiş ve onlara okunan ilahi kitaplardır. Onlar bu kitap gereğince amel etmeyi terkettiler. Bu açıklamayı İbn Zeyd yapmıştır.

İkinci görüşe göre de burda Zikir’den maksat onlara yapılan iyiliklere ve ilahi nimetlere karşı şükürdür. (Onlar şükrü terkettiler.)

“Ve” çünkü onlar

“helâk olan bir kavim oldular.” Burada :

“Helâk olan bir kavim” ifadesinde “helâk” demek olan; dan alınmıştır. Ebû’d-Derda (radıyallahü anh) Hıms ahalisinin karşısına çıkarak şöyle demişti: Ey Hıms ahalisi size samimiyetle öğüt veren kardeşinizin yanına geliniz. Hıms ahalisi etrafında toplanınca şöyle dedi: Ne diye utanmıyorsunuz? İçinde kalmayacağınız binalar yapıyorsunuz, yemeyeceğiniz şeyleri copluyorsunuz; elde edemeyeceğiniz şeyleri umuyorsunuz? Şüphesiz sizden öncekiler çok yüksek binalar yaptılar. Pek çok köleleri oldu, çok uzun zamanlarda gerçekleşecek umutlara kapıldılar. Onların hepsi de artık helâk oldular. Emelleri, umutlan bir aldanış, meskenleri kabir oldu.

O halde yüce Allah’ın; âyeti, helâk edilenler (oldular), demektir.

Diğer rivâyette

“meskenleri kabirler oldu” ifadesi; “Meskenleri içinde hiçbir şey bulunmayan bomboş yerler haline geldi” şeklindedir.

el-Hasen der ki: “Helâk olan” ifadesi onlarda hayır namına hiçbir şey kalmamış anlamındadır. Bu da; “Yerin hiçbir veriminin olmaması” tabirinden alınmıştır ki, herhangi bir ekinin oraya ekilmemesi demektir. Bu durumda ondan hiçbir hayır ve hiçbir verim alınmaz.

Şehr b. Havşeb dedi ki: Burada helâk olmak (el-bevâr), bozulmak ve durgunlaşmak (kesad) anlamındadır. Arapların işi bozacak şekilde durgunlaşmasını anlatmak üzere: “Mal bozulup, kesada uğradı” ifadelerinden alınmıştır. Hadîs-i şerîfteki; “Kendisi ile evlenilmek istenmeyen dul kadın gibi kalmaktan Allah’a sığınırız” İbnu’l Esir en-Nihaye fi Ğaribi’l-Hadis, I, 161. İfadesi de buradan gelmektedir.

“Buğr” lâfzı “zuğr: yalan, iftira” gibi mastar isimdir. Tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes arasında fark yoktur. İbnu’z-Ziba’rî der ki;

“Ey mutlak malikin elçisi, şüphesiz benim dilim.

Açmak istedikçe (ağzım) bağlıdır, çünkü ben helâk olmuşum.

Zira ben sapıklık yollarında şeytanla yarışıyorum.

Onun sapması gibi sapan kimse ise helâk olur.”

Kimisi de bunun tekilinin çoğulunun da -âyette olduğu gibi şeklinde geldiğini söylemiştir. “Sığınan kimse, sığınan kimseler; dönen kimse ve dönen kimseler” gibi. “Helâk olan” lâfzının hakka karşı kör kimseler, anlamına geldiği de söylenmiştir.

O gün, onları ve Allah’tan başka taptıklarını toplar — der ki: “Siz mi saptırdınız kullarımı, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?”

Diyanet Vakfı
O gün Rabbin onları ve Allahtan başka taptıkları şeyleri toplar da, der ki: Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan çıktılar?

Kurtubi Tefsiri
Onları ve Allah’tan başka İbadet ettiklerini haşredip toplayacağı gün der ki: “Benim bu kullarımı siz mi saptırdınız? Yoksa kendileri mi yoldan saptılar?

“Onları… haşredip, toplayacağı gün” âyetini İbn Muhaysın, Humeyd, İbn Kesîr, Hafs, Ya’kub ve ed-Dûrî’den gelen rivâyete göre Ebû Amr “ya” ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmişlerdir. Çünkü bundan önce: “Bu Rabbinin yerine getirmesi istenen bir vaadidir” denildiği gibi, bundan sonra da: “Benim bu kullarımı sîz mi yaptırdınız?…” diye buyurulmaktadır. Diğerleri ise; (Cenâb-ı Allah’ın, kendi zatını) ta’zim anlamını ifade etmek üzere (“haşredeceğimiz” anlamında) “nün” ile okumuşlardır.

“Ve Allah’tan başka” Mücahid ve İbn Cüreyc’e göre melek, insan, cin, Mesih ve Uzeyr gibileridir. ed-Dahhâk ve İkrime’ye göre ise putları kastedilmektedir. “İbadet ettiklerini haşredip, toplayacağı gün der ki…” âyetinde geçen: “Derki” lâfzını genel olarak “ya” İle okumuşlardır. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim’in tercihi de budur. İbn Âmir ile Ebû Hayve ta’zim ifade etmek üzere “nün” ile (deriz ki anlamında) okumuşlardır.

“Benim bu kullarımı sîz mi saptırdınız? yoksa kendileri mi yoldan saptılar?” Bu, kâfirlere azarlayıcı bir üslupla sorulacak bir sorudur.

Onlar için orada diledikleri vardır — içinde ebedîdirler. Bu, Rabbinin üzerine alınmış bir vaaddir.

Diyanet Vakfı
Onlar için orada ebedi kalmak üzere diledikleri her şey vardır. İşte bu, Rabbinin üzerine (aldığı ve yerine getirilmesi) istenen bir vaaddir.

Kurtubi Tefsiri
Orada onlar için -kendileri ebedi kalmak üzere- diledikleri herşey vardır. Bu Rabbinin yerine getirmesi istenen bir vaadidir.

“Orada onlar için -kendileri ebedi kalmak üzere” nimet türünden

“diledikleri herşey vardır.” el-Kelbî dedi ki: Yüce Allah, mü’minlere amellerinin karşılığı olarak cenneti vaadetmiştir. Onlar onun bu vaadini ondan isteyerek:

“Rabbimiz, bize peygamberlerin aracılığıyla vaadettiğini de ver.” (Al-i İmrân, 3/194) diye dua etmişlerdir. İbn Abbâs’ın açıklaması da bu anlamdadır.

Bir diğer açıklamaya göre melekler onlar İçin cenneti isteyeceklerdir. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Ve ey Rabbimiz, onları da… kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir” (el-Mu’min, 40/8) âyetidir. Bu da Muhammed b. Ka’b el-Kurazî’nin görüşüdür.

Yüce Allah’ın:

“Bu, Rabbinin yerine getirmesi istenen bir vaadidir” âyetinin şu anlama geldiği söylenmiştir: Bu vaad yerine getirilmesi gerekli bir vaaddir. İstenmese dahi bu böyledir, tıpkı borç gibidir. Araplardan: Elbetteki ben sana bin (dirhem) vereceğim, dedikleri (böylece bir borç ödeme taahhüdünde bulunurcasına kesin bir ifade kullandıkları) nakledilmiştir.

Bir diğer açıklamaya göre; “bu Rabbinin yerine getirmesi istenen bir vaadidir” âyeti, bu senin için hakedilmiş bir vaaddir. Bundan dolayı sen onu (dualarında) istemelisin.

Zeyd b. Eslem dedi ki: Onlar dünyada iken Allah’tan cenneti dilediler ve dualarında o cennette olan isteklerini dile getirdiler. Yüce Allah da âhirette onların isteklerini kabul buyuracak ve dileklerini kendilerine verecektir. Bu da bu husustaki birinci görüşün kapsamındadır.

De ki: “Bu mu daha hayırlı, yoksa takva sahiplerine vaat edilen ebedî cennet mi? Onlara mükafat ve varılacak yer olarak o vardır.”

Diyanet Vakfı
De ki: Bu mu daha iyi, yoksa takva sahiplerine vadedilen ebedilik cenneti mi? Orası, onlar için bir mükafat ve (huzura kavuşacakları) bir varış yeridir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Acaba bu mu hayırlıdır, yoksa müttakilere vaadolunan ebedilik cenneti mi? Onlar için bir mükâfat ve bir dönüş yeridir.”

“De ki: Acaba bu mu hayırlıdır, yoksa müttakilere vaadolunan ebedilik cenneti mi?” âyetinde yüce Allah ateşte hayır namına bir şey olmamakla birlikte niye: “Acaba bu mu hayırlıdır” diye buyurmuştur, şeklinde bir soru sorulacak olursa, buna verilecek cevap şudur; Sîbeveyh’in Araplardan naklettiğine göre -mutluluğun daha çok sevilen bir şey olduğu bilinmekle birlikte-: Sen bedbahtlığı mı daha çok seversin, yoksa mutluluğu mu? diye sorarlar. Bir diğer açıklamaya göre buradaki “hayırlıdır” ifadesi ism-i tafdil anlamında; o mu daha hayırlıdır? kabilinden olmayıp, bir kimsenin: Onun nezdinde hayır vardır, demesi kabilindendir. en-Nehhâs der ki: Bu güzel bir açıklamadır. Nitekim şair şöyle demiştir

“Sizin kötü olanınız aranızdan hayırlı olanınıza feda olsun”

Bir diğer açıklamaya göre; böyle buyurulması cennetin ve cehennemin artık konaklanılacak yerlerden olması dolayısıyladır. Her iki konak arasındaki farklılıktan ötürü böyle sorulmuştur. Bir diğer açıklama da şöyledir: Buradaki ifade yüce Allah’ın:

“Dilerse sana bunlardan daha hayırlı… verebilen Allah yüceler yücesidir” âyeti ile alakalıdır.

Bir başka açıklamaya göre de bu ifade; ey kâfirler, sizin bilgi ve inanışınıza göre bunların hangisi hayırlıdır anlamındadır. Çünkü onlar cehennemliklerin ameliyle amel etmekle “ateşte bir hayır vardır” diyormuş gibi oluyorlardı

“Bugün bir tek yok oluş istemeyin — çok yok oluş isteyin!”

Diyanet Vakfı
(Onlara şöyle denir:) Bugün (yalnız) bir defa yok olmayı istemeyin; aksine birçok defalar yok olmayı isteyin!

Kurtubi Tefsiri
“Bugün ölümü bir kere değil, bir çok kere temenni edîn” (denilecek).

“Bugün ölümü bir kere değil, bir çok kere temenni edin.” Çünkü sizin helâk oluşunuz yalnız bir defa ölümü temenni ettirecek kadar hafif değildir. Burada “ölüm” kelimesinin kullanılması, mastar olup mastarın da hem az hem de çok hakkında kullanılabilmesi dolayısıyladır. Bundan dolayı çoğulu getirilmez. Bu da bir kimsenin: Onu çokça vurdum, uzunca oturdu demesine benzer.

Ayet-i kerimeler İbn Hatâl ve arkadaşları hakkında nazil olmuştur.

Ve oraya zincire vurulmuş olarak atıldıklarında, orada yok oluş isterler.

Diyanet Vakfı
Elleri boyunlarına bağlı olarak onun (cehennemin) dar bir yerine atıldıkları zaman, oracıkta yokoluvermeyi isterler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar elleri boyunlarında bağlanıp onun dar bir yerine atıldıklarında orada: “Yetiş, ey ölüm!” diye feryad ederler.

“Onlar elleri boyunlarında bağlanıp onun dar bir yerine atıldıklarında…” Katâde dedi ki: Bize naklolunduğuna göre Abdullah şöyle dermiş: Şüphesiz ki mızrağın dibindeki demir nasıl onun sapı üzerinde dar geliyor (onu sıkıyor) ise cehennem de kâfir üzerinde öylece daraltılacaktır. Bunu İbnu’l-Mübarek “er-Rakaik” adlı eserinde zikretmektedir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Bunu da ondan es-Sa’lebî ve el-Kuşeyrî naklettiği gibi, el-Maverdî de bu açıklamayı Abdullah b. Amr’dan nakletmiştir. el-Mâverdî, en-Nuketu ve’l-Uyün, IV, 134.

“Elleri boyunlarında bağlanıp” âyeti kolları bağlanmış demektir. Bu açıklamayı Ebû Salih yapmıştır. Elleri zincirlerle boyunlarına vurulmuş diye açıklandığı gibi, şeytanlarla birlikte bağlanmış olacaklardır diye de açıklanmıştır. Yani onların herbirisi kendi şeytanı ile bir arada bağlanacaktır. Bu açıklamayı da Yahya b. Sellâm yapmıştır. Bu husustaki açıklamalar daha önceden ibrahim Sûresi’nde (14/49- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Amr b. Külsûm da (bu lâfzı kullanarak) şöyle demektedir:

“Onlar yaptıkları talanlarla ve esirlerle geri döndüler,

Bizler ise kralları zincirlere vurmuş olarak geri döndük.”

“Orada: Yetiş, ey ölüm! Diye feryad ederler.” Yani helâk olmayı temenni ederler. Bu açıklamayı ed-Dahhâk yapmıştır. İbn Abbâs ise; yazıklar olsun bizlere (va veytâ) diye bağırırlar, diye açıklamıştır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın da şöyle buyurduğu rivâyet edilmektedir: “Bu sözü ilk söyleyecek kişi İblis olacaktır. Çünkü cehennem ateşinden kendisine boydan boya elbise giydirilecek ilk şahıs o olacaktır. Bu elbise kaşlarının üzerine konulacak, o bunu arkasından sürüklerken onun zürriyeti de ardından yürüyecekler, kendisi de: Yetiş ey ölüm! diye feryad edecektir.”

Buradaki “Ölüm” kelimesinin mansub gelmesi mastar (mef’ûl-i mutlak) olduğu içindir. Yani takdirindedir. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır. Başkası ise bunun mef’ûlün bih olduğunu söylemiştir.

O, onları uzak bir yerden gördüğünde onun öfkesini ve uğultusunu işitirler.

Diyanet Vakfı
Cehennem ateşi uzak bir mesafeden kendilerini görünce, onun öfkelenişini (müthiş kaynamasını) ve uğultusunu işitirler.

Kurtubi Tefsiri
O ateş, onları uzaktan görünce, onun büyük bir öfke ile çıkardığı şiddetli uğultusunu İşiteceklerdir.

“O ateş onları uzaktan” beş yüz yıllık bir mesafeden

“görünce, onun büyük bir öfke ile çıkaracağı, şiddetli uğultusunu işiteceklerdir.” Denildiğine göre âyetin anlamı şudur: Onlar cehennemi göreceklerinde, kendilerine karşı oldukça öfkeli bir şekilde çıkaracağı sesini işiteceklerdir.

Bir diğer açıklamaya göre cehennemin bekçileri onları göreceğinde, onları azaplandırmak üzere duyacaktan şiddetli istekleri dolayısıyla, öfkeli bir şekilde çıkaracakları şiddetli seslerini işiteceklerdir.

Ancak birinci açıklama daha doğrudur. Çünkü merfu olarak gelen rivâyete göre; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim kasti olarak benim aleyhimde bir yalan uyduracak olursa cehennemin iki gözü arasında kendisine bir yer seçsin.” Ey Allah’ın Rasûlü! Onun iki gözü var mıdır? diye sorulunca, şöyle buyurdu: “Sizler yüce Allah’ın: “O ateş onları uzaktan görünce, onun büyük bir öfke ile çıkaracağı şiddetli uğultusunu İşiteceklerdir” âyetini hiç duymadınız mı? Cehennem ateşinden gören iki gözü ve konuşan bir dili bulunan bir boyun uzanacak ve şöyle diyecektir: “Ben Allah ile birlikte başka bir ilâh edinen herkesi azaplandırmak üzere görevlendirildim.” Şüphesiz o, kuşun susam tanesini görüp bilmesinden daha İleri derecede onları görür.”

Bir başka rivâyette de şöyle denilmektedir: “Cehennemden bir boyun çıkar ve kuşu susam tanesini gagalaması gibi, kâfirleri yakalar.” Bunu Rezîn, Kitab’ında zikretmiş, İbnu’l-Arabî “el-Kabes” adlı eserinde sahih olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: Yani kuş susam tanesini topraktan ayırdedebildiği gibi; bu boyun da cehennemlikleri insanlar arasında böylece bilip tanıyacaktır.

Bu hadisi Tirmizî de Ebû Hüreyre yoluyla şöylece nakletmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kıyâmet gününde gören iki gözü, işiten İki kulağı ve konuşan bir dili bulunan bir boyun cehennem ateşinden çıkacak ve şöyle diyecektir: “Ben üç kişiyi (yakalayıp, azaplandırmak) ile görevlendirildim: İnatçı herbir zorbayı, Allah ile birlikte başka bir ilâh çağıran herbir kimseyi ve suret yapıcılarını.” Bu hususta Ebû Said yoluyla gelen bir başka rivâyet de vardır. Ebû Îsa (et-Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, garib ve sahih bir hadistir. Tirmizî, IV, 701

el-Kelbî dedi ki: Onlar tıpkı Âdemoğullarının öfkelenmesini andıran öfkeli uğultusunu ve merkep sesini andıran sesini işiteceklerdir.

Âyette bir takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir, Onlar, onun öfkeli sesini işitecekler ve onun kendilerine karşı öfkelendiğim bilecekler.

Kutrub der ki: Öfkelenme işitilmez, görülür. Âyetin anlamı şöyledir: Onlar, öfkelendiğini görecekler ve onun şiddetli uğultusunu işiteceklerdir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Ve ben Savaşta gördüm senin kocanı,

Bir kılıç ve bir mızrak kuşanmış olduğu halde.”

Kılıç kuşanmış ve mızrak taşımış olduğu halde (onu gördüm) demektir, Buradaki; “Uğultusunu İşiteceklerdir” ifadesinin, içinde böyle bir uğultu işiteceklerdir, anlamında olduğu da söylenmiştir. Onun içinde bir öfke sesi ve azâb edilenlerin hırıltılarını işiteceklerdir demektir. Nitekim yüce Allah:

“Onlar orada yüksek hırıltılarla ve inleyerek solurlar” (Hud, 11/106) diye buyurmaktadır. Hud Sûresi’nde kullanılan “fi” cer harfi ile bu âyette kullanılan “lâm” cer harfi ise birbirine yakındır. Nitekim: “Bu işi Allah yolunda Allah için yaparım” denilir.

Bilakis, onlar saati yalanladılar. Ve biz, saati yalanlayanlar için alevli bir ateş hazırladık.

Diyanet Vakfı
Onlar üstelik kıyameti de yalan saydılar. Biz ise, kıyameti inkar edenler için alevli bir ateş hazırladık.

Kurtubi Tefsiri
Fakat onlar kıyâmeti yalanladılar. Kıyâmeti yalanlayanlara da Biz, şiddetli bir ateş hazırladık.

“Fakat onlar kıyâmeti” kıyâmet gününü

“yalanladılar. Kıyâmeti yalanlayana da Biz şiddetli bir ateş hazırladık.” Bununla onları alevli ateşiyle yakacak olan cehennemi kasdetmektedir.

Ne yücedir O ki, dilerse sana bundan daha hayırlısını verir: altından ırmaklar akan cennetler — sana saraylar yapar.

Diyanet Vakfı
Dilerse sana bunlardan daha iyisini, altlarından ırmaklar akan cennetleri verecek ve sana saraylar ihsan edecek olan Allahın şanı yücedir.

Kurtubi Tefsiri
Dilerse sana bunlardan daha hayırlı, altından nehirler akan bahçeler verebilen ve senin İçin köşkler kurabilen Allah, yüceler yücesidir.

“Dilerse sana bunlardan daha hayırlı, altından nehirler akan bahçeler verebilen… Allah yüceler yücesidir.” Bu âyette şart ve cevap birlikte gelmiştir. Burada; “Sana verebilen”deki iki lâm’ın idgam edilmeyiş sebebi, her iki lâm’ın ayrı ayrı kelimelerde bulunmasıdır. Birbirinin misli olan iki harf ardarda geldiğinden ötürü idğam yapılmaları da caizdir.

“Ve senin için kurabilen…” âyetinde muzarî fiil daha önce geçen “Verebilen” fiilinin mahalline atıf dolayısıyla cezm konumundadır. Birinci fiille herhangi bir ilişkisi olmaksızın ref mahallinde olması da caizdir. Nitekim Şam’lılar böyle okumuşlardır. Yine Âsım’dan da bunu diye merfu okuduğu da rivâyet edilmektedir. Bu da; âhirette senin için köşkler var edecektir, anlamında olur.

Mücahid dedi ki: Kureyş bir ev taştan oldu mu ne olursa olsun onu bir köşk (kasr) kabul ederdi. Kasr sözlükte hapsetmek demektir. Köşke bu ismin veriliş sebebi, içinde bulunan kimseler başkalarının ulaşmasına karşı korunmaları, engellenmeleridir.

Bir diğer açıklamaya göre Araplar kerpiçten yapılmış evlere “kasr” yün ve kıldan yapılmış olanlara “beyt” derlermiş. Bunu da el-Kuşeyrî nakletmektedir.

Süfyan, Habib b. Ebi Sabit’ten, o Hayseme’den şöyle dediğini nakletmektedir; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şu teklif yapıldı: Arzu edersen, biz sana dünya hazinelerini ve anahtarlarını verebiliriz. Bu senden önce hiç kimseye verilmediği gibi, senden sonra da hiçbir kimseye verilmeyecektir. Ayrıca bu senin âhiretteki mükâfatını da eksiltmeyecektir. Arzu edersen bunları hep birlikte âhirette sana bir arada veririz. O: “Bunlar bana âhirette hep birlikte bir arada verilsin” deyince, yüce Allah da: “Dilerse sana bunlardan daha hayırlı, altından nehirler akan bahçeler verebilen ve senin için köşkler kurabilen Allah,yüceler yücesidir” âyetini indirdi.

Yine rivâyet edildiğine göre bu âyet-i kerimeyi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a cennetlerin bekçisi Rıdvan indirmiştir. Haberde nakledildiğine göre Rıdvan, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a inip de: “Ey Muhammed, aziz ve celil olan Allah’ın sana selamını getirdim. İşte sana bu kutuyu getirdim. -Parıl parıl parıldayan nurdan bir kutu ile karşılaştım- Rabbin sana diyor ki: “İşte bunlar dünya hazinelerinin anahtarları, bununla birlikte âhirette sana verileceklerden sivrisinek kanadı kadar dahi hiçbir şey eksiltilmeyecektir” dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) danışırcasına Cebrâîl (aleyhisselâm)’a bakınca, Cebrâîl alçak gönüllü davran anlamında ona yeri işaret edince şöyle buyurdu: “Ey Rıdvan, benim bunlara ihtiyacım yok. Ben fakirliği daha çok severim. Sabreden ve şükreden bir kul olmayı tercih ederim.” Bunun üzerine Rıdvan: “İsabet ettin, sana Allah yeter” deyip, hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir.

Bak sana nasıl örnekler verdiler — saptılar; artık yol bulamazlar.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Senin hakkında bak ne biçim temsiller getirdiler! Artık onlar sapmışlardır ve (hidayete) hiçbir yol da bulamazlar.

Kurtubi Tefsiri
Bir bak! Onlar sana nasıl misaller getirip sapıklığa düştüler? Artık onlar hiçbir yol bulamazlar.

“Bir bak! Onlar sana nasıl misaller getirip sapıklığa düştüler?” Seni yalanlayabilmek için, sana bu şekilde örnekler verip hak yoldan nasıl saptıklarına ve maksatlarını da ele geçiremediklerine bir bak!

“Artık onlar” senin hakkında söylediklerinin doğruluğunu ortaya koymaya

“hiçbir yol bulamazlar.”

“Veya ona bir hazine atılsaydı, ya da ondan bir bahçesi olsa, oradan yeseydi!” Zalimler dediler: “Siz ancak büyülenmiş bir adamı izliyorsunuz.”

Diyanet Vakfı
Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya içinden yeyip (meşakkatsizce geçimini sağlayacağı) bir bahçesi olmalıydı. (Ayrıca) o zalimler (müminlere): Siz, ancak büyüye tutulmuş bir adama uymaktasınız! dediler.

Kurtubi Tefsiri
“Yahut ona bir hazine verilmeli veya mahsullerinden yiyeceği bir bahçesi olmalı değil miydi?” Zâlimler: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” dediler.

“Yahut ona bir hazine verilmeli…” âyetinde

“Yahut… verilmeli” ifadesi ref’ mahallindedir. “Veya mahsullerinden yiyeceği bir bahçesi olmalı değil miydi?” anlamındaki âyette geçen: “Yiyeceği” âyetini Medine’liler, Ebû Amr ve Âsım “ye” ile okumuşlardır. Diğer Kûfe’li kıraat âlimleri ise bunu (yiyeceğimiz anlamında olmak üzere) nûn ile okumuşlardır. (“Yiyeceği” anlamını veren) “ya” ile kıraat daha açık ve anlaşılır olmakla birlikte, her iki kıraat da güzel olup, her birisi ayrı bir anlam ifade etmektedir. Daha önceden Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan söz edilmiş olduğundan zamirin ona ait olması daha açık anlaşılan bir husustur. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

“Zâlimler: ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’ dediler.” Bu da daha önce el-İsra Sûresi’nde (17/47. âyette) geçmiş bulunmaktadır. Bu sözleri söyleyen kişi, el-Maverdî’nin belirttiğine göre Abdullah b. ez-Zibârî’dir.

Dediler: “Bu elçiye ne oluyor ki yemek yiyor ve çarşılarda yürüyor? Ona bir melek indirilseydi de onunla birlikte uyarıcı olsaydı ya!”

Diyanet Vakfı
Onlar (bir de) şöyle dediler: Bu ne biçim peygamber; (bizler gibi) yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor! Ona bir melek indirilmeli, kendisiyle birlikte o da uyarıcı olmalıydı!

Kurtubi Tefsiri
Ve şöyle dediler: “Bu nasıl peygamberdir ki, yemek yer ve pazarlarda dolaşır? Onunla birlikte uyarıcı olmak üzere, beraberinde bir melek indirilmeli değil miydi?

Yüce Allah’ın:

“Ve şöyle dediler: ‘Bu nasıl peygamberdir ki, yemek yer ve pazarlarda dolaşır?” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Teklifleri Kabul Edilmeyen Kureyş’lilerin İtiraza Kalkışmaları:

Yüce Allah:

“Ve şöyle dediler…” âyeti ile onların tenkid edip, dil uzattıkları bir başka hususu dile getirmektedir.

“Dediler” âyetindeki zamir Kureyş’lîlere aittir.’ Onların Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile yaptıkları meşhur bir toplantıları vardır. Bunu daha önce Subhan (el-İsrâ) Sûresi’nde (17/90-93 âyetlerin tefsirinde) söz konusu etmiştik- Bu toplantıyı İbn İshak “Sîref”inde ve başkalan da zikretmişlerdir. Muhtevası şudur: Onların ileri gelenleri olan Utbe b. Rabia ve diğerleri Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile bir araya gelip, ona ey Muhammed dediler. Eğer sen, başkanlığı seven birisi isen, seni başımıza yönetici yapalım. Şayet istediğin mal ise her birimiz malından bir şeyler vererek sana çokça mal toplarız.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu tekliflerini kabul etmeyince, bu sefer ona karşı delil getirme yolunu tutarak şöyle dediler: Sen Allah’ın Rasûlü olduğun halde, nasıl olur da yemek yiyiyor ve çarşı pazarlarda duruyorsun? Bu sözleriyle yemek yediği için (akılları sıra) onu ayıpladılar, zira onlar Rasûlün bir melek olmasını istiyorlardı. Kisra’ların, Kayser’lerin ve diğer zorba hükümdarların çarşı-pazarlarda dolaşmaya tenezzül etmediklerini gördüklerinden de çarşı-pazarlarda dolaşmasını ayıpladılar. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) İse çarşı-pazarlarında onlarla birlikte oturup kalkıyor. Onlara emirler ve nehiyler veriyordu. Buna rağmen onlar: Bu başımıza kral olmak istiyor, dediler. Madem öyle, niye kralların izledikleri yoldan farklı bir yol izliyor? Yüce Allah kendi sözleriyle onlara cevap verdi ve peygamberine:

“Bizim senden Önce gönderdiğimiz rasûllerde muhakkak yemek yerler ve pazarlarda dolaşırlardı” (el-Furkan, 25/20) âyetini indirdi. O halde kederlenme ve üzülme, çünkü bu senin utanmanı gerektirecek bir şikâyet konusu değildir.

2- Çarşı-Pazarlara Girmenin Hükmü:

Ticaret ve geçim sağlamak amacıyla çarşılara-pazarlara girip çıkmak mubahtır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da ihtiyacı dolayısıyla insanlara Allah’ın emirlerini hatırlatıp onları Allah’ın yoluna davet etmek maksadıyla çarşı-pazarlara giriyor ve çarşı-pazarlarda kendisini himaye etmeleri için kabilelere teklifte bulunuyordu, Bu yolla Allah’ın onları hakka döndürmesini ümit ediyordu. Buhârî’de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in niteliklerine dair şu ifadeler yer almaktadır: “O, kaba ve sert tabiatlı birisi değildir. Çarşı-pazarlarda da bağırıp, çağırmaz. ” Buhâri, II, 747, IV, 1831; Beyhakî, es-Sünenu’l-Kubrâ, VII, 45, X, 194. Bu hadis te el-A’raf Sûresi’nde (7/157. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Birden çok Hadîs-i şerîfte çarşı-pazar söz konusu edilmektedir. Bunu, sahih hadisleri kitaplarında bir araya toplayan muhaddister, zikretmişlerdir. Çarşı-pazarlarda Ashab-ı Kiram’ın ticaret yaptığı -özellikle muhacirler- bilinen bir husustur. Nitekim Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Muhacir kardeşlerimiz çarşı-pazarlarda alışverişlerle meşgul idiler…” Bu hadisi Buhârî rivâyet etmiştir. Buhârî, nisam 22; Müsned, II, 240. Bu hususa dair daha geniş açıklamalar yüce Allah’ın izniyle yine bu sûrede gelecektir.

“Onunla birlikte… bir melek indirilmeli değil miydi?” sorusunun (nahiv bakımından) cevabı:

“Onunla birlikte uyarıcı olmak üzere…” ifadelerdir.

De ki: “Onu göklerde ve yerdeki sırrı bilen indirdi. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: Onu göklerde ve yerdeki gizlilikleri bilen Allah indirdi. Şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, engin merhamet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Onu göklerle yerde olan, gizlilikleri bilen, Allah indirmiştir. Muhakkak ki O, Gafûrdur, Rahîmdir.”

“De ki: Onu göklerle yerde olan gizlilikleri bilen Allah İndirmiştir.” Yani ey Muhammed de ki: Bu Kur’ân-ı Kerîm’i gizlilikleri bilen indirmiştir. O gaybı bitendir. Ayrıca Onun bir öğreticiye ihtiyacı yoktur. Burada “açık”ın değil de ” gizli “nin söz konusu edilmesi, gizli olanı bilenin, açık olan bir şeyi bilmesinin daha anlaşılır bir gerçek oluşundan dolayıdır.

Şayet Kur’ân-ı Kerîm kitap ehlinden ve başkalarından öğrenilmiş olsaydt, onlarda bulunanlardan fazlası bu kitapta bulunmazdı. Kur’ân-ı Kerîm onlarda bulunmayan pek çok şeyler ihtiva etmektedir. O halde onlardan alınmış bir kitap değildir. Aynı şekilde eğer bu kitap belirtilen yerlerden alınmış olsaydı, müşriklerin Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)a karşı çıktıkları gibi, bu kitaba da karşı çıkmaları mümkün olurdu. Niye bu Kur’ân’a karşı çıkarak, onun bir benzerini ortaya koyamadılar? Böylelikle her bakımdan onların Kur’ân’a yönelttikleri itirazlar çürümüş olmaktadır.

“Muhakkak ki O, Gafûrdur, Rahîmdir.” Bununla dostlarının günahlarını bağışladığını, onlara merhamet edici olduğunu anlatmaktadır.

Dediler: “Evvelkilerin masallarıdır — onu yazdırdı. O, ona sabah akşam okunmaktadır.”

Diyanet Vakfı
Yine onlar dediler ki: (Bu ayetler), onun, başkasına yazdırıp da kendisine sabah-akşam okunmakta olan, öncekilere ait masallardır.

Kurtubi Tefsiri
Ve dediler ki: “(Bu) öncekilerin masallarıdır. Onu başkalarından alıp yazmıştır. Onlar sabah, akşam kendisine okunmaktadır.”

“Kâfirler” den kasıt Kureys. müşrikleridir. İbn Abbâs der ki: Aralarından bu sözleri söyleyen kişi en-Nadr b. el-Hâris’tir. Aynı şekilde Kur’ân-ı Kerîm’de; “esâtîr: geçmişlerin masalları” şeklindeki nitelemelerin hepsi de böyledir. Muhammed b. İshak dedi ki: Bu (en-Nadr) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a çokça eziyet veren birisi idi. ”

“Dediler ki: Bu” yani Kur’ân-ı Kerîm

“ancak onun uydurduğu bir yalandır.” Bunu o uydurup, düzmüştür.

“Ona başka bir topluluk da…” Mücahid’e göre yahudileri kasdetmektedir

“…bunun için yardım etmiştir.” İbn Abbâs der ki:

“Başka bir topluluk” âyeti ile kasdedilen kimse el-Hadramî oğullarının mevlası Ebû Fukeyhe, Addâs ve Cebr denilen şahıslardır. Bunların üçü de kitap ehline mensub kimselerdir. Bunlardan daha önce en-Nahl Sûresi’nde (16/103. âyetin tefsirinde) söz edilmişti.

“Muhakkak onlar zulmettiler.” Onlar zalimlik ettiler. Onların bu yaptıkları bir zulümdür, diye de açıklanmıştır,

“Asılsız bir iddiada bulundular ve dediler ki: (Bu) öncekilerin masallarıdır. ” ez-Zeccâc dedi ki: “el-esâtir” çoğul olup, tekili “ustûre”dır. Tıpkı “uhdûse” kelimesinin çoğulunun “ehâdîs” şeklinde gelmesi gibi. Başkası da “esâtîr” kelimesi “estâr”ın çoğuludur. “Ekvâl”in çoğulunun, “ekavîl” şeklinde gelmesi gibidir.

“Onu” Muhammed” başkalarından alıp, yazmıştır. Onlar sabah akşam kendisine okunmaktadır.” Ona bu yolla telkin edilmektedir ki, onları gereği gibi belleyebilsin.

“Okunmaktadır”ın aslı; şeklinde olup, tad’îf (aynı harfin iki defa arka arkaya gelmesi)nden ötürü, son “lâm” “ya”ya değiştirilmiştir. “Kartal (herhangi bir şeyin ürerine) hızlıca indi’ Tekaddada” kuşun bir şeyin üzerine hızlıca atılması demektir. Üçüncü “dâd” harfi, -benzer harflerin arka arkaya gelişi telâffuzda bir zorluk (ağırlık-istiskal)e sebeb olduğundan dolayı- “ye” harfine dönüştürülerek: “tekactdâ” denilir, (el Mu’cemu’l-Vasît, “kadda” maddesi) Muhterem okuyucularımız Dikkatlerinizden kaçmadığı üzre; şimdiye kadar hadis tahrîclerinde (yani yer aldıkları kaynakları göstermede) “el-Mu’cemu’l-Müfehres li Elfâzi’l-Hadis (Concordance)”in usulünü benimsemiştik. Yani Kütübü Tis’a’yı oluşturan Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, Tirmizî, İbn Mâce, Muvatta’, Dârimî ve Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bu esere göre hadislerin bulundukları yeri gösteregeldik. Ancak bundan sonra -içinde bulunduğumuz şartlar dolayısıyla- hadis tahriçlerinde et-Turâs Merkezu’l Ebhâs el-Âl-i’nin 1999 tarihlî “el-Mektebetu’l-Elfiyye H’s-Sünneti’n-Nebeviyye” unvanlı CD’nin usûlüne uyarak genelde -eski usulden farklı hallerde- “cild, sahife” numarası yererek hadislerin yer aldıkları kaynaklara işaret edeceğiz, Bununla birlikte eski usûlde kaynak yerler de olacaktır. Aziz okuyucularımızın bu hususu gözönünde bulundurmalarını diler, böyle bir usûl değişikliğini anlayışla karşılayacaklarını ümid ederiz. Çeviren; 28. 5. 2001 ve benzer kullanımlarda olduğu gibi.

Küfredenler dediler: “Bu, ancak bir yalandır, onu uydurdu; ona bu işte başka bir topluluk yardım etti.” Gerçekten haksızlık ve iftirayla geldiler.

Diyanet Vakfı
İnkar edenler: Bu (Kuran), olsa olsa onun (Muhammedin) uydurduğu bir yalandır. Başka bir zümre de bu hususta kendisine yardım etmiştir, dediler. Böylece onlar hiç şüphesiz haksızlığa ve iftiraya başvurmuşlardır.

Kurtubi Tefsiri
Kâfirler dediler ki: “Bu ancak onun uydurduğu bir yalandır. Ona başka bir topluluk da bunun için yardım etmiştir.” Muhakkak onlar zulmettiler, asılsız bir iddiada bulundular.

O’ndan başka ilahlar edindiler — onlar hiçbir şey yaratmazlar, kendileri yaratılırlar. Kendileri için zarara da faydaya da malik değildirler. Ölümü, hayatı ve diriltmeyi de malik değillerdir.

Diyanet Vakfı
(Kafirler) Onu (Allahı) bırakıp, hiçbir şey yaratamayan, bilakis kendileri yaratılmış olan, kendilerine bile ne zarar ne de fayda verebilen, öldürmeye, hayat vermeye ve ölüleri yeniden diriltip kabirden çıkarmaya güçleri yetmeyen tanrılar edindiler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, O’nu bırakıp hiçbir şey yaratamayan, aksine kendileri yaratılmış olan ve kendi kendilerine bile bir zarar ve fayda veremeyen, öldürmeye, diriltmeye ve ölümden sonra tekrar can vermeye gücü yetmeyen ilâhlar edindiler.

“Onlar O’nu bırakıp hiçbir şey yaratamayan, aksine kendileri yaratılmış olan… ilahlar edindiler.” Yüce Allah, bu âyetinde vahdaniyet ve kudretine dair en açık delillerin ortada olmasına rağmen, başka bir takım ilahlar edinmelerinin hayret edilecek bir iş olduğunu söz konusu etmektedir. Çünkü onların edindikleri bu ilahlar

“hiçbir şey yaratamayan” ilahlardır.

“Aksine kendileri yaratılmış olan” varlıklardır.

Müşrikler bu ilahların fayda sağlayıp zarar verdiklerine inandıklarından dolayı, onlar hakkında akıl sahibi varlıkların zamirini kullanmıştır.

“Kendi kendilerine bile bir zarar ve fayda veremeyen…” Bu uydurma ilâhların fayda sağlamaları da, bir zarar vermeleri de söz konusu değildir. Kendilerine de, kendilerine ibadet edenlere de herhangi bir zarar veremezler, hiçbir fayda da sağlayamazlar. Çünkü onlar cansız bir takım varlıklardır, diye de açıklanmıştır.

“Öldürmeye, diriltmeye ve ölümden sonra tekrar can vermeye gücü yetmeyen İlahlar”dır, bunlar. Kimsenin canım alamazlar, kimseye hayat veremezler.

Âyette geçen “en-nuşûr” da ölümden sonra diriltmek demektir.

“Allah ölüleri diriltti, onlar da dirildiler” demektir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-A’raf, 7/57. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Şair el-A’şâ der ki;

“Tâ ki insanlar desinler gördüklerinden:

Hayret şu diriltilen ölüye!”

O ki, göklerin ve yerin mülkü O’nundur. O, çocuk edinmedi. Mülkte O’na ortak yoktur. Her şeyi yaratmıştır, onu bir ölçüyle takdir etmiştir.

Diyanet Vakfı
1, 2. alemlere uyarıcı olsun diye kulu Muhammede Furkanı indiren, göklerin ve yerin hükümranlığı kendisine ait olan, hiç çocuk edinmeyen, mülkünde ortağı bulunmayan, her şeyi yaratıp ona bir nizam veren ve mukadderatını tayin eden Allah, yüceler yücesidir.

Kurtubi Tefsiri
Ki göklerin ve yerin mülkü yalnız O’nundur ve O, hiçbir evlat edinmemiştir. Mülkünde de ortağı yoktur. Herşeyi yaratıp onu inceden inceye takdir ve tayin etmiştir.

“Ki göklerin ve yerin mülkü yalnız O’nundur” buyruklarıyla yüce Allah kendi zatının azametini dile getirmektedir.

“Ve O, hiçbir evlad edinmemiştir” buyruklarıyla da yüce Rabbimiz, müşriklerin ileri sürdüğü meleklerin Allah’ın kızları olduğu, iddiasından zatını tenzih etmiştir. Onlar meleklerin Allah’ın kızları olduğunu söylüyorlardı. O bundan yüce ve münezzehtir. Aynı zamanda yahudilerin iddia ettikleri “Uzeyr Allah’ın oğludur” iftirasından da, hristiyanların söyledikleri “Mesih Allah’ın oğludur” inanışından da kendi zatını tenzih etmektedir. Allah bundan pek yücedir.

“Mülkünde de ortağı yoktur.” Durum puta tapıcıların söyledikleri gibi değildir.

“Herşeyİ yaratıp, onu İnceden inceye takdir ve tayin etmiştir.” Mecusî ve Seneviye’nin (iki yaratıcıya inananların) şeytanın ya da karanlığın bazı şeyleri yaratmaları söz konusu değildir. Durum, yaratılmışın var etme kudreti vardır, diyenlerin dedikleri gibi de değildir. İşte bu âyet-i kerîme, bütün bunların kanaatlerini reddetmektedir.

“İnceden inceye takdir ve tayin etmiştir.” Yani O, yaratmış olduğu herbir şeyi iradesi doğrultusunda hikmetiyle inceden inceye takdir ve tayin etmiştir. Yanılarak ve gafletle herhangi bir şey yaratmış değildir. Bilakis kıyâmete kadar yarattıkları ve kıyâmetten sonra yaratacağı herbir şey O’nun takdiri ile meydana gelir. O yaratan ve yarattıklarının kaderini tayin ve tesbit edendir. O halde yaratıcı yalnız O’dur ve siz de yalnız O’na ibadet etmelisiniz.

Ne yücedir O ki, Furkan’ı kuluna indirdi — âlemler için bir uyarıcı olsun diye.

Diyanet Vakfı
1, 2. alemlere uyarıcı olsun diye kulu Muhammede Furkanı indiren, göklerin ve yerin hükümranlığı kendisine ait olan, hiç çocuk edinmeyen, mülkünde ortağı bulunmayan, her şeyi yaratıp ona bir nizam veren ve mukadderatını tayin eden Allah, yüceler yücesidir.

Kurtubi Tefsiri
Hak ile batılı ayıranı (Furkan’ı) âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna indiren (Allah) ne yüce, ne mübarektir!

“Hak ile batılı ayıranı (Furkan’ı)… indiren (Allah) ne yüce, ne mübarektir!” âyetinde yer alan ve “ne yüce, ne mübarektir” diye meali verilen “tebâreke”nin anlamı hususunda farklı görüşler vardır. el-Ferrâ’ der ki: Arapçada bu kelime ile “tekaddese” âyeti anlam itibariyle aynıdır ve her ikisi de azameti anlatmak için kullanılır. ez-Zeccâc: “Tebâreke” lâfzı “bereket’den, “tefâale” vezninde bir kelimedir. Bereketin manası ise hayırlı olan herbir şeyin pek çok olması demektir.

“Tebâreke”nin teâla (pek yüce) anlamında olduğu söylendiği gibi, bağışı pek yücedir, yani çok ve fazladır anlamında olduğu söylendiği gibi, nimetler ihsan etmesi, devamlı ve kesin sabittir, anlamında olduğu da söylenmiştir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu açıklama, bu kelimenin dildeki anlamı ve türeyişi bakımından en uygun olanıdır. Çünkü bir şeyin sabit oluşunu anlatmak için “bereket’in de kökünü teşkil eden (……): Çöktü” fiili kullanılır.”Deve çöktü, kuş suyun kenarına kondu” tabirleri de buradan gelmektedir ki bu da devamlı kalışı ve sabit oluşu ifade eder.

(Mukaddes oldu anlamına geldiğini belirten) ikinci görüş ise yanlıştır. Çünkü takdis (mukaddes bilme, kutsama) temizlikten gelmektedir. Anlam itibariyle bununla bir ilgisi yoktur.

es-Sa’lebî dedi ki: “Tebârekallah” denilir, ancak “mütebârek” ve “mübarek” denilmez. Çünkü yüce Allah’ın isim ve sıfatları hususunda konu ile ilgili gelen nakillerin sınırında durulması gerekir. Şair et-Tirimmah der ki:

“Ne mübarektir şânın! Vermediğini yoktur verecek,

Ya Rab, senin verdiğini de yoktur engelleyecek.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Sen ne mübarek, ne yücesin, ne takdir edersen o olur, şükürler olsun Sana.”

Derim ki: Kimi ilim adamı yüce Allah’ın güzel isimleri arasında “el-Mübârek” ismini da saymaktadır. Biz de bu ismi Kitabımızda (el-Esnâ fi Şerhi Esmai’llahi’l-Hüsnâ adlı eserimizde) zikretmiş bulunuyoruz. Eğer böyle bir ismin kullanılmayacağı hususunda İttifak hasıl olmuş ise, o taktirde bu husustaki icmâ kabul edilir. Şayet bu konuda ihtilaf söz konusu olmuşsa “ed-Dehr” ve buna benzer bir çok isim hakkında da görüş ayrılığı bulunduğu bilinmektedir. Biz bu husus da sözünü ettiğimiz yerde dikkat çekmiş bulunuyoruz. Yüce Allah’a hamdolsun.

“el-Furkan”dan kasıt Kur’ân-ı Kerîmdir. Allah tarafından indirilmiş bütün vahiylerin ismi olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah:

“Yemin olsun ki Biz Mûsa ile Harun’a Furkan’ı… verdik.” (el-Enbiyâ, 21/48) diye buyurmuştur.

Kur’ân-ı Kerîm’e Furkan adının verilmesi iki türlü açıklanmıştır. Birincisine göre bu ismin veriliş sebebi, hak ile batılı, mü’min ile kâfiri birbirinden ayırdetmiş olmasıdır. İkincisine göre de bunun sebebi, bu kitapta haram ve helal gibi şer’î hükümler açıklanmış olmasıdır. Bunu en-Nakkâş nakletmektedir.

“Âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a

“İndiren…” Burada

“olsun” fiilinde

“kuluna” ait bir zamir vardır. Bunun ona ait olması en yakın o olduğundan dolayı daha uygundur. Bu zamirin

“Furkan”a ait olması da mümkündür.

Abdullah b. ez-Zubeyr,

“kuluna” anlamındaki âyeti çoğul olarak: “Kullarına” diye okumuştur.

Korkutma halini anlatmak üzere

“itizar (korkutup, uyarma)” kullanılır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/6. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. “en-Nzir” ise helâk olmaktan korkutan kimsedir. el-Cevherî der ki: en-Nezir hem münzir (korkutan), hem de inzâr (korkutmak) anlamında kullanılır.

“Âlemler” ile burada kastedilenler insanlar ve cinlerdir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara rasûl olarak gönderilmiş ve onları korkutmak üzere gelmiştir. O peygamberlerin sonuncusudur. Nûh (aleyhisselâm) dışında risaleti umumî ondan başka bir peygamber gelmemiştir. Çünkü Nûh (aleyhisselâm) tufandan sonra bütün insanlara rasûl olarak gönderilmiştir. Zira onunla insanlar yeniden başlamışlardır.

Bilmiş olun ki göklerde ve yerde olanlar Allah’ındır. Siz ne üzerindeyseniz O bilir. Onlar O’na döndürüldükleri gün, yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah her şeyi bilendir.

Diyanet Vakfı
Bilmiş olun ki, göklerde ve yerde ne varsa Allahındır. O, sizin ne yolda olduğunuzu iyi bilir. İnsanlar Onun huzuruna döndürüldükleri gün yapmış olduklarını onlara hemen bildirir. Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Dikkat edin! Şüphe yok ki göklerle yerde olanlar Allah’ındır. O, sizin neyin üzerinde olduğunuzu çok İyi bilir. O’na döndürülecekleri gün onlara neler yaptıklarını haber verecektir. Allah herşeyi çok iyi bilendir.

“Dikkat edin! Şüphe yok ki göklerle yerde olanlar” hem yaratılmaları, hem de mülkiyet ve egemenlikleri itibariyle

“Allah’ındır. O, sizin neyin üzerinde olduğunuzu çok iyi bilir.” Ve bu amelinizin karşılığını size verir. Burada “Bilir” âyeti, “bilmiştir” anlamındadır.

Âyet daha Önce hitab şeklinde iken haber verme üslûbuna geçilerek: “O’na döndürülecekleri gün onlara neler yaptıklarını haber verecektir” şeklinde gaibe dair haber üslûbuna geçmektedir ki, bu anlatım şekline: Hitabu’t-Telvin (çeşitlendirme suretiyle hitab) ismi verilir.

“Onlara neler yaptıklarını” işledikleri amelleri

“haber verecektir.” Ve onlara amellerinin karşılığını da verecektir.

“Allah herşeyi” amellerini ve hallerini

“çok iyi bilendir.”

Resul’ün çağırmasını, birbirinizi çağırır gibi saymayın. Sizin aranızdan gizlice sıvışıp gidenleri Allah mutlaka bilmektedir. Onun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir bela gelmesinden veya kendilerine acı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar.

Diyanet Vakfı
(Ey müminler!) Peygamberi, kendi aranızda birbirinizi çağırır gibi çağırmayın. İçinizden, birini siper edinerek sıvışıp gidenleri muhakkak ki Allah bilmektedir. Bu sebeple, onun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir bela gelmesinden veya kendilerine çok elemli bir azap isabet etmesinden sakınsınlar.

Kurtubi Tefsiri
Peygamberin çağrısını aranızda birbirinize çağırdığınız gibi bellemeyin. Aranızda birbirinizin arkasına gizlenerek, gizlice sıvışıp gidenlerinizi muhakkak Allah bilir. Artık Onun emrine muhalefet edenler kendilerine bir mihnet veya acıklı bir azâbın isabet etmesinden çekinsinler.

“Peygamberin çağrısını aranızda birbirinize çağırdığınız gibi bellemeyin” âyeti ile uzaktan: Ey Ebe’l-Kasım (Peygamber efendimizin künyesidir) diye bağırmasın, demektir. Aksine onu ta’zim ederek ona sesleniniz. Nitekim el-Hucurât’ta şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak ki Resûlüllah’ın huzurunda seslerini alçaltanlar…” (el-Hucurât, 49/3)

Saîd b. Cübeyr ve Mücahid dediler ki: Âyetin anlamı: Yumuşak bir şekilde: Ya Rasûlallah deyiniz, yüksek sesle ve kaba bir üslûpla; ya Muhammed, demeyiniz demektir,

Katade de şöyle demiştir: Onun şerefini ortaya koyan ve onu tazim eden bir surette davranmalarını emretmektedir,

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Allah Rasûlünün size beddua etmenize sebeb teşkil edecek bir iş yapmayınız, çünkü onun duası kabul edilen bir duadır.

“Aranızda birbirinizin arkasına gizlenerek gizlice sıvışıp gidenlerinizi muhakkak Allah bilir” âyetinde geçen: “Gitmek” çıkmak demektir. “Gizlenerek sıvışmak” da, den gelir ve görülmek korkusu ile bir şeyin arkasından gizlenmek halini ifade eder. Münafıklar cuma namazından böylece sıvışıp, giderlerdi,

“Gizilce sıvışmak” lâfzı bu âyette hal konumunda bir mastardır, yani gizlenerek, sıvışarak gidenler anlamındadır. Bu da birinin diğeri arkasından saklanmasını ifade eder. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) tarafından görülmesin diye biri ötekinin arkasına geçerdi. Çünkü münafıklar için cuma gününden ve hutbeyi dinlemek için hazır olmaktan daha ağır bir iş yoktu. Bunu en-Nekkaş nakletmiştir. Buna dair açıklamalar daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

Bir diğer açıklamaya göre, onlar biri diğerinin arkasına saklanarak geri dönmek maksadıyla cihattan sıvışıp kaçıyorlardı. el-Hasen dedi ki: Burada sıvışıp gitmekten kasıt, cihaddan kaçıp gitmektir. Hassan’ın şu beyiti de bu anlamı dile getirmektedir:

“Kureyş ise sıvışarak önümüzden kaçmaktadır,

Yerini koruyamıyor, onların akılları oldukça hafiftir.”

“Sıvışıp gitmek” anlamındaki kelimenin “vav” harfinin sahih bir harf gibi telaffuz edilmesi; “Gizlenerek sıvışıp gitti” fiilinde harekeli oluşundan dolayıdır. Bu fiilin mazi, müzari ve mastarı: şeklinde de, şeklinde de kullanılır. Mastarında “vav”ın, “ya” harfine dönüşmesi i’lâl halinde tabi kılmak suretiyle makablinin kesreli oluşundan dolayıdır. Şayet mastarı; …diye gelirse, o takdirde i’lâl yapılmaz. Çünkü bu vezinde i’lâl câiz değildir.

“Artık onun emrine muhalefet edenler… sakınsınlar.” Bu âyet-i kerîmeyi fukahâ emrin vücub ifade ettiğine delil göstermişlerdir. Bunun delil olma şekli de şöyle açıklanır; Şanı yüce Allah, emrine muhalefet etmekten sakındırmakta ve böyle bir muhalefet dolayısıyla cezaya çarptırılmanın söz konusu olacağını; belirterek “kendilerine bir mihnet veya acıklı bir azâbın İsabet etmesinden çekinsinler” diye tehditte bulunmaktadır. O halde ona muhalefet haramdır, buna göre emrine uymak da vacibtir.

Burada sözü edilen “mihnet (fitne)”den kasıt, İbn Abbâs’a göre öldürülmektir. Atâ ise sarsıntıya uğramak ve çeşitli dehşetli hallerdir, demektedir. Ca’fer b. Muhammed de: Onlara musallat kılınacak zalim bir yöneticidir, diye açıklamıştır. Bunun Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a muhalefetin uğursuzluğu sebebiyle kalplerin mühürlenmesi olduğu da söylenmiştir. “Onun emrine” âyetindeki zamirin yüce Allah’ın emrine ait olduğu söylenmiştir ki, bu Yahya b. Selâm’ın görüşüdür. Katade’ye göre ise Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın emrine râci’dir.

“Artık onun emrine muhalefet edenler” âyeti onun emrinden yüz çevirenler demektir. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş yer atan; …den, dan” burada zaiddir, demektedir.

el-Halil ve Sîbeveyh ise; Bu zaid değildir, manası: O emir verdikten sonra emrine muhalefet edenler, demektir, demişlerdir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“…Ve uyanırken (uyandıktan sonra) kuşak bağlamaz.”

Yüce Allah’ın:

“Rabbinin emrinden dışarı çıkmıştı” (el-Kehf, 18/50) âyeti da bu türdendir. Rabbinin emrinden sonra fasıklık etti, demektir.

“İsabet etmesi” anlamındaki âyetin başına gelen; …ve” lâfzı daha önce geçen

“çekinsinler” anlamındaki fiil dolayısıyla nasb mahallindedir. Çoğu nahivcilere göre (harf-i cersiz olarak) Zeyd’den korktu, anlamında; demek câiz değildir. Ancak bu edatın kullanılması ile birlikte caizdir, çünkü bu edat ile beraber cer harfleri hazfedilir.

Müminler ancak, Allah’a ve Resulü’ne iman edenlerdir; onunla birlikte ortak bir işte bulunduklarında ondan izin almadıkça ayrılıp gitmezler. Senden izin isteyenler, işte onlar Allah’a ve Resulü’ne inananlardır. Öyleyse kendi işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah’tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah bağışlayandır, merhamet edendir.

Diyanet Vakfı
Müminler, ancak Allaha ve Resulüne gönülden inanmış kimselerdir. Onlar, o Peygamber ile ortak bir iş üzerindeyken ondan izin istemedikçe bırakıp gitmezler. (Resulüm!) Şu senden izin isteyenler, hakikaten Allaha ve Resulüne iman etmiş kimselerdir. Öyle ise, bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver; onlar için Allahtan bağış dile; Allah mağfiret edicidir, merhametlidir.

Kurtubi Tefsiri
Mü’minler ancak o kimselerdir ki, onlar Allah’a ve Rasûlüne îman ederler. Aynı zamanda onlar kamuyu ilgilendiren herhangi bir işi danışmak için onunla bir arada olduklarında, ondan izin almadıkça yanından ayrılmazlar. Şüphe yok ki senden izin isteyenler, Allah’a ve Rasûlüne Îman edenlerdir. Bazı işleri için senden izin istediklerinde onlardan kime istersen izin ver ve onlar için Allah’tan mağfiret iste. Muhakkak Allah bağışlayandır, rahmet edicidir.

Bu âyetin: “Mü’minler ancak o kimselerdir ki, onlar Allah’a ve Rasûlüne îman ederler. Aynı zamanda onlar kamuyu ilgilendiren herhangi bir İşi danışmak için onunla bir arada olduklarında, ondan izin almadıkça yanından ayrılmazlar” bölümü ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in Emrine Uymak:

“Mü’minler ancak o kimselerdir ki…” âyetinde yer alan;

“Ancak” ifadesi bu âyet-i kerîmede hasr içindir. Yani Allah’a ve Rasûlüne îman eden kimselerin imanı, Rasûlün emrini dinleyen, Rasûl bir işi tamamlamak isterken kendisi karşı çıkarak toplantı esnasında ayrılıp gitmek ve buna benzer bir yolla o işi bozmak istemek suretiyle ona karşı inatlaşmayacak bir duruma gelmedikçe, tamam olmaz, kemate ermez.

Yüce Allah, sûrenin baş taraflarında apaçık âyetler indirmiş olduğunu beyân etmişti. Bu indirilen âyetler ise sadece Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)a indirilmiş bulunuyor. Onun vermiş olduğu emirlerin Kur’ân-ı Kerîm’in emirleri gibi olduğu bilinsin diye. Burada da sûreyi ona tabi olma emrini te’kid ederek sona erdirmektedir.

2- Kamuyu İlgilendiren İşin Mahiyeti:

Burada sözü edilen “kamuyu İlgilendiren İş”in ne olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır. Kimisine göre bundan kasıt, İmâmın (İslâm devlet başkanının) belli bir maslahatı yaygınlaştırmak için insanları toplamayı gerek duyduğu hususlardır. Dinde bir sünneti yerleştirmek yahut bir araya gelmek suretiyle düşmanı korkutmak ve Savaş için bir araya gelmek kastedilmektedir, diye de açıklanmıştır. Nitekim yüce Allah:

“İş hususunda onlarla müşavere et” (3/159) diye buyurmaktadır. Eğer bu işin fayda ve zararı onların bu hususta müşavere etmek için toplanmalarını gerektiriyor ise, bu kamuyu ilgilendiren bir iş demektir. Burada kendisinden izin alınması istenen İmâm,. emir vermek yetkisine sahip olan İmâm (yönetici)dır. Hiç kimse herhangi bir mazereti dolayısıyla, onun iznini almaksızın gitmez. Onun iznini alarak gidecek olursa hakkındaki kötü zan da ortadan kalkmış olur.

Mekhul ve ez-Zührî: Cumada kamuyu ilgilendiren işlerdendir. Şayet yönetici olan İmâm namaz kıldırmak üzere kendisini öne geçirmiş ise, eğer izin İsteyeni görebiliyorsa, namaz kıldırmakla görevli olan İmâmdan da izin almak icab eder. İbn Sîrin dedi ki: (Selef) minber üzerinde hutbe İrad eden İmâmdan izin alırlardı. Bu iş çoğalınca Ziyad dedi ki: Kim etini ağzına koyarsa, izine gerek olmaksızın çıkıp gitsin. Bu husus Medine’de oluyordu. Nihayet Sehl b. Ebi Salih cuma günü burnu kanayınca İmâmdan izin aldı…

Âyetin zahiri Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın hayatta iken işgal ettiği emirlik (yöneticilik) makamında bulunan emirden izin istemeyi gerektirmektedir. Çünkü din ile ilgili herhangi bir husus dolayısıyla İmâm o kimseye izin vermemek görüşünde olabilir. Sadece namaz kıldırmakla görevli olan İmâmın ise böyle bir yetkisi yoktur. Çünkü o peygamberlik makamının ifa ettiği görevlerden birisi olan ve dinin bir parçasını teşkil eden belli bir hususta vekildir.

Rivâyet edildiğine göre bu âyet-i kerîme, Kureyşliler Ebû Süfyan’ın, Gatafanlılar da Uyeyne b. Hısn’ın kumandasında Medine üzerine hücum etmek üzere geldikleri vakit, hendeğin kazılması hakkında nazil olmuştur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Medine etrafında hendek kazmaya başlamıştı. Bu da hicretin beşinci yılı şevval ayında gerçekleşmişti. Münafıklar işten kurtulmak için görünmeden biri diğerinin arkasına saklanarak sıvışıp gidiyorlar ve gerçekle ilgisi olmayan mazeretler ileri sürüyorlardı. Buna benzer bir rivâyeti Eşheb ile İbn Abdİ’l-Hakem, Malik’ten nakletmiştir. Muhammed b. İshak da böyle demiştir.

Mukâtil dedi ki: Bu âyet Ömer (radıyallahü anh) hakkında nazil olmuştur. O Tebûk Gazvesinde geri dönmek maksadıyla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)tan izin istedi. O da ona izin verdi ve; “Geri dönebilirsin, Allah’a yemin ederim ki sen münafık değilsin” demiş ve bu sözlerini münafıklara işittirmek istemişti.

İbn Abbâs (radıyallahü anh) da dedi ki: Ömer (radıyallahü anh) umre yapmak üzere izin istemişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)de ona izin vermiş ve şöyle buyurmuştu; “Ey Hafs’ın babası yapacağın iyi dualarında bizi unutma, ” Ebû Davûd. Birr 1, Tirmizî. neavâr 119- İbn Mâce Mpnüsilc

Derim ki: Sahih olan bütün görüşleri kapsadığı için birincisidir. İbnu’l-Arabî de âyetin nüzul sebebi ile ilgili olarak Malik ve İbn İshak’tan nakledilen rivâyeti tercih etmiş ve bunun Savaşa has bir durum olduğunu bildirmiştir. Sonra da şöyle demektedir: Bunu açıklığa kavuşturan iki husus vardır:

1- Yüce Allah’ın diğer âyet-î kerîmede:

“Aranızda birbirinizin arkasına gizlenerek, gizilce sıvışıp gidenlerinizi muhakkak Allah bilir” diye buyurmaktadır. Bu da-münafıkların bu şekilde sıvışıp gittiklerini, cemaat arasından çaktıklarını, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı da terkettiklerini göstermektedir. Yüce Allah, onların hepsine, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisine izin vermedikçe onlardan hiçbirisinin çıkmamasını emretmektedir. Böylelikle o kişinin imanı onaya çıkmış oluyordu.

2- Yüce Allah’ın:

“Ondan izin almadıkça yanından ayrılmazlar” âyetinde şunu sormak gerekir: İmâm hutbe irad ederken, herhangi bir ihtiyacı sebebiyle izin istemeyi gerektiren ne olacak ki? Çünkü bu şekildeabdestibozulmak durumunda olan bir kimseye İmâmın engel olmak ya da onu orada bırakmak noktasında bir tercihi söz konusu olamaz. Halbuki yüce Allah:

“Onlardan kime istersen izin ver” demektedir. Böylelikle bununla bu İzin istemenin yalnızca Savaşa has olduğunu açıklamış olmaktadır.

Derim ki: Âyetin umumî olduğu görüşü daha uygun, daha üstün, daha güzel ve daha âlâdır,

“Onlardan kime istersen izin ver” âyeti gereğince Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) muhayyer idi. İzin vermek isterse verir, istemezse vermezdi, Katade dedi ki:

“Onlardan kime istersen izin ver” âyeti yüce Allah’ın:

“Allah affetsin seni… niçin onlara izin verdin?” (et-Tevbe, 9/43) âyeti ile neshedilmiştir.

“Ve onlar İçin Allah’tan mağfiret dile.” Onların bir mazeretlerinin olduğunu bildiğin takdirde cemaatten ayrılıp, çıkmalarından ötürü onlara mağfiret dile.

“Muhakkak Allah bağışlayandır, rahmet edicidir.”

Kör için bir sakınca yoktur, topal için bir sakınca yoktur, hasta için bir sakınca yoktur. Sizin için de, kendi evlerinizden, babalarınızın evlerinden, annelerinizin evlerinden, kardeşlerinizin evlerinden, kız kardeşlerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden, teyzelerinizin evlerinden, anahtarlarına sahip olduğunuz yerlerden veya dostlarınızın evlerinden yemenizde bir sakınca yoktur. Topluca veya ayrı ayrı yemenizde de sakınca yoktur. Evlerinize girdiğinizde, Allah katından mübarek ve güzel bir selamla selam verin. Allah ayetleri size böyle açıklar ki aklınızı kullanasınız.

Diyanet Vakfı
amaya güçlük yoktur; topala güçlük yoktur; hastaya da güçlük yoktur. (Bunlara yapamayacakları görev yüklenmez; yapamadıklarından dolayı günahkar olmazlar.) Sizin için de, gerek kendi evlerinizden, gerekse babalarınızın evlerinden, annelerinizin evlerinden, erkek kardeşlerinizin evlerinden, kız kardeşlerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden, teyzelerinizin evlerinden, veya anahtarlarını uhdenizde bulundurduğunuz yerlerden, yahut dostlarınızın evlerinden yemenizde bir sakınca yoktur. Toplu halde veya ayrı ayrı yemenizde de bir sakınca yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah tarafından mübarek ve pek güzel bir yaşama dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünüp anlayasınız diye size ayetleri böyle açıklar.

Kurtubi Tefsiri
Gözü görmeyen için bir sorumluluk yoktur. Topala sorumluluk yoktur, hastanın da bir sorumluluğu yoktur. Kendi evlerinizden, babalarınızın evlerinden, analarınızın evlerinden, kardeşlerinizin evlerinden, kızkardeşlerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarını elinizde bulundurduğunuz kimselerin veya dostlarınızın evlerinden yemek yemenizde size de bir sakınca yoktur ve sizin İçin topluca veya ayrı ayrı yemenizde de vebal yoktur. Ne zaman ki, bu evlere girerseniz, kendinize Allah tarafından mübarek ve pek güzel bir selâm olmak üzere selâm veriniz. Allah size akıl edesiniz diye âyetleri böyle açıklıyor.

Bu âyete dair açıklamalarımızı onbir başlık halinde sunacağız:

1- Âyet-i Kerîme Muhkem midir?

“Gözü görmeyen için bir sorumluluk yoktur…” diye başlayan yüce Allah’ın âyeti ile ilgili olarak ilim adamlarının farklı sekiz ayrı görüşü vardır. Bu görüşlerin en kabule değer olanları da üç tanedir: Mensûhtur, nâsıhtir, muhkemdir. Şimdi bu üç görüşü ele alalım:

1- Bu âyet-i kerîme -yüce Allah’ın:

“Kendi evlerinizden…” âyetinden itibaren âyetin sonuna kadar- mensûhtur. Bu görüş Abdu’r-Rahmân b. Zeyd’e aittir. O şöyle demektedir: Bu, artık ardı arkası kesilmiş bir uygulamadır. Çünkü İslâm’ın ilk dönemlerinde kapılarının kilitleri yoktu. Kapılar üzerinde perde gerilirdi. Kimi zaman bir adam gelir, aç olduğu için evde kimse de olmadığı halde içeri girerdi. Yüce Allah böyle bir evin yemeğinden yemeyi mubah kılmıştır. Daha sonra evlere kilit vurulmaya başlandı. Artık kimseye bu kilitleri açmak helâl değildir. Dolayısıyla bu durum geride kaldı ve ardı arkası kesildi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Hiçbir kimse bir başkasına ait bir davarı onun izni olmadıkça sağmasın.” Buhârî, Lukata 8; Müslim, Lukata 13; Ebû Dâvûd, Cihâd 86; İbn Mâce, Ticârât 68; Muvatta’’, isti’zân 17; Müsned, II, 6, 57. Bu hadisi hadis İmâmları rivâyet etmiştir.

2- Ayet-i Kerîme nâsihtir. Bunu da bir grub ilim adamı söylemiştir. Ali b. Ebi Talha, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Şanı yüce Allah:

“Ey îman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” (en-Nisa, 4/29) âyetini indirince, müslümanlar: Yüce Allah, bizlere mallarımızı aramızda bâtıl yollarla yememizi yasaklamış bulunuyor. Şüphesiz ki yenilecek bir şey, malların en faziletlisidir. O bakımdan bizden herhangi birisinin bir başkasının yanında yemek yemesi helâl olamaz, diyerek insanlar başkalarının yemeklerini yemekten uzak durdu. Bunun üzerine yüce Allah:

“Gözü görmeyen İçin bir sorumluluk yoktur… ya da anahtarlarını elinizde bulundurduğunuz kimselerin… evlerinden yemek yemenizde size de bir sakınca yoktur” âyetini indirdi. Devamla dedi ki: İşte burada sözü edilen kişi, bir başkasının bakılması, çekip çevrilmesi gereken işlerini görmekle görevlendirilen kişidir.

Derim ki: Burada sözü edilen Ali b. Ebi Talha, Haşimoğullarının mevlâsı (azadlısı)dır. Şam’da yerleşmiştir, künyesi Ebû’l-Hasen’dir. Ebû Muhammed olduğu da söylenmiştir. Babası Ebû Talha’nın ismi da Salim’dir. Onun tefsir ile ilgili rivâyetleri eleştirilmiştir. İbn Abbâs’ı görmediği söylenir, İbn Abbâs’ı görmediği konusunda ilim adamları ittifak etmiş görünüyor. Bk. İbn Hacer, Tekzibu’t-Tehzib. VTI, 298-299 Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

3- Âyet-i Kerîme muhkemdir. Sözlerine uyulan ilim ehli bir topluluk bu görüştedir. Said b. el-Müseyyeb, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes’ûd bunlar arasındadır. ez-Zührî’nin, Urve’den, onun da Âişe (radıyallahü anhnhâ)dan rivâyetine göre şöyle demiştir: Müslümanlar Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte topluca Savaşa çıkarlar. Anahtarlarını da aralarında kötürüm olan kimselere bırakır ve şöyle derlerdi: İhtiyacınız olursa, yiyebilirsiniz. Ancak bunlar: Onlar bize bu yemekleri gönül hoşluğu ile helâl kılmadılar, diyorlardı. Bunun üzerine yüce Allah da: “Kendi evlerinizden, babalarınızın evlerinden… yemenizde size de bir sakınca yoktur” âyetini sonuna kadar indirdi. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VI, 224

en-Nehhâs dedi ki: “Hep birlikte sefere çıkıyorlardı…” hep beraber gazaya çıkıyorlardı, demekti Burdan itibaren en-Nehhâs’tan Hadîs-i şerîfte geçen ve hep birlikte sefere çıkmak demek olan “îâb” lâfzı İle “kötürümler” demek olan “damnâ” kelimeleri ile ilgili beş-altı satırlık lugavî açıklama aktarmaktadır. Âyetin tefsiri ile doğrudan alakalı olmadığı için ayrıca tercüme edilmemiştir.

en-Nehhâs (devamla) dedi ki: Bu görüş âyet-i kerîme hakkında yapılmış rivâyetlerin en değerlilerindendir. Çünkü bu görüşte ashab ile tabiîn tarafından âyet-i kerîmenin muayyen bir şey hakkında indiği tayin edilmektedir.

İbnu’l-Arabî der ki: Bu, (âyet-i kerîme ile) uygunluk arzeden bir görüştür, çünkü kötürümler cihada çıkan sahabilerle birlikte çıkmayıp geri kalıyorlar, çıkanların da malları onların elinde bulunuyordu. Ancak yüce Allah’ın: “Ya da anahtarlarını elinizde bulundurduğunuz kimselerin…” âyeti zaten bunu gerektirmektedir. O halde bu görüş oldukça uzak bir ihtimal olarak görülmektedir. Ancak tercih edilen şöyle demek olmalıdır: Yüce Allah, görmenin şart olduğu yükümlülüklerde gözleri görmeyenden vebali kaldırdığı gibi, yürümenin teklifte bir şart olduğu ve topallık ile birlikte istenen fiillerin yapılmasına imkân bulunmadığı hallerde de topaldan sorumluluğu kaldırmıştır. Hastadan da yükümlülüğünün düşmesinde etkili olan hususların sorumluluğu kaldırılmıştır. Oruç, namazın şartları, rükünleri, cihad vb. gibi. Daha sonra da açıklamak üzere şöyle buyurmaktadır: Kendi evlerinizden,.. yemenizde size de bir sakınca yoktur. İşte bu doğru bir anlamdır, apaçık ve faydalı bir tefsirdir. Şeriat ve akıl da bunu desteklemektedir. Âyetin tefsirinde ayrıca bir nakle de gerek yoktur.

Derim ki: İbn Atîyye de buna İşaret ederek şöyle demektedir: Âyetin zahiri ve şeriatın emri şunu göstermektedir ki; boylelerinden mecburiyetten yapamadıkları fakat niyetleri o işi en kâmil manada yapmak olduğu halde, mazeretleri sebebiyle daha eksiğini yapmak durumunda kaldıkları bütün hususlarda sorumluluk ve veballeri kaldırılmıştır. Bu gibi hallerde onlara sorumluluk yoktur. Sorumluluk (harec) hakkında söylenenler ise, bundan sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir:

2- Âyette Sözü Edilen “Zorluk”un Mahiyeti:

İbn Zeyd dedi ki: Buradaki “zorluk” gazadaki zorluktur. Yani böylelerinin gazadan geri kalmalarında bir vebal yoktur. Yüce Allah’ın:

“Kendi evlerinizden… size de bir sakınca yoktur” âyeti mana itibariyle öncekilerden kopuktur, onlarla ilgisi yoktur.

Bir kesim de şöyle demektedir: Âyet-i Kerîme tümüyle yemek ile ilgili hususlara dairdir. Bu kesim devamla şöyle demektedir: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) Peygamber gönderilmeden önce Araplarla Medine’de bulunanlar çeşitli hastalıklara mübtelâ kimselerle birlikte yemek yemekten uzak kalırlardı. Onlardan kimisi bu İşi gözleri görmeyen kimsenin eli rastgele yerlere değdiğinden, topal bir kimse gelişî güzel oturduğundan, hasta olan bir kimse koktuğundan ve rahatsızlığından dolayı bu gibi kimselerle yemek yemekten tiksinir ve uzak kalırlardı, Ancak bu cahili bir ahlâktır ve kibirliliktir. İşte bu âyet-i kerîme bu hususta uyarıcı olmak üzere nazil olmuştur.

Mazeret ve rahatsızlık sahibi olmayan kimselerden bazıları da bu işi çekinmek ve sakınmak kastıyla yaparlardı. Çünkü bu mazeret sahipleri yemek hususunda sağlıklı kimselere göre daha geri idiler. Zira âmâ olan kimsenin gözleri görmüyor, topal olan bir kimse kalabalığa karışamıyor, hasta ise zayıf bir kimsedir. O bakımdan âyet-i kerîme onlarla birlikte yemek yemeyi miibah kılmak üzere nazil olmuştur.

ez-Zehravînin Kitabında İbn Abbâs’ın şöyle dediği kaydedilmektedir: Bu gibi özür sahipleri, özürleri dolayısıyla insanlarla birlikte yemek yemekten çekindiler, Bunun üzerine bu âyet-i kerîme onlara yemek yemeyi mubah kılmak üzere nazil oldu.

Denildiğine göre bir kimse bu gibi özürlülerden birisini evine götürüp de orada yiyecek bir şey bulamadı mı, onu alır akrabalarından birisinin evine götürürdü. Bu özür sahipleri bundan çekindiler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

3- Kişinin Kendi Evinden Yemesi:

“Kendi evinizden… size de bir sakınca yoktur” âyeti yeni bir söz başlangıcıdır. Ey insanlar sizin için de vebal yoktur, demektir. Ancak muhatab olan ile muhatab olmayan bir arada bulunduğundan dolayı İfadenin düzgün olması açısından muhatab tağlîb edilmiştir. Yüce Allah, yakın akrabaların evlerini söz konusu etmekle birlikte, oğulların evleri bu arada söz konusu edilmemiştir. Müfessirler derler ki: Oğulların evleri yüce Allah’ın:

“Kendi evlerinizden” âyetinin kapsamına girmesi dolayısıyla ayrıca söz konusu edilmemiştir. Çünkü kişinin oğlunun evi, kendi evidir. Hadîs-i şerîfte de: “Sen de, malın da babana aitsiniz” denilmiştir. Ebû Dâvûd, Buyû’ 77; İbn Mâce, Ticârât 64 Diğer taraftan burada çocuklar söz konusu, edilmeden akrabalar söz konusu edilmiştir.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Bazılan bu görüşe itiraz ederek şöyle demişlerdir: Bu yüce Allah’ın Kitabına karşı bir tahakkümdür, fakat zahiren daha uygun olanı oğlun burada sözü edilenlerden farklı olmamasıdır. Zira Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan rivâyet edilen; “Sen de, malın da babana aitsiniz” âyetini delil göstermek, pek kuvvetli değildir. Çünkü bu hadis oldukça zayıftır. Sahih olsa bile bunda delil olacak bir taraf yoktur. Zira Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) orada sözü geçen muhatabın malının babasına ait olduğunu öğretmiş bulunuyor. Hadisin anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Sen babana aitsin, “malın da” ibaresi yeni bir cümle başlangıcı olup malınsa senindir, anlamındadır. Bunu katî olarak ortaya koyan delil ise, baba ile oğul arasında mirasçılısın söz konusu olmasıdır.

et-Tirmizî el-Hakîm de şöyle demektedir: Yüce Allah’ın:

“Kendi evlerinizden… yemek yemenizde size de bir sakınca yoktur” âyetinin izahı şöyledir: Sanki burada sizin, akrabalarınızın ve çocuklarınızın bulunduğu meskenler demek İstemiş gibidir. Bu durumda aile halkının ve çocukların orada onlara ait bir takım eşyası olur. Mesken sahibi olan bu adam da bu hususta bazı şeyleri onların istifadesine sunmuştur. Böyle bir durumda o yiyecek şeylerden, onlarla beraber yemesinde bir mahzur yoktur. Yahut kocanın ve çocuğun orada kendilerine ait ve kendi mülkleri olan bir takım şeyler bulunabilir. Bu hususta da onun için bir vebal söz konusu değildir.

4- Evlerinden Yemek Yemenin Sakıncalı Olmadığı Kimseler:

“Babalarınızın erlerinden, analarınızın evlerinden, kardeşlerinizin evlerinden, kızkardeslerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden…” âyeti ile ilgili olarak kimi ilim adamı şöyle demiştir: Onların bu hususta izinlerinin olması halinde söz konusudur. Başkaları da şöyle demektedir: İster izin versinler, ister izin vermesinler kişi yiyebilir. Çünkü aralarındaki akrabalık onlar tarafından verilen bir izin demektir. Bunun böyle olmasının sebebi, aradaki akrabalığın bir şefkat meydana getirmesi ve bu şefkat sebebiyle onlara ait herhangi bir şeyi yemelerini gönül hoşluğuyla karşılayarak öğrenmeleri halinde bundan dolayı sevinmeleridir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Yüce Allah, bizlere eğer yemek çok ve insanlara ikram edilen bir durumda ise, izin almaksızın nesep cihetiyle akrabalardan yemek yemeyi mubah kılmıştır. Şayet bu yemek alıkonulmuş ve bir yerlerde saklanmış ise, onu almak onlara câiz değildir. Alıkonulup saklananlara kadar uzanmaları câiz olmaz. Aynı şekilde yenilmeyen şeylere el uzatmaları da. İsterse alıkonulup saklanan bir şey olmasa dahi, onların izni alınmadıkça ona el uzatılmaz.

5- Anahtarları Elde Bulunan Kimselerin Evlerinden Yemek:

“Ya da anahtarlarını elinde bulundurduğunuz kimselerin… evlerinden yemek yemenizde size de bir sakınca yoktur” âyeti sizin yığıp biriktirdiğiniz ve tasarrufunuzun altında bulunan şeyler, demektir. Bunun büyük çoğunluğu da, kişinin kendi evinde ve kendisinin kilitleyip anahtarını yanında bulundurduğu şeyler hakkında sözkonusudur. ed-Dahhak, Katade ve Mücahid’in te’vili budur. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne göre âyetin kapsamına vekiller, köleler ve ücretle çalıştırılanlar girmektedir. İbn Abbâs dedi ki: Bununla kişinin arazisindeki kâhyası, malının hazinedarı kastedilmektedir. Böyle bir kimsenin yönetmekten sorumlu olduğu şeylerden yemesi caizdir.

Ma’mer, Katade’den, o İkrime’den şöyle dediğini zikretmektedir: Kişi anahtara sahip oldu mu, hazinedar demektir. O bakımdan onun az bir şeyler yemesinde bir sakınca yoktur.

İbnu’l-Arabî der ki: Hazinedarın anbarda biriktirilen şeylerden yeme hakkı icmâ’ ile kabul edilmiştir. Bu, onun belirli bir ücretini almaması halinde böyledir. Şayet hazinedarlığı karşılığında bir ücret alıyor ise, ondan yemesi onun için haram olur.

Saîd b. Cübeyr, “elinizde bulundurduğunuz” anlamındaki âyeti; şeklinde “mim” harfini ötreli, “lâm” harfini şeddeli ve esreli olarak okumuştur (ki, sizin elinize teslim edilen, mülkiyetinize verilen anlamına gelir.) Aynı şekilde “anahtarlar” kelimesini “te” ile “hâ” arasına bir “ye” koyarak; şeklinde,

“Anahtar” kelimesinin çoğulu olarak okumuştur ki, buna dair açıklamalar daha önceden el-En’âm suresinde (6/59-âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Katade de tekil olarak; “Anahtarını” diye okumuştur.

İbn Abbâs dedi ki: Âyet-i Kerîme el-Hâris b. Amr hakkında nazil olmuştur. O Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte gazaya çıkmış, geriye Malik b. Zeyd’i de aile halkım gözetmek üzere vekil tayin etmişti. Geri döndüğünde Malik’in maddi bakımdan çok sıkıntı çekmekte olduğunu görünce halini sordu, onun: Senin iznin olmadan, senin yiyeceklerinden yemekten çekindim, demesi üzerine yüce Allah bu âyet-i kerîmeyi inzal buyurdu.

6- Arkadaşların Malından Yemek:

Yüce Allah’ın: “Veya dostlarınızın” âyetindeki “es-sadîk” kelimesi (aslında tekil olmakla birlikte) çoğul anlamındadır. “el-Adu”: Düşman” kelimesi de böyledir. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onlar Benim düşmanımdır.” (eş-Şuarâ, 26/77) Şair Cerir de şöyle demektedir:

“Onlar aşkı çağırdılar, sonra ok attılar kalplerimize, düşmanların oklarıyla,

Kendileri ise, arkadaştırlar.”

Şair de burada “arkadaşlar” anlamında tekil olarak “sadık” kelimesini kullanmıştır.

Sadîk (arkadaş, dost): Sana sevgisinde samimi olan, senin de kendisine samimiyetle sevgi duyduğun kimsedir.

Bu âyetin, yüce Allah’ın; “Peygamberin evlerine sizin için yemeğe izin verilmeden girmeyin” (el-Ahzâb, 33/53) âyeti ile:

“Eğer oralarda kimse bulamazsanız… oralara asla girmeyin.” (en-Nûr, 24/28) âyeti ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın: “Müslüman bir kimsenin malı onun gönül hoşluğu ile olmadıkça (başkasına) helâl olmaz” Müsned, V, 72 âyeti ile neshedilmiştir. Bu âyetin muhkem olduğu da söylenmiştir, daha sahih olan da budur. Muhammed b. Sevr’in naklettiğine göre Ma’mer şöyle demiş: Katade’nin evine girdim, orada taze hurma buldum, ondan yemeğe koyuldum. O, bu ne oluyor, dedi. Ben de: Senin evinde taze hurma buldum ve ben de yedim deyince, iyi yaptın, dedi. Yüce Allah: “Veya dostlarınızın evlerinden…” diye buyurmuştur.

Abdu’r-Rezzak, Ma’mer’den, onun da Katade’den naklettiğine göre Katade yüce Allah’ın; “Veya dostlarınızın evlerinden” âyeti hakkında şöyle dediğini nakletmektedir: Arkadaşının evine (gerek duymadığın için) onun iznini sormadan girecek olursan, bunda bir mahzur yoktur. Ma’mer der ki: Ben Katade’ye: Şu testiden içeyim mi, diye sordum. O da sen benim arkadaştmsın, bu izin İstemek de ne oluyor, dedi.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da Beyrahâ diye adlandırılan Ebû Talha’ya ait bahçeye giriyor ve -ilim adamlarımızın dediklerine göre- oradaki tatlı sudan onun iznini İstemeden İçiyordu. Halbuki bizim (Maliki mezhebine mensup) ilim adamlarımız: Su yer sahiplerinin mülkiyetindedir, görüşündedirler. Arkadaşın izni olmaksızın suyundan içmek câiz olduğuna göre, onun meyvesinden, yiyeceğinden de arkadaşının bu hususu o yenilen şeyin önemsizliği ve pek kıymetli olmayışı dolayısıyla -ya da aralarındaki sevgi sebebiyle- gönül hoşluğu ile karşılayacağını bildiği takdirde, izinsiz yemesi câiz olur.

Um Haram’ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a yanında uyuduğu sırada yemek yedirmesi de bu kabildendir. Çünkü çoğunlukla görülen şu ki: Evde bulunan yemek erkeğe aittir, hanımı ise bu yemekte ariyet yoluyla tasarrufta bulunur. Bütün bunlar, yemekten beraberinde götürmemesi, bu yemekleri yemekle kendi malını korumak maksadını gütmemesi ve az miktarda olup, pek önemsenmeyecek türden olması, halinde böyledir.

7- Dost ve Akraba:

Yüce Allah, bu âyet-i kerîmede dost ve arkadaşı bağı sağlam, katıksız akrabalık ile birlikte söz konusu etmektedir. Çünkü sevgi yakınlığı da oldukla sıkı bir bağdır. en-Nekkaş’ın Kitabı’nda kaydedildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Dost bağı, akrabalık bağından daha sıkıdır. Nitekim cehennemlikler şöylece imdat isteyeceklerdir:

“Artık bize şefaat edecek bir kimse de yoktur, candan bir dostumuz da yok.” (eş-Şuarâ, 26/100-101)

Derim ki: İşte bundan dolayı bizim mezhebimize göre tıpkı akrabanın, akraba lehine şahitliği câiz olmadığı gibi, dostun da dostu lehine şahitliği câiz değildir. Buna dair açıklamalar ve bunun sebebi en-Nisâ Sûresi’nde (4/135. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bir darb-ı meselde de şöyle denilmektedir: Kardeşini mi daha çok seversin, yoksa arkadaşını mı? Arkadaşım olması halinde kardeşimi.

8- Topluca ya da Ayrı Ayrı Yemek Yemek:

Yüce Allah’ın:

“Ve sizin topluca veya ayrı ayrı yemenizde de vebal yoktur” âyetinin Leys b. Bekroğulları hakkında nazil olduğu söylenmiştir. Bunlar Kinâneoğullarına mensup bir koldur. Onlardan herhangi bir kimse tek başına yemek yemez ve kendisiyle beraber yemek yiyecek birisini buluncaya kadar günlerce aç beklermiş. Şairlerden birisinin şu beyiti de bu türdendir:

“Sen bir yemek yaptınmı onu (benimle) yiyecek birisini ara,

Çünkü ben tek başıma yemek yemem.”

İbn Atiyye dedi ki: Onlarda bu uygulama, İbrahim (sallallahü aleyhi ve sellem)dan miras kalmıştı. O da tek başına yemek yemezdi.

Kimi Arapların misafiri oldu mu ancak misafiri ile birlikte yemek yer. Onunla yemek yeyinceye kadar kendisi hiçbir şey yemezdi. Bu âyet-i kerîme yemek yeme sünnetini açıklamak üzere nazil oldu. Buna muhalif Araplarda görülen her türlü uygulamayı da ortadan kaldırıp Araplarca haram kabul edilen tek başına yemek yemeyi mubah kılmaktadır. Çünkü Araplar bu hususta erdemli bir ahlâka doğru gitmek isterken, bu hükme bağlılık konusunda aşırıya kaçmışlardır. Elbetteki beraber yemek yiyecek birisini bulundurmak güzel bir şeydir. Şu kadar var ki tek başına yemek yemeyi de haram görmemek gerekir.

9- Yolculukta Birlikte ya da Ayrı Ayrı Yemek Yemek:

Yüce Allah’ın:

“Topluca veya ayrı ayrı” anlamındaki âyette; “Topluca” kelimesi hal olarak nasbedilmiştir. “Ayrı ayrı” kelimesi de; in çoğuludur, bu da ayrılmak anlamına bir mastardır. Topluluk dağıldı anlamında; denilir.

Buhârî, Sahih’inde şöyle bir başlık açmıştır: “Gözü görmeyen için bir sorumluluk yoktur, topala sorumluluk yoktur, hastanın da bir sorumluluğu yoktur” âyeti ile yolcuların beraberlerindeki azıktan bir araya toplamaları ve bir arada yemek yemeleri. Buhâri, Et’ime 7. Elimizdeki basılı Buhârî nüshalarında bab başlığı, âyet-i kerimeden ibarettir. İbn Hacer, Fethu’l-Bâri, IX, 439’daki başlık ise -mana geliştiren tek kelimelik bir ziyade dışında müessirimizin zikrettiği ile aynıdır.

İlim adamlarımızın söylediklerine göre; bu babtaki maksadı, yemek hususunda halleri farklı olsa dahi topluca yemek yemenin mubah olduğuna dikkat çekmektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu hususu uygun görmüş, bundan dolayı bu, yolcuların beraberlerinde bulunan azıkları ortaya koymaları, ziyafetler ve yolculuk esnasında herkesin azığını çıkarması ve yemeğe çağırılan topluluklarda uygulanagelen bir sünnet olmuştur. Bir kimse, eğer emanet olarak yahut akrabalık veya arkadaşlık dolayısıyla bir başkasının anahtarlarını elinde bulunduruyor ise, ister arkadaşı ile birlikte olsun, ister akrabası ile birlikte olsun, yalnız başına olsun oradan yiyebilir.

(Buhârî’nin açtığı başlıkta geçen): “en-Nihd” kelimesi arkadaşların kendi aralarında harcamak kastıyla belli bir miktarda topladıkları mal ya da yiyecektir. Bu şekilde davrananlar hakkında; Azıklarını topladılar” denilir. Bu açıklamalar (Halil b. Ahmed’in) “el-Ayn” adlı eserinden nakledilmiştir. İbn Düreyd de der ki: Bu kabilden olmak üzere; “Kendi aralarında paylaştılar ve herkes payına düşeni ortaya koydu” denilir. el-Herevî de şöyle demektedir: el-Hasen’in (zikrettiği) bir hadisinde şöyle denilmektedir: “Beraberinizdeki azığı çıkartınız, bu bereketi daha bir arttırır, ahlâkınızı daha bir güzelleştirir.” Ebul-Ferec İhnul-Cevzî, Ğaribu’l-Hadis, Beyrut 1405/1985, II, 444; İbnul-Esir, en-Nihâye, V, 135. Hadiste geçen “en-nihd” arkadaşların yolculuk ya da başka bir halde harcamalarını eşit olarak paylaştırmaları demektir. Araplar: -Nun harfi esreli olarak: Nihdini çıkart! derler.

el-Mühelleb der ki: Nihd, yemeği yiyen kimseler tarafından herkes eşit yesin diye konulmaz. Herkes yiyebildiği kadarını yer ve bazen bir kişi diğerinden daha fazla yiyebilir.

Böyle bir uygulamayı terketmenin vera’ bakımından daha uygun olduğu söylenmiştir. Eğer arkadaşlar hergün aralarından birisinin yemeğini yemek üzere toplanıyor iseler, bu nihd uygulamasından daha güzeldir. Çünkü onların nihd uygulamasına başvurmaları ancak herkes kendi malını yesin diyedir, bu maksatla bir araya gelirler. Diğer taraftan onlardan birisi kendi malından daha az yerken, başkası da kendi getirdiği maldan daha fazlasını yiyebilir. Fakat bir gün birisinin yanında, öbür gün bir diğerinin yanında şartsız olarak bulunacak olurlarsa, birbirlerinin misafirleri olurlar. Misafir de kendisinin önüne getirilenden (ikram edenin) gönül hoşluğu ile yer.

Eyyub es-Sahtiyânî der ki: Nihd uygulaması şu şekildeydi: Bir topluluk yolculukta bulunur, onlardan birisi daha erken eve varır. Bir davar keser, yemek hazırlar, sonra da onların yanına varır. Daha sonra yine tekrar daha önce evine varır, aynı şeyi yapar. Bunun Üzerine şöyle dediler: Senin bu yaptığının bir benzerini hepimiz yapmak isteriz. Gelin biz kendi aramızda belli bir husus üzerinde anlaşalım ve bu konuda kimimiz, kimimize daha faziletli olmasın. Bunun üzerine aralarında nihd denilen uygulamayı anlaşarak tesbit ettiler. Salih kimseler birbirleriyle nihdleştiklerinde onların en faziletli olardan diğer arkadaşlarının önlerine getirdiklerinden daha fazlasını getirmenin yolunu arardı. Şayet böyle bir hali bilecek olurlarsa, onun bu uygulamasına razı olmayacak iseler, o takdirde onlardan habersiz bu işi gizlice yapardı.

10- Evlere Girerken Selâm Vermek:

Yüce Allah’ın:

“Ne zaman ki bu evlere girerseniz, kendinize Allah tarafından mübarek ve pek güzel bir selâm olmak üzere selâm veriniz. Allah size akıl edesiniz diye âyetleri böyle açıklıyor” âyeti ile ilgili olarak te’vil âlimleri hangi evlerin kastedildiği hususunda farklı görüşlere sahiptirler. İbrahim en-Nehaî ve el-Hasen bu âyet ile mescidlerİ kastetmiştir, derler. Yani sizler orada sizin gibi bulunan kimselere selam veriniz. Şayet mescidlerde kimse bulunmuyor ise, o takdirde kişi: es-Selâmu alâ Rasûlillah (Allah Rasûlüne selâm olsun) diyerek selam verir. Melekleri kastederek: es-Selâmu aleykum der, de söylenmiştir. Sonra da: es-Selâmu aleynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn (selâm bizlere ve Allah’ın salih kullarına) der.

Abdu’r-Rezzak şu rivâyeti kaydeder: Bize Ma’mer, Amr b. Dinar’dan haber verdi. O İbn Abbâs (radıyallahü anh)dan; yüce Allah’ın:

“Ne zaman ki bu evlere girerseniz, kendinize… selâm veriniz” âyeti ile ilgili olarak dedi ki: Mescide girdiğin takdirde: es-Selâmu aleynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn, de.

Bir başka görüşe göre burada evlerden kasıt, mesken olarak kullanılan evlerdir. Yani siz kendi kendinize selâm veriniz. Câbir b. Abdullah ve yine İbn Abbâs ile Atâ b. Ebi Rebah bu görüştedirler ve şöyle derler: Kişi mesken olarak kullanılmayan evlere girdiği takdirde kendi kendisine: es-Selâmu aleynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn diyerek selâm verir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Âyetin bütün evler hakkında umumî olduğu sahih olan görüştür. Bunu belli bir takım evlere tahsis etmenin delili yoktur. Âyette ifadenin mutlak olarak gelmesi, bu umumî ifadenin kapsamına ister başkasına ait olsun, ister kendisine ait olsun her evin girmesi içindir. Kişi, önceden de geçtiği üzere başkasına ait olan bir eve girecek olursa izin ister. Kendisine ait eve girecek olursa, haberde vârid olduğu üzere selâm verir ve: es-Selâmu aleynâ ve alâ İbadillahi’s-salihîn der. Bu görüş İbn Ömer’e aittir. Bu şekilde selâm vermek evin boş olması halindedir, eğer orada aile halkı, hizmetçileri varsa, bu sefer: es-Selamu aleykum, demelidir. Şayet girdiği yer bir mescid ise o takdirde es-selâmu aleynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn, desin. İbn Ömer, boş ev hakkında da böyle demiştir.

İbnu’l-Arabî der ki: Benim tercih ettiğim görüşe gelince, şayet ev boş ise selâm vermek gerekli değildir. Çünkü eğer maksat melekler ise melekler hiçbir halde zaten kuldan ayrılmazlar. Kişinin kendi evine girdiği vakit; Maşaallah lâ kuvvete illâ billah diyerek, Allah’ı anması müstehabtır. Nitekim buna dair açıklamalar daha önce el-Kehf Sûresi’nde (18/39-41. âyetler, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

el-Kuşeyrî, yüce Allah’ın:

“Ne zaman ki bu evlere girseniz…” âyeti hakkında şöyle demektedir: Daha uygun olan şöyle demektir: Bu âyet bütün evler hakkında umumîdir. Eğer orada müslüman bir kimse sakin ise: es-Selâmu aleykum ve rahmetullahi ve berakâtuhû, der. Şayet orada kimse bulunmuyor ise o vakit; es-Selâmu aleynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn, der. Eğer evde müslüman olmayanlar bulunuyor ise, o vakitte: Selâm hidayete tabi olanlara, yahut; es-selamu ateynâ ve alâ ibadillahi’s-salihîn der.

İbn Huveyzimendâd da şöyle demektedir: Ebû’l-Abbas el-Asam bana yazdığı mektubunda şunları söyledi: Bize Muhammed b. Abdillah b. Abdi’l-Hakem anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı dedi ki: Bize Cafer b. Meysere’nin Zeyd b. Eslem’den anlattığına göre, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizler evlere girdiğiniz vakit oranın halkına selâm veriniz. Allah’ın ismini anınız, çünkü sizden herhangi bir kimse evine girdiği vakit selâm verip yüce Allah’ın ismini da yemeği üzerine anacak olursa, şeytan arkadaşlarına: Burada geceleyin kalma imkânınız yok, akşam yemeği de yiyemezsiniz, der. Şayet sizden herhangi bir kimse (evine) girdiğinde selâm vermeyip yediği yemeğin başında da Allah’ın ismini anmayacak olursa, şeytan arkadaşlarına: Artık siz geceyi geçireceğiniz yeri de buldunuz akşam yemeğini de buldunuz der.” Müslim, Eşribe 103; Ebû Dâvûd, Et’ime 15; İbn Mâce, Dıta 19; Müsned, HI, 346.

Derim ki: Bu hadisin manası Câbir (radıyallahü anh)ın rivâyeti ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a merfûen sabit, olmuştur ve bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir. Ebû Dâvûd’da Ebû Mâlik el-Eşcaî’nin şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kişi evine girecek olursa:

Allah’ım ben Sen’den girişimin hayrını, çıkışımın da hayrını dilerim. Allah’ın İsmi ile girdik, Allah’ın İsmi ile çıktık ve Rabbimiz olan Allah’a tevekkül ettik, desin, sonra da aile halkına selâm versin.” Ebû Dâvûd, Edel-s 103. Ebû Dâvûd’da hadisin ravisi Ebû Malih el-Eşcaî olarak değil, Ebû Mâlih el -Eş’arî olarak zikredilmektedir.

11- Verilecek Selâmın Niteliği:

“Selâm olmak üzere” lâfzı mastar (mef’ûl-i mutlak)dır. Çünkü

“selâm veriniz” ifadesi de bu anlardı ihtiva etmektedir, Yüce Allah bu sefamı bereketli olmakla nitelendirmiştir, çünkü bunda hem dua, hem de müslümanın sevgisini kendisine doğru çekine (sevgisini kazanma) söz konusudur. Aynı şekilde yüce Allah bu selâmı “pek güzel (tayyib)” olmakla da nitelendirmiştir. Çünkü bunu işiten böyle bir selâmdan hoşlanır ve güzel bulur.

“Böyle” âyetindeki “kef” teşbih edatıdır. ise sözü geçen bu sünnetlere işarettir. Yani sizlere bu hususlarda dininizin sünnetlerini açıkladığı gibi, dininizde sizin için gerekli olan diğer hususları da böylece açıklar.

Evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınların, ziynetlerini açmadan dış elbiselerini çıkarmalarında bir sakınca yoktur. Bununla birlikte sakınmaları onlar için daha hayırlıdır. Allah işitendir, bilendir.

Diyanet Vakfı
Bir nikah ümidi beslemeyen, çocuktan kesilmiş yaşlı kadınların, zinetleri (yabancı erkeklere) teşhir etmeksizin (bazı) elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir vebal yoktur. İffetli davranmaları kendileri için daha hayırlıdır. Allah işitendir, bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Nikâh ümidi kalmamış, yaşlanıp oturmuş kadınlar İçin, süslerini göstermemek şartıyla, rubalarını bırakmakta onlar üzerine vebal yoktur. Bununla beraber iffet etmeleri onlar İçin hayırlıdır. Allah, çok iyi İşitendir, çok iyi bilendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Yaşlanıp Oturmuş Kadınlar:

“Yaşlanıp oturmuş kadınlar” âyetinde geçen; “Yaşlanıp, oturmuşlar” lâfzının tekili, sonunda “te” harfi olmaksızın: şeklinde gelir. Bu “te” harfinin hazfi bu oturmanın yaşlılık dolayısıyla olduğuna delâlet etmesi içindir. Nitekim; “Hamile kadın” lâfzında da “he (yuvarlak te)”nin hazfı, yükünün hamilelik dolayısıyla olduğuna delâlet etmesi içindir. Şair de şöyle demektedir:

Şayet onun karnındaki, kadınlar arasında olsaydı hamile kalırlardı;

Oturan kadınlar kısır iseler de…”

Bunun dışındaki sebepler dolayısıyla oturan kadın hakkında ise; “Evinde oturan kadın” denilir ve he (yuvarlak te) harfi ile; “Sırtı üzerinde yük taşıyan kadın” denilir.

“el-Kavâid” aynı zamanda evin temeli demektir. Bunun da tekili “he”li olarak; şeklinde gelir.

2- Oturan Kadınlardan Kasıt:

“Yaşlanıp oturmuş kadınlar (el-kavâid)” yaşları dolayısıyla herhangi bir iş yapamadığından dolayı yerinde oturup kalan, çocuk doğuramayan, ay halinden kesilmiş, acuze kadınlar kastedilir. Çoğu ilim adamının görüşü budur. Rabîa şöyle demektedir: Bu göründüğü zaman yaşlılığından dolayı kendisinden hoşlanılmayan kadındır. Ebû Ubeyde de der ki: Bunlar çocuk doğuramayacak yaşa gelmiş kadınlardır. Ancak bu uygun bir açıklama değildir. Çünkü kadın çocuk doğuramayacak yaşa gelmiş olmakla birlikte, ondan kadın olarak yararlanmak mümkün olabilir. Bu açıklamayı el-Mehdevî yapmıştır.

3- Yaşlanıp Oturmuş Kadınların Özel Hükmünün Sebebi;

Yüce Allah’ın:

“Nikâh ümidi kalmamış, yaşlanıp oturmuş kadınlar İçin süslerini göstermemek şartıyla rubalarını bırakmakta, onlar üzerine vebal yoktur” âyetinde özellikle yaşlanmış kadınlar hakkında bu hükmü söz konusu etmesi, nefislerin onlara meyledecek halde olmamalarından dolayıdır. Çünkü erkeklerin onlara karşı bir arzuları olmaz. Dolayısıyla bu gibi kadınlara başkalarına mubah olmayan şeyler mubah kılınmış ve kendileri için yorucu bir özellik arzeden tesettüre ileri derecede riâyet külfeti üzerlerinden kaldırılmıştır.

4- Yaşlanmış Kadınların, Üzerlerine Almama Ruhsatına Sahip Oldukları Örtüler:

İbn Mes’ûd, Ubeyy ve İbn Abbâs “rubalarını bırakmakta…” anlamındaki âyeti; şeklinde; ziyadesi ile okumuşlardır.

İbn Abbâs dedi ki: Burada kasıt cilbâbdır. Yine İbn Mes’ûd’dan rivâyet edildiğine göre “Cilbablarından (rubalarından)” diye okuduğu da rivâyet edilmiştir. Araplar da yaşı ilerlemiş, bundan dolayı da üzerine başörtüsü almayan kadın için; derler.

Bazıları da şöyle demektedir: Burada söz konusu edilen kadınlar evlenme ümidi kalmamış, oldukça yaşlanmış olanlardır. Böyle bir kadının saçının görülmesinde bir mahzur yoktur. Buna göre böyle bir kadının başörtüsünü almaması caizdir. Ancak sahih olan, tesettüre riâyet hususunda böyle bir kadının da, genç bir kadın gibi olduğudur. Şu kadar var ki, bu şekilde yaşlı bir kadın gömleğin ve başörtüsünün üzerine konulan cilbâbı almaması mümkündür, Bu açıklamayı da İbn Mes’ûd, İbn Cübeyr ve başkaları yapmıştır.

5- Süsten Uzak Durmak ve İffet Yolunu Seçmek;

“Süslerini göstermemek şartıyla” âyeti, kendilerine bakılsın diye zînetlerini açığa çıkarmaksızın ve süslenmeye kalkışmaksızın çünkü böylesi en çirkin ve haktan en uzak bir işdir.

Teberruc” süslenmek, açılmak ve gözlere açık vaziyette görülmek demektir. “Yüksek burçlar” ile; ” Semaların ve surların burçları” tabiri de buradan gelmekte olup, onları örtecek herhangi bir perde ve engelin olmaması demektir.

Âişe (radıyallahü anhnhâ)ya: Ey mü’minlerin annesi! Kına yakmak, gerdanlık, küpe, halhal, altın yüzük ve ince elbiseler hakkında ne dersin? diye sorulmuş, o da şu cevabı vermiş: Ey kadınlar topluluğu! Hepinizin durumu birinizin durumu gibidir. Allah, sizden görmeleri haram olan bir şeyi görmek, helâl olmayan kimselerin karşısında süslerinizi göstermemek şartıyla zîneti size helâl kilmiştır. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VI, 222.

Atâ dedi ki: Bu evlerindeki hükmü ifade eder, dışarı çıktığı takdirde üzerinden cilbabını bırakması helâl değildir. Bu açıklamaya göre “süslerini göstermemek şartıyla” ifadesi, evlerinden çıkmamak şartıyla anlamında olur. Buna göre de: Eğer evinde bulunuyor ise entarisinin üzerinde mutlak bir cilbab giyinmelidir, demek gerekmez. Çünkü böyle bir şeyi kabul etmek uzak bir ihtimaldir, ancak bulunduğu yere yabancı (nâmahrem) birisinin girmesi hali müstesnadır.

Daha sonra yüce Allah hepsinin kendilerini koruyarak tesettüre riayet etmelerinin, üst elbiselerini çıkarmayıp iffetli hareket ederek genç kadınların yaptıklarını yapmalarının, kendileri İçin daha faziletli ve hayırlı olduğunu söz konusu etmektedir.

İbn Mes’ûd, “İffet etmeleri” anlamındaki âyeti; şeklinde; “ya” harfi ile “te” harfleri arasında “sin” bulunmaksızın okumuştur.

Diğer taraftan şöyle denilmiştir: Kadının vücudunun çizgilerini gösterecek şekilde ince elbiseler giymesi, süslenmesi kabilindendir. Sahth(-i Müslim), Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İki sınıf insan vardır ki bunlar cehennem ehlindendir. Henüz onları görmüyorum. (Bunların) bir kesimi ile birlikte tıpkı sığır kuyruklarını andıran kamçılar bulunur. Onlarla insanları döverler. (Diğerleri ise) giyimli fakat çıplak, kendilerine meylettiren ve kendileri de meyleden, başları yan yatmış deve hörgüçlerini andıran kadınlardır. Bu kadınlar cennete girmeyecekler, kokusunu dahi almayacaklardır. Şüphesiz cennetin kokusu şu kadar, şu kadar mesafeden alınır. ” Müslim, Libas 125, Cennet 52; Muvatta’, Libâs 7 (sadece kadınlarla İlgili kısmı); Müsned, II, 356, 440.

İbnul-Arabîdedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın onları giyimli olarak değerlendirmesi, üzerlerinde elbise bulunacağındandır. Çıplak olarak nitelendirmesi ise, elbise ince olduğu takdirde onların niteliklerini ortaya çıkarmasından, güzelliklerini açığa vurmasındandır, bu ise haramdır.

Derim ki; Bu, bu hususta ilim adamlarının yaptıkları iki yorumdan birisidir. İkincisine gelince, onlar elbiseleri bakımından giyimlidirler fakat şanı yüce Allah’ın hakkında;

“Takva elbisesine gelince, o daha hayırlıdır.” (el-A’raf, 7/26) diye buyurduğu takva elbisesi açısından da çıplaktırlar. Bu kabilden olmak üzere şu beyitleri de nakletmektedirler:

“Eğer kişi takva elbisesini giymeyecek olursa,

O giyimli olsa bile çıplak olarak gider, gelir.

Kişinin giydiği en hayırlı elbise Rabbine itaattir,

Hayır yoktur, Rabbine âsi olan kimsede.”

Müslim’in, Sahih’inde Ebû Said el-Hudrînin şöyle dediği kaydedilmektedir; Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Uykuda olduğum sırada insanların bana arzedildiklerini gördüm. Onların üzerlerinde gömlekler vardı. Kimisi memelere kadar ulaşmış, kimisi bundan daha yukarıda, Ömer b. el-Hattâb geçti, üzerinde eteklerini yerden çektiği uzunca bir gömlek vardı.” (Ashab): Bunu ne ile te’vil ettin, ey Allah’ın Rasûlü? diye sordular. Peygamber: “Din” diye buyurdu. Buhârî, İmân 15, Ta’bir 17, 18, Fedâilu Ashabi’n-Nebîy 6; Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe 15; Tirmizî, Ru’yâ 9; Nesâî, İmân 18; Dârimi, Ru’yâ 13; Müsned, III, 86,V, J74.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın gömleği dine bağlılık diye yorumlaması yüce Allah’ın:

“Takvâ elbisesine gelince, o daha hayırlıdır.” (el-A’râf, 7/26) âyetinden alınmadır. Araplar da fazilet ve iffetten kinaye yoluyla “elbise” diye söz ederler. Nitekim bir şair şöyle demektedir:

“Avfoğullarının elbisesi tertemizdir ve kirden, pastan uzaktır.”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Osman (radıyallahü anh)’a şöyle demiştir “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir, eğer senden o gömleği sıyırıp çıkarmanı isteyecek olurlarsa, sakın çıkarma. ” Tirmizî, Menâkıb 18; İbn Mâce, Mukaddime 11, hadis no: 112; Müsned, VI, 75, 87, 114, 149. Burada da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) halifelikten “gömlek” diye söz etmiştir ki, bu da bilinen ve güzel bir istiaredir.

Derim ki: Bu yorum konu ile ilgili iki yorumun sahih olanıdır. Bu dönemde onlara yakışan yorum da budur. Özellikle genç kadınlar için bu böyledir, çünkü onlar süslenmekte ve süslerini açığa vurdukları halde dışarı çıkmaktadırlar. Onlar elbiseleri itibariyle giyimlidirler, fakat gerçekte takva bakımından çıplaktırlar. Hem zahiren, hem batınen. Çünkü kadın zînetini açığa vurmakta ve kendisine kimlerin baktığına aldırmamaktadir. Hatta onların gözettikleri maksat dahi budur, bu onların açıkça görülen bir halleridir. Eğer onlarda takvadan bir eser bulunsaydı, asla böyle bir şey yapmazlar ve hiç kimse oralarda kimin olduğunu dahi farketmezdi. Bu yorumu pekiştiren hususlardan birisi de hadisin geri kalan bölümünde onların nitelikleri ile ilgili söz konusu edilen şu sözlerdir: “Başları yan yatmış deve hörgüçlerini andırır.” Hadiste sözü edilen “el-buht” adındaki deve türü oldukça iri yarı bir deve çeşididir, hörgüçleri de pek büyüktür. Onların başlarını bu develerin hörgüçlerine benzetmesinin sebebi, bunların saçların örüklerini başlarının ortalarında kaldırıp toplamalarından dolayıdır, Bu, görülen ve bilinen bir husustur. Onlara bakan bir kimse de elbette kınanır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Ben, benden sonra erkeklere kadınlardan daha zararlı bir fitne terketmiş değilim.” Bu hadisi Buhâri rivâyet etmiştir. Buhâri, Nikâh 17; Müslim, Zikr 97, 98; Tirmizî, Etleh 31; İbn Mâce, Fiten 19; Müsned, V. 200. 210

Sizden çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında, kendilerinden öncekilerin izin istedikleri gibi izin istesinler. Allah ayetlerini size böyle açıklıyor. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Çocuklarınız ergenlik çağına girdiklerinde, kendilerinden öncekiler (büyükleri) izin istedikleri gibi onlar da izin istesinler. İşte Allah, ayetlerini size böyle açıklar. Allahalimdir, hakimdir.

Kurtubi Tefsiri
Sizden olan çocuklar, baliğ olduklarında kendilerinden öncekiler İzin istedikleri gibi, onlar da izin istesinler. Allah, size âyetlerini böyle açıklar. Allah Alîm’dir, Hakîmdir.

Bulûğ” kelimesini el-Hasen “lâm” harfini sakin okumuş, dammeyi ağırlığı dolayısıyla hazfetmiştir.

Âyetin anlamı şudur: Çocuklar sözü geçen üç vakitte izin istemekle emrolunmuşlardır. Önceden de belirttiğimiz gibi bunun dışındaki vakitlerde ise izin istememek onlara mubahtır. Daha sonra yüce Allah bu âyet-i kerîmede eğer bulûğa ermişlerse, her vakit İzin istemek hususunda erkeklerin hükmünde olmalarını emretmektedir. Bu da yüce Allah’ın hükümlerini beyânı, helâl ve haramı izahı kabilindendir.

Yüce Allah:

“Onlar da izin istesinler” diye buyurmakta ama “sizden izin istesinler” diye buyurmamaktadır. Halbuki bir önceki âyet-i kerîme’de: “Sizden… izin istesinler” diye buyurmuştur, çünkü çocuklar muhatab da değildirler, emirleri yerine getirmek suretiyle ibadet etmeleri de istenmemiştir.

İbn Cüreyc dedi ki: Ben Ataya: “Sizden olan çocuklar baliğ olduklarında… izin İstesinler” diye buyurulmaktadır, dedim, dedi ki: Ergenlik yaşına geldikleri takdirde ister hür, ister köle olsunlar insanların izin istemeleri icab eder.

Ebû İshak el-Fezârî dedi ki: Ben el-Evzaî’ye: İzin istemesi gereken çocuğun sının nedir? diye sordum. O: Dört yaş, dedi. Bu yaştaki çocuk izin istemedikçe bir kadının yanına giremez. ez-Zührî de böyle demiştir: Yani adam. annesinin yanına girmek için izin ister. İşte bu âyet-i kerîme böyle bir husus hakkında nâzîl olmuştur.

Ey iman edenler! Sağ ellerinizin sahip oldukları ve sizden henüz ergenlik çağına ulaşmamış olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bu üçü sizin için mahremiyet vakitleridir. Bunların dışında ne sizin ne de onların içinize girmesinde bir sakınca yoktur. Birbirinizin yanına girip çıkarsınız. Allah size ayetleri böyle açıklıyor. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Ey müminler! Ellerinizin altında bulunan (köle ve cariyeleriniz) ve içinizden henüz ergenlik çağına girmemiş olanlar, sabah namazından önce, öğleyin soyunduğunuz vakit ve yatsı namazından sonra (yanınıza gireceklerinde) sizden üç defa izin istesinler. Bunlar, mahrem (kapanmamış) halde bulunabileceğiniz üç vakittir. Bu vakitlerin dışında ne sizin için ne de onlar için bir mahzur yoktur. Birbirinizin yanına girip çıkabilirsiniz. İşte Allahayetleri size böyle açıklar. Allah, (her şeyi) bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler ve sizden baliğ olmayanlarınız, sizden üç defa izin istesinler. Sabah namazından önce, öğle vaktinde elbisesiz olabileceğiniz vakit ve yatsı namazından sonra… Bunlar sizin elbisesiz olabileceğiniz üç vakittir. Bu üç vakitten sonra size de bir vebal yoktur, onlara da. Onlar da yanınıza girip çıkarlar, herbiriniz de diğerinin yanına girip çıkar. Allah âyetleri size böyle açıklar. Allah çok iyi bilendir, Hakîm’dir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı sekiz başlık halinde sunacağız:

1- Bu Âyet-i kerîme İle İzin İstemeye Dair Bundan Önceki 27. Âyet Arasındaki İlgi:

İlim adamları derler ki: Bu âyet-i kerîme hâsstır, bundan önceki âyet-i kerîme ise umumîdir. Zira yüce Allah orada:

“Ey îman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp o ev halkına selâm vermeden girmeyin” (en-Nûr, 24/27) diye buyurmaktadır. Daha sonra yüce Allah burada hitabı tahsîs ederek, şöyle buyurmaktadır:

“Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler… sizden üç defe izin İstesinler.” Bu âyet-i kerîme ile özetlikle izin isteyen bazı kimseleri söz konusu etmektedir. Aynı şekilde birinci âyet-i kerîmede zaman itibariyle bütün zamanları umumi olarak kapsamaktadır. Bu âyet-i kerîmede ise bir takım vakitler özellikle söz konusu edilmiştir. Bu vakitler içerisinde ister köle, ister cariye, ister çirkin, ister güzel görünümlü olsun ancak izin istedikten sonra girebilecektir.

Mukâtil dedi ki: Âyet-i kerîme Mersed kızı Esma hakkında nazil olmuştur. Onun bulunduğu yere yaşlıca olan kölesi girmişti. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)a bundan şikayetçi olunca, bu âyet-i kerîme nazil eldu. Âyetin iniş sebebinin Mudlic’in, Ömer (radıyallahü anh)ın yanına girmesi olduğu da söylenmiştir ki, ileride gelecektir.

2- İzin İstemeleri İstenen Kimseler:

Yüce Allah’ın:

“Sizden Üç defa izin İstesinler” âyeti ile kimlerin kastedildiği hususunda İlim adamlarının attı ayrı görüşü vardır:

1- Âyet-i kerîme neshedilmiştir. Bu görüş İbnu’l-Müseyyeb ve İbn Cübeyr’e aittir.

2- İzin isteme menduptur, ancak vacib değildir. Bu görüş, Ebû Kılâbe’ye aittir. O: Onların iyilikleri açısından bu emir kendilerine verilmiştir, demektedir.

3- Bundan kasıt kadınlardır. Bu görüş de Ebû Abdu’r-Rahmân es-Sülemî’nin görüşüdür.

4- İbn Ömer: Bu âyet-i kerîme kadınlar hakkında değil de erkekler hakkındadır, demiştir. Bu da dördüncü görüştür.

5- Bu önceleri vacib idi. Zira ne kilitleri, ne de kapılan vardı. Eğer aynı durum söz konusu olursa, yine vacib olan İzin isteme hükmü söz konusu olur. Bu açıklamayı da el-Mehdevî, İbn Abbâs’tan nakletmektedir.

6- Bu âyet-i kerîme muhkemdir, farzdır, sabittir. Erkekler hakkında da, kadınlar hakkında da.

İlim ehlinin çoğunluğu bu görüştedir. el-Kasım, Câbir b. Zeyd ve en-Nehaî de bunlar arasındadır. En zayıf görüş ise es-Sülemî’nin görüşüdür. Zira; “…ler” Arap dilinde kadınlar için kullanılmaz. Kadınlar için bunun yerine; kullanılır. Kıyas ve re’y sahipleri İbn Ömer’in görüşünü güzel kabul etmektedirler.

Çünkü; Arap dilinde erkekler hakkında kullanılır. Her ne kadar kadınlar da onlarla birlikte âyetin kapsamına girebiliyor ise de bu bir de-3i 1 ile olabilir. İfade ise zahiri üzere kabul edilir. Şu kadar var ki bu görüşün isnadında Leys b. Ebi Süleym vardır, Leys b. Ebi) Süleym: H. 141 veya 142 yılında vefat etmiş, salih bir zar olmakta birlikte, kanıt olmaksızın hatalı rivâyetlerde bulunmuş ve çeşitli bakımlardan tenkide maruz kalmış birisidir. Geniş bilgi için bk. İbn Hacer, Tehzibut-Tehzib, VIII, 417-419.

İbn Abbâs’ın görüşüne gelince, bunu Ebû Dâvûd, Ubeydullah b. Ebi Yezid’den rivâyet etmektedir, Buna göre Ubeydullah, İbn Abbâs’ı şöyle derken dinlemiş: Bir âyet var ki insanların çoğu onun gereğini emretmemektedirler. Bu izin isteme âyetidir. Ben şu cariyeme dahi emrediyorum, o da yanıma girmek için izin ister. Ebû Dâvûd dedi ki: Atâ bunu bu şekilde İbn Abbâs’tan “onu(n gereğini) emreder” lâfzı ile rivâyet etmiştir. Ebû Dâvûd, Edeb 129-130

İkrime’nin rivâyetine göre Iraklılardan bir grub: Ey İbn Abbâs dediler. Bize izin alma emri verilen fakat kimsenin kendisi ile amel etmediği şu âyet-i kerîme hakkındaki görüşün nedir? Aziz ve celil olan Allah’ın:

“Ey îman edenler! Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler ve sizden baliğ olmayanlarınız, sizden üç defa izin istesinler. Sabah namazından önce, öğle vaktinde elbisesiz olabileceğiniz vakit ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin elbisesiz olabileceğiniz üç vakittir. Bu üç vakitten sonra size de bir vebal yoktur, onlara da. Onlar da yanınıza girip, çıkarlar…” diye buyurmaktadır. Ebû Dâvûd dedi ki: el-Ka’nebî âyeti; “Allah çok iyi bilendir, Hakimdir” âyetine kadar okudu, İbn Abbâs dedi ki: “Şüphesiz Allah Halîm’dir, mü’minlere karşı çok merhametlidir ve O, ayıp hallerin görülmemesini (setri) sever. İnsanların evlerinin ne perdeleri, ne de başkalarına karşı örten örtüleri vardı. Bazen hizmetçi ya da çocuk, yahut kişinin himayesindeki yetim bir kız, adamın yanına o ailesi üzerinde iken girebiliyordu. Allah onlara bu elbisesiz olunabilecek vakitlerde izin istemelerini emretti. Yüce Allah böylelikle onlara bu gibi hallerinin, başkalarının görmesine karşı korunmasını ve hayrı getirdi. Ondan sonra da bununla (gereğince) amel eden kimseyi görmedim. ” Ebû Dâvûd, Edeb 129-130

Derim ki: Bu güzel bir metindir. Said’in ve İbn Cübeyr’in görüşlerini reddetmektedir. Çünkü burada âyetin nesh olduğuna dair bir delil bulunmamaktadır. Ancak bu âyetin indiği zaman belli bir hal vardı, sonradan bu hal ortadan kalktı. Eğer benzeri hal tekrar görülecek olursa, hükmü aynen bakidir. Hatta hükmü bugün için çöllerde, sahralarda ve benzeri yerlerde müslümanların meskenlerinin bir çoğu hakkında sabittir. Vekî’, Süfyan’dan, o Mûsa b. Ebi Âişe’den, onun da en-Nehaî’den rivâyetine göre yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler… Sizden üç defa izin İstesinler” âyeti hakkında en-Nehaî: Mensuh değildir, demiştir. Ben de: Ama insanlar gereğince amel etmiyorlar, deyince: Buna karşı Allah’ın yardımını taleb ederiz, dedi.

3- Üç Defa İzin İstemek;

Kimi ilim adamı şöyle demektedir: Üç defa izin istemek yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler ve sizden baliğ olmayanlarınız sizden üç defe izin istesinler” âyetinden alınmıştır. Bu ilim adamı der ki: Bu âyetle yüce Allah, üç defa izin istemeyi kastetmiştir. Bu âyet Kur’ân-ı Kerîm’de kölelerle, çocuklar hakkında vârid olmuştur. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in sünneti ise herkes hakkında umumîdir.

İbn Abdi’l-Berr der ki: Bu ilim adamının bu kabilden söylediklerinin her ne kadar açıklanabilir bir tarafı varsa da kendisinin istidlal ettiği şekilde bu âyetin tefsirinde ilim adamlarının yaptıkları açıklamalar arasında bilinen böyle bir görüş yoktur. İlim adamlarının çoğunluğunun “üç defa” âyeti hakkında söylediklerinden kasıt, üç vakitte izin alsınlar şeklinde olduğudur. Bu görüşlerinin doğruluğuna da bu âyet-i kerîmede yüce Allah’ın bu üç vakti zikrederek:

“Sabah namazından önce, öğle vaktinde elbisesiz olabileceğiniz vakit ve yatsı namazından sonra” âyeti delil teşkil etmektedir.

4- Yüce Allah’ın Kullarına Edeb Öğretmesi:

Yüce Allah, bu âyet-i kerîme ile kullarını edeblendirmekte ve kölelerin -onların giriş çıkışlarına aldırılmadığı için- ve henüz ergenleşmemiş olmakla birlikte açılmanın ve benzeri hallerin ne demek olduğunu kavrayacak yaştaki çocukların sözü edilen bu üç vakitte yakınlarının odalarına girecekleri zamanda izin almalarını isteyerek edeblendirmektedir. Bu üç vakitlerde insanlar adeten açılırlar ve elbisesiz bulunurlar. Fecirden önceki zaman, uykunun bittiği vakittir. Artık uyku elbiseleri çıkartılır, gündüz elbiseleri giyilir. Öğle sıcağında istirahate çekilme zamanı da, aynı şekilde elbiselerin çıkartılacağı bir vakittir. Çünkü bu vakitte gündüzün ışığı parlak, harareti şiddetlidir. Yatsı namazından sonrası da uyumak için elbiselerin çıkarılacağı vakittir. İşte bu üç vakitte insanlar çoğunlukla açık bulunabilirler.

Rivâyete göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ensardan Müdlic diye anılan bir köleyi Ömer b. el-Hattâb’a onu çağırmak üzere öğle vakti göndermişti. Uyumakta olduğunu ve üzerinde kapıyı kapatmış olduğunu gördü. Köle kapıyı çaldı, ona seslenip içeri girdi. Ömer (radıyallahü anh) uyanınca oturdu ve avreti kısmen acıtınca şöyle dedi; Yüce Allah’ın oğullarımıza, kadınlarımıza, hizmetçilerimize bu saatlerde izin almadan girmelerini yasaklamış olmasını ne kadar da arzu ederdim. Daha sonra Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın huzuruna vardığında bu âyet-i kerîmenin inmiş olduğunu gördü. Yüce Allah’a şükür olmak üzere secdeye kapandı. Bazı lafzî farklarla: el-Vâhidî, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân, s. 339. Ancak merhum müellif “âyetin MekkI olduğunu söylemekle, bu rivâyeti pek güvenilir bulmadığını ima etmektedir.

Halbuki bu âyet-i kerîme Mekki’dir.

5- İzin Alacak Kimseler ve İzin Alacakları Vakitler:

Yüce Allah’ın:

“Ve sizden baliğ olmayanlarınız” âyeti, sizden hür olup da henüz ergenlik çağına gelmemiş olanlar kastedilmektir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. Nakledildiğine göre İsmail b. İshak şöyle dermiş: Sağ ellerinizin sahip olduğu kimseler arasından henüz ergenlik yaşına gelmemiş olanlar sizden izin istesinler. Buna göre ifade de takdim ve te’hir vardır. Âyet-i kerîme de cariyeler hakkındadır.

Cumhûr “el-hulum (baliğ olmak)” kelimesini İâm” harfi ötreli okumuştur. el-Hasen b. Ebi’l-Hasen ise bunu sakin olarak (el-hulm şeklinde) okumuştur. Buna sebeb ise ötrenin telaffuzunun ağırlığıdır. Ebû Amr da bu okuyuşu güzel bulurdu.

“Üç defa” kelimesi zarf olarak nasbedilmiştir. Çünkü onlara üç defa izin istemeleri emredilmemiştir, onlara üç durumda İzin istemeleri emredilmiştir. “Üç” lâfzındaki zarf oluşu “sabah namazından önce, öğle vaktinde elbisesiz olabileceğiniz vakit ve yatsı namazından sonra” âyeti açıklamaktadır. Bunun manası daha önceden geçmiş bulunmaktadır, yoksa her seferinde üç defa izin istemek vacib değildir.

“Bunlar sizin elbisesiz olabileceğiniz üç vakittir” âyetini yedi kıraat İmâmının çoğunluğu “üç” anlamındaki kelimeyi ref ile okumuşlardır. Ancak Hamza, el-Kisaî ve Âsım’dan Ebubekir yüce Allah’ın;

“üç defa” âyetindeki zarftan bedel olmak üzere nasb ile okumuştur. Ebû Hatim der ki: Burada nasb ile okuyuş zayıf ve merduttur. el-Ferrâ’ ise: Merfû’ okuyuşu daha çok severim demiş ve şöyle devam etmiştir: Merfû’ okuyuşu tercih edişimin sebebi şudur: Burada mana bu üç hal elbisesiz olabileceğiniz üç vakittir, şeklindedir.

el-Kisaî’ye göre ise merfû’ olması mübtedâ olduğu içindir. Ona göre haber sonraki ifadelerdir. O âyetin aid olduğu görüşünü (daha önce geçen “üç defa” ile ilgili olduğunu) kabul etmeyerek açıktan açığa bununmübtedâolduğunu ifade etmiş ve şöyle demiştir. “Avretler” kelimesi kişinin avretinin açık olabileceği zaman demektir. Ancak o burada “üç” kelimesini nasb ile okumuştur.

Nasb hakkında da iki görüş vardır; Birincisine göre bu daha önce geçen “üç defe” âyeti ile alâkalıdır. el-Ferrâ’’nın bunu uzak bir ihtimal görmesinin sebebi de budur.

ez-Zeccâc ise şöyle demektedir: Yani; “”Elbisesiz olabileceğiniz üç vakitte sizden izin istesinler” anlamında olup burada muzaf hazfedilmiş, muzafunileyh de onun yerine geçirilmiştir.

“Elbisesiz olunacak vakitler” kelimesi, in çoğuludur. Bu türden kelimelerin sahih olanları (illetli harfi bulunmayanları) çoğulu “fe’alât” şeklinde -ayn harfi üstün olarak- gelir. “Çanak, çanaklar” ve benzerlerinde olduğu gibi. İlletli olan kelimelerde ise ayn (kelimenin mücerred halinin ikinci harfi)i sakin kultanırlar, “Yumurta, yumurtalar” gibi. Çünkü ikinci harf (olan “ya”)in üstün olarak okunması illetli olduğundan dolayı söz konusu değildir. Şairin şu beyitinde üstün okumak ise istisnaîdir:

“O yumurtalar sahibi, gider ve gelir,

Omuzları sıvazlarken o şefkatlidir, dolaşır durur.”

6- İzinsiz Girilebilecek Vakitler:

“Bu üç vakitten sonra size de bir vebal yoktur, onlara da.” Yani sizler üstünüz, başınız açık bulunsa dahi, izin almadan bulunduğunuz yere girebilirler.

“Girip, çıkarlar” âyeti “onlar girip çıkarlar” anlamındadır, el-Ferrâ’ der ki: Bu konuşma esnasında; Onlar sizin hizmetçilerinizdir, yanınıza girip çıkarlar, demek gibidir. Bu kelimenin nasb ile okunmasını el-Ferrâ’ câiz kabul etmektedir. Çünkü bu kelime nekredir. Buna karşılık “üzerinize” lâfzındaki zamir ise marifedir. Basralılar ise “üzerinize” ve “birbirinizeBki iki zamirden -âmillerin farklılığı dolayısıyla- hal olmasını câiz kabul etmemektedirler. Çünkü “aklı başında iki kişi olan Zeyd’e uğradım ve Amr’ın yanında konakladım” anlamında olmak üzere ve “aklı başında iki kişi” anlamındaki kelime Zeyd ile Amr’ın sıfatı olmak üzere; demek uygun değildir. Buna göre “onlar da yanınıza girip çıkarlar” âyeti onlar yanınıza girip çıkarlar, siz de onların yanına girip çıkarsınız, anlamındadır, Peygamber efendimizin kedi hakkındaki: “o sizin üzerinize girip çıkanlardandır” Ebû Dâvûd, Tahâre 38; Tirmizî, Tahâre 69; Nesâî, Tahâre 54, Miyâh 8; İbn Mâce, Tahâre 32; Dârimî, Vudû’ 58; Muvatta’’, Tahâre 13; Müsned, V, 296, 303, 309. Rivâyetlerin bir kısmında merhum müfessirimizin naklettiği şekilde “ev; yahut, veya” bir kısmında ise “ve” İledir. Türkçe’de bu fark, çoğulların müzekker (eril) ya da milzekker dişiî olması fark etmediği için, bu edatın böyle olması da fark etmez. Ancak Müsned, V, 303’te hâvilerden İshâk b. Îsa’nın “ve” yerine “ev…” diye rivâyet ettiği belirtilmektedir. hadisinde bu lâfız geçmektedir.

Yüce Allah bu âyette açık bulunabileceğimiz üç vakitte izinsiz girmelerini yasaklamış bulunmaktadır. Çünkü “avret” kelimesi aslında karşısında engel bulunmayan herşey demektir. Yüce Allah’ın:

“Gerçekten evlerimiz avrettir (korumasızdır)” (el-Ahzab, 33/13) âyetinde de bu lâfız kullanılmıştır ki, oraya girmek kolaydır, anlamındadır. Yüce Allah izin istemeyi gerektiren sebebi de açıklamaktadır ki, bu da açık olunabilecek halde kişinin ailesiyle başbaşa olması halidir. Buna göre, bu emrin yerine getirilmesi kaçınılmaz bir hal almakta ve bu âyetin neshi imkânsız olmaktadır

Daha sonra yüce Allah şu âyeti ile (diğer vakitlerde) izin istememenin vebalini kaldırmaktadır:

“Bu üç vakitten sonra size de vebal yoktur, onlara da. Onlar da yanınıza girip çıkarlar, herbiriniz de diğerinin yanına girip çıkar.” Yani kiminiz, kiminizin yanına girip çıkar.

“Allah, âyetleri size böyle açıklar” âyetindeki;

“Böylece” lâfzındaki “kef” harfi nasb konumundadır. Yani yüce Allah, kendisine nasıl ibadet edileceğine delâlet eden âyetleri sizlere bu gibi hususları açıkça beyan ettiği gibi, beyan etmektedir.

“Allah, çok İyi bilendir, Hakim’dir” âyetine dair açıklamalar da daha önceden (el-Bakara, 2/32. âyet, 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

7- Yatsı Namazı ve Adlandırılması:

Yüce Allah:

“Yatsı namazından sonra” âyetinde “salâtu’l-işâ'”den kasıt, el-ateme (gecenin kararma vakti) namazıdır. Müslim’in, Sahih’inde Abdullah b. Ömer (radıyallahü anh)ın şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı şöyle buyururken dinledim: “Sakın Bedevi Araplar, namazınızın ismi hususunda size galip gelmesinler. Şunu biliniz ki bunun ismi “el-işâ”‘dır. Onlar ise (bu vakitte) develeri sebebiyle karanlıkta bulunurlar.” Diğer rivâyette de şöyle denilmektedir: “(Bu vaktin ismi) Allah’ın Kitabında işâdır. Onlar (Bedevi Araplar) develeri bu karanlık vakitte sağarlar. ” Müslim, Mesâcid 228, 229; Ebû Dâvûd, Etleb 78; Nesâî, Mevâkît 23; Müsned, II, 19, 144, V, 55.

Buhârî’de de, Ebû Berze’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın işâ’ (yatsı namazını)yı te’hir ettiği olurdu. Buhârî, Mevâkîtu’s-Salât 20

Enes de der ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yatsı (işâ’) namazını geciktirdi. Buhârî, tyevâkîtu’s-Satât 20

Bu ilk Îsa’ya delâlet etmektedir. Sahih’te de: O namazı kıldı, yani ikindi namazını iki işâ’ vakti olan akşam ile yatsı arasında kıldı. Buhâri, Mevâkît 20: “Peygamber akşam ile yatsıyı kıldı’ anlamında.

Muvatta’’da ve başkalarında şöyle denilmektedir: Eğer onlar ateme (yatsı) namazı ile sabah namazında neler olduğunu bilselerdi, emekleyerek dahi olsa bu namazlara gelirlerdi. Buhârî, Ezan 9, 32, Şehâdât 30; Müslim, Salar 129; Nesâî. Mevâkît 22, Ezan 31; Muoat- la’ Salâtırl-Cemaa 6, Nida 3; Müsned, II, 278, 303, 375, 533, VI, 80

Müslim’in, Sahih’inde de Câbir b. Semura’dan şöyle dediği kaydedilmektedir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) namazları sizin namazınıza yakın bir şekilde kılardı. Ancak yatsı namazını (el-ateme) sizin bu vakiti kıldığınızdan bir parça daha sonra kılardı ve o namazı hafifletirdi. Müslim, Mesâcid 227; Müsned, V, 89, 105.

Ebubekr İbnu’l-Arabî der ki: Bu haberler birbirleriyle tearuz (çatışma) halindedir. Tarih itibariyle bunların hangisinin önce, hangisinin sonra olduğu bilinmemektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın akşam namazına işa’ demeyi, işa’ (yatsı) namazına da ateme demeyi yasakladığı sabittir. Ashab’ın -diğerleri bir tarafa- görüşlerinden bunu reddeden bir görüş bulunmamaktadır. İbn Ömer de şöyle derdi: Ateme namazı diyen günahkâr olur. İbnu’l-Kasim dedi ki: Malik dedi ki: Yüce Allah’ın;

“Yatsı (el-işa’) namazından sonra” âyetinde yüce Allah bu namaza işa’ ismini vermektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bu namaza yüce Allah’ın verdiği ismin verilerek anılmasını güzel görmüştür. Kişi bunu aile halkına ve çocuklarına öğretmelidir. (Yatsı namazı kastedilerek) ateme, ancak bunu (İşâ’yı) anlamayan kimseye hitab ederken kullanılabilir. Hassan br Sabit şöyle demiştir:

“Hâlâ orada teselli eden. olurdu,

Oranın meraları arasında develer ve koyunlar,

Sen bırak bunu ama söyle bana, yatsı vakti gittikten sonra,

Uykumu kaçıran bir hayale karşı kim bana yardım edebilir?”

Şöyle de açıklanmıştır: Buradaki yasak yatsı namazına “ateme” ismini veren Bedevi Araplara uymayı yasaklamayı ihtiva eder. Bunun sebebi de yüce Allah’ın bu namaza Kitab-ı Kerîm’inde vermiş olduğu ismin terkedilmemesidir. Çünkü O: “Yatsı (el-işâ’) namazından sonra” diye buyurmaktadır. Sanki bu buyruklardaki yasaklama, evlâ olanı gösteren bir nehiy mahiyetindedir, yoksa haramlık ifade eden bir nehy değildir; yatsı namazına “el-ateme” ismini vermenin câiz olmayacağı anlamında değildir. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın bu namaza “el-ateme” ismini verdiğinin de sabit olduğu görülmektedir. Ebubekir ve Ömer (radıyallahü anh) da bu namaza, bu ismin verilmesini mubah görmüşlerdir.

Şöyle de açıklanmıştır: Bunun yasaklanış sebebi, bu şekildeki şerefli ve dini bir ibadete dünyevî bir işin ismi olan o ismin kullanılışından insanları uzaklaştırmaktır. Bu ise Bedevi Arapların o vakitte “el-ateme” adım verdikleri süt sağma işidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın: “Çünkü develerin sağılması o akşam vaktinde olur” ifadesi buna tanıklık etmektedir.

8- Yatsı Namazını Cemaatle Kılmanın. Fazileti:

İbn Mâce, Sünen’inde şu rivâyeti zikretmektedir: Bize Osman b. Ebi Şeybe anlattı: Bize İsmail b. Ayyaş, Umâre b. Gaziyye’den anlattı: Umâre, Enes b. Malik’ten, onun Ömer b. el-Hattâb’dan rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyururmuşr “Kim, kırk gece yatsı namazının ilk rek’atini kaçırmadan cemaatle kılacak olursa, bu sebeb dolayısıyla yüce Allah, onun İçin cehennem ateşinden azadlık yazar.” İbn Mâce, Mesâcid 18. Hadisin akabinde kaydedilen Zevâid’deki bilgiye göre, hadis hem mürsel, hem zayıftır. Çünkü Umâre, Enes ile karşılaşmamış, İsmail de tedlis yapar (hadisteki hususları gizler)di. Merhum Kurtubînin senedi özellikle kaydetmesinin sebebi de bu olmalıdır.

Müslim’in, Sahih’indeki rivâyete göre Osman b. Affan (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim yatsı namazını cemaatle kılacak olursa, gecenin yarısını namaz kılmış gibi olur. Kim de sabah namazını cemaatle birlikte kılarsa, o da gecenin tamamını namazla geçirmiş gibi olur.” Müslim, Mesâcid 260: Tirmizî. Salât 51: Müsned. I. 58. 86

Dârakutnî de Sünen’inde şu rivâyeti kaydetmektedir: Sübey’ ya da Tubey’, Ka’b’dan dedi ki: Kim güzelce abdest alır, son işâ’yı (yatsıyı) kılar, ondan sonra da dört rek’at kılıp bunların rükû’ ve sucudlarını mükemmel yapar, bu rek’atlerde neler okuduğunu (manasını) bilirse, bunlar onun için Kadir gecesi seviyesinde olur. Dârakutnî, III, 194.

İnkâr edenlerin, yeryüzünde Allah’ı aciz bırakacaklarını sanma! Onların varacakları yer ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!

Diyanet Vakfı
İnkar edenlerin, yeryüzünde (Allahı) aciz bırakacaklarını sanmayasın! Onların varacağı yer cehennemdir. Ne kötü varış yeri!

Kurtubi Tefsiri
Sakın kâfirlerin yeryüzünde (Allah’ı) âciz bırakacaklarını sanma. Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir.

“Sakın kâfirlerin yeryüzünde (Allah’ı) âciz bırakacaklarını sanma!” âyeti Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a bir teselli ve İlâhî yardımın geleceğine dair bir vaaddir.

Genel olarak

“Sakın… sanma” şeklinde hitab olarak “te” ile okumuşlardır. Ancak İbn Âmir, Hamza ve Ebû Hayve ise “ya” ile okumuşlardır. Yani, sakın kâfirlerin kendileri yeryüzünde Allah’ı âciz bırakacaklarını sanmasın. Çünkü “sanma” fiili iki mef ûle geçiş yapar. ez-Zeccâc’ın görüşü budur. el-Ferrâ’ ve Ebû Ali de şöyle demişlerdir: Bu durumda fiilin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a ait olması da mümkündür. Yani sakın Muhammed, kâfirlerin yeryüzünde âciz bırakacaklarını sanmasın. Buna göre “Ier” birinci mef’ûl, “Âciz bırakacaklarını” ifadesi de ikinci mef’ûl olmaktadır. Birinci görüşe göre ise “kâfirler” anlamındaki kelime fail, “kendilerini” anlamındaki kelime de birinci mef’ûl dür ve bu (âyet-i kerîmede) hazfedilmiştir. “Âciz bırakacaklarını” anlamındaki kelimede ikinci mef’ûl olur.

en-Nehhâs dedi ki: Ben ister Basralı, ister Kûfeli olsun Arap dili bilginleri arasında Hamza’nın kıraatinin hatalı olduğunu söylemeyen bir kimse bilmiyorum. Çünkü onların kimisi bu kıraat lahndir, çünkü o “sanma” anlamındaki fiilin sadece bir tek mef’ûlünü getirmektedir, der. Bunu söyleyenlerden birisi de Ebû Hâtim’dir. el-Ferrâ’ der ki: Bu zayıftır, ancak zayıf demekle birlikte birinci mefûlün hazfedilmiş olması şartıyla câiz kabul etmektedir ki, bunu da açıklamış bulunuyoruz. en-Nehhâs dedi ki: Ben Ali b. Süleyman’ı bu kıraat hakkında şöyle derken dinledim: “Kâfirler” nasb mahallinde olur. (Devamla) dedi ki: Âyetin anlamı da şöyle olur: Sakın kâfir, kâfir olanların yeryüzünde âciz bırakacaklarını zannetmesin.

Derim ki: Bu da el-Ferrâ’ ve Ebû Ali’nin açıklamalarına uygun düşmektedir. Ancak onların açıklamalarına göre fail Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dır. Bu açıklamaya göre ise fail kâfirdir.

“Âciz bırakacaklarını” ise elinden kurtulacaklarını… anlamındadır ki, buna dair açıklamalar daha önceden (el-En’âm, 6/34. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir.” Onların dönecekleri yer pek kötü olacaktır,

Namazı kılın, zekâtı verin, Resul’e itaat edin ki size merhamet edilsin.

Diyanet Vakfı
Namazı kılın; zekatı verin; Peygambere itaat edin ki merhamet göresiniz.

Kurtubi Tefsiri
Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Rasûle itaat edin ki rahmete kavuşturulanınız.

Bu âyet daha önceden (54. âyet-i kerîmede) geçmiş bulunmaktadır. Burada ibadet emrini de te’kid olmak üzere tekrarlamıştır.

Allah, sizden iman edip salih işler yapanlara, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dini yerleştireceğini ve korkularını güvene çevireceğini vaadetti. Bana ibadet ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar yoldan çıkanlardır.

Diyanet Vakfı
Allah, sizlerden iman edip iyi davranışlarda bulunanlara, kendilerinden öncekileri sahip ve hakim kıldığı gibi onları da yeryüzüne sahip ve hakim kılacağını, onlar için beğenip seçtiği dini (İslamı) onların iyiliğine yerleştirip koruyacağını ve (geçirdikleri) korku döneminden sonra, bunun yerine onlara güven sağlayacağını vadetti. Çünkü onlar bana kulluk ederler; hiçbir şeyi bana eş tutmazlar. Artık bundan sonra kim inkar ederse, işte bunlar asıl büyük günahkarlardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah, İçinizden îman edip, salih amel işleyenlere vaad etti ki: “Onlardan öncekileri halife yaptığı gibi -yemin olsun ki- onları da muhakkak yeryüzünde halife kılacak. Kendileri için seçip beğendiği dinlerini onlar için iktidar yapacak, önceki korkularını güvene çevirecektir.” (Böylece) onlar Bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadet etsinler. Bundan sonra artık kim kâfir olursa, onlar fâsıkların tâ kendileridir.

Bu âyet-i kerîme Ebubekir ve Ömer (radıyallahü anh) hakkında nazil olmuştur. Bu açıklamayı İmâm Mâlik yapmıştır.

Yine denildiğine göre, bu âyetin iniş sebebi şudur: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın bazı ashabının, düşmanla çarpışmanın zorluklarından ve bu hususta başlarına gelecek tehlikeden, duydukları korkulardan ve bir türlü silahı elden bırakmadıklarından (sürekli Savaştıklarından) söz etmesi üzerine bu âyet-i kerîme nazil olmuştur.

Ebû’l-Âl-iyye dedi ki: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), yüce Allah kendisine vahyi bildirdikten sonra, on yıl Mekke’de kendisi ve ashabı korku içerisinde kaldılar. Gizli ve açık Allah’ın yoluna davet ettiler. Sonra Allah Rasûlüne Medine’ye hicret etmesi emri verildi. Orada da korku içindeydiler, sabah-akşam silahla beraberdiler. Bir adam: Ey Allah’ın Rasûlü dedi, içinde güvenlik duyacağımız ve silahımızı bırakacağımız bir gün görecek miyiz? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Aradan fazla zaman geçmeyecek; öyle ki sizden herhangi bir adam pek büyük bir topluluk arasında üzerinde silah namına bir şey bulunmaksızın oturmuş olacaktır” diye buyurdu ve bu âyet-i kerîme nazil oldu. Yüce Allah da peygamberini Arap yarımadasının tamamında hakim kıldı. Silahlarını bıraktılar ve güvenlik duydular. el-Vâhîdî, Esbâbu Nüzuli’l-Kur’ân, s, 338; Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VI, 217.

en-Nehhâs dedi ki: Bu âyet-i kerîmede Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın peygamberliğine açık bir delâlet vardır, Çünkü yüce Allah, ona vermiş olduğu bu vaadi yerine getirmiştir.

en-Nekkaş, Kitab’ında naklettiğine göre Dahhak şöyle demiştir: Bu âyet-i kerîme Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali’nin halifeliğini ihtiva etmektedir. Çünkü onlar hem îman ehli idiler, hem salih amel işlediler. Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Halifelik benden sonra otuz yıldır” Ebû Dâvûd, Sünne 8; Tirmizî, Fiten 48, Müsned, V, 220, 221. . diye buyurmuştur.

İbnu’l-Arabî “Ahkamu’l-Kur’ân” adlı eserinde bu görüşü benimsemiş ve tercih ederek şöyle demiştir: İlim adamlarımız derler ki: Bu âyet-i kerîme dört halifenin halifeliğine delildir. Bu âyette yüce Allah’ın onları halifelik makamına getirdiğine ve onların emanet sahibi olup onlardan razı olduğuna delil bulunmaktadır. Onlar, Allah’ın kendileri için beğenip seçtiği din üzere idiler. Zira günümüze kadar hiçbir kimse fazilette onların önüne geçebilmiş değildir, Onlar yönetimi ellerinde tuttular, müslümanları idare ettiler. Dinin alanını himaye ettiler, O bakımdan verilen bu,ilâhî söz onlar hakkında gerçekleşmiş olmaktadır. Eğer bu verilen söz onlar için gerçekleştirilmemiş, onlar vasıtasıyla gerçekleşmemiş, onlar hakkında vârid olmamış ise, o takdirde başka kim hakkında söz konusu olabilir ki? Onlardan sonra da günümüze kadar onlar gibi kimse gelmemiştir, bundan sonra da gelmeyecektir. Allah onlardan razı olsun.

Bu görüsü el-Kuşeyrî de İbn Abbâs’tan rivâyet etmiş bulunmaktadır. Bu görüşün sahipleri Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın azadlı kölesi Sefîne’nin rivâyet ettiği şu hadisi de delil-gösterirler. Sefine dedi ki: Ben Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Halifelik benden sonra otuz yıldır, sonra da hükümdarlık olacaktır.” Sefine dedi ki: Şimdi hesab et. Ebubekir’in halifeliği iki yıl, Ömer’in halifeliği on yıl, Osman’ın halifeliği oniki yıl, Ali’nin halifeliği de altı yıl. Ebû Dâvûd, Sünne 8; Tirmizî, Fiten 48; Müsned, V, 220, 221.

Kimileri de şöyle demiştir: Bu yeryüzünün tamamının İslâm ismi altında egemenliğe kavuşacağı hususunda bütün ümmete verilmiş bir sözdür. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yeryüzü benim önüme getirildi. Doğularını ve batılarım gördüm. Benim ümmetimin mülkü bana yeryüzünün gösterilen her tarafına yayılacaktır. ” Müslim, Fiten 19; Ebû Dâuüd, Fiten 1; Tirmizî, Filen 14; İbn Mâce, Fiten 9; Müsned, V, 278, 284.

İbn Atiyye de Tefsir’inde bu görüşü şu sözleriyle tercih etmiş bulunmaktadır: Sahih olan âyet-i kerîmenin Cumhûrun halifelik makamına getirildiği doğrultusundadır. Onların halifelik makamına getirilmesi ise onlara ülkelerin egemenliğini verip, bu ülkelerin sahipleri olmalarıdır. Şam’da, Irak’ta, Horasan’da ve Mağrib’de görüldüğü gibi.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Biz onlara deriz ki: Bu peygamberlik, halifelik, davetin yerleştirilmesi ve şeriatın genelliği hususunda bir genel vaaddir. Böylece verilen bu söz herkes hakkında kendi gücü ve haline göre tahakkuk etmiştir. Hatta müftüler, kadılar ve İmâmlar hakkında bile gerçekleşmiştir. Bu verilen şerefli sözün yerine getirilmesi ile ilgili olarak halifelik, yalnızca daha önceden geçmiş halifeler ile sınırlıdır.

Daha sonra o bu konuda bir itirazı ve farklı bir kanaati söz konusu etmektedir ki, muhtevası şudur: Denilse ki: Bu husus ancak sadece Ebubekir hakkında doğru kabul edilebilir. Çünkü Ömer ve Osman suikast ile öldürüldüler. Halifelik hususunda da Ali ile çekişildi. Deriz ki: Korkunun güvene çevrilmesi kapsamına Ölümden herhangi bir şekilde emin olup, esenliğe kavuşmak girmemektedir. Ali’nin Savaşlara katılması ise güvenliği ortadan kaldırmış değildir. Ayrıca Savaşın söz konusu olmaması güvenliğin bir şartı da değildir. Güvenliğin şartı sadece insanın’kendi isteği ile kendisine hakim olabilmesidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın Mekke’de ashabının durumunda olmamasıdır.

Daha sonra sözlerinin sonunda şunları söylemektedir: İşin gerçeği şu ki, onlar (Mekke’de) yenik düşürülmüş iken galip oldular. Takib altında iken, kendileri takib eden oldular. İşte bu, güvenlik ve güç sahibi olmanın en ileri derecesidir.

Derim ki: Bu durum sadece dört halifeye has değildir ki, âyetin umumu ile yankzca onların kastedildiği söylenebilsin. Aksine bu hususta bütün muhacirler hatta başkaları dahi onlarla ortaktır. Nitekim Kureyşliler, Uhud ve başka Savaşlarda özellikle de Hendek’te müslümanlara hücum ederek gelmişlerdi. Öyle ki yüce Allah onların hepsi hakkında şu âyetlerle haber vermektedir:

“Hani onlar size hem üstünüzden, hem alt tarafınızdan gelmişlerdi. O vakit gözler yerinden kaymış, yürekler de gırtlaklara varmıştı. Allah hakkında da türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada mü’minler imtihan edilmiş ve şiddetli şekilde sarsılmışlardı.” (el-Ahzâb, 33/10) Daha sonra yüce Allah, kâfirleri herhangi bir hayra nail olmaksızın gerisin geri çevirdi, mü’minlere güvenlik verdi. Onlara kâfirlerin topraklarını, ülkelerini ve mallarım miras verdi.

İşte yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki, onları da muhakkak yeryüzünde halife yapacak” âyeti ile kastedilen budur.

“Onlardan öncekileri halife yaptığı gibi” âyetinde de kastedilenler İsrailoğullarıdır. Zira yüce Allah Mısır’daki zorbaları helâk etmiş ve onların topraklarını ve ülkelerini İsrailoğullarına miras vermişti. Bu hususta da yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Zaafa uğratılagelmiş kavmi de bereketlendirdiğimiz yerin doğularına da, batılarına da mirasçı kıldık.” (el-A’râf, 7/137)

İşte ashab-ı kiram da böylece zaafa uğratılmış (mustaz’af) ve korku içerisinde idiler. Daha sonra yüce Allah, onlara güvenlik verdi, onlara iktidar verdi ve onları yöneticiler kıldı. Böylelikle âyet-i kerîmenin herhangi bir tahsis söz konusu olmaksızın genel olarak Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ın ümmeti hakkında umumi olduğu ortaya çıkmaktadır. Zira tahsis (genelin özelleştirilmesi) ancak kendisine teslimiyetle boyun eğilmesi gereken kimseden gelen bir haber ile olur. Bilinen aslî kaide ise (tahsis söz konusu olmadıkça) umuma yapışılması gerektiğidir.

Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)dan onların korkularının daha sonra güvenlik ile değiştirilmesi manasını ifade eden hadisler de gelmiş bulunmaktadır. Ashabı kendisine: İçinde güvenlik duyacağımız ve silâhı elden bırakacağımız bir gün görecek miyiz? deyince, o şöyle buyurdu: “Fazla bir zaman geçmeden sizden herhangi bir kimse pek büyük bir kalabalık arasında üzerinde silah bulunmaksızın oturacağı zaman gelecektir. (Pek yakındır).” Âyetin bitarafında tamamı zikredilen bu rivâyetin kaynakları da orada gösterilmiştir.

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Allah’a yemin olsun ki Allah bu işi tamamlayacaktır, O kadar ki süvari, San’a’dan, Hadramevt’e kadar yol alacak da ancak Allah’tan ve kurdun koyunlarına saldıracağından korkacaktır. Fakat sizler acele ediyorsunuz.” Bu hadisi Müslim, Sahih’inde rivâyet etmiştir. Buhârî, Menâkıb 25, Menâkıhu’l-Ensâr 29, İkrah 1; Müsned, V, 111, VI, 395. Tıpkı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın haber verdiği gibi olmuştur.

O halde bu âyet-i kerîme peygamberlik mucizelerinden birisidir, zira ileride olacakları haber vermektedir ve (böyle) olmuştur.

“Yemin olsun ki, onları da muhakkak yeryüzünde halife kılacak” âyeti ile ilgili iki görüş vardır. Birinci görüşe göre, buradan kasıt, Mekke topraklarıdır. Çünkü muhacirler yüce Allah’tan bunu istediler, onlara İsrailoğullarına vaad olunduğu gibi vaa dol undu. Bu anlamdaki açıklamayı en-Nekkaş yapmıştır.

İkinci görüşe göre, kasıt; Arap ve Acemlerin topraklandır. İbnu’l-Arabî dedi ki: Sahih olan budur. Çünkü Mekke toprakları muhacirlere haram kılınmıştır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Fakat zavallı Sa’d b. Havle…” Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu sözleriyle Sa’d b. Havle’nin Mekke’de ölmesini üzüntüyle karşıladığını ifade ediyordu. Buhârî, Cenâiz 37, Menâkıbu’l-Ensâr 49, Ferâz 6; Müslim, Vasiyyet 5; Muvatta’, Vasiyet 4.

Yine Sahih(-i Buhârî)de şöyle buyurmuştur: “Muhacir, hac ibadetinin gereklerini yerine getirdikten sonra, Mekke’de üç gün kalır. ” Buhârî, Menâkibu’l-Ensâr 47; Müslim, Hacc 441; Tirmizî, Hacc 103; Nesâî, Taksir 4; Müsned, V, 53.

“Yemin olsun ki, onları da… halife kılacak” âyetindeki “lâm” gizli bir kasemin (yeminin) cevabıdır, çünkü vaad bir sözdür. Bu ifadenin takdiri şu şekildedir: Allah, îman edip salih amel işleyenlere dedi ki: Allah’a yemin olsun ki onları yeryüzünde halifelik makamına getirecektir ve onları oranın hükümdarları (ve emniyet içerisinde yaşayan) sakinleri kılacaktır.

“Onlardan Öncekileri halife yaptığı gibi” âyetinde kastedilenler İsrailoğullarıdır. O, Mısır ve Şam’daki zorbaları helâk etti, onların yurtlarını topraklarını onlara miras olarak verdi.

“Halife yaptığı gibi” âyeti genel olarak “te” ve “lâm” harfleri üstün olarak okunmuştur. Buna sebep ise “vaadetti” ile “yemin olsun ki, onları da muhakkak halife kılacak” âyetleridir. Îsa b. Ömer, Ebubekir ile el-Mufaddal’ın kendisinden rivâyetine göre Âsım ise “te” harfini ötreli, “lâm” harfini esreli meçhul fiil olarak (“halife kılındıkları gibi” anlamında) okumuşlardır.

“Kendileri için seçip beğendiği dinlerini onlar için İktidar yapacak”

âyetinde sözü edilen din, İslâm dinidir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ve size din olarak İslâm’ı beğenip seçtim.” (el-Mâide, 5/3) Bu âyete dair açıklamalar daha Önceden (el-Mâide, 5/3. âyet, 25- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Suleym b. Âmir, el-Mikdâd b. el-Esved’den şöyle dediğini rivâyet eder: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ı şöyle buyururken dinledim: “Yeryüzünde ne kadar taştan ya da kerpiçten bir ev varsa, mutlaka Allah o evin içine İslâm sözünü ya aziz bir kimsenin izzetiyle ya da zelil bir kimsenin zilletiyle mutlaka sokacaktır. Onların izzetiyle girerse, o kimseleri İslâm sözünün ehli kılar. Zilletiyle girerse, o söze boyun eğip, itaat ederler. ” Manayı etkilemeyen cüzî bazı lafzî farklılıklarla: Müsned, VI, 4. Bu hadisi el-Mâverdî: Yeryüzünden kasıt Arap ve Acem topraklarıdır, diyenlerin görüşlerinin bir delili olarak zikretmektedir ki, bu da az önce geçtiği üzere bu husustaki ikinci görüşün ifadesidir.

“larını… çevirecektir” âyetini İbn Muhaysın, İbn Kesîr, Ya’kub ve Ebubekr; (……..) kökünden gelen bir fiil olarak şeddesiz okumuştur. el-Hasen’in kıraati ve Ebû Hatim’in tercihi budur. Diğerleri ise; (……..)den gelen bir fiil olarak şeddeli okumuşlardır. Ebû Ubeyd’in tercihi de budur, çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de çokça kullanılan kip budur. Nitekim yüce Allah:

“Allah’ın sözlerinde asla değiştirme olmaz.” (Yûnus, 10/64);

“Biz, bir âyeti diğer bir âyetin yerine getirip değiştirdiğimizde…” (en-Nahl, 16/101) âyetinde ve benzerlerinde hep bu kipler kullanılmıştır. Bu ise iki ayrı söyleyiştir.

en-Nehhâs der ki: Muhammed b. el-Cehm, el-Feirâ’dan şöyle dediğini nakletmektedir: Âsım ile el-A’meş

“…larını…çevirecektir” âyetini şeddeli okumuşlardır. Ancak bu Âsım’dan gelen yanlış bir rivâyettir. Bundan sonra yine bundan daha ağır bir yanlışlığı söz konusu etmektedir ki o da diğerlerinin de bu kelimeyi tahfif ile (şeddesiz) okuduklarını nakletmiş olmasıdır. en-Nehhâs der ki: Ahmed b. Yahya’nın iddiasına göre şeddeli okumak ile şeddesiz okumak arasında bir fark bulunmaktadır ve şeddeli okuyuşun anlamı: Değiştirmektir, olur. Şeddesiz ve (mazisi hemzeli) okuyuş ise izale etmek ve bir şeyin yerine başkasını koymak demektir. en-Nehhâs dedi ki: Bu doğru bir açıklamadır, nitekim benim için bu dirhemi değiştir diye (hemzeli ve şeddesiz olarak fiili) kullandığımız takdirde bunu izale et (benden al) ve bana başkasını ver, demek isteriz. Bununla birlikte şeddeli olarak da kullanıldığı vakit değiştirmek manasını ifade eder. Şu kadar var ki, bunların biri diğerinin yerine kullanılabilmektedir. Onun sözünü ettiği şekil ise, daha çok kullanılır. Buna dair açıklamalar daha önceden en-Nisâ Sûresi’nde (4/56. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun. İbrahim (aleyhisselâm) Sûresi’nde de şeddeli kullanımın bir şeyin bizzat kendisini izale etmek anlamına geldiğine dair sünnetten delili de kaydetmiş bulunuyoruz. Bu hususu orada tetkik edebilirsiniz. (İbrahim, 14/48-52. âyetlerin tefsiri).

“Rabbimizin bize onun yerine, ondan hayırlısını değiştirmesi (vermesi) umulur.” (el-Kalem, 68/32) âyetinde “değiştirme” anlamını veren fiil hem şeddeli, hem de şeddesiz okunmuştur.

“Bana… ibadet etsinler” âyeti hal konumundadır. Yani onlar Allah’a ihlâsla ibadet ettikleri halde.,. Bununla birlikte onlara övgü üslûbunda yeni bir cümle olması da mümkündür. (Mealde olduğu gibi)

“Bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın” âyeti ile ilgili olarak dört görüş vardır:

1- Benden başka hiçbir ilâha ibadet etmezler. Bu görüşü en-Nekkaş nakletmiştir.

2- Hiçbir kimseye karşı, Bana ibadetlerinde riyakârlık yapmazlar.

3- Benden başkasından korkmazlar. Bu da İbn Abbâs’ın açıklamasıdır.

4- Benden başkasını sevmezler. Bu da Mücahid’in açıklamasıdır.

“Bundan sonra artık kim kâfir olursa” yani bu nimetleri inkâr ederse, görüldüğü gibi burada nimetlere karşı nankörlük kastedilmektedir. Çünkü daha sonra yüce Allah:

“Onlar fâsıkların tâ kendileridir” diye buyurmaktadır. Allah’ı inkâr eden kâfir ise, bu nimetlerden önce de, bu nimetlerden sonra da fâsık bir kimsedir.

De ki: Allah’a itaat edin, Resul’e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen sadece kendisine yüklenen, size düşen de size yüklenendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Resul’e düşen ise sadece apaçık tebliğdir.

Diyanet Vakfı
De ki: Allaha itaat edin; Peygambere de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz şunu bilin ki, Peygamberin sorumluluğu kendisine yüklenen (tebliğ görevini yapmak), sizin sorumluluğunuz da size yüklenen (görevleri yerine getirmeniz)dir. Eğer ona itaat ederseniz, doğru yolu bulmuş olursunuz. Peygambere düşen, sadece açık-seçik duyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Allah’a da İtaat edin, Rasûlüne de itaat edin.” Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak ona yükletilendir. Size düşen de size yükletilendir. Ona itaat ederseniz, hidayet bulursunuz. Peygambere düşen de ancak apaçık tebliğdir.

“De ki: Allah’a da itaat edin, Rasûlüne de itaat edin.” İhtâsla itaat edin, münafıklığı terkedin.

“Eğer yüz çevirirseniz” anlamındaki; âyetinde iki “te”den birisi hazfedilmiştir. Buna da bundan sonra gelen “size…”. ifadesi olup “onlara” denilmemiş olması, delildir.

“Ona düşen ancak ona yükletilen” risaleti

“tebliğdir. Size düşen de size yükletilen” O’na itaat etmek

“dir.” Bu şekildeki açıklama İbn Abbâs ve başkalarından nakledilmiştir.

“O’na İtaat ederseniz, hidayet bulursunuz.” Yüce Allah hidayet bulmayı O’na itaat ile birlikte takdir buyurmuştur.

“Peygambere düşen ancak apaçık tebliğdir.”

Onlar, “Eğer emredersen, mutlaka çıkarız” diye yemin ederler. De ki: Yemin etmeyin! Bilinen bir itaat yeterlidir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilmektedir.

Diyanet Vakfı
(Münafıklar), sen hakikaten kendilerine emrettiğin takdirde mutlaka (savaşa) çıkacaklarına dair, en ağır yeminleri ile Allaha yemin ettiler. De ki: Yemin etmeyin. İtaatiniz malumdur! Bilin ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer sen, onlara emredersen “muhakkak çıkacaklardır” dîye var güçleriyle Allah adına yemin ettiler. De ki: “Yemin etmeyin (Sizden istenen) ma’rûf bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”

“… var güçleriyle Allah adına yemin ettiler” âyeti ile tekrar münafıklardan söz edilmektedir. Çünkü yüce Allah, onların Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın hükmünden hoşlanmadıklarını açıklayınca, onlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın yanına gelerek şöyle dediler: Allah’a yemin olsun, şayet bizlere yurdumuzu bırakıp çıkmayı, hanımlarımızı ve mallarımızı terketmeyi emredecek olursan, bunları dahi yaparız. Bize cihadı emredecek olursan, elbette cihad ederiz, dediler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu. Yani onlar Allah adına yemin ederek bundan böyle seninle birlikte Savağa çıkacaklarına ve itaat edeceklerine dair yemin ettiler.

“Var güçleriyle”; yemin edebildikleri kadar yemin ettiler, demektir. Mukâtil dedi ki: Kim Allah adına yemin ederse, o yemini var gücüyle yapmış demektir. Daha önceden buna dair açıklamalar el-En’âm Sûresi’nde (6/109. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Var güçleriyle” anlamındaki kelime mastar kabul edilerek nasb edilmiştir. İfade; “İleri derecede yemin ederek” takdirindedir.

İfade, “de ki: Yemin etmeyin” âyeti ile tamam olmaktadır. “Mâruf bir İtaat” yemin etmenizden sizin için daha uygundur. Ya da siz ma’rûf bir şekilde itaat edin, halis bir kalble ma’rûf söz söyleyin, yemine gerek yoktur. Mücahid dedi ki: İfadenin anlamı şu şekildedir: Sizin itaatinizin mahiyeti bilinen bir iştir. O da yalan söylemektir ve yalanlamaktır. Yani sizden ma’rûf olan (sizin bilinen tavrınız) ihlâs değil, yalancılıktır.

“Şüphesiz ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.” Sözle itaat ettiğinizi, fiilen de muhalefet ettiğinizi bilir.

Kim Allah’a ve Resulü’ne itaat eder, Allah’tan korkar ve O’na karşı gelmekten sakınırsa, işte onlar kurtuluğa erenlerdir.

Diyanet Vakfı
Her kim Allaha ve Resulüne itaat eder, Allaha saygı duyar ve Ondan sakınırsa, işte asıl bunlar mutluluğa erenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Kim, Allah’a ve Rasûlüne itaat ederse, Allah’tan korkar ve O’ndan sakınırsa, İste onlar kurtulan kimselerdir.

“Kim” vermiş olduğu emir ve hükümlerde

“Allah’a ve Rasûlüne itaat ederse, Allah’tan korkar ve O’ndan sakınırsa” âyetindeki

“O’ndan sakınırsa” anlamındaki kelimeyi Hafs; şeklinde cezm etmek niyetiyle “kaf” harfini sâkin okumuştur. Şair de şöyle demiştir:

“Kim sakmıra, muhakkak, Allah onunla beraberdir,

Nitekim yüce Allah’ın rızkı gider ve gelir.”

Diğerleri ise bunu esrelî okumuşlardır. Çünkü bu kelimenin cezm hali (zamirden önceki) son harfi (olan “ya”)nin hazfi İledir. Ebû Amr ve Ebubekr ise “he” harfini sakin okumuşlardır. Ya’kub ile Kalûn, Nafî’den Ebû Amr’dan el-Busti ve Hafs ise kesreyi belli belirsiz (ihtilas ile) çıkartmışlardır. Diğerleri ise “he” harfini açıkça kesreli okumuşlardır.

“İşte onlar kurtulan kimselerdir” âyeti ile ilgili olarak Eslem’in naklettiğine göre Ömer (radıyallahü anh), Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın mescidinde ayakta namaz kılmakta iken Rum Dih kan ‘larından bir adam onun yanı başında durmuş ve şöyle diyormuş: Ben de şehadet ederim ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur ve yine şehadet ederim ki Muhammed Allah’ın Rasûlüdür. Ömer ona: Bu halin ne, diye sorunca, o da: Allah’a teslim oldum, demiş. Ömer (radıyallahü anh) ona: Bunun bir sebebi var mı, diye sorunca, şu cevabı vermiş: Evet, ben Tevrat’ı, Zebur’u, İncil’i ve peygamberlere gönderilen kitapların bir çoğunu okudum. Bir esirin Kur’ân’dan bir âyeti okuduğunu işittim. Bu âyet-i kerîmede daha önce geçen kitaplardakî bütün muhtevayı toplamış olduğunu gördüm. Bildim ki bu Allah tarafından gönderilmiş bir kitaptır. O bakımdan ben de müslüman oldum. Ona: Bu hangi âyettir? diye sorunca, şu cevabı verdi: Bu âyet yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Kim” farz olan hususlarda

“Allah’a” sünnet olan hususlarda

“ve Rasûlüne itaat ederse” ömrünün geçmiş olanında

“Allah’tan korkar ve” geri kalan ömründe de

“O’ndan sakınırsa, İşte onlar kurtulan kimselerdir.” Kurtulan kimse ise cehennem ateşinden kurtulup, cennete girdirilen kimse demektir. Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bana geniş kapsamlı, özlü sözler (cevâmiu’l-kelim) verildi.” Sadece kıssanın sonunda işaret edilen hadis için: Buhârî, Ta’bir 11; Müslim, Mesâcid 5-8; Tirmizî, Siyer 5. Ayrıca bk.: el-Heysemî, Mecmau’z-Zevaid, I, 169.

Müminlerin sözü, Allah’a ve Resulü’ne, aralarında hükmetsin diye çağrıldıklarında “İşittik ve itaat ettik” demeleridir. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.

Diyanet Vakfı
Aralarında hüküm vermesi için Allaha ve Resulüne davet edildiklerinde, müminlerin sözü ancak «İşittik ve itaat ettik» demeleridir. İşte asıl bunlar kurtuluşa erenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Aralarında hükmetmek üzere Allah’a ve Rasûlüne davet olunduklarında, mü’minlerin sözleri ancak: “İşittik ve itaat ettik” demektir. İşte bunlar kurtuluşa erenlerin tâ kendileridir.

“Aralarında hükmetmek üzere Allah’a ve Rasûlüne” yani Allah’ın kitabına ve Rasûlünün hükmüne

“davet olunduklarında mü’minlerin sözleri ancak; İşittik ve itaat ettik, demektir.” İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah bu âyeti ile hoşlarına gitmeyen hususlarda olsa dahi muhacirlerle, ensarın itaatkâr olduklarını haber vermektedir. Yani bu gibi hallerde onların söyleyecekleri söz budur. Diğerleri ise eğer mü’min olsalardı, onlar da: İşittik ve itaat ettik, demeliydiler. Âyetteki

“demek” anlamındaki kelime; in haberi olarak nasbedilmiştir. Bunun ismi ise “demektir” âyeti nd ad ir. Bu da yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır:

“Onlar yalnızca şöyle diyorlardı: Rabbimiz günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı affet…” (Al-i İmrân, 3/147)

Bir açıklamaya göre: “Mü’minlerin sözleri ancak…” âyeti anlatılan diğer ifadeler arasında bir sıla (ara cümlesi) durumundadır. Yüce Allah’ın:

“Onlar: Beşikte bulunan bir çocuk ile nasıl konuşulur?, dediler” (Meryem, 19/29) âyeti gibi.

İbnu’l-Ka’kâ da: “Aralarında hükmetmek üzere” âyetini meçhul olarak; “Aralarında hükmolunmak üzere” diye okumuştur, Ali b. Ebî Tâlib de: “söz…” kelimesini re ile okumuştur.

Kalplerinde hastalık mı var? Şüphe mi duyuyorlar? Yoksa Allah’tan ve Rasûlü’nden ayrılıktan mı korkuyorlar? Hayır! İşte onlar zalimlerdir.

Diyanet Vakfı
Kalplerinde bir hastalık mı var; yoksa şüphe içinde midirler, yahut Allah ve Resulünün kendilerine zulüm ve haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir!

Kurtubi Tefsiri
Acaba kalblerinde hastalık mı vardır bunların? Yoksa şüpheye mi düştüler? Yahut Allah ve Rasulü kendilerine haksızlık eder diye mi korkarlar? Hayır, onlar zulmedenlerin tâ kendileridir.

“Acaba kalblerinde hastalık” şüphe ve tereddüt

“mı vardır bunların? Yoksa şüpheye mi düştüler?” Yoksa Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ın peygamberliği ve adaleti hususunda onlarda bir şüphe mi meydana geldi?

“Yahut Allah ve Rasûlü” vereceği hükümde haksızlık ederek, zulme saparak

“kendilerine haksızlık eder diye mi korkarlar?” Burada âyetin soru lâfzıyla gelmesi, azarlama üslûbunun daha ağır, yermenin daha ileri derecede oluşundan dolayıdır. Cerir’in överken kullandığı ifadeler de böyledir:

“Sizler bineklerin sırtına binenlerin en hayırlıları,

Ve bütün insanlar arasında el ayaları en ıslak en cömert ihsanlarda

bulunan) kimseler değil misiniz?”

“Hayır onlar zulmedenlerin” inatçı kâfirlerin

“tâ kendileridir.” Çünkü yüce Allah’ın hükmünden yüz çeviriyorlar.

3- Zımmîlerin, Müslümanlarla ve Kendi Aralarındaki Anlaşmazlıklarda Hüküm Vermek Yetkisi Kime Aittir?

Eğer verilecek hüküm antlaşmalı ile müslüman arasında ise yargı yetkisi müslümanlara aittir, zimmet ehlinin bu konuda herhangi bir hakları yoktur. Şayet anlaşmazlık konusu iki zımmî arasında ise bu hususta yetki onlarındır. Şayet taraflar İslâm’ın hakimine başvuracak olurlarsa, o dilediği takdirde hüküm verir, dilediği takdirde onlardan yüz çevirir. el-Mâide Sûresi’nde (5/42. âyet, 2. başlıkta) geçtiği gibi.

4- Allah ve Rasûlünün Hükmüne Daveti Kabulün Gereği:

Bu âyet-i kerîme Allah ve Rasûlünün hükmüne çağıranın, çağrısını kabul etmenin farz olduğuna delil teşkil etmektedir. Çünkü yüce Allah, kendisi ile hasmı arasında hüküm vermek üzere Allah Rasûlüne çağırılan (ve bunu kabul etmeyen) kimseyi en çirkin ifadelerle yermiş ve: “Acaba kalblerinde hastalık mı vardır bunların?” diye buyurmuştur,

İbn Huveyzîmendâd der ki: Hakimin meclisine çağırılan herkesin bu çağrıyı -hakimin fasık olduğunu bilmediği sürece, yahut ta davacı ile davalı arasında bir düşmanlık olduğunu bilmediği sürece- bu çağrıyı kabul etmesi farzdır.

ez-Zehrâvi senedini kaydederek el-Hasen b. Ebi’l-Hasen’in rivâyetine göre Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kimin hasmı kendisini müslüman hakimlerden bir hakime çağırdığı halde bunu kabul etmeyecek olursa, o kimse zalimdir ve onun hiçbir hakkı yoktur.” Benzer rivâyetler ve değerlendirmeler için bk.- el-Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, IV, 198 Ayrıca bk. el-Mâverdi, en-Naket ve’l-Uyûn, IV, İlâda muhakkikin 2 no’lu notu. Bunu el-Maverdî de zikretmiş bulunmaktadır.

İbnu’l-Arabîdedi ki: Bu, bâtıl bir hadistir. “O zalim bir kimsedir” sözü ise doğru bir sözdür. “Onun hiçbir hakkı yoktur” ifadesi ise sahih olamaz. Bununla o kimse hak üzere olamaz, demek,istemiş olabilir.

Hakları onlara gelince dosdoğru teslim olurlar.

Diyanet Vakfı
Ama, eğer (Allah ve Resulünün hükmettiği) hak kendi lehlerine ise, ona boyun eğip gelirler.

Kurtubi Tefsiri
Eğer hak kendilerinin ise ona sürat ve İtaatle gelirler.

2- Allah ve Rasûlü Hükmü Karşısında Münafıkların Tavırları:

“Eğer hak kendilerinin ise ona sürat ve itaatle gelirler.” Ona itaat eder boyun eğerler. Çünkü Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ın hak ile hükmedeceğini bilirler.

“Filan kişi filanın hükmüne itaat (iz’an) etti, eder” denilir. en-Nekkaş da bu kelimenin boyun eğmek anlamında olduğunu söylemiştir, Mücahid, hızlıca gelmek diye açıklamıştır. el-Ahfeş ve İbnu’l-Arabî de kabul ve ikrar etmek, diye açıklamışlardır.

Allah’a ve Rasûlü’ne hükmedilmeye çağrılınca onlardan bir kısmı yüz çevirir.

Diyanet Vakfı
Onlar, aralarında hüküm vermesi için Allaha ve Peygambere çağırıldıklarında, bakarsın ki içlerinden bir kısmı yüz çevirip dönerler.

Kurtubi Tefsiri
Aralarında hükmetmek İçin onlar Allah’a ve Rasûlüne çağırıldıklarında, onlardan bir kısmı yüz çevirir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Âyetlerin Nüzul Sebebi:

“Aralarında hükmetmek İçin onlar Allah’a ve Rasûlüne çağırıldıklarında…” âyeti ile ilgili olarak Taberî ve başkaları şöyle demişlerdir: İsmi Bişr olan münafıklardan biri ile yahudilerden bir adam arasında bir arazi hakkında anlaşmazlık vardı. Yahudi Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın huzurunda mahkemeleşmeye, onun hükmüne başvurmaya çağırdı onu. Münafık haksız idi, o bunu kabul etmeyerek: Muhammed bize haksızlık yapar. Bunun yerine biz Ka’b b. el-Eşref in hakemliğine başvuralım, dedi. Bu âyet onun hakkında nazil oldu.

Bir görüşe göre de âyet-i kerîme, Ümeyye oğullarına mensub el-Muğîre b. Vâil hakkında inmiştir. Muğire ile Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) arasında bir su ve bir arazi ile ilgili anlaşmazlık konusu vardı. Muğire, Ali ile Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda mahkemeleşmeyi kabul etmeyerek: O, bana buğzeder deyince, âyet-i kerîme nazil oldu. Bunu da el-Maverdî nakletmektedir. el-Maverdî der ki: Burada (tekii olarak):

“Hükmetmek için” diye buyurufup “hükmetmeleri için” denilmemesi Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)ın kastedilmiş olması dolayısıyladır. Yüce Allah’ın anılarak âyete başlanması ise, Allah’ı ta’zim ve söz başlangıcı içindir.

“İman ettik Allah’a ve Resûlü’ne, itaat ettik”, derler. Sonra onlardan birtakım kişiler döner. İşte onlar iman edenler değildir.

Diyanet Vakfı
(Bazı insanlar:) «Allaha ve Peygambere inandık ve itaat ettik» diyorlar; ondan sonra da içlerinden bir gurup yüz çeviriyor. Bunlar inanmış değillerdir.

Kurtubi Tefsiri
“Biz, Allah’a ve Rasûlüne îman ve itaat ettik” derler. Bundan sonra da onlardan bir kısmı geri dönerler. Onlar mü’minler değildir.

Yüce Allah’ın:

“Biz, Allah’a ve Rasülüne Îman ve itaat ettik, derler”

âyeti ile kastedilenler münafıklardır. Onlar dilleriyle, yakînleri ve ihlâsları bulunmaksızın: Allah’a ve Rasûlüne îman ettik, itaat ettik, derler. Ancak onlar bu sözlerini söylemekle birlikte yalan söylüyorlar. Çünkü

“sonra da onlardan bir kısmı geri dönerler. Onlar mü’minler değildir.”

Apaçık ayetleri indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola hidayet eder.

Diyanet Vakfı
Andolsun biz (bilmediklerinizi size) açık seçik bildiren ayetler indirdik. Allah, dilediğini doğru yola iletir.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz, açıklayıcı âyetler indirdik. Allah, dilediğini sırat-ı müstakime iletir.

“Yemin olsun ki Biz, açıklayıcı âyetler indirdik. Allah dilediğini sıratı müstakime iletir.” Buna dair açıklamalar birden çok yerde daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Allah her türlü canlıyı sudan yarattı; içlerinden kimileri karada sürünür, kimisi iki ayağı üzerinde yürür, kimisi dört ayaklıdır. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz O her şeye gücü yeter.

Diyanet Vakfı
Allah, her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi dört ayağı üstünde yürür… Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
Allah, bütün canlıları sudan yarattı. Onlardan bazısı karnı üzerinde yürür, bazısı İki ayak üzere yürür, bazısı dört ayak üzere yürür. Allah dilediğini yaratır. Muhakkak Allah, herşeye güç yetirendir.

“Allah, bütün canlıları sudan yarattı” anlamındaki âyeti Yahya b. Vessâb, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî izafet yaparak; “Allah herşeyin… yaratıcısıdır” diye okumuşlardır, Diğerleri de: “… yarattı” diye fiil olarak okumuşlardır. Denildiğine göre: Her iki kıraatin de mana itibariyle anlamı doğrudur. Yüce Allah, iki hususu haber vermiş olmaktadır. Bununla ilgili olarak: İki kıraatten biri diğerinden daha sahihtir, demeyi gerektirecek bir durum yoktur.

Bir diğer açıklamaya göre “yarattı” ifadesi özel bir şey için kullanılır. “Yaratıcı” da genel anlamda kullanılır. Nitekim yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“Yaratıcıdır, bari'(yoktan var eden)dir.” (el-Haşr, 59/24) Özel yaratmayı ifade etmek üzere de:

“Hamd gökleri ve yeri yaratan… Allah’ındır.” (el-En’âm, 6/1) diye buyurmuştur.

“Sizi tek bir candan yaratan…O’dur.” (el-A’raf, 7/189) âyeti da böyledir. O halde: “Allah bütün canlıları sudan yarattı” âyetinin da böyle olması gerekir.

Canlı (demek olan; ed-dâbbe): Yeryüzünde hareket eden herbir canlı için kullanılır. “Hareket etti, debelendi, hareket etti, debelenir, hareket edici” denilir. Sondaki “he” (yuvarlak te) mübalağa İçindir. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/164. âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Sudan” âyetinin kapsamına cinler ve melekler dahil değildir. Çünkü bizler onları görmediğimiz gibi, sudan yaratıldıkları da sabit olmamıştır. Hatta sahih hadiste şöyle denilmektedir: “Melekler nurdan yaratılmışlardır, cinler de nârdan (ateşten) yaratılmışlardır.” Müslim, Zühci 60; Müsned, VI, 153 Bu hadis daha önceden de geçmiş bulunmaktadır. (Bk. el-Hicr, 15/27. âyetin tefsiri)

Müfessirler derler ki: “Sudan” âyeti ile kastedilen nutfeden yaratıldıklarıdır. en-Nekkaş der ki: Bununla erkeklerin menileri kastedilmiştir. Aklî ilimlerle uğraşanların çoğunluğu (Cumhûrun-nazara) derler ki; Bu âyetle yüce Allah’ın yaratmış olduğu herbir canlıda bir su bulunduğunu kastetmektedir. Âdem (aleyhisselâm)ı su ile çamurdan yarattığı gibi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın Bedir gazvesinde, kendisine: Sîz kimlerdensiniz? diye soran yaşlı adama: “Biz su’danız.” İbn Hişâm, es-Sîretu’n-Nebeviyye, II, 195 cevabını verdiği hadiste buna göre açıklanır.

Bazıları da şöyle açıklamışlardır: Burada cin ve melekler müstesna değildir. Aksine herbir canlı sudan yaratılmıştır. Ateş de sudan yaratıldığı gibi, rüzgar da sudan yaratılmıştır. Zira yüce Allah’ın kâinatta ilk yarattığı şey sudur. Daha sonra da ondan herbir şeyi yaratmıştır.

Derim ki: Bu açıklamanın doğruluğuna yüce Allah’ın:

“Onlardan bazısı karını üzerinde yürür” âyeti delil teşkil etmektedir. Karın üzerinde yürümek yılanlar ve balıklar ile onlara benzer kurtçuk ve diğerleri hakkındadır. İki ayak üzerinde yürümek insan ile yürümesi halinde kuşlar için söz konusudur. Dört ayak üzerinde yürümek de diğer canlılar içindir. Ubeyy’in Mushaf ında da: Aralarından daha fazlası üzerinde yürüyenler de vardır” fazlalığı da bulunmaktadır. Bu fazlalık yengeç ve yeraltında bulunan çeşitli haşeratın tümünü kapsamaktadır. Ancak bu icmâ’ ile sabit olmuş Kur’ân ifadesi değildir. Bununla birlikte en-Nekkaş şöyle demektedir: Yüce Allah’ın âyetinde “dört ayak” üzerinde yürüyenler söz konusu edilmekle daha fazla ayak üzerinde yürüyenlerin söz konusu edilmesine gerek duyulmayarak yetinilmiştir. Çünkü bütün hayvanların aslında esas dayandıkları dört ayaktır. Bunlar da onun yürümesinin esasını teşkil ederler. Bazılarında ayakların çokluğu yaratılışındaki bir fazlalıktır. O hayvan yürürken onların hepsine ihtiyaç duymaz.

İbn Atiyye der ki: Görünen şu ki, bu çok sayıdaki ayak boşuna yaratılmış değildir. Aksine hayvanın bir yerden bir yere gitmesinde onlara gerek duyulur. Hepsi de hayvanın hareketi halinde hareket ederler.

Kimisi de şöyle demiştir: Âyet-i kerîmede dört ayak üzerinde yürümenin söz konusu olmadığını belirten bir ifade yoktur. Zira âyette aralarında dört ayaktan fazlası üzerinde yürüyenleri yoktur, denilmemiştir. İfadede hazfedilmiş sözler olduğu da söylenmiştir: “Onların arasından da dört ayaktan daha fazlası üzerinde yürüyenleri de vardır.” Tıpkı Ubeyy’in Mushaf’ında olduğu gibi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Dâbbe (canlı)” kelimesi aklı eren ve ermeyen bütün varlıkları kapsar. Bu bakımdan akıl sahibi olan varlık, akıl sahibi olmayan varlıklarla birlikte bulunduğundan dolayı galib getirilmiştir (tağlîb.) Çünkü muhatab olan ve kendisinden ibadet etmesi istenilen odur. Bundan dolayı yüce Allah (akıl sahibi varlıklar için kullanılan zamir olan);

“Onlardan bazısı” ile:

“Yürür” diye buyurmuştur. Yüce Allah, bu farklılıkları söz konusu etmekle yaratıcının varlığını isbata işaret etmektedir. Yani eğer bütün bunları mutlak hür irade ve tercih sahibi bir yaratan olmasaydı, bunların arasında böyle farklılıklar olmazdı. Aksine hepsi tek bir tür olurdu, bu da yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır:

“Hepsi bir su ile sulanır. Yine de onlardan bir kısmını lezzetlerinde, bir kısmından üstün kılıyoruz. Şüphesiz bunlarda da aklını kullananlar için âyetler vardır.” (er-Ra’d, 13/4)

“Allah dilediğini yaratır, muhakkak Allah herşeye güç yetirendir.” Dilediği herşeyi yaratma kudretine sahiptir.

Allah geceyi ve gündüzü döndürür. Bunda akıl sahipleri için ibret vardır.

Diyanet Vakfı
Allah, gece ile gündüzü birbirine çeviriyor. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için mutlak bir ibret vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah, gece ve gündüzü evirip çevirir. Şüphesiz ki bunda basîret sahipleri için bir İbret vardır.

“Allah gece ve gündüzü evirip çevirir.” Denildiğine göre onları evirip çevirmesi, birini diğerinden sonra getirmesi demektir. Bir diğer açıklamaya göre, onları eksiltip arttırması demektir. Bir başka açıklamaya göre bu, gündüzün kimi zaman bulutun karanlığıyla, kimi zaman da güneşin aydınlığı ile değiştirilmesidir. Gece de aynı şekilde kimi zaman bulutun karanlığı ile kimi zaman da ayın ışığı ile değişmektedir. Bu açıklamayı en-Nekkaş yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre; evirilip çevirilmeleri bunlarda takdir edilmiş bulunan hayır ve şer, fayda ile zararın farklılığı ile olur.

“Şüphesiz ki bunda” yani sözünü ettiğimiz gece ile gündüzün evirilip çevirilmesi ile yağmur, yaz ve kış hallerinde

“basiret sahipleri” Benim yarattığım insanlar arasından basiret ehli olanlar

“için bir İbret” dersi

“vardır.”

Görmedin mi: Allah bulutları sürer, onları birleştirir, yığın yapar, yağmur yağdırır. Gökten himmete dair sadır düşürür; kimi dilediğine isabet ettirir, kimi uzaklaştırır. Şimşek ışığı gözleri neredeyse kamaştırır.

Diyanet Vakfı
Görmez misin ki Allah bir takım bulutları (çıkarıp) sürüyor; sonra onları bir araya getirip üst üste yığıyor. İşte görüyorsun ki bunlar arasından yağmur çıkıyor. O, gökten, oradaki dağlardan (dağlar büyüklüğünde bulutlardan) dolu indirir. Artık onu dilediğine isabet ettirir; dilediğinden de onu uzak tutar; (bu bulutların) şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alır!

Kurtubi Tefsiri
Görmez misin ki Allah, bulutları sürüyor, sonra aralarını birleştiriyor, sonra onları üstüste yığıyor? Yağmurun onların aralarından çıktığını görürsün ve gökten içinde dolu bulunan bazı dağlardan (dolu) indirir. Onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de uzak tutar. Onun şimşeğinin şiddetli ışığı gözleri neredeyse alıverecek.

“Görmez misin ki Allah bulutları sürüyor…” âyetinde yüce Allah, delillerinden bir başkasını söz konusu etmektedir. Kalp gözlerinle

“görmez misin ki Allah bulutları” yine kendisinin dilediği yere

“sürüyor” demektir. “Rüzgar bulutlan sürer, inek de yavrusunu sürer” demektir, “Haracın toplanması kolaylaştı” tabiri de buradan gelmektedir. Şair en Nâbiğa da şöyle demiştir:

“Sana ailemin yanından ve vatanımdan geldim,

Zayıf düşmüş bir canı -onda bir ramak kaldıkça- sana doğru sürüyorum.”

Yine şair şöyle demektedir:

“Cevza hurcundan üzerine geceleyin bir yağmur yürüdü,

Kuzey (tarafından gelen bulut) onun üzerine dolu yağdırıyor.”

“Sonra aralarını birleştiriyor.” Yani güçlensin, birbirine bitişsin, kesafeti artsın diye dağınıkken onları toplayıp bir araya getiriyor. “Te’lif (birleştirmek)” kelimesi aslında hemzelidir. O bakımdan: “Birleşti” denilir. Hemzesiz olarak “vav” ile; “Birleştiriyor” şeklinde de okunmuştur.

“Bulut (anlamındaki; es-sehâb)” kelimesi lâfız İtibariyle tekildir, ancak anlamı çoğuldur. Bundan dolayı yüce Allah:

“Bulutları sürüyor” diye buyurmaktadır.

“Araları” kelimesi ancak iki ve daha fazlası için kullanılır. Burada (tekil olarak): “Arasını (mealde; aralarını)” şeklinde kullanılması nasil câiz olmuştur? Cevab şudur: Burada bu kelime çoğul olan bulutlar hakkında kullanılmıştır. Nitekim: “Ağaçlar arasında oturdum” denirken “ağaçlar” anlamındaki kelime olan “eş-şecer” kelimesi de lafıen tekildir. Böyle denilebilmesi mana itibariyle çoğul olmasından dolayıdır. “Aralarında” kelimesindeki “he” zamirinin müzekker olarak gelmesi râci olduğu “es-sehâb; bulutlar” kelimesinin lâfzı böyle olduğundan dolayıdır. Bu anlamdaki açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır.

Bir diğer cevab da şu şekildedir: “es-Sehab: bulut” kelimesi tekil olduğundan dolayı; “Arasında” demek câiz olmuştur. Çünkü bulut (tekil olmakla birlikte) pek çok parçayı ihtiva etmektedir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Dehul ile Havmel arasında…”

Görüldüğü gibi burada şair “arasında” anlamındaki kelimeyi tekil olmasına rağmen “Dehûl” kelimesinin başına getirmiş bulunmaktadır. Buna sebeb ise oranın bir çok yeri kapsaması dolayısıyladır.

Nitekim: “Küfe arasında dolaşıp durdum” derken de böyledir. Çünkü Kûfe’de pek çok yerler bulunmaktadır. Bu açıklamayı da ez-Zeccâc ve başkası yapmıştır. el-Esmaî ise böyle bir kullanımın câiz olmadığı kanaatindedir. O bakımdan o (az önce naklettiğimiz mısraın bir bölümünü): diye rivâyet ederdi.

“Sonra onları üstüste yığıyor.” Yani topluca bir arada, biri diğerinin üstüne getiriyor. Yüce Allah’ın şu âyeti da buna benzemektedir:

“Eğer gökten düşen bir parça görseler: Üstüste yığılmış bir buluttur diyeceklerdir.” (et-Tûr, 52/42) “er-Rakm: Üstüste yığmak”; bir şeyi üstüste toplamak demektir. Bu anlamdan hareketle bir şeyi toplayıp, birini diğerinin üzerine bırakan kimsenin bu halini anlatmak üzere; “Bir şeyi üstüste yığdı, yığar” denilir. Bir şey kendisine toplanıp, bir araya geldiği vakit de; “Teraküm etti, birikti” denilir. “er-Rukme” de bir araya gelmiş toplu çamur demektir. “er-Rukâm” da üstüste yığılmış kum anlamındadır. Bulut ve benzeri şeyler de böyledir. da, yolun yürünen geniş bölümü demektir.

“Yağmurun onun aralarından çıktığını görürsün” âyetinde (yağmur anlamı verilen): “el-vedk” kelimesi ile İlgili iki görüş vardır. Bir görüşe göre bundan kasıt şimşektir. Bu açıklamayı Ebû’l-Eşheb el-Ukaylî yapmıştır. Şairin şu beyîti de bu kabildendir:

“Bir toz bulutu çıkardık biz, onlar da arasından çıktılar,

Tıpkı bulutun arasından şimşeğin çıkması gibi.”

İkinci açıklamaya göre bu kelime yağmur demektir. Cumhûr böyle açıklamıştır. Şairin şu beyiti de bu kabildendir:

“Ne onun yağmuruna benzer bir yağmur yağdırabilmiştir bir bulut,

Ne de herhangi bir yer O’nun bitirdiğini bitirebilmiştir.”

İmruu’l-Kays de şöyle demektedir:

“O iki gözün yaşı yağmurdur, ardı arkasına dökülen bir sudur,

uzun süre devam eden yağmurdur,

Kesintisiz akandır, damla damla yaştır ve (iki gözüm yaş) dökmektedir.”

Bulut yağmur yağdırdı” denilir. “Yağışlı” anlamına; denilir. “Yağmur damla damla yağdı” demektir. ) Ona yakınlaştım” anlamındadır. Bir şeye olan tutkusu dolayısıyla boyun eğen kimseye misal olarak verilen;” Deve suya yaklaştı” tabiri de buradan gelmektedir.

Yakın olan yere; denilir. “Bir şeyle teselli buldum, ünsiyet buldum” kısrak atı istedi” demek olur.” Eşeği arzulayan dişi eşek”; “Karşı cinsi isteyen at veya kısrak” demektir. da denilir. “Aşırı sıcak” demektir.

Aralar” kelimesi in çoğuludur. “Dağ” kelimesinin çoğulunun; diye gelmesi gibidir. Bu kelime, yağmurun arasından çıktığı boşluklar ve aralıklar, çıkış yerleri demektir. Daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/164. âyet, 13. başlıkta) Ka’b el-Ahbâr’ın şöyle dediği kaydedilmiştir: Bulut, yağmurun eleğidir. Şayet semadan su indiğinde bulut olmasa, inen bu su, yerde neyin üzerine düşerse onu bozardı, tahrib ederdi.

İbn Abbâs, ed-Dahhak ve Ebû’l-Âl-iyye bu kelimeyi tekil olarak “Arasından” diye okumuşlardır. Nitekim günlük konuşma esnasında; “Ben kavim ortasında, arasında idim” denilir.

“Ve gökten İçinde dolu bulunan bazı dağlardan (dolu) indirir.” Denildiğine göre yüce Allah, semada dolu dağları yaratmıştır. O bunlardan doluları yağdırır, İfadede hazfedilmiş kelimeler vardır, yani, O dolu dağlarından dolu indirir. Buna göre burada “dolu” anlamındaki mef’ûl hazfedilmiştir. el-Ferrâ’ da buna yakın bir açıklama yapmıştır. Çünkü ona göre ifadenin takdiri “dolu dağlarından” şeklindedir. Ona göre dağlar ile dolu aynı şeylerdir. Âyet-i kerîmedeki “dolu” anlamındaki kelime de cer mahallindedir, Onun bu açıklamasına göre anlam: Orada dolu dağlarından indirir” burada “dağlar” anlamındaki kelime tenvinli olmalıdır.

Şöyle de açıklanmıştır: Allah, semâda içlerinde dolu bulunan dağlar yaratmıştır. Buna göre ifadenin takdiri şöyle olur: Ve O, içinde dolu bulunan semadaki dağlardan (dolu) indirir. Buna göre buradaki: “…dan” sıladır.

Bir başka görüşe göre anlam şudur: O, semâdan dağlar kadar yahut dağlar gibi doluları yere indirir. O takdirde birinci: “…dan” gaye içindir. Çünkü başlangıç yeri semadan indirmektir. İkincisi ise teb’îz içindir, çünkü dağların bir kısmı doludur. Üçüncüsü ise cinsin beyanı içindir, zira o dağların türü doludan olmaktır. el-Ahfeş dedi ki: Burada: “min; …dan” edatı “dağlarda” lâfzında, “dolu” kelimesinden önce de, yani her iki yerde de fazladan gelmiştir. “Dağlar” ve “dolu” nasb mahallindedir. Yani O, semadan dağlar gibi olan dolu indirir, anlamındadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de uzak tutar.” Bu durumda O’nun isabet ettirmesi bir azap, uzaklaştırması da bir nimet olmaktadır. Daha önceden el-Bakara Sûresi (2/19. âyetin tefsiri) ile er-Ra’d Sûresi (13/12-13. âyetlerin tefsiri)nde geçtiği üzere gökgürültüsünü duyan bir kimse üç defa: “Gökgürültüsünün kendisine hamd ile meleklerin de korkusundan tesbih ettiği zat, her türlü eksiklikten münezzehtir” diyecek olursa, o gökgürültüsü dolayısıyla meydana gelecek musibetlerden esenliğe kavuşturulur.

“O’nun şimşeğinin şiddeti” yani o bulutta meydana gelen şimşeğin ışığı, ileri derecedeki parlaklığı ve ışığından dolayı

“gözleri neredeyse alıverecek.” Şair eş-Şemmâh şöyle demektedir:

“Şiddetli parıltısını yükselttiğinde,

Mutlaka ışığını görecekti neredeyse; gören müstesna.”

Şair İmruu’l-Kays da şöyle demektedir:

“Aydınlatıyor ışığı ya da (onun ışığı) bir papazın bol zeytinyağına

Fitilini batırdığı kandil gibi etrafı aydınlatıyor.”

Buna göre; hem şimşeğin ışığı hem tedavi amacıyla kullanılan bir bitki demektir, (……..) ise yükseklik antemim ifade eder. İşte Talha b. Mûsarrif de bu kelimeyi bu şekilde ve ışığının şiddeti ve netliği hususunda mübalağa ifade anlamında okumuştur. O böylelikle hakkında “şeref” anlamını ihtiva eden kipi kullanmış olmaktadır. el-Muberred dedi ki: Sonu hemzesiz olarak bu kelime parlaklık anlamındadır. Eğer şeref ve şan manasına kullanılacak olursa, medli (sonu hemzeli) olarak kullanılır. İkisinin de asıl anlamı birdir, o da parlamaktır. Talha b. Mûsarrif de; “Işıklarının üstün aydınlığı” diye okumuştur. Ahmed b. Yahya dedi ki: İkinci kelime; in çoğuludur. en-Nehhâs da şu açıklamayı yapmaktadır: Bu, şimşek (anlamına gelen: el-berk)in bir miktarını ifade eder. “Be” harfi üstün okunursa, bir tek şimşek çakışı anlamına gelir.

el-Cahderî ile İbnu’l-Ka’kâ’ da: şeklinde “ya” harfini ötreli ve “he” harfini e’sreli olarak; kökünden gelmiş bir fiil şeklinde okumuşlardır. Bu durumda; deki “be” zâid ve sıla demektir, (Anlamı, Cumhûrun kıraatinde olduğu gibi, gözleri… alıverecek, şeklindedir). Diğerleri ise “ya” ve “he” harflerini üstün olarak; “Gözleri… alıverecek” diye okumuşlardır. Buradaki “be” harfi de insak içindir.

Şimşek, bulutun kesif olarak üstüste yığılmış olduğuna delildir. Ayrıca yağmurun şiddetli geleceğinin müjdesidir. Yıldırım düşeceğinden de sakındıncidır.

Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır; dönüş ancak O’nadır.

Diyanet Vakfı
Göklerin ve yerin mülkü Allahındır; dönüş de ancak Onadır.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yerin mülkü Allah’ındır ve dönüş Allah’adır.

“Göklerle yerin mülkü Allah’ındır ve dönüş Allah’adır.” Bu âyet da ha önce bir kaç yerde açıklanmış bulunmaktadır.

Görmedin mi: Göklerde ve yerde olan, kuşlar saf halinde Allah’ı tespih edin. Her biri kendine ait ibadet ve tespihini bilir. Allah yaptıklarından haberdardır.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde bulunanlarla dizi dizi kuşların Allahı tesbih ettiklerini görmez misin? Her biri kendi duasını ve tesbihini (öğrenmiş) bilmiştir. Allah, onların yapmakta olduklarını hakkıyla bilir.

Kurtubi Tefsiri
Görmedin mi ki, göklerde ve yerde olanlar ve saf saf uçan kuşlar, Allah’ı teşbih ederler. Onların herbiri kendi dua ve teşbihlerini bilir. Allah onların yaptıklarını çok iyi bilendir.

“Görmedin mi ki, göklerde ve yerde olanlar ve saf saf uçan kuşlar Allah’ı teşbih ederler.” Şanı yüce Allah, âyetlerin açıklığını söz konusu ettikten sonra apaçık delilleri daha da arttırmakta ve O’nun yarattıklarının değişiklikleri ile kendilerini mutlak kemale kadir bir yaratan olduğuna delâlet ettiklerini açıklamaktadır. O halde rasûller gönderen O’dur. O rasûlleri göndermiş ve mucizelerle onları desteklemiştir. Onlar da cennet ve cehennemi haber vermişlerdir. “Görmedin mi ki” âyetinde hitab da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)a olup, bilmedin mi ki anlamındadır ve maksat herkesdir.

“Göklerde” bulunan melekler

“ve yerde olanlar” cinler ve insanlar

“ve saf saf uçan kuşlar.” Mücahid ve başkaları derler ki: Namaz kılmak insana aittir, teşbih getirmek de O’nun dışındaki yaratıkların özelliğidir. Süfyan da der ki: Kuşların rükû’ ve secdesi olmayan bir namazları vardır. Denildiğine göre kuşların kanat çırpmaları bir namazdır, sesleri teşbihtir. Bunu da en-Nekkaş nakletmiştir.

Bir açıklamaya göre burada sözü edilen teşbih, yaratılmış varlıklarda görülen ilâhî sanatın eserleridir.

“Saf saf uçan kuşlar” âyeti, havada kanatlarını sıraya dizmiş kuşlar, demektir. Cemaat; “Kuşlar” kelimesini” Olan” kelimesine atf ile merfû’ okumuşlardır. ez-Zeccâc der ki; “Ve saf saf uçan kuşlarla beraber” anlamını da vermek üzere “kuşlar” anlamındaki kelime nasb ile okunabilir. en-Nehhâs dedi ki: Ben onun; ifadesi Zeyd ile birlikte ayağa kalktım anlamında kullanıldığını söylediğini duydum. Hatta burada nasb ile okumak, ref ile okumaktan daha uygundur, demiştir. Şayet; Ben ve Zeyd kalktım” diyecek olursan, burada ref ile okumak daha güzeldir, nasb da caizdir.

“Onların herbiri kendi dua ve teşbihlerini bilir” ifadenin anlamı şöyle olabilir: Yüce Allah, onların herbirüsinin namazlarını ve teşbihlerini bilmektedir. Yani namaz kılan herkesin namazını, teşbih eden herkesin teşbihini bilmektedir. Bundan dolayı da “Allah onların yaptıklarını çok iyi bilendir” diye buyurmaktadır. Yani onların itaatlerinden de, teşbihlerinden de hiçbir şey ona gizli kalmaz. İşte bu bakımdan sonraki fiilin ne olduğunu açığa çıkardığı bir fiil takdir ederek, Basra’lılara ve Kûfe’lilere göre; “Herbiri” kelimesinin nasb ile okunmasını câiz kabul etmişlerdir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Namaz kılan ve teşbih eden herkes kendisinin mükellef tutulduğu namazı ve teşbihi bilir. Bazıları da; “Onların herbirinin namazı ve teşbihi bilinmiştir” şeklinde meçhul fiil olarak okumuşlardır. Kimi nahivcilerin naklettiğine göre de bazıları; diye okumuştur. Bu ifadenin takdiri de şöyle olabilir: Yüce Allah onların herbirisine namazlarını ve teşbihlerini öğretmiştir. Anlam şöyle de olabilir: Herkes başkasına kendisinin namazım ve teşbihini öğretmiştir. Buna göre burada “öğretmek” kavratmak ve anlatmak demek olur. Maksat, özellikle kendilerine öğretilenlerdir. Çünkü insanlar arasında kendilerine öğretilmeyenler de vardır. Anlam şöyle de olabilir: Delil olarak gören herkes, bunlardan delil olarak faydalanmıştır. Buna göre delillendirme “öğretme” ile ifade edilmiş olmaktadır.

Burada “salât (namaz)” teşbih manasınadır, te’kid olmak üzere tekrarlanmıştır. “O sırrı ve fısıltıyı bilir” demek gibi. Namaza bazen “teşbih” ismi da verilebilir. Bu açıklamayı el-Kuşeyrî yapmıştır.

Ya da karanlık deniz içinde dalga üstüne dalga ve bulutlarla kapanmış bir hal gibidir. O, elini uzatsa bile zar zor görür. Allah kendisine nur vermeyen kimseye nur vermez.

Diyanet Vakfı
Yahut (o kafirlerin duygu, düşünce ve davranışları) engin bir denizdeki yoğun karanlıklar gibidir; (öyle bir deniz) ki, onu dalga üstüne dalga kaplıyor; üstünde de bulut… Birbiri üstüne karanlıklar… İnsan, elini çıkarıp uzatsa, neredeyse onu dahi göremez. Bir kimseye Allah nur vermemişse, artık o kimsenin aydınlıktan nasibi yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Yahut derîn bir denizdeki karanlıklar gibidir. Onu bir dalga örter, onu da üstünden bir dalga kaplar. Onların üzerlerinde bulutlar vardır. Birbiri üstünde karanlıklar. Elini çıkarsa, neredeyse onu dahi göremeyecektir. Allah kime nûr vermemişse, onun nuru olmaz.

“Yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir” âyeti ile yüce Allah, kâfirlere bir başka örnek vermektedir. Yani onların amelleri ya çöldeki bir serab gibidir, yahut karanlıklar gibidir. ez-Zeccâc der ki: Dilersen amellerine serabı örnek al, dilersen karanlıkları örnek al, demektir. Buna göre buradaki “yahut” mübahlık (serbestlik) bildirir. Nitekim daha önce bu kabilden açıklamalar yüce Allah’ın:

“Yahut… yağmura benzer” (el-Bakara, 2/19) âyetini açıklarken geçmişti.

el-Cürcanî dedi ki: Birinci âyet, kâfirlerin amellerini söz konusu etmektedir. İkincisi ise onların küfürlerini dile getirmektedir. Küfrün amellere atfedilmesine sebeb ise, küfrün de onların amellerinden oluşundan dolayıdır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onları karanlıklardan, nura çıkarır,” (el-Bakara, 2/257) Yani onları küfürden, îmana çıkarır demektir.

Ebû Ali (el-Farisî) dedi ki; Yahut “… karanlıklar gibidir” ifadesi yahut karanlıklara sahip kimse gibidir, demektir. Böyle bir muzafın varlığına yüce Allah’ın:

“Elini çıkarsa…” âyeti delâlet etmektedir, Buna göre buradaki zarnir hazfedilmiş muzafa aittir.

el-Kuşeyrî dedi ki: ez-Zeccâc’a göre örneklendirme kâfirlerin amefleri hakkındadır. el-Cürcanî’ye göre örnek kâfirin küfrü hakkında, Ebû Ali’ye göre, örnek kâfirin kendisi hakkındadır.

İbn Abbâs kendisinden nakledilen bir rivâyette: Bu kâfirin kalbinin misalidir, demektedir.

“Derin bir denizdeki” âyetinin terkibi, derinliğe mensub deniz anlamındadır; denizde dibine ulaşılamayan demektir. “el-Lucce” de çok büyük su anlamındadır, çoğulu “lucec” şeklinde gelir. “Dalgaları ardı sıra geldi” anlamındadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)ın şu âyeti da buradan gelmektedir: “Denizin dalgalı olduğu sırada denizde yolculuğa çıkan kimsenin üzerinden (ilahi) himaye kalkar.” “Dalgalı olduğu zaman anlamındaki fiil olan; “izel-tecce” yerine; yine aynı anlamı ifade eden: ‘”inde’dticâcihî” ve “ize’rtecce” şeklinde; Müsned, V, 79, 271. Yüce Allah’ın;

“Onu derin bir su sandı” (en-Neml, 27/44) âyeti, oldukça derin sandı, demektir. “Gemi büyük suya (denize) daldı” denilir. “el-Lecc’e” ise insanların çıkardıkları ses demektir, mesela “İnsanların seslerini ve gürültülerini duydum” anlamındadır. Şair Ebû’n-Necm de şöyle demektedir:

“Gürültü ve patırtı içerisinde filânı filândan tut (ona yaklaşmasını Önle)!”

Sesler birbirine karıştı ve yükseldi” demek olur.

“Onu bir dalga örter.” Bu derin denizin üzerinde bir dalga bulunmaktadır, demektir.

“Onu da üstünden bir dalga kaplar.” Yani dalganın üstünde bir başka dalga vardır. Bu ikinci dalganın üstünde de bir bulut vardır. Öylelikle dalga korkusu, rüzgar korkusu ve bulut korkusu bir arada bulunur.

Onu dalga üstüne dalga örter, anlamında olduğu da söylenmiştir. Buna göre; Dalgalar peşpeşe gelir, öyle ki âdeta biri diğerinin üstündeymiş gibi, demektir. Denizin dalgaları kesintisiz arka arkaya gelip de bu dalgaların da üstünde bulut var ise, bu en korkulu bir haldir. İki bakımdan daha korkunçtur: Bir defa kişinin kendileriyle yolunu bulacağı yıldızların görülmesini önlemektedir. Diğer taraftan bulutlarla beraber rüzgar ve bulutlardan inen yağmur dolayısı ile korkunçtur.

“Birbiri üstünde karanlıklar.” İbn Muhaysın ve İbn Kesîr’den, el-Bezzî izafet terkibi halinde ve “karanlıklar” anlamındaki kelimeyi esreli olarak; diye okumuştur. Buna göre meal şöyle olur: Onların üzerinde de karanlık bulutlar vardır. Biri diğerinin üstündedir…

Kunbul, “bulutlar” anlamındaki kelimeyi; şeklinde tenvinli olarak; “Karanlıklar” kelimesini de esreli ve tenvinli okumuştur. Bu okuyuş ise biraz sonra geleceği üzere birinci “karanlıklar” kelimesinin tekidi veya bedeli olur.

Diğerleri ise (her iki kelimeyi de) ref ile ve tenvinli okumuşlardır.

el-Mehdevî dedi ki: Bu âyeti; “Onun üstünde karanlık bulutlar vardır” şeklinde izafet halinde okuyanların kıraati şöyle açıklanır: Bulut bu karanlıklar zamanında yukarı doğru yükseldiğinden dolayı, ona izafe edilmiştir. Nitekim yağmur yağacağı vakit yükselen buluta da; “Rahmet bulutu” denilir. “Bulutlar vardır. O karanlıklar ki…” şeklinde “karanlıklar” anlamındaki kelimeyi mecrur okuyanlar, birinci “karanlıklar” kelimesini te’kid veya ondan bedel olmak üzere esreli okurlar. Bu durumda “bulut” kelimesi mübtedâ, “üstünden” kelimesi de haber olur. (Üstünde bulut vardır, anlamında). “Bulutlar vardır… karanlıklar” diye okuyanların kıraatine göre “karanlıklar” mahzuf bir mübtedânın haberidir, ifadenin takdirî de: Onlar karanlıklardır yahut bunlar karanlıklardır, şeklindedir.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: “Onu da üstünden bir dalga kaplar” ifadesi tam değildir. (Burada cümle tamamlanmamaktadır). Çünkü; “onların üzerlerinde, bulutlar vardır” ifadesi “dalga” lâfzının sılasıdır. Vakıf ise yüce Allah’ın “onların üzerlerinde, bulutlar vardır” âyetinin bitiminde yapılırsa güzel bir vakıf olur. Sonrada; “birbiri üstünde karanlıklar” diye başlanılır. Onlar biri diğerinin üstünde olan karanlıklardır, demek olur. Mekkelilerden onların, yahut … karanlıklar gibidir. Öyle karanlıklar ki biri diğerinin üstündedir” anlamına gelecek şekilde; şeklinde okudukları da rivâyet edilmiştir. Bu takdirde “bulutlar” anlamındaki kelime üzerinde vakıf yapmak güzel olmaz.

Diğer taraftan şöyle denilmiştir: Bu karanlıklarla kastedilen bulutun karanlığı, dalganın karanlığı, gecenin karanlığı ve denizin karanlığıdır. Bu karanlıklar içerisinde olan bir kimse hiçbir şey, bir yıldız dahi göremez.

Karanlıklarla, zorlukların kastedildiği” de söylenmiştir. Biri diğerinin üstünde olan zorluklar ve sıkıntılar, demektir. Bir başka açıklamaya göre karanlıklarla kâfirlerin amelleri, derin dalgalı denizle kâfirin kalbi, üstüste dalgalar ile onun kalbini bürüyen cehalet, şüphe ve şaşkınlık, bulutla kastedilen kalbinin kabuk bağlaması, kalbinin mühürlenmesidir. Bu anlamdaki açıklamalar İbn Abbâs ve başkalarından rivâyet edilmiştir. Yani o kalbiyle îman nurunu göremez, tıpkı denizde bu gibi karanlıklar içerisinde bulunan kimsenin elini yukarı doğru kaldırdığında onu göremeyecek halde olması gibi.

Ubeyy b. Ka’b dedi ki: Kâfir beş karanlık içerisinde döner durur. Sözü karanlıktır, ameli karanlıktır, girdiği yer karanlık, çıktığı yer karanlık, kıyâmet gününde varacağı yer de cehennem ateşindeki karanlıklardır, ki o ne kötü bir varış yeridir!

“Elini çıkarsa” bakan bir kimse

“neredeyse” karanlıkların şiddetinden dolayı

“onu dahi göremeyecektir.” ez-Zeccâc ve Ebû Ubeyde dediler ki: Yani onu göremez, görme noktasına dahi yaklaşamaz. el-Hasen’in sözünün anlamı da budur. “Neredeyse” ifadesi onu görmeyi ummaz anlamındadır, el-Ferrâ’ der ki: “Neredeyse” sıladır, (zâiddir) yani onu asla göremez, demektir. Nitekim onu tanımıyorum, anlamında -bu edat kullanılarak denilebilir.

el-Muberred der ki: Ancak olanca bir gayret harcadıktan sonra elini görebilir, demektir. Nitekim: “(………..) Karanlıktan dolayı neredeyse seni göremeyecektim” denildiği zaman ümit kestikten ve çok zorlandıktan sonra onu gördü, anlamını ifade eder.

Bunun görmeye yaklaşmakla birlikte görememek anlamını verdiği de söylenmiştir. Nitekim: “Damat neredeyse prens olacak, devekuşu neredeyse uçacak, ayakkabısı olan neredeyse binekli olacak” sözleri bu kabildendir.

en-Nehhâs dedi ki; Bu hususta en doğru açıklama şudur: Yani elini görecek noktaya yaklaşamaz. Onu görecek hale yaklaşamadığına göre ne yakın, ne uzak hiçbir şekilde onu göremez, demektir.

“Allah kime nûr vermemişse, onun nuru olmaz.” Artık onun kendisiyle hidayet bulacağı bir nuru bulunmaz ve herşey onun için kapkaranlık olur. İbn Abbâs dedi ki: Allah’ın kendisine din vermediği bir kimsenin dini olmaz. Allah’ın kıyâmet gününde kendisinin aydınlığında yürüyeceği bir nûr vermediği kimse cennete giden yolu bulamaz. Yüce Allah’ın su âyetinde olduğu gibi:

“Sizin için aydınlığında yürüyeceğiniz bir nûr verir.” (el-Hadîd, 57/28)

ez-Zeccâc der ki: Bu, dünyada olan bir şeydir. Allah’ın kendisine hidayet vermediği kimse, kendiliğinden hidâyet bulamaz, demektir.

Mukâtil b. Süleyman dedi ki: Bu âyet Utbe b. Rabia hakkında nazil olmuştur. O cahiliye döneminde bağlanacağı bir din arıyordu. O bakımdan rahiplerin kıyafetlerini giyinmiş, daha sonra da İslâm gelince kâfir olmuştu.

el-Maverdî de, Şeybe b. Rabia hakkında inmiştir, demektedir. O cahiliye döneminde rahipler gibi davranmaya çalışır, yün elbise giyinir ve bağlanacağı dini araştırırdı. Fakat İslâm gelince küfre saptı.

Derim ki: İkisi de kâfir olarak öldüler. Âyet-i kerîme ile her ikisinin de, başkalarının da kastedilmiş olma ihtimali uzak değildir. Şöyle de denilmiştir: Âyet-i kerîme Abdullah b. Cahş hakkında inmiştir. O müslüman olmuş, Habeşistan’a hicret etmiş, müslüman olduktan sonra da hristiyanlığa girmişti. es-Sa’lebi’nin naklettiğine göre Enes (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Muhakkak yüce Allah beni bir nurdan yarattı. Ebubekir’i de benim nurumdan yarattı. Ömer ve Âişe’yi; Ebubekir’in nurundan yarattı. Ümmetimin diğer mü’minlerini Ömer’in nurundan yarattı. Ümmetimin mü’min kadınlarını da Âişe’nin nurundan yarattı. Buna göre kim beni de sevmez, Ebubekir, Ömer ve Âişe’yi de sevmezse onun nuru olmaz.” Bunun üzerine: “Allah kime nûr vermemişse, onun nuru olmaz” âyeti nazil oldu.

Kâfirlerin amelleri, susayanın serap zannettiği bir vadi gibidir. Su zannedip oraya varınca hiçbir şey bulamaz. Allah’ın yanında ise hakkı vardır; O, ona hakkıyla hesap verecektir. Allah hesap görmede hızlıdır.

Diyanet Vakfı
İnkar edenlere gelince, onların amelleri, ıssız çöllerdeki serap gibidir ki susayan onu su zanneder; nihayet ona vardığında orada herhangi bir şey bulamamış, üstelik yanıbaşında da (inanmadığı, kendisinden sakınmadığı) Allahı bulmuştur; Allah ise, onun hesabını tastamam görmüştür. Allah hesabı çok çabuk görür.

Kurtubi Tefsiri
Kâfir olanların amelleri, susuz kimsenin su sandığı dümdüz çöldeki bir serab gibidir. Nihayet ona yaklaşınca, onun bir şey olmadığını görür. Halbuki kendisi yanında Allah’ı bulmuştur, O da hemen onun hesabını tamamen öder. Allah hesabı çabuk görendir.

Yüce Allah mü’minlerin misalini verdikten sonra,

“kâfir olanların amelleri … çöldeki bir serab gibidir” âyeti ile kâfirin misalini vermektedir, Mukâtil dedi ki: Bu âyet, Şeybe b. Rabia b. Abdi Şems hakkında nazil olmuştur. O bir din arayışı içerisinde kendisini ibadete vermeye çalışan birisiydi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), peygamber olarak ortaya çıkınca kâfir oldu.

Ebû Sehl dedi ki: Âyet-i kerîme kitab ehli hakkında inmiştir. Dahhak’a göre ise âyet kâfir kimsenin hayırlı amelleri hakkındadır, Sıla-i rahim, komşulara faydalı olmak gibi.

Serab: Sıcağın arttığı, günün orta vakitlerinde, tehlikeli geçitlerde yere bitişik su gibi görünen şeylerdir. Âl denilen şey ise kuşluk vakti su gibi görünen (serab) çeşididir, ancak sema ile yer arasında görününceye kadar yerden yükseliyormuş gibi görünür.

Seraba bu ismin veriliş sebebi, onun su gibi akması (serbetmesi)nden dolayıdır. Meselâ; “Erkek deve yerde yürüdü, gitti” demektir. Serab’a “el-âl” ismi da verilir, bu da ancak çölde ve sıcakta olur. Susuz bir kimse onu su zannederek aldanır. Şair der ki:

“Çıplak bir tepe üstünde bir âl’in (serab’ın) parıldayışını gördü) diye,

Kırbaamdaki suyu boşaltan gibi oldum.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Biz Savaşı bırakınca onların ahidleri,

Düz alandaki parlak serabın parıldayışı gibi oldu.”

Şair İmruu’l-Kays da şöyle demektedir:

“Ben binekleri serabı çokça parıldayan alabildiğine uzak

Herbir gediğe sürmedim mi?”

“Çöl(ler)” kelimesi, in çoğuludur. “Komşular” kelimesinin: “Komşu” kelimesinin çoğulu olması gibi. Bu açıklamayı el-Herevî yapmıştır. Ebû Ubeyde de der ki: Bu iki şekilde de aynı anlamdadır. Bunu da en-Nehhâs nakletmiştir. Yeryüzünün düz, geniş ve bitkisi bulunmayan bölgelerine bu ad verilir. Serab da böyle bir yerde olur. Bu kelimenin asıl anlamı, suyun karar kıldığı çukur yer demektir, çoğulu da; şeklinde gelir.

el-Cevherî dedi ki: “Yerin düz olan kısmı” demektir, çoğulu da; şeklinde gelir. Makabli esreli olduğundan dolayı (sonuncusunda) “vav”, “ya”ya dönüşmüştür. İle aynıdır, bu da “vav”lıdır. Bazısı ise bunun çoğul olduğunu söylemektedir.

“Susuz kimsenin” o serabı “su sandığı dümdüz çöldeki bir serab gibidir. Nihayet ona yaklaşınca, onun bir şey olmadığını görür.” Zannettiği gibi olmadığını görür ve hiçbir suyu bulunmayan bir yer ile karşılaşır.

Bu yüce Allah’ın kâfirlere verdiği bir misaldir. Onlar amellerinin sevapları konusunda böyle bir neticeyle karşılaşacaklardır. Yüce Allah’ın huzuruna geleceklerinde amellerinin sevabının küfür sebebiyle boşa çıkmış olduğunu göreceklerdir. Yani serab gören bir kimse, nasıl suyu bulunmayan bir şey su görüyor ve sonunda helâk olur ya da ölüyorsa, kâfir olanlar da böylece hiçbir şey bulamayacaklardır.

“Halbuki kendisinin yanında Allah’ı” gözetlemekte olduğunu

“bulmuştur. O da hemen onun hesabını” yani amelinin karşılığını

“tamamen öder.” İmruu’l-Kays der ki:

“Geri dönüp, süratle (yukardan aşağı) düşercesine koşup gitti,

Ve o, artık hesabına kavuşacağına kesinlikle inandı.”

Allah’ın ameline karşılık vaadettiği cezayı bulmuş olacaktır, diye açıklandığı gibi, haşrolacağı vakit Allah’ın emri ile karşı karşıya kalacaktır, diye de açıklanmıştır. Anlam birbirine yakındır.

“Serab” anlamındaki kelime; diye de okunmuştur. el-Mehdevî dedi ki: Buradaki (te’den önceki) “elifin, “ayn”ın üzerindeki fetha’nın tok söylenişi olması da mümkündür. Ayrıca kadınlara yaklaşmayan erkek için kullanılan; söylenişine de benziyor olabilir. Ayrıca bu kelimenin; Çöl”ün çoğulu olması da mümkündür. Buna göre vasl ve vakf halinde de “te” okunmalıdır.

Nafi’, İbn Ca’fer ve Şeybe’den

“susuz kimse” anlamındaki kelimeyi hemzesiz olarak; diye okudukları rivâyet edilmiştir. Ancak onlardan nakledilen meşhur rivâyet hemzeli okunduğudur. Susadı, susar, susamak, susayan” denilir. Şayet hemze okunmayacak olursa; “Susayan” denilir.

“Kâfir olanlar” anlamındaki ifade mübtedâ,

“amelleri” anlamındaki kelime de ikinci mübtedâdır.

“Serab gibidir”deki benzetme edatı olan “keP de haberdir. Cümle tamamiyle; “lar” haberdir. Bununla birlikte “amelleri” kelimesinin “kâfir olanların” terkibinin bedeli olması da mümkündür. Yani; “Küfre sapanların amelleri… bir serab gibidir” takdirindedir ve buna göre muzaf hazfedilmiş olmaktadır.

Allah onlara yaptıklarının en hayırlısını verecek ve fazladı ile artıracaktır. Allah hesabını çabuk görendir.

Diyanet Vakfı
Çünkü (o günde) Allah, onları yaptıklarının en güzeli ile mükafatlandıracak ve lütfundan onlara fazlasıyla verecektir. Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü Allah, onları işledikleri amellerinin en güzeli ile mükâfatlandıracak ve onlara lütfundan fazlasıyla verecektir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.

“Çünkü Allah onları İşledikleri amellerinin en güzeli ile mükâfatlandıracak.” Yüce Allah burada güzelliklere karşılık verilecek mükâfatı söz konusu etmekte, kötülüklere karşılık verilecek cezaları zikretmemektedir. Bunların da cezasını verecek olmakla birlikte, söz konusu etmemesinin iki sebebi vardır:

1- Bu bir teşviktir. O bakımdan sadece arzu edilen, şevk duyulan şeyi zikretmekle yetinilmiştir.

2- Bu’onların büyük günah işlemelerinin söz konusu edilmeyeceği bir günün niteliklerini anlatmaktadır. O bakımdan küçük günahları da affedilmiş olacaktır.

“Ve onlara lütfundan fazlasıyla verecektir.” Bunun iki anlama gelme ihtimali vardır: Birincisine göre yüce Allah herbîr iyiliğe on misliyle karşılık verecektir, ikincisi ise karşılıksız olarak onlara kendi lütfundan ihsanlarda bulunacaktır.

“Allah dilediğine hesapsız rızık verir.” Yani verdiklerinin hesabını yapmayacaktır, sormayacaktır. Zira O’nun ihsanının, bağışlarının sonu yoktur.

Rivâyet olunduğuna göre; bu âyet-i kerîme nazil olunca, Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Küba Mescidi’nin inşa edilmesini emretti. Abdullah b. Revâha gelip şöyle dedi: Ey Allah’ın Rasûlü! Mescidleri bina eden kurtuluşa erer mi?

“Evet, ey Revâha’nın oğlu” diye buyurdu. Peki ya orada ayakta ve oturarak namaz kılanlar diye sorunca, Peygamber: “Evet onlar da ey Revâha’nın oğlu” buyurdu. Bu sefer: Peki, ya Allah’a geceyi ancak secde ederek geçirirse deyince, Peygamber şu cevabı verdi: “Evet, ey Revâha’nın oğlu. Sec’ yapmayı bırak, çünkü hiçbir kula akıcı bir dilden (güzel konuşmadan) daha kötü bir şey verilmiş değildir.” Bunu da el-Maverdî zikretmektedir. el-Mâverdi, en-Nuket ve’l-Uyûn, IV, 108

Onlar, Allah’ın zikrinden, namazdan ve zekat vermekten alıkonulmazlar. Gönülleri kıyamet günü zorlukla çarpan, gönülleri kıpırdayan o günün korkusunu taşırlar.

Diyanet Vakfı
Onlar, ne ticaret ne de alış-verişin kendilerini Allahı anmaktan, namaz kılmaktan ve zekat vermekten alıkoyamadığı insanlardır. Onlar, kalplerin ve gözlerin allak bullak olduğu bir günden korkarlar.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerini ticaretin de, alışverişin de Allah’ı anmaktan, namazı kılmaktan, zekâtı vermekten alıkoymadığı yiğitlerdir (bunlar). Onlar kalblerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar.

17- Allah’ı Anmanın Önünde Engel Tanımayanlar:

“Kendilerini ticaretin de, alışverişin de Allah’ı anmaktan… alıkoymadığı” meşgul etmediği

“yiğitlerdir.” Özellikle ticaretin söz konusu edilmesi, insanı namazdan alıkoyan en büyük işlerden birisi olduğundan dolayıdır. Ticaretin kapsamına girmekle birlikte niçin alışverişi tekrar zikretmiştir? diye sorulacak olursa, şöyle cevap verilir: Ticaret ile satın almak kastedilmiştir. Çünkü yüce Allah burada “bey’ (mealde; alışveriş)” tabirini kullanmıştır. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman…” (el -Cumua, 62/11) Bu açıklamayı el-Vakidî yapmıştır.

el-Kelbî der ki: Tüccar başka yerlerden mal getiren ve bir yerden bir yere yolculuk yapan kimselerdir. Satıcılar ise yerlerinde ikamet edenlerdir.

“Allah’ı anmaktan” âyetinin te’vili hususunda farklı görüşler vardır. Atâ der ki: Burada kasıt namazda hazır bulunmaktır. İbn Abbâs da böyle demiştir. Ayrıca o, “farz namaz” diye kayıtlamıştır. Ezandan alıkoymadığı diye de açıklanmıştır ve bunu Yahya b. Selâm zikretmiştir.

O’nu güzel isimleriyle anmak yani O’nu tevhid edip şanını yüceltmek diye de açıklanmıştır.

Âyet-i kerîme pazarda ticaret yapanlar hakkında inmiştir. Bunu da İbn Ömer ifade etmiştir. Salim dedi ki: Abdullah b. Ömer pazardan geçiyordu, o sırada iş yerleri sahipleri dükkânları kapatmış bulunuyorlar ve cemaat halinde namaz kılmak üzere kalkmışlardı. İşte: “kendilerini ticaretin de alışverişin de Allah’ı anmaktan… alıkoymadığı yiğitlerdir” âyeti bunlar hakkında nazil olmuştur, dedi.

Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan şöyle buyurdu: “Bunlar yeryüzünde Allah’ın lütfundan arayarak, yeryüzünde yolculuk yapan kimselerdir.” Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VI, 207-208

Denildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde iki kişi vardı. Bunların birisi satıcı olup namaz için ezan okunduğunu işitir işitmez eğer terazi elinde bulunuyorsa onu atıverirdi, güzel bir şekilde dahi koymazdı. Şayet terazi yerinde bulunuyorsa, onu oradan kaldırmazdı. Diğeri ise demirci idi, ticaret maksadıyla kılıç yapardı. Eğer çekici, Örsün üzerinde bulunuyor ise onu yerinde bırakırdı, şayet kaldırmış ise ezanı işittiği takdirde arkasına atardı. İşte yüce Allah, onları ve onlara uyan herkesi övmek üzere bu âyeti indirmiştir.

18- Namazı Kılmak:

“Namazdan” ifadesi, yüce Allah’ın:

“Allah’ı anmaktan” âyetinde kastın, namazdan başka bir şey olduğunu göstermektedir, yoksa tekrar olurdu. “Namaz kıldı” denilir. Mastarının aslı, şeklinde olup, “vav”ın harekesi “kafa intikal edince “vav” da, “elif”e kalboldu. Ondan sonra sakin bir elif olduğundan birileri hazfedildi. “He”nin (yuvarlak te’nin) sabit kalması ise, hazfedilerek kelimenin bozulmaması içindir. Ancak bu mastar izafe yapılınca, muzaf, “he”nin yerine geçtiğinden hazfedilmesi câiz olmuştur. -İzafe edilmediği takdirde, hazfedilmesi de câiz olmaz. Nitekim; “Vaadetti, vaadetmek” ile; “tarttı, tartmak” denilir. Burada “he”nin (te harfinin) hazfedilmesi câiz değildir. Çünkü zaten (ilk harf olan) “vav” hazfedilmiştir. Zira kelimelerin aslı; ile dır. İzafet yapılması halinde bu “he” (yuvarlak te) hazfedilir. el-Ferrâ’ şu beyiti nakletmektedir:

Seninle yakınlıkları olanlar çabuk tuttular ellerini ayrılıkta ve bu hususta çok acele ettiler,

Hem de sana vermiş oldukları o sözlerinde de durmadılar.”

Burada şair “söz, vaad” anlamındaki kelimenin sonundaki “he”yi (yuvarlak te’yi) hazfetmiş bulunmaktadır. Buna sebeb ise bunun muzaf olarak gelmiş olmasıdır.

Enes (radıyallahü anh)dan gelen rivâyete göre de Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah kıyâmet gününde dünya mescidlerini beyaz develermiş gibi getirir. Bunların ayakları amberden, boyunları zaferandan, başları miskten, yularları yeşil zebercetten olacaktır. Bu mescidlerin kayyûmları ve oradaki müezzinler bu (deve suretindeki mescid)leri önden çekecekler. İmâmları ise arkadan sürecekler. Bu mescidleri İmar edenler ise ona asılmış olacaklardır. Kıyâmetin Arasatında hızlıca çakan şimşek gibi geçeceklerdir. Mevkıf te bulunanlar: Bunlar mukarreb melekler yahut mürsel peygamberlerdir, diyecekler. Bu sefer: Bunlar melek de değildir, peygamber de değildir. Fakat onlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ümmeti arasından namazları dikkatle koruyanlar ve mescidlere devam eden kimselerdir diye seslenecektir.” Daha önce beşinci başlıkta geçmiş olan bu rivâyet ile ilgili not orada görülebilir.

Ali (radıyallahü anh)dan şöyle dediği nakledilmektedir: İnsanlar üzerinden öyle bir zaman gelecek ki İslâm’ın sadece ismi, Kur’ân’ın sadece resmi kalacaktır. Mescidlerini ma’mur ederler, fakat Allah’ı zikretmek bakımından harabe olacaktır. O zamanın en kötüleri âlimleridir, fitne onlardan başlayacak, onlara dönecektir.

Bu sözleriyle onların bildikleri halde, bildiklerinin gereği ile amel etmeyeceklerini kastetmektedir.

19- Zekât Verenler ve Kıyâmet Gününden Korkanlar:

“Zekâtı vermekten” âyeti, el-Hasen’in dediğine göre farz olan zekâtı edâ etmekten demektir. İbn Abbâs da dedi ki: Burada zekâttan kasıt yüce Allah’a itaat ve ihlâstır. Zira her mü’minin zekât verecek kadar malı olmaz.

“Onlar kalblerin ve gözlerin döneceği bir günden” yani kıyâmet gününden

“korkarlar.” Bu, bugünün dehşetinden korkarlar, helâk edilmekten endişe ederler, demektir. “Dönmek (tekallub)” başka bir hale geçmek demektir. Burada kasıt, kâfirlerin kalpleri ve gözleridir. Onların kalplerinin döndürülmesi yerlerinden sökülüp, gırtlaklara kadar gelip dayanmasıdır. Artık o kalpler ne yerlerine geri dönebilecektir, ne de çıkacaktır. Gözlerin dönmesi ise; gözlerin sürmeli gibi iken morarması, görüyor iken görmez olup körelmesidir.

Şöyle de açıklanmıştır: Kalpler kurtulma ümidi ile helâk olma korkusu arasında döner, durur (gider, gelir). Gözler de kitaplarının kendilerine hangi taraftan verileceğine ve nerelere götürüleceklerine bakar durur.

Şöyle de açıklanmıştır: Şüphe edenlerin kalpleri bulundukları şüphe halinden başka bir hale geçer. Artık gözleri de böyle olacaktır, çünkü onlar kesin olarak herşeyi görmüş olacaklardır. Bu da yüce Allah’ın şu âyetine benzemektedir:

“Şimdi senden perdeni kaldırdık, bugün gözün pek keskindir.” (Kâf, 50/22) Onun dünyada iken sapıklık olarak gördüğü şeyin, artık doğruluğun tâ kendisi olduğunu görecektir. Şu kadar var ki; bu görmelerinin âhirette kendilerine hiçbir faydası olmayacaktır.

Bir başka açıklama da şöyledir: Onların kalbleri cehennemin kor ateşleri üzerinde döndürülüp duracaktır. Anlamın, kalplerin cehennem alevi ve ateşi üzerinde döndürülüp, duracağını söyleyenlerin görüşlerine göre bu âyet, yüce Allah’ın şu buyruklarına benzemektedir:

“Yüzlerinin ateşte evirilip, çevirileceği o günde…” (el-Ahzâb, 33/66);

“Biz de onların kalplerini ve gözlerini çeviririz.” (el-En’âm, 6/110)

Şöyle de açıklanmıştır: Ateş kimi sefer onları alevi ile yalayarak, kimi sefer de pişirerek evrilip çevirilirler. Bir başka açıklamaya göre kalplerin evirilip çevirilmesi onların çarpması, ızdırap duymasıdır. Gözlerin döndürülmesi de, gözlerle dehşetin değişik yerlerine bakmaktır.