İnkar edenler dediler: “Rabbimiz, bizi saptıran o iki kişiyi —cinlerden ve insanlardan— bize göster, onları ayaklarımızın altına alalım, en aşağılık olanlardan olsunlar.”

Diyanet Vakfı
Kafirler cehennemde: Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıranları bize göster de aşağılanmışlardan olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım! diyecekler.

Kurtubi Tefsiri
Kâfirler diyecekler ki: “Rabbimiz, cin ve insanlardan bizi saptıran iki kişiyi bize göster ki, en aşağılarda olanlardan olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım.”

“Kâfirler diyecekler ki” âyetinde cehennemde söyleyeceklerini kastetmektedir. Yüce Allah burada bunu (“dediler” diye) mazi lâfzı ile zikretmekle birlikte, maksat gelecekte diyecekleridir.

“Rabbimiz, cin ve insanlardan bizi saptıran o iki kişiyi bize göster” sözleri ile iblis ve kardeşini öldüren Âdem’in oğlunu kastetmektedirler. Bu açıklama İbn Abbâs, İbn Mes’ûd ve başkalarından nakledilmektedir. Bu görüşün lehine şu merfû’ hadis de delil teşkil eder: “Zulmen öldürülen herbir müslümanın günahından bir pay da mutlaka ilk (katil olan) Âdem oğlunun üzerine konulur. Çünkü öldürme işini ilk başlatan odur.” Bu hadisi Tirmizî rivâyet etmiştir. Buhari, I, 431 (muallak bir hadis olarak), III, 1213, VI, 2669; Müslim, III, 1303; Nesâî, VII, 81; İbn Mace, II, 873; Müsned, I, 383, 430, 433

Bunun saptırıcıların türü anlamında kullanıldığı da söylenmiştir. Tesniye olarak gelmesi ise türlerin farklı oluşundan ötürüdür.

“…ki” ateşin en alt basamağında

“olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım.” Onları ayakları altına almakla yüreklerini soğutsunlar diye bu istekte bulunacaklardır. Yüce Allah’tan sapıtmalarına sebeb olan cin ve insanlardan bu varlıkların üzerindeki azâbı kat kat arttırmasını isteyeceklerdir.

İbn Muhaysın, Ebû Amr’dan es-Susî, İbn Amir, Ebû Bekr ve el-Mufaddal:

“Bize göster” anlamındaki âyeti; şeklinde “ra” harfini sakin olarak okumuşlardır. Yine Ebû Amr’dan “ra” harfini (esresini) gizlice (belli belirsiz, ihtilas ile) çıkardığı da rivâyet edilmiştir. Diğerleri ise kesresini açıkça (işba’ ile) çıkarmışlardır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (asıl nüshalarda böyle olmakla birlikte doğrusu el-Bakara Sûresi, 2/128. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu, Allah’ın düşmanlarının cezası ateştir. Onlar için orada sürekli kalma yurdu vardır. Ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle ceza.

Diyanet Vakfı
İşte bu, Allah düşmanlarının cezası, ateştir. ayetlerimizi inkar etmelerinden dolayı, orada onlara ceza olarak ebedi kalacakları yurt (cehennem) vardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte bu, Allah düşmanlarının cezasıdır: Ateştir. Bizim âyetlerimizi bilerek inkâr etmeleri sebebi ile bir ceza olarak. Onlar için orada ebedilik yurdu vardır.

“İşte bu, Allah düşmanlarının cezasıdır, ateştir.” Bu şiddetli azâb böyledir, demektir. Bu azâbı da

“ateştir” âyeti ile açıklamaktadır.

İbn Abbâs bu âyeti;

“İşte bu Allah düşmanlarının cezasıdır, ateştir”

dedikten sonra;

“ebedilik yurdudur” diye okumuştur. Böylelikle ebedilik yurdu diyerek bu ateşin ne olduğunu ifade etmiş olmaktadır ki; âyetten anlaşılan da budur.

“İşte bu” mübtedâdır, “cezasıdır” onun haberidir,

“ateştir” lâfzı da “ceza’dan bedeldir yahutta hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Cümle bütünüyle ilk cümlenin beyanı konumundadır.

Elbette inkâr edenlere şiddetli bir azap tattıracağız ve onları, yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız.

Diyanet Vakfı
O inkar edenlere şiddetli bir azabı tattıracağız ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız.

Kurtubi Tefsiri
Elbette Biz kâfirlere şiddetli azâbı tattıracağız ve onları yapageldiklerinin en kötüsü ile cezalandıracağız.

“Elbette Biz kâfirlere şiddetli bir azâbı tattıracağız.” Daha önceden “tatmak: Zevk”in maddi bir şey olduğuna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Şiddetli azâb ise, ardı arkasına gelen ve hiçbir şekilde kesintisi olmayan azâb demektir. Bütün cüzlerinde hissedilecek azâb demek olduğu da söylenmiştir.

“Ve onları yapageldiklerinin en kötüsü ile cezalandıracağız.” Yani Biz âhirette onlara dünyada işlemiş oldukları amellerin kötü cezasının karşılığını vereceğiz. Yapılan işlerin en kötüsü ise şirktir.

İnkâr edenler dediler: Bu Kur’an’ı dinlemeyin, onda gürültü yapın, belki üstün gelirsiniz.

Diyanet Vakfı
İnkar edenler: Bu Kuranı dinlemeyin, okunurken gürültü yapın. Umulur ki bastırırsınız, dediler.

Kurtubi Tefsiri
Kâfir olanlar dediler ki: “Bu Kur’ân’ı dinlemeyin ve o okunurken anlamsız sesler çıkarın. Belki baskın çıkarsınız.”

“Kâfir olanlar dediler ki: Bu Kur’ân’ı dinlemeyin ve o okunurken anlamsız sesler çıkarın.” Yüce Allah Hud ve Salih kavimleri ile başkalarının küfre saptıklarını haber verdikten sonra, Kureyş müşriklerinin de durumunu haber vererek onların Kur’ân-ı Kerîm’i yalanlayıp:

“dinlemeyin” dediklerini bize bildirmektedir. Buradaki

“dinlemeyin” âyetinin itaat etmeyin, anlamına geldiği söylenmiştir. Mesela, sana itaat ettim anlamında: “Seni dinledim” denilir.

“O okunurken anlamsız sesler çıkarın” âyeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Ebû Cehil dedi ki: Kur’ân okunduğu vakit onun (Muhammed -sallallahü aleyhi ve sellem-in) yüzüne karşı yüksek sesle bağırınız ki ne söylediğini o da bilemesin.

Denildiğine göre Kur’ân onları (benzerini getirmekten) aciz bırakınca bu yola başvurdular.

Mücahid dedi ki:

“O okunurken anlamsız sesler çıkarın” âyeti şu demektir: Islık çalarak, el çırparak konuşmalarınızı birbirine karıştırarak bu işi yapınız; ta ki boş bir söz durumuna düşsün.

ed-Dahhak dedi ki: Söyledikleri birbirine karışsın diye çokça konuşun. Ebû’l-Aliye ile yine İbn Abbâs da: Ona dil uzatın ve onu ayıplayın, diye açıklamışlardır.

“Belki” bu yolla Muhammed’e Kur’ân okurken

“baskın çıkarsınız.” O da anlaşılmaz hale gelir ve böylelikle kalplerin ilgisini çekmez.

Îsa b. Ömer, el-Cahderî, İbn Ebi İshak, Ebû Hayve ve Bekr b. Habib es-Sehmî “anlamsız sesler çıkarın” anlamı verilen kelimeyi: şeklinde “ğayn” harfini ötreli okumuşlardır ki, bu da bunun kökünü teşkil eden: ” Anlamsız söz söyledi, iş yaptı, söyler, yapar…” fiilinden gelen bir söyleyiştir. Fakat genel olarak (cemaatin) kıraati: köküne göredir.

el-Herevî dedi ki:

“O okunurken anlamsız sesler çıkarın” ifadesinin, ne anlama geldiği anlaşılmayacak sözlerle ona karşı koyun, demek olduğu söylenmiştir. Bu fiil üç türlü olmak üzere: “Anlamsız söz söyledim, söylerim, söyledi, söyler” diye kullanılır.

Lağv’in (anlamsız söz ve işin) ne demek olduğuna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/225. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bu ise gerçek anlamı anlaşılamayan ve hiçbir mana ifade etmeyen şeyler demektir.

Onlara arkadaşlar kıldık. Önlerinde ve arkalarında olanı onlara süslediler. Cinlerden ve insanlardan önce geçen ümmetlerle birlikte haklarında söz gerçekleşti. Şüphesiz onlar ziyana uğrayanlardandır.

Diyanet Vakfı
Biz onlara birtakım arkadaşlar musallat ettik de onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa hepsini bunlara süslü gösterdiler. Kendilerinden önce gelip geçmiş olan cinler ve insanlar için (uygulanan) azap onlara da gerekli olmuştur. Kuşkusuz onlar hüsrana düşenlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Biz onlara yakın arkadaşlar kıldık. Onlar da önlerinde ve arkalarında olanı kendilerine süslediler. Onlardan önce gelen cinlerden ve insanlardan ümmetler arasında onlar üzerine söz (azâb) hak olmuştur. Şüphesiz onlar zarar edenlerdi.

“Biz onlara yakın arkadaşlar kıldık.” en-Nekkaş dedi ki: Onlara şeytanlar hazırladık. Bir başka açıklamaya göre Biz onlara yanlarındaki masiyetleri süslü gösteren arkadaşları musallat ettik. Bunlar ise cinlerden, şeytanlardan ve hatta insanlardan olan arkadaşlardır. Yani onlar için birtakım arkadaşları sebeb kıldık. Mesela; Allah filan kimseye filanı getirdi ve onu emrine verdi” denilir. Yüce Allah’ın:

“Biz onlara yakın arkadaşlar kıldık” âyeti da buradan gelmektedir.

el-Kuşeyrî dedi ki: “Allah bana istediğim şekilde bir rızkı elde etme imkanını verdi” denilir, ” Değiştirmek” demektir, “Değiş tokuş” buradan gelmektedir. “O adamla karşılıklı olarak eşya verip aldık.” Bu şekilde alışveriş yapan kimselere:Alışveriş yapan iki kişi” denilir. ‘in aynı anlamda kullanılması gibi.

“Onlar da önlerinde” bulunan dünya işlerini

“ve arkalarında olanı kendilerine süslediler.” Dünya işlerini onlara o kadar güzel gösterdiler ki, âhirete onu tercih edecek hale geldiler. Ölümlerinden sonraki hallerini de onlara aynı şekilde güzel gösterdiler ve âhiret ile ilgili halleri yalanlamaya çağırdılar. Bu açıklama Mücahid’den. nakledilmiştir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir:

“Biz onlara” cehennem ateşinde

“yakın arkadaşlar kıldık. Onlar da önlerinde” dünyada amellerini

“…kendilerine süslediler.” Yani Biz onlar hakkında bunun olacağını takdir ettik ve onlar aleyhine böylece hüküm verdik.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Biz onları bu şekilde yakın arkadaşlara muhtaç kıldık. Yani fakiri zengine ondan bir şeyler elde etmesi için muhtaç kıldığımız gibi, zengini de fakire onun yardımını alsın diye muhtaç kıldık. Böylelikle bunlar birbirlerine masiyetlerini süslü gösterdiler. Yüce Allah’ın “ve arkalarında olanı” âyeti “önlerinde” olana atfedilmiş değildir.

Aksine anlam şöyledir: Onlara arkalarında olanı unutturdular. Bu duruma göre burada hazfedilmiş ifadeler vardır.

İbn Abbâs dedi ki:

“Önlerinde olan” âhireti yalanlamalarıdır.

“Arkalarında olan” ise gelecekte iyi işler yapacaklarını söyleyip dünyaya rağbetlerini arttırmaktır.

ez-Zeccâc dedi ki:

“Önlerinde olan”dan kasıt yaptıkları işlerdir.

“Arkalarında olan”dan kasıt ise yapmayı kararlaştırdıkları şeylerdir. Mücahid’in bu husustaki görüşü de daha önce geçmişti.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Daha önceden işledikleri masiyetlerin bir benzerini işlemeye devam ediyorlar.

“Arkalarında olan” ise onlardan sonra yapılacak olan işlerdir.

“Onlardan önce gelen… ümmetler arasında onlar üzerine söz hak olmuştur.” Yani bunların kâfir oldukları gibi kendilerinden önce kâfir olan ümmetlerin aleyhine vacib olan azâb, bunlar hakkında da vacib olmuştur.

Buradaki: “Arasında’ lâfzının “birlikte, beraberinde” anlamında olduğu söylenmiştir. Yani: Onlar kendilerinden önceki kâfir ümmetler neyin içine girmiş iseler onlarla beraber gireceklerdir.

“Ümmetler arasında” ifadesinin diğer ümmetlerle birlikte, anlamında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu beyiti de buna benzemektedir:

“Eğer sen en güzel işi yaptın diye, sana iftira edilmiş ise;

Şunu bil ki; başkaları arasında da (böylece) iftiraya uğramışlar vardır.”

Demek istiyor ki: Sen de bu konuda başkaları ile aynı konumdasın, aynı durumdasın. Bu hususta yalnız başına değilsin.

“Ümmetler arasında” lâfzı

“onlar üzerine” anlamındaki âyetin zamirinden hal olarak nasb mahallindedir. Yani diğer ümmetler arasında oldukları halde (azâb) söz(ü) aleyhlerine hak olmuştur.

“Şüphesiz onlar zarar edenlerdi.” Dünyada amellerini, kıyâmet gününde ise kendilerini ve yakınlarını kaybedenler ve yitirenlerdi.

Şimdi sabretseler de ateş onların kalacak yeridir. Özür dileseler de özürleri kabul edilmez.

Diyanet Vakfı
Şimdi eğer dayanabilirlerse, onların yeri ateştir. Ve eğer (tekrar dünyaya dönüp Allahı) hoşnut etmek isterlerse, memnun edilecek değillerdir.

Kurtubi Tefsiri
Şimdi onlar sabretseler de ateş onların yurdudur (etmeseler de). Kendilerinden razı olunmasını isterlerse, onlardan razı olunmaz.

“Şimdi onlar sabretseler de ateş onların yurdudur.” Yani eğer dünya hayatında cehennem ehlinin amelleri üzerinde sabredip böylece devam edecek olurlarsa, ateş onların yurdu olacaktır. Bunun bir benzeri de daha önceden geçtiği üzere:

“Onlar ateşe karşı ne kadar da dayanıklıymışlar!” (el-Bakara, 2/175) âyetidir.

“Kendilerinden” dünyada küfürleri üzere devam ettikleri halde

“razı olunmasını isterlerse, onlardan razı olunmaz.”

Bir başka açıklamaya göre anlam şöyledir:

“Şimdi onlar” cehennem ateşinde

“sabretseler de” sabretmeseler de

“ateş onların yurdudur.” Yani ondan asla kurtulamazlar. Onların sabretmeme hallerine yüce Allah’ın:

“Kendilerinden razı olunmasını isterlerse” âyeti delildir. Çünkü “Kendisinden razı olunmasını isteyen kişi” sabırsız bir kimsedir. “Razı olunmasını isteyip de bu isteği kabul edilen kimse” demektir. Şair Nabiğa şöyle demiştir:

“Ben eğer mazlum isem, senin zulmettiğin bir kulum

Ve eğer sen razı olması istenen bir kimse isen senin gibi bir kimse

böyle bir isteği kabul eder.”

Yani senin gibi bir kimseden böyle bir talebde bulunulacak olursa, barışı ve bu konudaki müracaatı kabul eder.

el-Halil dedi ki: (Mastar olan): “itab” karşılıklı konuşmak ve olumsuz duyguları sözkonusu etmektir, “Ona bir şekilde sitem ettim” denilir. Yine: “Aralarında bir sitemleşme vardır ve bundan dolayı onlar birbirine sitem ediyorlar” denilir. “Karşılıkla sitemleşince itab aralarını düzeltti” denilir. ” Filan kişi kötülükten vazgeçerek beni sevindirecek şeye döndü” demektir. Bundan isim: …diye gelir. Bu ise kendisine sitem edilen kimsenin sitem edeni razı edecek bir hale dönmesi demektir. (……..) ile aynı anlamdadır. “Kendisinden razı olunmasını istedi” anlamındadır. Mesela: “Kendisinden benden razı olmasını istedim, (ya da beni razı etmesini istedim) o da beni razı etti” denilir.

Buna göre

“kendilerinden razı olunmasını isterlerse” şu demek olur: Onlar kendilerinden razı olunmasını isteyecekler, fakat bunun onlara faydası olmayacak. Ateşe atılmaları kaçınılmaz bir şey olacaktır.

Tefsirlerde şöyle denilmektedir: Onlar Rablerinden kendilerini geri çevirmesini isteyecekler, fakat bu istekleri kabul edilmeyecektir.

Ubeyd b. Umeyr ile Ebû’l-Aliye “Onlardan razı etmeleri istense” diye, ikinci te harfini üstün ve “ye” harfini de ötreli olarak meçhul bir fiil şeklinde; “Onlar razı edecek değillerdir” şeklinde “te” harfini kesreli okumuşlardır. Yani yüce Allah onları tekrar dünyaya geri çevirecek olursa, bedbahtlıkları Allah tarafından ezelden beri bilindiğinden ötürü ona itaat mahiyetinde olacak ameller işlemeyeceklerdir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Eğer geri döndürülürlerse, yine kendilerine yasaklanan şeylere geri dönerler” (el-En’am, 6/28) bunu el-Herevî zikretmiştir.

Saleb dedi ki: Kızdığı zaman da: denilir, hoşnut olduğu zaman da: denilir.

İşte Rabbiniz hakkında bu zannınız sizi mahvetti. Böylece ziyana uğrayanlardan oldunuz.

Diyanet Vakfı
Rabbiniz hakkında beslediğiniz zan var ya, işte sizi o mahvetti ve ziyana uğrayanlardan oldunuz.

Kurtubi Tefsiri
“Sizin Rabbiniz hakkındaki bu zannınız sizi helâk etti de ziyan edenlerden oldunuz.”

“Sizin Rabbiniz hakkındaki bu zannınız sizi helâk etti.” Sizi helâk etti de cehenneme getirdi.

Katade dedi ki: Burada

“zan” bilmek anlamındadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Sizden herhangi bir kimse ancak Allah hakkında güzel zan besleyerek ölsün.” Bu kadarıyla: Müslim, IV, 2206; İbn Hibban, Sahih, II, 404; Ebû Davud, III, 189; İbn Mace, II, 1395; Müsned, III, 334; Tayalisi, Müsned, I, 246.

Çünkü bir takım kimseler Rabbleri hakkında kötü zan beslediler de O da onları helâk etti.” İşte yüce Allah’ın:

“Sizin Rabbiniz hakkındaki bu zannınız sizi helâk etti” âyeti bunu anlatmaktadır.

Hasan-ı Basrî de: Temenniler birtakım kimseleri öyle oyaladı ki, sonunda dünyadan hiçbir haseneleri dahi olmaksızın çekip, gittiler. Buna karşılık bunlardan herhangi bir kimse: Ben Rabbim hakkında hüsn-ü zan besliyorum der, halbuki o yalan söylemektedir. Eğer Rabbi hakkında güzel zan beslemiş olsaydı, güzel amellerde bulunurdu, diyerek yüce Allah’ın:

“Sizin Rabbiniz hakkındaki bu zannınız sizi helâk etti de ziyan edenlerden oldunuz” âyetini okudu.

Katade dedi ki: Her kim Rabbi hakkında güzel zan besleyerek ölebiliyor ise öylece ölsün. Çünkü zan iki türlüdür. Bir zan kurtarır, bir zan da helake götürür.

Ömer b. el-Hattâb da bu âyet-i kerîme hakkında şunları söylemektedir: Bunlar masivetlerin tiryakileri olmuş ve bu masiyetlerden tevbe etmeyip onunla birlikte mağfiret olunacaklarını dillerine dolamış bir topluluktu. Sonunda dünyadan müflis olarak ayrılıp gittiler. Daha sonra yüce Allah’ın:

“Sizin Rabbiniz hakkındaki bu zannınız sizi helâk etti de ziyan edenlerden oldunuz” âyetini okudu.

Kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin size şahitlik edeceğinden saklanmazdınız. Ama siz, Allah’ın, yaptıklarınızın çoğunu bilmediğini sandınız.

Diyanet Vakfı
Siz ne kulaklarınızın, ne gözlerinizin, ne de derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz, yaptıklarınızdan çoğunu Allahın bilmeyeceğini sanıyordunuz.

Kurtubi Tefsiri
“Siz kulaklarınız, gözleriniz, derileriniz aleyhinizde şahitlik eder diye gizlenmiyordunuz. Fakat Allah yapmakta olduğunuzun çoğunu bilmez sandınız.

“Siz kulaklarınız… aleyhinizde şahitlik eder diye gizlenmiyordunuz” şeklindeki bu ifadeler organların sahiplerine söyleyecekleri sözlerden olması mümkün olduğu gibi, yüce Allah’ın, yahut meleklerin söyleyeceği sözlerden olması da mümkündür.

Müslim’in Sahih’inde yer alan rivâyete göre İbn Mes’ûd şöyle demiştir: Beyt’in (Kabe’nin) yanında üç kişi bir araya geldi. İkisi Kureyşli, birisi Sakifli yada ikisi Sakifli, birisi Kureyşli idi. Bunların kalblerinin anlayış ve kavrayışı kıt, yarınlarının yağı çoktu. Onlardan birisi: Görüşünüz nedir? Allah bizim söylediğimizi duyar mı? demiş, diğeri: Eğer yüksek sesle konuşursan duyar, gizli konuşursan duymaz dedi. Öteki ise: Eğer yüksek sesle konuştuğumuzu duyuyor ise gizli konuştuğumuzu da duyar, dedi. Bunun üzerine yüce Allah:

“Siz kulaklarınız, gözleriniz, derileriniz aleyhinizde şahitlik eder diye gizlenmiyordunuz” âyetini indirdi.’ Müslim, IV, 2141; Buhârî, IV, 1H18. Ayrıca bk. Müsned, 1, 3H1, 408, 426, 442, 443.

Tirmizî de bu hadisi rivâyet etmiş ve şöyle demiştir: Beyt’in yanında üç kişi kendi arasında tartıştı, dedikten sonra hadisi aynı lâfızlarla harfi harfine zikretti ve: Hasen, sahih bir hadistir dedi. Tirmizi, V, 375.

(Sonra da şu diğer rivâyeti kaydetti): Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muaviye el-A’meş’ten anlattı. O İmare b. Umeyr’den o Abdurrahman b. Yezid’den naklen dedi ki: Abdullah dedi ki: Ben Kabe’nin örtüleri altında gizlenmiş idim. Karınlarının yağı bol, kalplerinin anlayışı kıt üç kişi geldi. Bunların birisi Kureyşli idi, onun diğer iki damadı ise Sakifli idi. Yahutta birileri Sakifli idi, diğer iki damadı ise Kureyşli idi. Ne dediklerini anlayamadığım şeyler konuştular. Sonra onlardan birisi şöyle dedi: Ne dersiniz? Allah bizim bu konuşmamızı duyuyor mu? Diğeri: Bizler seslerimizi yükseltirsek işitir. Seslerimizi yükseltmezsek onu işitmez, dedi. Öteki de: Eğer konuşmamızın bir bölümünü duyuyor ise hepsini duyar. Abdullah dedi ki: Ben bunu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aktardım. Bunun üzerine yüce Allah:

“Siz kulaklarınız, gözleriniz, derileriniz aleyhinizde şahitlik eder diye gizlenmiyordunuz… de ziyan edenlerden oldunuz” âyetlerini indirdi. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizi, V, 375.

es-Sa’lebî dedi ki: Sakifli kişi Abdu Yalil idi. Onun enişteleri ise Rabia ve Safvan b. Umeyye idiler.

“Gizlenmiyordunuz” âyeti ilim adamlarının çoğunun açıklamasına göre gizli ve saklı kalmıyordunuz, demektir. Yani sizler azalarınızın aleyhine şahitlik edeceğinden çekinerek kendinizden bu işleri gizlemiyordunuz. Çünkü insanın işlediği ameli kendisinden gizlemesine imkan yoktur. Bu durumda gizlenmek masiyeti terketmek anlamında olur.

Gizlenmenin, “ittika (sakınmak ve takvalı hareket etmek)” anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani sizler âhirette azalarınız aleyhinize şahitlik eder diye dünyada iken sakınıp bu şahitlikten korkarak masiyetleri terketmiyordunuz. Mücahid de bu anlamda bir açıklama yapmıştır.

Katade de şöyle demektedir:

“Siz kulaklarınız” ben hakkı işittim fakat bellemedim. Bununla birlikte masiyet türünden olup câiz olmayan şeylere kulak verdim demek suretiyle

“kulaklarınız”; Allah’ın âyetlerini gördüm ve ibret almadım. Bununla birlikte câiz olmayan şeyleri de gördüm demek suretiyle

“gözleriniz”. Önceden açıklanan şekliyle

“derileriniz aleyhinizde şahitlik eder diye gizlenmiyordunuz.” Yani şahidlik edeceklerini zannetmiyordunuz.

“Fakat Allah yapmakta olduğunuzun” yani amellerinizin

“çoğunu bilmez sandınız.” Buna dayanarak da mücadeleye giriştiniz, tartıştınız. Nihayet azalarınız aleyhinize yaptığınız amelleri söyleyerek şahitlik ettiler.

Behz b. Hakim babasından, o dedesinden rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Kulaklarınız, gözleriniz, derileriniz aleyhinizde şahitlik eder diye…” âyeti hakkında dedi ki: “Kıyâmet gününde ağızlarınız üzerlerinde bir tıkaç ile bağlanmış olarak çağırılacaksınız. İnsan vücudundan ilk konuşacak şey onun baldırı ve elidir.” Taberani, Kebir, XIX, 40H; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, X, 35, Kivilerinin “sika; güvenilir oldukları” kaydıyla

Abdullah b. Abdu’l-A’la eş-Şamî şu beyitlerinde ne güzel söylemiş:

“Ömür eksiliyor, çoğalmakta günahlar,

Delikanlının tökezlemeleri affedilir de o tekrar (günaha) dönüyor,

Bir tek günah olsun inkâr edebilir mi?

Bir kimse; çünkü azaları şahitlik eder aleyhinde.

Kişiye geçirdiği yıllardan soru sorulacak o ise arzulayacak,

Keşke azaltılmış olsalardı ve keşke ölümden kurtulabilseydi.”

Mâkil b. Yesâr’dan rivâyete göre o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Âdemoğlunun karşı karşıya kaldığı herbir yeni günde mutlaka o gün şöyle seslenilir: Ey Âdemoğlu! Ben yeni bir yaratığım ve ben yarın neler yapacağın hususunda sana karşı şahitlik edeceğim. Bende hayır işle ki yarın senin hakkında böyle şahitlik edeyim. Çünkü ben geçip gidecek olursam ebediyyen beni bir daha göremeyeceksin. Gece de bunun gibi söyler.” Bunu Hafız Ebû Nuaym zikretmiştir.’ Ebû Nuaym, Hilye, II. 303, garibdir” kaydıyla Biz de bunu “et-Tezkire” adlı eserimizin “yer, geceler, gündüzler ve malın şahitliği” başlığında zikretmiş idik. Muhammed b. Beşir de şu beyitleri çok güzel söylemiş:

“O pek yakın olan dünün, adil kabul edilen bir şahit olarak geçip gitti,

İçinde bulunduğun bugün ise yapmakta olduğun işlere tanıktır.

Eğer dün bir kötülük işledi isen,

Bu ikincisinde iyilik yap, sen övülmüş olursun.

Sen iyiliği yarın yapacağım diye ümide kapılma.

Olur ki yarın gelir ve sen olmayabilirsin.”

Derilerine derler ki: Neden bize karşı şahitlik ettiniz? Deriler der ki: Her şeyi konuşturan Allah bizi konuşturdu. O sizi ilk defa yaratandır. Ve O’na döndürülüyorsunuz.

Diyanet Vakfı
Derilerine: Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz? derler. Onlar da: Her şeyi konuşturan Allah, bizi de konuşturdu. İlk defa sizi o yaratmıştır. Yine Ona döndürülüyorsunuz, derler.

Kurtubi Tefsiri
Derilerine: “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” diyecekler, onlar da diyecekler ki: “Herşeyi konuşturan Allah bizi de konuşturdu. Sizi ilk defa yaratan O’dur. İşte yalnız O’na döndürülüyorsunuz.”

Kâfirler

“derilerine: Niçin aleyhinize şahitlik ettiniz” halbuki biz sizin için mücadele ediyor, tartışıyorduk?

“diyecekler. Onlar da diyecekler ki: Herşeyi konuşturan Allah bizi de konuşturdu.” Burada derilere hitab edilip derilerin kendileri de hitab edip, konuşunca (kipler itibariyle) akıl sahibi varlıklar gibi kendilerinden sözedilmiştir.

“Sizi ilk defa yaratan O’dur.” Daha önce nutfe halinde iken size hayat veren O’dur. Buna kadir olan kimse elbetteki derileri de, daha başka organları da konuşturmaya muktedirdir.

“Sizi ilk defa yaratan O’dur” âyetinin yüce Allah’ın söylediği (söyleyeceği) söz olduğu da söylenmiştir.

“İşte yalnız O’na döndürülüyorsunuz.” Müslim’in Sahih’inde Enes b. Mâlik’ten şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanında bulunuyorduk. Bu arada güldü ve: “Niye güldüğümü biliyor musunuz?” dedi. Biz: Allah ve Rasûlü daha iyi bilir, dedik. Şöyle buyurdu: “Kulun Rabbine hitab ederek, Rabbim Sen beni zulümden alıkoymadın mı diye söylemesinden. Bunun üzerine yüce Allah: Evet diye buyuracak. Bu sefer kul şöyle diyecek: Ben kendi aleyhime ancak benden olup tanıklık edecek kimseyi kabul ederim. Yüce Allah da: Kendi nefsine karşı bugün sen şahid olarak ve Kiramen Kâtibin de şahidler olarak yetersiniz. (Peygamber devamla) buyurdu ki: Ağzına mühür vurulur ve organlarına: Konuş denilir. Onlar da yaptıklarını söylerler. Sonra kendisi de serbestçe konuşmak üzere bırakılır. O (azalarına) der ki: Benden uzak olunuz, benden uzak durunuz. Ben sizin için mücadele edip, duruyordum.” Bu hadis daha önceden Yasin, 36/65-68. ayetlerin tefsiri yapılırken geçmiş ve kaynakları orada gösterilmişti. Kaynakları için oraya bakınız.

Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadiste de şöyle denilmektedir: Sonra şöyle denilecek: “Bugün biz sana karşı şahidimizi göndereceğiz. O da: Bana karşı kim şahitlik edecek, diye kendi kendisine düşünürken ağzına mühür vurulur, baldırına, etine ve kemiklerine: Konuş(un), denilir. Baldırı, eti ve kemikleri konuşarak işlediklerini söylerler. Bu ise bizzat kendi organlarının şahitliği ile ileri süreceği bir mazereti bırakılmasın, diye böyle olacaktır. Bu durumdaki kişi münafıktır, yüce Allah’ın kendisine gazab edeceği kimse de odur.”

Bu hadisi de Müslim rivâyet etmiştir Müslim, IV, 2279.

Nihayet oraya geldiklerinde, kulakları, gözleri ve derileri yaptıkları şeylere karşı onlara şahitlik eder.

Diyanet Vakfı
Nihayet oraya geldikleri zaman kulakları, gözleri ve derileri, işledikleri şeye karşı onların aleyhine şahitlik edecektir.

Kurtubi Tefsiri
Nihayet onlar oraya geldiklerinde kulakları, gözleri, derileri, işlediklerini bildirerek aleyhlerine şahidlik edecektir.

“Nihayet onlar oraya geldiklerinde” âyetindeki: zaiddir.

“Kulakları, gözleri, derileri, işlediklerini bildirerek aleyhlerine şahidlik edecektir” âyetinde

“deriler” ile müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne göre; bizatihi derilerin kendileri kastedilmiştir. es-Süddî, Ubeydullah b. Ebi Cafer ve el-Ferrâ” ise bunlarla fercler kastedilmiştir, demişlerdir. Kimi edebiyatçı Amir b. Cüeyye’ye ait şu beyitleri zikretmektedir:

“Kişi esenliğe kavuşmak için çalışır,

Esenliğe kavuşmak ona yetişir.

Yahut o derisi katlanmış selamette olan

Ve saçları ağarmış birisidir”

Sözü geçen bu edebiyatçının burada zikrettiği “derisi” kelimesi fercinden kinayedir.

Allah’ın düşmanları ateşe toplandığı gün, onlar topluca yönlendirilirler.

Diyanet Vakfı
Allahın düşmanları, ateşe sürülmek üzere toplandıkları gün, hepsi bir araya getirilirler.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın düşmanları Cehenneme sürülmek üzere toplanacakları günde hepsi biraraya getirilirler.

“Allah’ın düşmanları cehenneme sürülmek üzere toplanacakları günde hepsi bir araya getirilirler” âyetindeki

“toplanacakları” anlamındaki kelimeyi Nafi’ “Haşredeceğimiz” şeklinde “nun” ile “düşmanları” anlamındaki kelimeyi de nasb ile; diye okumuştur. Diğerleri ise; Haşredilecekleri” şeklinde ötreli “ye” ile:

“Düşmanları” kelimesini de yine ötreli okumuşlardır. Her ikisinin de anlamı açıktır.

“Allah’ın düşmanları” onun peygamberlerini yalanlayıp emrine aykırı hareket edenlerdir.

“Hepsi biraraya getirilirler” cehenneme itilerek sürülürler, demektir.

Katade ve es-Süddî de şöyle açıklamışlardır: Biraraya gelip toplanmaları için ilkleri, sonuncuları gelinceye kadar bekletilir, alıkonulur. Ebû’l-Ahvas da şöyle demiştir: Sayıları tamam olduğunda günahları itibariyle en büyük olanlarından sırasıyla başlanır.

“Biraraya getirilirler” lâfzına dair açıklamalar daha önceden en-Neml Sûresi’nde (27/17. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İman edenleri ve sakınanları ise kurtardık.

Diyanet Vakfı
İnananları kurtardık. Onlar (Allahtan) korkuyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Îman edip sakınanları da kurtardık.

“Îman edip sakınanları da kurtardık.” Bununla da Salih ve ona îman eden kimseleri kastetmektedir.

Yani Biz onları kâfirlerden ayırdık. Kâfirlerin başına gelenler onların başına gelmedi. İşte ey Muhammed, Biz senin kavminden îman edenlere ve inkâr edip küfre sapanlara böyle yapacağız.

Semûd kavmine gelince, onları doğru yola eriştirdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler. Kazandıkları nedeniyle aşağılık azabın yıldırımı onları yakaladı.

Diyanet Vakfı
Semuda gelince onlara doğru yolu gösterdik, ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler. Böylece yapmakta oldukları kötülükler yüzünden alçaltıcı azabın yıldırımı onları çarptı.

Kurtubi Tefsiri
Semud kavmine gelince, Biz onlara hidayet verdik, ama onlar körlüğü hidayetten daha sevimli buldular. Bunun üzerine kazandıkları sebebi ile horlayıcı azâbın yıldırımı onları aldı.

“Semud kavmine gelince, Biz onlara hidayet verdik.” İbn Abbâs ve başkalarından rivâyete göre- onlara neyin hidayet, neyin sapıklık olduğunu açıkladık.

el-Hasen, İbn Ebi İshak ve başkaları

“Semud kavmine gelince” anlamındaki âyeti: şeklinde nasb ile okumuşlardır. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Araf Sûresi’nde (7/73. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ama onlar körlüğü hidayetten daha sevimli buldular.” Yani küfrü îmana tercih ettiler. Ebû’l-Aliye: Onlar körlüğü açıkça anlatılanlara tercih ettiler. es-Süddî masiyeti, itaate tercih ettiler, diye açıklamışlardır.

“Bunun üzerine kazandıkları sebebi ile” önceden geçtiği üzere Salih’i yalanlayıp dişi deveyi boğazlamak gibi işlediklerinden dolayı

“horlayıcı azâbın yıldırımı onları aldı.” Bu âyette

“horlayıcı” anlamındaki: şeklinde “ne” harfinin ötreli hali, horluk, hakirlik demektir. Hun (ise) Huzeyme’nin oğludur, o Müdrike’nin, o İlyas’ın, o Mudar’ın oğludur. O (Hun) Kinane ve Esed’in kardeşidir.

Onu hafif kıldı (küçük düşürdü)” demektir. İsmi ise: (aynı anlamda) hafiflik, hakirlik demektir.

Burada saika (yıldırım)’nın azaba izafe edilmesi yıldırımın yok edip helâk eden şeyin ismi oluşundan dolayıdır. Sanki “helâk edici azâb” anlamında olmak üzere: demiş gibidir.

Horluk” her ne kadar mastar ise de anlamı hor kılmak (ihanet) demektir. Bu da azâb anlamındadır. Bundan dolayı birinin diğerine sıfat yapılması uygundur. Sanki: “Horluğun yıldırımı” demiş gibidir. Bu da bir kimsenin: “Benim kesin bilgim vardır” demesine benzer.

Ayrıca bu lâfzın: “Aşağı” kelimesi gibi isim olması da mümkündür. Buna göre: ” Horluk azâbı” denilir ve: Horlayıcı, hor kılıcı” demek olur.

Yüce Allah’ın: ” Bu horlayıcı azâb içinde devam etmezlerdi” (Sebe’, 34/14) âyetinde olduğu gibi. Bunun, horlayıcılık özelliğine sahib azâb yıldırımı, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Bu yüzden üzerlerine uğursuz günlerde şiddetli bir rüzgâr gönderdik. Dünya hayatında rezil azabı tattıralım diye. Elbette ahiret azabı daha rezildir. Onlara yardım edilmez.

Diyanet Vakfı
Bundan dolayı biz de onlara dünya hayatında zillet azabını tattırmak için o uğursuz günlerde soğuk bir rüzgar gönderdik. Ahiret azabı elbette daha çok rüsvay edicidir. Onlara yardım da edilmez.

Kurtubi Tefsiri
Bu yüzden Biz de dünya hayatında kendilerine horluk azabını tattıralım diye üzerlerine uğursuz günlerde ıslıklı bir rüzgar gönderdik. Ahiret azâbı ise elbet daha horlayıcıdır. Onlara yardım da olunmaz.

“Bu yüzden Biz de… kendilerine… ıslıklı bir rüzgar gönderdik.” Bu âyet onların üzerine gönderilen “yıldırım”ın mahiyetini tefsir etmektedir. Yani onların üzerine gönderdiğimiz rüzgar, hem son derece soğuk idi, hem de şiddetle esen ve çok ses çıkartan bir rüzgar idi. Denildiğine göre:

“: Islıklı” lâfzının aslı: Çok soğuk yaptı” olup bu da soğuk anlamındaki: ‘den gelmektedir. Ortadaki “re” harfinin yerine faul fiili (yani kelimenin birinci harfini) koydular. Bu da onların: Üstüste yığdılar, döktüler” fiilinin aslının; olması; Elbise kurudu” aslının: olmasına benzer.

Ebû Ubeyde dedi ki: “: Şiddetlice esen (fırtına)” demektir. İkrime ile Said b. Cübeyr de son derece soğuk anlamına geldiğini söylemişlerdir. Kutrub da el-Hutay’a’nın şu beyitini zikretmektedir:

“Oldukça soğuk rüzgar esti mi yemek yedirenler,

Diyet ödemeleri istendiği vakit insanlara (diyetleri) yüklenerek taşıyanlar.”

Mücahid, etkisi derinin gözeneklerinden içeriye doğru işleyen şiddetli rüzgar, diye açıklamıştır. Ma’mer de, Katade’den soğuk (rüzgar) dediğini rivâyet etmektedir. Atâ da böyle demiştir. Çünkü bu lâfız Arapçada den alınmıştır, bu da soğuk demektir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Onun (atımın) eğere yakın yelesinin tüyleri kadınların örükleri gibidir,

Rüzgarlı ve soğuk bir gündeki dağınık örükleri gibi.”

es-Süddî: Çok yüksek sesli demektir, diye açıklamıştır. Mesela: Kalem (yazarken) cızırtı çıkardı, kapı ses çıkardı, çıkarır, ses çıkarmak” ifadeleri de buradan gelmektedir. Ayrıca, kalitesi anlaşılmak istenen bir dirhem mihenke vurulduğunda ses çıkaracak olursa, onun için: “Ses veren dirhem” denilir.

İbnu’s-Sikkit dedi ki: soğuk demek olan: ‘den gelmesi mümkün olduğu gibi, kapının ses çıkarması demek olan: ‘den gelmesi ve sayha, çığlık anlamına gelen; ‘den de gelmesi mümkündür. Yüce Allah’ın:

“Bunun üzerine hanımı feryad ile yönelip…” (ez-Zariyat, 51/29) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. Ayrıca “Sarsar” Irak’ta bir ırmağın da adıdır.

“Uğursuz günlerde” onlar için uğurlu olmayan günlerde, anlamındadır. Bu açıklamayı Mücahid ve Katade yapmıştır. Bu günler şevvalin son günlerinden çarşambadan bir dahaki çarşambaya kadar devam etmişti. Yüce Allah’ın:

“O rüzgarı onlara yedi gece ve sekiz gün peşpeşe musallat kıldı” (el-Hakka, 69/7) âyeti bunu anlatmaktadır. İbn Abbâs dedi ki: Azâb edilen herbir kavim mutlaka çarşamba günü azâb edilmiştir.

Bu âyetteki: ” Uğursuz” lâfzının soğuk günler anlamında geldiği de söylenmiştir. Bu açıklamayı en-Nekkaş nakletmiştir. Peşpeşe demek olduğu da söylenmiştir ki, bu da İbn Abbâs ve Atiyye’den rivâyet edilmiştir. ed-Dahhak ise çok şiddetli ve çetin diye açıklamıştır. Tozlu, dumanlı diye de açıklanmıştır. Bunu da İbn Îsa nakletmiştir. Recez vezninde şairin şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Güneş doğmadan önce sabah çıkıp gitti avlanmak için,

Tozu dumanı az bir günde.”

ed-Dahhak ve başkaları ise şöyle demiştir: Allah üç yıl boyunca onlara yağmur yağdırmadı. Rüzgarlar ise yağmursuz olarak üzerlerine esip durdu. Onlardan bir kesim Mekke’ye orada kullar için yağmur istemek üzere çıktı. O dönemde insanlara bir belâ gelip çattığı vakit yahutta kıtlık olduğunda yüce Allah’tan bu sıkıntıdan kendilerini kurtarmasını isterlerdi. Müslümanlarıyla, kâfirleriyle bu isteklerini yüce Allah’tan Beyt-i Haramın yanında isterlerdi. Mekke’de hepsi de Mekke’yi tazim eden, oranın saygınlığını, Allah nezdindeki konumunu bilen, dinleri farklı çok çeşitli insanlar toplanır (ve dua ederlerdi).

Cabir b. Abdullah ile et-Teymî şöyle demişlerdir: Yüce Allah bir kavim hakkında hayır dileyecek olursa, onlara yağmur gönderir ve üzerlerine çokça rüzgar göndermez. Bir kavim hakkında da kötülük diledi mi onlardan yağmuru alıkoyar ve onlara çokça rüzgarı musallat eder.

Nafî, İbn Kesîr ve Ebû Amr

“uğursuz” anlamındaki kelimeyi: diye “ha” harfini sakin olarak ve mastar ile nitelendirilmiş olmak üzere: ‘in çoğulu gibi okumuştur. Diğerleri ise “ha” harfini esreli olarak “uğursuzluğu olan günler” anlamında okumuşlardır. “Ha” harfi sakin olarak: şeklinin mastar olduğunun delillerinden birisi de yüce Allah’ın:

“Uğursuz olan ve sürekli olan bir günde…” (el-Kamer, 54/19) âyetidir. Eğer bu sıfat olsaydı, “gün” ona izafe edilmezdi. Ebû Amr, kıraatinin lehine bunu delil gösterirdi. Ebû Hatim de bu kıraati tercih etmiştir. Ebû Ubeyd ise ikinci kıraati tercih etmiş ve şöyle demiştir: Ebû Amr’ın delili doğru değildir. Çünkü o “gün”ü “uğursuz” anlamındaki “en-nahs”e izafe etmiş ve sakin okumuştur. Eğer “gün” anlamındaki lâfzı tenvinli okuyup, (uğursuz anlamındaki nahs lâfzını) sıfat ve (“ha” harfini) sakin okuyarak: Uğursuz bir günde” demiş olsaydı lehine delil olurdu. Ancak bildiğimiz kadarıyla kimse böyle okumuş değildir.

el-Mehdevî de şöyle demektedir:

“Uğursuz” lâfzının ancak (ha harfi) sakin olarak kullanıldığı işitilmiştir. el-Cevherî de şöyle demektedir: Şanı yüce Allah’ın:

“Uğursuz bir günde” âyetinde sıfat olarak okunmuştur. Ancak izafe şekli daha çok ve daha güzeldir.

Belli bir şey uğursuz oldu” şeklinde (ha harfi) esreli okunur. Buna da: “Uğursuz” denilir. Şair de şöyle demektedir:

“Haber ver Cüzam’a ve Lahm’a ki onların kardeşleri olan

Tayy ve Behrâlılar yardımları uğursuz olan bir topluluktur.”

İşte bu anlamda olmak üzere: ” Uğursuz günler” denilmiştir.

“Bu yüzden Biz de dünya hayatında” o kısır rüzgar ile

“kendilerine horluk azabını tattıralım diye ıslıklı bir rüzgar gönderdik. Ahiret azâbı ise elbet daha horlayıcıdır.” Daha büyük ve daha çetindir.

“Onlara yardım da olunmaz.”

Âd kavmine gelince, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve dediler: Bizden daha güçlü kim var? Görmediler mi ki, kendilerini yaratan Allah, onlardan daha güçlüdür? Ve ayetlerimizi inkâr ediyorlardı.

Diyanet Vakfı
ad kavmine gelince, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve: Bizden daha kuvvetli kim var? dediler. Onlar kendilerini yaratan Allahın, onlardan daha kuvvetli olduğunu görmediler mi? Onlar bizim ayetlerimizi (mucizelerimizi) inkar ediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Âd kavmine gelince, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve dediler ki: “Gücü bizden daha üstün kim vardır?” Kendilerini yaratan Allah’ın onlardan daha üstün güce sahip olduğunu görmezler mi? Onlar âyetlerimizi bilerek inkâr ediyorlardı.

“Âd kavmine gelince, yeryüzünde” Allah’ın kulları Hud ve onunla birlikte îman edenlere

“haksız yere büyüklük tasladılar ve dediler ki: Gücü bizden daha üstün kim vardır?”

Hud (aleyhisselâm) kendilerini azâb ile korkutunca, cüsselerine aldandılar ve: Bizler gücümüz sayesinde bize gelecek olan azâbı önleyebiliriz, dediler. Çünkü onlar büyük cüsselere sahip uzun boylu ve oldukça iri yapılı bir yaratılışa sahib idiler. el-Araf Sûresi’nde (7/65-69- âyetlerin tefsirinde) İbn Abbâs’tan şöyle dediğine dair rivâyet kaydedilmişti: Onların en uzun boyluları yüz zira, en kısa boyluları ise altmış zira idi.

Yüce Allah da onların bu sözlerini red etmek üzere şöyle buyurmaktadır:

“Kendilerini yaratan Allah’ın onlardan daha üstün güce sahib olduğunu”

ve onlardan daha kudretli olduğunu

“görmezler mi?” Çünkü kulun kudreti ancak Allah’ın ona o gücü vermesi ile olur. O halde Allah daha kudretlidir.

“Onlar âyetlerimizi” mucizelerimizi

“bilerek inkâr ediyorlardı.” Onlara kâfir oluyorlardı.

Onlara önlerinden ve arkalarından elçiler gelmişti: Allah’tan başkasına kulluk etmeyin! Dediler: Rabbimiz dileseydi melek indirirdi. Biz, sizinle gönderilene inkârcıyız.

Diyanet Vakfı
Peygamberler onlara: Önlerinden ve arkalarından gelerek Allahtan başkasına kulluk etmeyin, dedikleri zaman, «Rabbimiz dileseydi elbette melekler indirirdi. Onun için biz sizinle gönderilen şeyleri inkar ediyoruz» demişlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Hani onlara peygamberleri önlerinden ve arkalarından gelip: “Allah’tan başkasına ibadet etmeyin” dediklerinde onlar: “Eğer Rabbimiz dileseydi, elbette melekler indirirdi. Bu sebebten muhakkak biz sizinle gönderilenlere kâfir olanlarız” dediler.

“Hani onlara peygamberleri önlerinden ve arkalarından gelip” âyeti ile hem kendilerine, hem kendilerinden sonra gönderilen peygamberler kastedilmektedir.

“Allah’tan başkasına ibadet etmeyin” âyetinde yer alan: cer harfinin düşürülmesi ile nasb konumunda olup,

“İbadet etmeyin diye…” anlamındadır.

“Onlar: Eğer Rabbimiz dileseydi, elbette” rasûller yerine

“melekler indirirdi. Bu sebebten muhakkak biz sizinle gönderilenlere” uyarma ve müjdelemelere

“kâfir olanlarız, dediler.”

Denildiğine göre bu, onların bir alaylarıdır. Bir başka açıklamaya göre bu, onların peygamberlerin Allah tarafından gönderildiklerini kabul ettiklerini daha sonra ise inkâr ve inada saptıklarını ifade etmektedir.

Ama yüz çevirirlerse, de ki: Size Âd ve Semûd’un yıldırımı gibi bir yıldırım uyarısında bulundum.

Diyanet Vakfı
Eğer onlar yüz çevirirlerse de ki: İşte sizi ad ve Semudun başına gelen kasırgaya benzer bir kasırgaya karşı uyarıyorum!

Kurtubi Tefsiri
Eğer yüz çevirirlerse, sen de de ki: “Ben Âd ve Semud’a gelen yıldırım gibi bir yıldırımla sizi korkutup uyarırım.”

“Eğer” Kureyş kâfirleri -ey Muhammed- senin kendilerini davet etmekte olduğun imandan

“yüz çevirirlerse, sen de de ki: Ben Âd ve Semud’a gelen yıldırım gibi bir yıldırımla sizi korkutup uyarırım.” Yani Âd ve Semud’un helâk edilmesine benzer bir şekilde helâk olmakla korkuturum.

Böylece onları iki günde yedi gök yaptı. Her göğe emrini vahyetti. En yakın göğü kandillerle süsledik ve koruma yaptık. Bu, Azîz, Alîm olanın takdiridir.

Diyanet Vakfı
Böylece onları, iki günde yedi gök olarak yarattı ve her göğe görevini vahyetti. Ve biz, yakın semayı kandillerle donattık, bozulmaktan da koruduk. İşte bu, aziz, alim Allahın takdiridir.

Kurtubi Tefsiri
Böylece onları yedi gök olmak üzere iki günde yarattı. Herbir göğe ona ait olan emri vahyetti. Dünya göğünü de kandillerle süsledik ve koruduk. Bu, gücüne karşı konulamayan mutlak galibin, herşeyi en iyi bilenin takdiridir.

“Böylece onları yedi gök olmak üzere iki günde yarattı.” Yani onları tamamladı ve bitirdi. Onları sağlamlaştırdı, muhkem kıldı, diye de açıklanmıştır. Nitekim şair (aynı kökten gelen kelimeyi kullanarak) şöyle demektedir:

“Üzerlerinde iki zırh var ki, onları sağlam yapmıştır,

Davud ya da boydan boya örten zırhları çok güzel yapan Tubba’ (yapmıştır).”

“İki günde” yani yeri yarattığı dört günün dışında iki günde. Böylece göklerle yerin yaratılması altı günde tamamlanmış olmaktadır. Nitekim yüce Allah daha önce el-Araf Sûresi’nde açıklandığı gibi:

“Gökleri ve yeri altı günde yarattı” (el-Bakara, 2/54) diye buyurmaktadır.

Mücahid dedi ki: Bu altı günün bir günü sizin saymakta olduğunuz bin yıl gibidir. Abdullah b. Selam’dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Allah yeri iki günde yarattı. Orada gıdalarını da iki günde takdir etti, gökleri de iki günde yarattı. Yeri pazar ve pazartesi gününde yarattı, gıdalarını orada salı ve çarşamba günleri takdir etti, gökleri de perşembe ve cuma günleri yarattı. Cuma gününün son anında da yüce Allah Âdem’i acelece yarattı. İşte kıyâmetin içinde kalkacağı saat da budur. Yüce Allah’ın yaratmış olduğu bütün canlılar -insanlarla, cinler müstesna- cuma günü mutlaka korkar ve dehşete kapılırlar.

Tefsir bilginleri bunu kabul etmişlerdir. Ancak Müslim’in rivâyet ettiği Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadiste şöyle denilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) elimi tuttu ve: “Allah toprağı cumartesi günü yarattı…” diyerek hadisi zikretmektedir. Biz bu hadisin senedine dair el-En’am Sûresi’nin baş taraflarında (6/1. âyet, 3. başlıkta) gerekli açıklamaları yapmış bulunmaktayız.

“Herbir göğe ona ait olan emri vahyetti” âyeti hakkında Katade ve es-Süddî şöyle demektedir: Herbirisinde güneşini, ayını, yıldızlarını ve yörüngelerini yarattı. Herbir semada oraya ait olan melekleri ve içinde denizlerin, dağların, dolu ve karların bulunduğu yaratıkları yarattı. İbn Abbâs’ın görüşü de budur, o şöyle demektedir: Yüce Allah’ın her semada meleklerin hac ve tavaf ettikleri ve Kabe’nin hizasında bulunan bir evi vardır. Dünya semasında olan ise el-Beytu’l-Ma’mur’dur.

Bir başka açıklamaya göre Allah herbir semada vahiy indirdi. Yani orada dilediği şeyleri ve emrettiği hususları vahyetti. Vahyetmek, emir vermek anlamında olabilir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir.” (ez-Zilzal. 99/5) Bir başka yerde de:

“Hani havarilere… diye vahyetmiştim” (el-Mâide. 5/111) Bu da, onlara emrettim anlamındadır ve bu emir tekvini bir emirdir.

“Dünya göğünü de kandillerle süsledik.” Aydınlatan yıldızlarla süsledik demektir. Her semada aydınlık saçan yıldızlar olduğu söylendiği gibi, hayır yıldızlar dünya semasına mahsustur da denilmiştir.

“Ve koruduk” âyeti Ve orayı özel bir şekilde koruduk” demektir. Yani Biz gökten gizlice haber çalmak isteyen şeytanlara karşı koruduk. Bu da daha önce el-Hicr Sûresi’nde (15/17. âyetin tefsirinde) geçtiği üzere şeytanların kendileri ile taşlandığı yıldızlarla korumaktır.

Bu âyet-i kerimenin zahiri dünyanın semadan önce yaratıldığına delildir. Bir başka âyet-i kerimede de:

“Yoksa göğü mü ki, onu bina etti” (en-Naziat, 79/27) diye buyurduktan sonra:

“Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” (en-Naziat, 79/30) diye buyurmaktadır. Bu ise semanın önce yaratıldığına delildir. Bazıları da şöyle demiştir: Yer semadan önce yaratılmıştır. Yüce Allah’ın:

“Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” (en-Naziat, 79/30) âyetinde geçen

“ed-dahvu: yayıp, döşemek” yaratmaktan başka bir şeydir. Yüce Allah önce yeri yarattı, sonra semaları yarattı. Sonra yeri yaydı, yani onu uzatıp yaydı, döşedi. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Bu anlamdaki yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/29. âyet, 5 ve 6. başlıklarda) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’a hamdolsun.

“Bu, gücüne karşı konulamayan mutlak galibin (Azizin), herşeyi en iyi bilenin takdiridir.”

Sonra duman halinde olan göğe yöneldi. Ona ve yere dedi ki: İsteyerek ya da istemeyerek gelin. Dediler: İsteyerek geldik.

Diyanet Vakfı
Sonra duman halinde olan göğe yöneldi, ona ve yerküreye: İsteyerek veya istemeyerek, gelin! dedi. İkisi de «İsteyerek geldik» dediler.

Kurtubi Tefsiri
Sonra duman halinde bulunan semaya yöneldi de ona ve yere: “İsteyerek veya istemeyerek gelin” dedi. İkisi de: “İsteyerek geldik” dediler.

“Sonra duman halinde bulunan semaya yöneldi.” Yani onu yaratmaya yöneldi ve orayı düzenlemeyi kastetti. Buradaki “istiva” bu husustaki görüşlerin bir çoğuna göre yüce Allah’ın fiil sıfatlarındandır. Buna da yüce Allah’ın:

“Sonra göğe yönelip de onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur” (el-Bakara, 2/29) âyeti delil teşkil etmektedir. Orada (el-Bakara, 2/29. âyet, 5. başlıkta) buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Salih, İbn Abbâs’tan yüce Allah’ın:

“Sonra… semaya yöneldi” âyeti hakkında: Yani emri semaya yükseldi, dediğini rivâyet etmektedir, el-Hasen de böyle demiştir.

Bunun zâid bir zatî sıfat olduğunu söyleyenler de şöyle derler: O ezelde sıfatlarıyla istiva etmiştir.

“Sonra” âyeti semanın duman halinden kesiflik haline getirilmesi ile alakalıdır. Bu duman ise, daha önce Bakara Sûresi’nde (az önce belirtilen yerde) İbn Mes’ûd’dan ve başkalarından nakledildiği üzere, suyun nefes alıp vermesinden (buharlaşmasından) meydana gelmiş idi.

“Ona ve yere: İsteyerek veya istemeyerek gelin, dedi.” Ben sizde yaratmış olduğum menfaatler ve maslahatlar ile birlikte geliniz ve onları yaratıklarım için ortaya çıkartınız, demektir.

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah semaya: Güneşini, ayını ve yıldızlarını çıkart. Rüzgarlarını ve bulutlarını yürüt, dedi. Yere de: Irmaklarını yar, ağaçlarını ve meyvelerini çıkart. Her ikiniz de isteyerek veya istemeyerek bunu yapınız, dedi.

“İkisi de: İsteyerek geldik, dediler.”

İfadede hazfedilmiş lâfızlar da vardır. Biz senin emrine “isteyerek geldik” dediler, demektir.

Bir başka açıklamaya göre: Buradaki emir müsahhar kılmak demektir. Yani onlara: Olun dedi, onlar da oluverdiler. Yüce Allah’ın:

“Bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz ona sadece:

“Ol ” dememizden ibarettir, o da derhal oluverir” (en-Nahl, 16/40) âyetinde olduğu gibi. Buna göre yüce Allah bunu, onları yaratmadan önce söylemiş olur. Ancak birinci görüşe göre bu sözleri onlara, onları yarattıktan sonra söylemiştir. Cumhûrun (çoğunluğun) kabul ettiği görüş budur.

Yüce Allah’ın bu buyrukları onlara nasıl verdiği hususunda da iki açıklama vardır. Bu açıklamaların birisine göre o, kelam ile söylediği bir sözdür, ikincisine göre ise onlar tarafından anlaşılan onlara zahir olan O’nun bir kudreti ile olmuştur. Bu da maksadın gerçekleştirilmesi bakımından söz söylemek durumunda olmuştur. Bunu el-Maverdî zikretmektedir.

“İkisi de: İsteyerek geldik dediler” âyeti hakkında da iki türlü açıklama sözkonusudur. Birincisine göre emre itaat ederek, emri kabul ederek itaatleri ortaya çıkması ile bunu söylemiş gibi oldular. Böylelikle onların itaati söz söyleme yerini tutmuştur. Recez vezninde şairin şu beyiti de bu anlamdadır:

“Havuz doldu ve yeter bana dedi.

Yavaş ol, yavaş karnımı doldurdun (dedi).”

Bu husus (yani dolduğu) onda açıkça göründü demektir.

İlim ehlinin çoğunluğu da şöyle demiştir: Yüce Allah yerde ve gökte konuşma kabiliyetini yarattı. Onlar da yüce Allah’ın irade buyurduğu şekilde konuştular.

Ebû Nasr es-Seksekî dedi ki: Yerden Ka’be’nin bulunduğu yer konuştu, semadan da onun karşısındaki yer konuştu. Yüce Allah da Haremini oraya koydu.

Yüce Allah’ın:

“İsteyerek geldik” diye buyurup, (üç ve yukarısı için kullanılan çoğul kipi ile) kullanarak lâfza uygun olarak: “İkimiz isteyerek geldik” diye, ya da anlama uygun olarak: diye buyurmaması, her ikisinin de (tek sema değil) birçok semalar (yerin de bir yer değil, birçok) yerler olduklarından ötürüdür. Çünkü O, hem onlar hakkında, hem de onların içinde bulunanlar hakkında haber vermiş olmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah akıl sahibi varlıkların niteliklerinden olan söz söylemek ve cevap vermekle onları nitelelendirince, onlar için kullanılan zamir bakımından da akıl sahibi varlıklar gibi değerlendirmiştir. Yüce Allah’ın:

“Gördüm ki, onlar bana secde ediyorlardı” (Yusuf, 12/4) âyeti da buna benzemektedir. Daha önceden (bu hususa dair açıklamalar -belirtilen âyetin tefsirinde-) geçmiş bulunmaktadır.

Bir hadiste de belirtildiğine göre Mûsa (aleyhisselâm): Ey Rabbim demiş, eğer gökler ve yer Sen kendilerine:

“İsteyerek veya istemeyerek gelin” dediğinde Sana karşı gelmiş olsalardı, onlara ne yapacaktın? Yüce Allah: Yarattığım canlılardan birisine emrederdim, o ikisini yutardı diye cevab verdi. Tekrar: Rabbim, peki bu canlı varlık nerede? diye sordu. Yüce Allah: Benim meralarımdan birisinde, dedi. Mûsa (aleyhisselâm): Rabbim o mera nerede? diye sordu. Yüce Allah: İlmimden bir ilim içinde, diye buyurdu. Bunu es-Sa’lebî zikretti.

İbn Abbâs, Mücahid, Said b. Cübeyr ve İkrime

“gelin” anlamındaki âyeti: şeklinde med ve üstün ile okumuşlardır.

“İsteyerek geldik” âyetini da böylece okumuşlardır. Yani itaat ettiğinizi ortaya koyunuz, demek olur. Onlar da “isteyerek” itaat ediyoruz “dediler”. Buna göre iki mef’ûl birlikte hazfedilmiş olmaktadır. Bundan daha güzeli bunun: şeklinde olması da mümkündür, bu durumda tek bir mef’ûl hazfedilmiş olur. Bu şekilde okuyanların okuyuşuna göre, içimizdekilerle birlikte geldik, demek olur. Daha önce birden çok yerde açıklaması geçtiği gibi. Yüce Allah’a hamdolsun.

Orada üstünden sabit dağlar yaptı. Orayı bereketli kıldı. Oradaki rızıkları dört günde takdir etti — isteyenler için eşit.

Diyanet Vakfı
O, yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi. Orada bereketler yarattı ve orada tam dört günde isteyenler için fark gözetmeden gıdalar takdir etti.

Kurtubi Tefsiri
Orada üstünden sabit dağlar yerleştirdi, orayı bereketlendirdi ve gıdalarını isteyenler için müsavi olarak dört günde takdir etti.

“Orada” yani yeryüzünde

“üstünden sabit dağlar yerleştirdi.” Vehb dedi ki: Allah yeri yaratınca, suyun üzerinde çalkalandı. Cebrâîl’e: Ey Cebrâîl onu sağlamlaştır, dedi. Bunun üzerine yere inip onu tuttu, fakat rüzgarlara karşı koyamadı. Rabbim dedi, sen daha iyi biliyorsun ya bu konuda ben karşı koyamadım. Bunun üzerine yüce Allah yeri dağlarla tesbit edip sağlamlaştırdı ve oraya dağlan kazık gibi yerleştirdi.

“Orayı” içinde yaratmış olduğu faydalı şeylerle

“bereketlendirdi.” es-Süddî dedi ki: Orada ağaçları bitirdi.

“Ve gıdalarını… takdir etti.” es-Süddî ve el-Hasen dedi ki: Orada yaşayanların rızıklarını ve işlerinin görülmesi için gerekenleri takdir etti.

Katade ve Mücahid de şöyle demiştir: Orada oranın ırmaklarını, ağaçlarını ve diğer canlı varlıkları salı ve çarşamba günlerinde yarattı.

İkrime ve ed-Dahhak dediler ki:

“Orada gıdalarını… takdir ettik” âyetinin anlamı orada yaşayanların rızıklarını ve geçimleri için uygun olan çeşitli ticaretleri, ağaçları ve her beldede diğerinde bulunmayan türlü menfaatleri yaratmıştır. Böylelikle ticaret ve bir yerden bir yere yolculuk yapmak suretiyle birbirlerinden sağlayacakları menfaatlerle yaşayabilsinler.

İkrime dedi ki: Hatta bazı yerlerde altın ile tuzu dengi dengine alıp satıyorlar,

Mücahid ve ed-Dahhak dediler ki: Sabur elbisesi Sabur’dan, Taylasan Rey’den, Yemen elbiseleri Yemen’den gelir…

“Dört günde” dördüncü günün bitiminde demektir. Bunun bir örneği de bir kimsenin: Basra’dan, Bağdad’a on günde çıkıp, gittim, Kufe’ye de onbeş günde yani onbeşinci günün bitiminde (Kufe’ye vardım) demektir. Bu anlamdaki açıklamayı İbnu’l-Enbarî ve başkaları yapmıştır.

“İsteyenler için müsavi olarak” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen dedi ki: Tam ve eksiksiz dört günde demektir. el-Ferrâ” da diyor ki: İfadede takdim ve tehir vardır. Yani ihtiyaç duyanlar için eşit olarak gıdalarını orada takdir etmiştir. Taberî de bunu tercih etmiştir.

Hasan-ı Basrî ile Yakub el-Hadramî:

“İsteyenler için müsavi olarak” anlamındaki âyeti: şeklinde cer ile okumuşlardır. İbnu’l-Ka’ka’dan ise; şeklinde ref’ ile okuduğu nakledilmiştir. Nasb ile okunması ise mastar kabul edilmesine göredir.

“Müsavi olarak”; “Eşit olarak” demek olup, Müsavi oldu” demektir. Bunun hal olarak ve kat’ ile nasbedildiği de söylenmiştir.

Cer ile

“dört” ya da

“günde” anlamındaki lâfızların sıfatı olarak okunmuştur. Yani” Tam ve müsavi dört günde” demek olur. Ref ile okunması ise mübteda kabul edilmesine göredir, haberi ise;

“isteyenler için” anlamındaki lafızdır yahutta “işte bu, isteyenler için müsavidir” takdirine binaen böyle okunabilir.

Meanî âlimleri derler ki:

“İsteyenler için müsavi olarak” âyeti ve istemeyenler (bu konuda soru sormayanlar) için de böyledir, demektir. Yani yeri ve içinde bulunanları isteyenler için de istemeyenler için de yaratmıştır, O, dilekte bulunana da bulunmayana da verir.

De ki: Gerçekten siz, yeri iki günde yaratana küfrediyor ve O’na eşler mi koşuyorsunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir.

Diyanet Vakfı
De ki: Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkar edip Ona ortaklar mı koşuyorsunuz? O, alemlerin Rabbidir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Siz yeri iki günde yaratan Allah’ı gerçekten inkâr ediyor musunuz ve O’na ortaklar koşuyor musunuz?” İşte O, âlemlerin Rabbidir.

“De ki: Siz yeri iki günde yaratan Allah’ı gerçekten inkâr ediyor musunuz?” âyetindeki: Siz… gerçekten… musunuz” âyeti iki hemzeli olup ikinci hemze belli belirsiz okunur. ise iki hemze arasında bir “elif” ile okunur, bu ise azar anlamında bir istifhamdır. Yüce Allah ona (peygamberine) onları azarlamayı ve yaptıkları işten dolayı hayret etmesini emretmiştir. Yani O, gökleri ve yeri yaratan olduğu halde ne diye Allah’ı inkâr ediyorsunuz?

“İki günde” pazar ve pazartesi günleri kastedimektir.

“Ve O’na ortaklar” zıtlar ve eşler

“koşuyor musunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir.”

Şüphesiz iman edenler ve salih amel işleyenler için, kesintisiz bir ödül vardır.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz iman edip iyi iş yapanlar için tükenmeyen bir mükafat vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki îman edip salih amel işleyenler, onlar için kesilmeyen bir ecir vardır.

“Şüphesiz ki îman edip salih amel işleyenler onlar için kesilmeyen bir ecir vardır” âyetindeki:

“Kesilmeyen” âyetini İbn Abbâs “ardı arkası kesilmeyen” diye açıklamıştır. Bu da: İpi kestim” ifadesinden alınmıştır. Zu’l-İsba’ın şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Ömrün hakkı için kapım kilitli değildir benim,

Arkadaşıma karşı; hayrım da kesilen değildir.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Onun arkasındaki pislikleri ve küçük çakıl taşlarını görürsün de,

Sanki onlar kesintili, ince bir toz bulutu gibidir.”

Burada şair -aynı kökten gelen-: lâfzı ile “kesintili ve cılız toz”u kastetmektedir.

Yine İbn Abbâs ve Mukâtil ‘den “eksilmeyen” diye açıkladıkları nakledilmiştir. “: Çok minnet eden, ölüm” de burada gelmektedir. Çünkü o insanın gücünü azaltır. Kutrub da böyle açıklamış ve Züheyr’in şu beyitini zikretmiştir:

“Asil olanların ağır giden atlara üstünlüğü şu ki,

Bunlar gücü eksik ve aklı başında olmayana verilmezler.”

el-Cevherî dedi ki: “Kesmek” demektir, eksiklik anlamında olduğu da söylenir. Yüce Allah’ın:

“Onlar için kesilmeyen bir ecir vardır” âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. Şair Lebid de şöyle demektedir:

“(O yırtıcı hayvanlar) siyaha çalan boz renkli ve yırtıcıdırlar,

Kimse onlara yiyeceklerini veriyor diye minnet etmez.”

Mücahid dedi ki:

“Kesilmeyen” sayısız, hesapsız demektir. Başlarına kakılmayan diye de açıklanmıştır.

es-Süddî dedi ki: Bu âyet kötürüm, hasta ve kocamış yaşlılar hakkında inmiştir. İtaat etmek noktasında zayıf düştükleri takdirde sağlıklı iken işledikleri ameller ne ise, en güzel şekliyle yine onlara aynı ecirler yazılır.

Ki onlar zekât vermezler ve onlar ahirete inkârcıdırlar.

Diyanet Vakfı
Onlar zekatı vermezler; ahireti inkar edenler de onlardır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki hem zekâtı vermezler, hem de onlar ahireti inkâr edenlerin ta kendileridir.

“Onlar ki hem zekâtı vermezler.” İbn Abbâs dedi ki: Yani onlar Allah’tan başka ilâh olmadığına şahitlik etmezler. Çünkü nefislerin zekâtı odur. Katade de şöyle demiştir: Zekatın farz olduğunu ikrar edip kabul etmezler, ed-Dahhak ve Mukâtil de şöyle demiştir: Onlar ne sadaka verirler, ne de itaat uğrunda bir harcamada bulunurlar.

Yüce Allah, fazilet sahibi kimselerin kendilerine yakıştırmadığı cimrilik sebebiyle onları azarlamaktadır. Ayrıca bu âyette, kâfirin zekâtın ona farzolduğu kabul edilmemekle birlikte, küfrü sebebiyle azâb edileceğine delalet vardır.

el-Ferrâ” ve başkaları şöyle demiştir: Müşrikler çeşitli harcamalar yapıyor, hacılara su içiriyor, yemek yediriyorlardı. Ancak Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman eden kimseleri bunlardan mahrum edince, haklarında bu âyet-i kerîme nazil oldu.

“Hem de onlar ahireti inkâr edenlerin ta kendileridir.” İşte bundan dolayı itaat uğrunda infak etmezler, dosdoğru Allah’a yönelmezler ve mağfiret de dilemezler.

ez-Zemahşerî dedi ki: Eğer: Ahireti inkâr etmekle birlikte müşriklerin diğer nitelikleri arasından zekât vermeme sıfatlarını, neden özellikle sözkonusu etti, diye sorulursa, şöyle cevab veririz: Çünkü insanın en çok sevdiği şey kendi malıdır, o canın yongasıdır. Malını Allah yolunda harcayacak olursa, o kişinin sebat üzere dosdoğru, niyetinin samimi, içindeki duyguların apaydınlık olduğunun en güçlü delili olur. Nitekim yüce Allah:

“Allah’ın rızasını arayarak ve nefislerinden bir sebat ile mallarını infak edenlerin durumu…” (el-Bakara, 2/265) diye buyurmakta değil midir? Yani onlar nefislerine böylece sebat vermekte, mallarını infak etmek suretiyle de nefislerinin sebatını belgelendirmektedirler. Kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenen kimseler (müellefe-i kulub) ancak basit birtakım dünyalıklarla bağlanmıştır. Böylelikle îmanları güçlenmiş ve İslama karşı yumuşamış oldular. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sonra irtidad edenler ise, ancak zekâtı vermemeyi açığa vurmuşlardı. Bundan dolayı ise onlara karşı savaş ilan edilmiş, onlara karşı cihada girişilmişti. Bu uğurda mü’minler zekâtın eda edilmesi için birlikler halinde gönderilmişti. Onu vermek istemeyenler de böylelikle oldukça korkutulmuştu. İşte bundan ötürü zekât vermemek, müşriklerin niteliklerinden olarak tesbit edilmiş ve ahireti inkâr etmekle birlikte sözkonusu edilmiştir.

De ki: Ben yalnızca sizin gibi bir beşerim. Bana vahyediliyor ki, sizin ilahınız tek bir ilahtır. O’na yönelin, O’ndan bağışlanma dileyin. Ve yazıklar olsun ortak koşanlara.

Diyanet Vakfı
De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana ilahınızın bir tek İlah olduğu vahy olunuyor. Artık Ona yönelin, Ondan mağfiret dileyin. Ortak koşanların vay haline!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ben ancak sizin gibi bir insanım. Bana, sizin ilâhınız ancak bir tek ilâhtır diye vahyolunuyor. O halde O’na dosdoğru yönelin ve O’ndan mağfiret dileyin. O müşriklerin vay haline!”

“De ki: Ben ancak sizin gibi bir insanım.” Yani ben bir melek değilim. Ben Âdemoğullarından birisiyim. el-Hasen dedi ki: Yüce Allah ona (böylece) alçak gönüllülüğü öğretmektedir.

“Bana sizin ilâhınız ancak bir tek ilâhtır diye” semâdan melekler aracılığı ile

“vahyolunuyor. O halde” O’na îman edin ve

“O’na dosdoğru yönelin.” O’na dua etmek ve O’ndan dilekte bulunmak suretiyle yüzlerinizi O’na çevirin. Bu da bir kimsenin: Evine yönel, demesine benzer. Yani dosdoğru evine git, başka bir tarafa sapma, demektir.

“Ve O’ndan” koştuğunuz şirkten ötürü

“mağfiret dileyin. O müşriklerin vay haline.”

Dediler: Kalplerimiz, bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir. Kulaklarımızda ağırlık vardır ve seninle aramızda bir perde vardır. Sen yapacağını yap, biz de gerçekten yapmaktayız.

Diyanet Vakfı
Ve dediler ki: Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz kapalıdır. Kulaklarımızda da bir ağırlık vardır. Bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır. Onun için sen (istediğini) yap, biz de yapmaktayız!

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Bizi davet edegeldiğin şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir. Kulaklarımızda bir ağırlık vardır. Bizimle senin aranda da bir perde vardır. O halde sen yapacağını yap! şüphesiz biz de yapanlarız.”

“Dediler ki: Bizi davet edegeldiğin şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” âyetindeki:

“Örtüler” lâfzı,’in çoğuludur. Bu da

“örtü” demektir. Daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/88. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Mücahid dedi ki: Kalb için örtüler, oklar için kalkan gibidir.

“Kulaklarımızda bir ağırlık vardır.” Sağırlık demektir. Bundan dolayı senin sözlerin kulaklarımızdan içeriye girmiyor. Kalplerimiz de onu anlayıp kavramayacak şekilde örtülü bulunuyor.

“Bizimle senin aranda da bir perde vardır.” Yani din ayrılığı vardır. Çünkü onlar putlara tapıyor, kendisi ise yüce Allah’a ibadet ediyordu. Bu anlamdaki açıklamayı el-Ferrâ” ve başkaları yapmıştır.

Senin çağrını kabul etmemizi engelleyen bir örtü (vardır), diye de açıklanmıştır. Denildiğine göre Ebû Cehil başına bir örtü sararak -onunla alay olsun diye-: Ey Muhammed! Bizimle senin aranda bir perde vardır, demişti. Bunu en-Nekkaş naklettiği gibi, el-Kuşeyrî de zikretmiş bulunmaktadır. O halde burada hicab (perde), elbise demektir.

“O halde sen yapacağını yap şüphesiz biz de yapanlarız.” Bizi helâk etmek için çalış. Biz de seni helâk etmek için çalışanlarız. Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır.

Mukâtil de şöyle demiştir: Seni peygamber olarak gönderen ilâhın için çalış, biz de tapındığımız ilâhlarımız için çalışacağız.

Bir başka açıklama: Senin dinin neyi gerektiriyorsa onu yap, biz de dinimizin gerektirdiğini yapacağız. Beşinci bir ihtimal de şudur: Sen ahiretin için çalış, biz de dünyamız için çalışacağız. Bunu da el-Maverdî zikretmiş bulunmaktadır.

Müjdeleyici ve uyarıcı olarak. Ama çoğu yüz çevirdi, onlar işitmezler.

Diyanet Vakfı
Bu kitap müjdeleyici ve uyarıcıdır. Fakat onların çoğu yüz çevirdi. Artık dinlemezler.

Kurtubi Tefsiri
(Hem de) müjdeleyici ve korkutucu olmak üzere (indirilmiştir). Ama onların çoğu yüz çevirmişlerdir. Bundan dolayı onlar işitmezler.

“Müjdeleyici ve korkutucu olmak üzere” buyrukları

“âyetleri” âyetinden haldir. Bunda âmil ise

“gereği gibi açıklanmış” anlamındaki fiildir.

Bunların Kur’ân’ın sıfatları olduğu da söylenmiştir. Allah’ın dostları için

“müjdeleyici ve” onların düşmanları için de

“korkutucu olmak üzere (indirilmiş bir kitaptır).”

“Müjdeleyici ve korkutucu olmak üzere” anlamındaki âyetler

“kitab”ın sıfatı olmak üzere:

“Müjdeleyici ve korkutucudur” diye de okunmuştur. Bu şekilde hazfedilmiş bir mübtedânın haberi de olabilir. Yani “(bu kitab) müjdeleyici ve korkutucudur” demek olur.

“Ama onların” Mekkelilerin

“çoğu yüz çevirmiştir. Bundan dolayı onlar” faydalanacakları bir şekilde

“işitmezler.”

Rivâyete göre er-Reyyan b. Harmele şöyle demiştir: Kureyşlilerden ileri gelenler ile Ebû Cehil, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın durumu bizim için içinden çıkılmaz bir hal aldı. Şiiri, kâhinliği ve büyüyü bilen bir adam araştırıp bulsanız da onunla konuşsa, sonra da gelip bize onun durumunu açıklasa, dediler.

Utbe b. Rabia dedi ki: Allah’a yemin ederim ben kâhinliği, şiiri ve büyüyü bilen birisiyim. Eğer böyle ise, onun durumu bana gizli kalmayacak şekilde bunları biliyorum. Bunun üzerine ona: Haydi ona git ve onunla konuş, dediler. O da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a giderek ona: Ey Muhammed dedi. Sen mi hayırlısın yoksa Kusey b. Kilab mı? Sen mi hayırlısın yoksa Haşim mi? Sen mi hayırlısın yoksa Abdulmuttalib mi? Sen mi hayırlısın yoksa Abdullah mı? Sen ne diye bizim ilâhlarımıza dil uzatıyorsun? Atalarımızın sapık olduğunu söylüyorsun. Bizi akılsızlıkla itham ediyorsun, dinimizi yeriyorsun. Şayet sen eğer bize başkan olmanın peşinde isen bütün sancaklarımızı senin emrine veririz ve hayatta kaldığın sürece bizim başkanımız olursun. Eğer evlenmek istiyor isen Kureyş kızlarından istediğin on tanesi ile seni evlendiririz. Şayet servet sahibi olmak istiyorsan, seni senden sonra gelecek olan soyunu sopunu zengin edecek kadar sana mal toplarız. Eğer sana geldiğini söylediğin şahıs cinlerden birisi olup seni etkisi altında almış ise, seni tedavi etmek için bu uğurda mallarımızı harcarız veya bu yolda kendimizi tüketiriz.

Bu arada Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) susmuş, sesini çıkarmıyordu. söyleyeceklerini bitirdikten sonra peygamber ona: “Ey Ebû’l-Velid! Söyleyeceklerini bitirdin mi?” diye sordu. O da: Evet deyince, Peygamber: “O halde kardeşimin oğlu beni dinle”, dedi. : Dinleyeyim dedi, Peygamber şöyle buyurdu:

“Rahmân ve Rahîm Allah’ın ismi ile Hâ. Mim. (Bu kitab) rahman, Rahîm olan tarafından indirilmiştir. Bilen bir kavim için… Eğer yüz çevirirlerse sen de de ki: Ben Âd ve Semud’a gelen yıldırım gibi bir yıldırımla sizi korkutup uyarırım” (Fussilet, 41/1-13) âyetine kadar okudu.

Utbe ileri atılarak elini Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ağzına koydu. Allah hakkı için akrabalık bağı için susmasını ondan istedi. Utbe evine geri döndü, Kureyşlilerin yanına çıkmadı. Ebû Cehil ona gelerek: Muhammed’in dinine mi girdin? Yoksa onun yemeği hoşuna mı gitti? dedi.

Utbe bu işe kızdı ve ebediyyen Muhammed ile konuşmayacağına yemin etti, sonra şunları söyledi: Allah’a yemin ederim, siz de biliyorsunuz ki ben Kureyşliler arasında malı en çok olanlardan birisiyim. Fakat ben ona durumu arzedince bana öyle bir sözlerle cevab verdi ki, Allah’a yemin ederim o söz ne şiirdir, ne kâhinliktir, ne de büyüdür. Sonra onlara Muhammed’den duyduklarını

“Âd ve Semud’a gelen yıldırım gibi…” âyetine kadar okudu. (Devamla dedi ki): Sonra ben ağzını tuttum, akrabalık bağını hatırlatarak okumamasını ondan istedim. Siz de bilirsiniz ki, Muhammed bir şey söyledi mi yalan söylemez. Allah’a yemin ederim, üzerinize bir azâbın ineceğinden -yıldırımı kastediyor- korktum.

Bu haberi Ebû Bekir el-Enbarî de “er-Raddu (Alâ Men Halefe Mushafe Osmane)” adlı eserinde Muhammed b. Ka’b el-Kurazî’den diye rivâyet etmiştir. Orada belirtildiğine göre; sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) “Ha. Mim. Fussilet” sûresini secde âyetine varıncaya kadar okudu. Peygamber secdeye kapandı, Utbe ise arkadan ellerine dayanmış olarak söylediklerine kulak verip dinliyordu. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) okumasını bitirince ona: Ey Ebû’l-Velid dedi. Sana okuduklarımı dinledin, artık seni onlarla başbaşa bırakıyorum.” Utbe mecliste bulunan Kureyşlilere gitti. Onlar da Allah’a yemin ederiz Ebû’l-Velid yanınızdan gittiğinden bir başka türlü yanınıza dönüyor. Sonra: Ne haberler getirdin? Ey Ebû’l-Velid, dediler. O da şöyle dedi: Allah’a yemin ederim Muhammed’den öyle bir söz duydum ki, onun benzerini asla duymuş değilim. Allah’a yemin ederim ondan duyduğum sözler ne şiirdir, ne kâhinliktir. Gelin, bu hususta bana itaat ediniz ve benim dediğimi kabul ediniz. Muhammed’i yapmak istediğinde serbest bırakınız, ona ilişmeyiniz. Allah’a yemin ederim, ondan duyduğum bu sözlerin haberleri mutlaka yankı getirecektir. Şayet Araplar onun başına bir iş açarlarsa, başkaları vasıtası ile ondan kurtulmuş olursunuz. Eğer bir kral yahut bir peygamber olursa, onun sebebiyle insanların en mutluları olursunuz, çünkü onun mülkü sizin mülkünüz, onun şerefi sizin şerefinizdir.

Bu sefer: Heyhat dediler, ey Ebû’l-Velid, Muhammed seni de büyüledi. Ebû’l-Velid de: Bu benim sizin lehinize ileri sürdüğüm görüşümdür, istediğinizi yapınız diye karşılık verdi.

Bir kitap — ayetleri açıklanmış — Arapça bir Kur’an, bilen bir kavim için.

Diyanet Vakfı
(Bu,) bilen bir kavim için, ayetleri Arapça okunarak açıklanmış bir kitaptır.

Kurtubi Tefsiri
Bilen bir kavim için âyetleri gereği gibi açıklanmış, Arapça bir Kur’ân olarak (indirilmiş) bir kitabtır.

“Gereği gibi açıklanmış” beyan edilip açık açık ifade edilmiş anlamındadır. Katade dedi ki: Bu da açıkça helal ve haramının neyin itaat, neyin masiyet olduğunun açıklanması ile gerçekleşmiştir. el-Hasen: Vaad ve vaid (tehdit) ile Süfyan: sevab ve ikab ile açıklanmıştır, demişlerdir.

“Gereği gibi açıklanmış” anlamındaki âyet; diye de okunmuştur. Hak ile batılı birbirinden ayırmış veya anlamlarının farklılığı ile kimisi kiminden ayrılmış, demek olur. Bu da: Şehirden uzaklaştı” ifadesinden alınmıştır.

“Arapça bir Kur’ân olarak” anlamındaki: âyetinin nasb ile gelmesi, çeşitli şekillerde açıklanmıştır. el-Ahfeş dedi ki: Bu övgü olmak üzere nasb ile gelmiştir. Bir fiil takdiri ile mansup olduğu da söylenmiştir.

“Arapça bir Kur’ân”ı an demek olur. Fiilin iadesi dolayısıyla (anlamca tekrar edildiği kabul edilmekle) nasbedildiği de söylenmiştir. Biz

“Arapça bir Kur’ân”ı geniş geniş gereği gibi açıkladık” demek olur.

Hal olarak nasb ile geldiği de söylenmiştir. Yani, “onun âyetleri Arapça bir Kur’ân” olduğu halde

“gereği gibi açıklanmış”tır.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Gereği gibi açıklanmış” fiili âdeta bir fail (gerçekte naib-i fail, yani sözde özne) konumuna gelinceye kadar

“âyetleri” ile (amel etmek suretiyle) meşgul olunca, bu sefer beyanın (temyiz suretiyle açıklamanın) üzerinde gerçekleşmesi dolayısıyla;

“bir Kur’ân olarak” anlamındaki lâfız nasb ile gelmiştir.

Nasb ile gelmesi kat’ üzere (önceki âyetle ilişkisi bulunmaksızın) olduğu da söylenmiştir.

“Bilen bir kavim için” âyeti hakkında ed-Dahhak dedi ki: Yani Kur’ân Allah tarafından indirilmiştir. Mücahid de şöyle açıklamıştır: Tevrat ve İncil’de O’nun bir ve tek ilâh olduğunu bilen bir topluluk için demektir. Arapçayı bilen ve onun benzerini meydana getirmekten aciz kaldıklarını anlayan kimseler için, diye de açıklanmıştır. Çünkü Arapça olmasaydı, bunu bilemezlerdi.

Derim ki: Bu daha doğru bir açıklamadır. Sûre de Kur’ân’ın i’cazı hususunda Kureyşlileri azarlamak üzere inmiştir.

Rahmân, Rahîm olan Allah’tan indirilmiştir.

Diyanet Vakfı
(Kuran) rahman ve rahim olan Allah katından indirilmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Rahmân, Rahîm olan tarafından indirilmiştir.

“Hâ. Mîm. Rahmân, Rahîm olan tarafından indirilmiştir” âyeti ile ilgili olarak ez-Zeccâc şöyle demiştir: İndirilmiştir” âyeti mübteda olarak merfudur. Haberi ise “âyetleri gereği gibi açıklanmış bir kitabtır” âyetidir. Basralıların görüşü budur. Buna göre âyetin anlamı şöyle olur: “Rahmân, Rahîm olan tarafından indirilmiş olan (bu kitab), âyetleri gereği gibi açıklanmış bir kitabtır”

el-Ferrâ” da şöyle demektedir: Bunun merfu olarak gelmesi; “Bu” lâfzının takdirine binaen de olabilir. Ayrıca Bir kitaptır” âyetinde yüce Allah’ın “İndirilmiştir” âyetinden bedel olduğu da söylenebilir. Bunun yüce Allah’ın:

“indirilmiştir” âyetinin sıfatı olduğu da söylenmiştir.

“Hâ. Mîm” Yani bu

“Hâ. Mîm”dir anlamındadır, diye de açıklanmıştır. Tıpkı “şu bölüm” dediğimizde bunun “o şu bölümdür” anlamında olmasına benzer. Buna göre

“Hâ. Mîm” gizli bir mübtedanın haberidir. Yani ” o Hâ, Mîm’dir” demek olur. ” İndirilmiştir” âyeti da bir başka mübteda olur. “Bir kitaptır” lâfzı da onun haberi olur.

Hâ Mîm.

Diyanet Vakfı
Ha. Mim.

Kurtubi Tefsiri
Hâ, Mîm.

Âyetin tefsiri için bak:2

Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları onlara fayda vermedi. Bu, Allah’ın kulları arasında geçen kanunudur. Ve orada kâfirler zarara uğradılar.

Diyanet Vakfı
Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine bir fayda vermeyecektir. Allahın kulları hakkında süregelen adeti budur. İşte o zaman kafirler hüsrana uğrayacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Ama bizim azabımızı gördüklerinde îmanları onlara fayda vermedi. Bu, Allah’ın kulları hakkında geçerli olagelen sünnetidir ve kâfirler işte burada hüsrana uğradı…

“Ama bizim azabımızı gördüklerinde” azâbın geldiğini ve azâbın kendisini gözleriyle gördükleri vakit Allah’a

“îmanları onlara fayda vermedi.”

“Allah’ın sünneti” âyeti bir mastardır, çünkü Araplar: Sünnet kıldı, sünnet kılar, sünnet kılmak” derler. Yani yüce Allah kâfirler hakkında şu sünneti (kanunu) tesbit etmiştir: Azâbı gördükleri takdirde îman edecek olurlarsa, imanlarının kendilerine bir faydası olmaz. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden en-Nisa Sûresi (4/17-18. âyetler, 2. başlık ve devamında) ile Yûnus Sûresi’nde (10/98. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Yine yüce Allah’ın sünnetinin bir gereği olarak, azâbın görülmesinden ve geleceğinin kesin olarak anlaşılıp bilinmesinden sonra tevbe kabul edilmez.

Şöyle de açıklanmıştır: Ey Mekkeliler! Kâfirlerin helâk edilmesi hususunda Allah’ın sünnetinden sakınınız. Buna göre

“Allah’ın sünneti” anlamındaki âyet (sakındırmak) ve iğra (teşvik) olarak nasbedilmiştir.

“Ve kâfirler işte burada hüsrana uğradı” âyeti hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Onlar önceden de hüsran içinde idiler. Şu kadar var ki, onların azâbı görecekleri vakit hüsranda oldukları bizim için de açıklık kazanmış olur.

İfadede takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Yani

“ama bizim azabımızı gördüklerinde îmanları onlara fayda vermedi” …

“ve kâfirler işte burada hüsrana uğradı” bütün kâfirler hakkındaki sünnetimiz böylece olduğu gibi.

Buna göre

“sünnet” lâfzının nasb ile gelmesi, başındaki harfi cerrin (gibi anlamını veren kef harfinin) kaldırılması dolayısıyladır. Allah’ın bütün ümmetler hakkındaki sünnetleri gibi demek olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Azabımızı gördüklerinde: “Allah’a inandık, artık O’na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik,” dediler.

Diyanet Vakfı
Artık o çetin azabımızı gördükleri zaman: Allaha inandık ve Ona ortak koştuğumuz şeyleri inkar ettik, derler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar Bizim azabımızı gördüklerinde: “Bir olarak Allah’a inandık. O’na eş tutmakta olduğumuz şeyleri de inkâr ettik” dediler.

“Onlar bizim azabımızı” gözleriyle

“gördüklerinde: Bir olarak Allah’a inandık. O’na eş tutmakta olduğumuz şeyleri de” yani ibadette O’na ortak koştuğumuz putları da

“inkâr ettik, dediler.”

Onlara peygamberleri açık delillerle geldiklerinde, ellerindeki bilgiyle böbürlendiler. Alay ettikleri şey, onları çepeçevre kuşattı.

Diyanet Vakfı
Peygamberleri onlara apaçık bilgiler getirince, onlar kendilerinde bulunan (beşeri) bilgiye güvendiler (onu alaya aldılar). Alaya aldıkları şey kendilerini boğuverdi.

Kurtubi Tefsiri
Peygamberleri onlara apaçık deliller ile geldiğinde onlar yanlarındaki ilim dolayısı ile şımardılar ve alay edegeldikleri şey onları kuşatıverdi.

“Peygamberleri onlara apaçık delillerle” açık seçik belgelerle

“geldiğinde onlar yanlarındaki ilim dolayısı ile şımardılar” âyetinin anlamı hakkında üç görüş vardır. Mücahid dedi ki: Yanlarındaki ilim ile sevinen, şımaran: Biz onlardan daha iyi biliriz. Ne azâb ediliriz, ne de öldükten sonra diriltiliriz, diyen kâfirlerdir.

Bir başka açıklamaya göre kâfirler, ellerinde bulunan dünya bilgisi dolayısı ile şımarıp sevindiler. Yüce Allah’ın:

“Dünya hayatından görünen kısmı bilirler.” (er-Rum, 30/7) âyetinde dile getirilen bilgi gibi.

Bir diğer açıklamaya göre; sevinenler peygamberlerdir. Kâfirler onları yalanlayınca, yüce Allah onlara kâfirleri helâk edip kendilerini ve mü’minleri kurtaracağını haber verdi. Buna göre

“onlar” mü’minlerin kurtulacağına dair “yanlarındaki ilim dolayısı ile sevindiler” demek olur.

“Ve alay edegeldikleri şey” yani peygamberlerin kendilerine getirdikleri şeyler ile alay etmelerinin cezası

“onları” kâfirleri

“kuşatıverdi.”

Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar bunlardan daha çoktular, kuvvetçe daha güçlüydüler ve yeryüzünde daha derin izler bıraktılar. Kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı.

Diyanet Vakfı
Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonu nasıl olmuştur, görsünler! Öncekiler bunlardan daha çoktu, kuvvetçe ve yeryüzündeki eserleri bakımından da daha sağlam idiler. Fakat kazandıkları şeyler onlara asla fayda vermemiştir.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğuna bakmaları için, yeryüzünde gezip, dolaşmadılar mı? Onlar bunlardan daha çok, kuvvetçe de, yerlerinde eserleri itibarı ile de daha güçlü ve daha çetin idiler. Ama kazanageldikleri şeyler onlara fayda vermedi.

“Kendilerinden öncekilerin” geçmiş ümmetlerin geriye bıraktıkları izlerini görsünler diye

“akıbetlerinin nasıl olduğuna bakmaları için yeryüzünde gezip, dolaşmadılar mı? Onlar bunlardan” sayıca

“daha çok kuvvetçe de yerlerinde eserleri itibarı ile de daha güçlü ve daha çetin idiler; ama kazanageldikleri şeyler” inşa ettikleri yapılar, mallar, sahib oldukları çocuklar ve onlara tabi olan kimseler

“onlara fayda vermedi.”

Buna göre; “(……..): …me…” olumsuzluk edatı, red ve inkâr içindir. Yani bunların onlara hiçbir faydaları olmadı. Bu edatın istifham (soru edatı) olduğu da söylenmiştir. Yani helâk edildikleri vakit kazandıklarının kendilerine ne faydası oldu?

“Daha çok” lâfzı munsarıf değildir, çünkü: veznindedir. Kûfelilerin iddia ettiklerine göre munsarıf olmayan herbir lâfzın munsarıf olması mümkündür, ancak bundan daha üstün anlamını ifade eden kipin vezni olan: veznindeki lâfızlar eğer beraberinde; ” …den, dan” var ise şiirde olsun, başka yerde olsun hiçbir şekilde munsarıf gelemez.

Ebû’l-Abbas dedi ki: Eğer munsarıf gelmesinin engeli: “…den, dan” edatı olsa idi, o takdirde: “Senden daha iyisine ve senden ve Amr’dan daha kötüsüne yolum düştü” demlememesi icab ederdi.

Size ayetlerini gösteriyor. O hâlde Allah’ın hangi ayetlerini inkâr ediyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Allah size ayetlerini gösteriyor. Şimdi, Allahın ayetlerinden hangisini inkar edersiniz?

Kurtubi Tefsiri
Sizlere âyetlerini gösteriyor. Allah’ın âyetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz?

“Sizlere âyetlerini gösteriyor.” Sözü geçen bu hususlarda O’nun birliğine ve kudretine delâlet eden âyetlerini, belgelerini gösteriyor.

“Allah’ın âyetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz?” âyetindeki ” Hangisi” âyeti; ” İnkâr ediyorsunuz” ile nasbedilmiştir. Çünkü istifhamın (sorunun) sözün başında gelmesi gerekir. O bakımdan ondan önceki amiller onda amel etmezler.

Şayet fiil ile birlikte “he” (“onu” anlamında) gelmiş olsaydı, o zaman ‘nin ref ile okunması tercih edilirdi. Eğer istifham elif ya da: ” mi, mı…” ile gelmiş olsaydı, onlardan sonra da bir isim gelip sonra da he zamiri bulunan bir fiil gelseydi, o takdirde tercih edilen okuyuş nasb okuyuşu olurdu.

Âyetin anlamı şudur: Sizler bütün bunların Allah tarafından yaratıldıklarını inkâr etmediğinize göre; O’nun öldükten sonra diriltmeye ve ameller dolayısıyla hesaba çekmeye kadir olduğunu ne diye inkâr ediyorsunuz?

Onlarda sizin için yararlar vardır. Göğsünüzdeki bir ihtiyaca onlarla ulaşırsınız. Onlara ve gemilere yüklenirsiniz.

Diyanet Vakfı
Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır. Gönüllerinizdeki bir arzuya, onlara binerek ulaşırsınız. Onların ve gemilerin üstünde taşınırsınız.

Kurtubi Tefsiri
Ve sizin için onlarda faydalar vardır. Kalplerinizdeki arzuya onların üzerine ulaşmanız için… Üstelik hem onların üzerinde, hem gemilerin üstünde taşınırsınız.

“Ve sizin için onlarda faydalar vardır.” Tüylerinde, yünlerinde, kıllarında süt, yağ, tereyağı, peynir ve buna benzer daha başka faydalar vardır.

“Kalplerinizdeki arzuya onların üzerinde ulaşmanız için.” Yani bunlar yolculuklarda yüklerinizi taşırlar. Bütün bunlara dair açıklamalar daha önce en-Nahl Sûresi’nde (16/7-8. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Bunları burada tekrarlamanın bir anlamı yoktur. Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Üstelik hem onların” karada davarların

“üzerinde, hem” denizde

“gemilerin üstünde taşınırsınız.”

Allah, sizin için hayvanları yarattı; onlardan binek olasınız diye, onlardan yersiniz de.

Diyanet Vakfı
Allah, kimine binesiniz, kimini yiyesiniz diye sizin için hayvanları yaratandır.

Kurtubi Tefsiri
Allah davarları bazısına binesiniz, bazısını da yiyesiniz diye sizin için yaratandır.

“Allah davarları” âyeti hakkında Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: Burada

“el-en’am: davarlar”dan kasıt develerdir.

“Bazısına binesiniz, bazısını da yiyesiniz diye sizin için yaratandır.” Atların etinin yenilmeyeceğini söyleyip develerin yenileceğini mubah kabul eden kimseler, yüce Allah’ın davarlar hakkında

“bazısını da yiyesiniz diye” buyurmuş olduğunu, buna karşılık atlar hakkında ise:

“Hem binmeniz için hem de süs olmak üzere atları, katırları ve merkebleri (yarattı)” (en-Nahl, 16/8) diye buyurmuş, buna karşılık bunların yenilmelerinin mubah olduğunu sözkonusu etmemiş olduğunu delil gösterirler. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden en-Nahl Sûresi’nde (16/8. âyet, 5- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssasını anlattıklarımız da var, anlatmadıklarımız da. Allah’ın izni olmadan hiçbir peygamber bir ayet getiremez. Allah’ın emri geldiğinde, hak ile hüküm verilir ve batılcılar orada kaybeder.

Diyanet Vakfı
Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattığımız kimseler de var, durumlarını sana bildirmediğimiz kimseler de var. Hiçbir peygamber Allahın izni olmaksızın herhangi bir ayeti kendiliğinden getiremez. Allahın emri gelince de hak uygulanır ve o zaman batılı seçenler hüsrana uğrayacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kiminin kıssalarını sana anlattık, kiminin de kıssalarını sana anlatmadık. Allah’ın izni olmadıkça hiçbir peygamberin kendiliğinden bir âyet (mucize) getirmesi mümkün olmaz. Allah’ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur. İşte bâtılcılar orada hüsrana uğrayıverirler.

“Yemin olsun Biz senden önce de peygamberler gönderdik.” Yine yüce Allah bu âyeti ile de kendisinden önce gelmiş peygamberlerin karşılaşmış oldukları durumları hatırlatarak teselli etmektedir.

“Onlardan kimisinin kıssalarını sana anlattık.” Onlara dair haberleri, kavimlerinden çektiklerini sana bildirdik.

“Kiminin de kıssalarını sana anlatmadık. Allah’ın izni olmadıkça hiçbir peygamberin kendiliğinden” kendi başına âyet olarak

“bir âyet (mucize) getirmesi mümkün olmaz. Allah’ın emri geldiğinde” yani yüce Allah’ın onları azaplandırmak için tesbit ettiği vakit geldiğinde, Allah onları helâk eder. Helaklerinin ertelenmesi ise, yüce Allah’ın aralarından İslâm’a gireceğini bildiği kimselerin İslâm’a girmeleri ve onların sülblerinden gelecek olan mü’minler dolayısıyladır.

Bununla Bedir’de öldürüleceklere işaret edildiği de söylenmiştir.

“Hak ile hükmolunur. İşte bâtılcılar” yani batıla uyan ve şirk içinde olan kimseler

“orada hüsrana uğrayıverirler.”

Sabret! Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de, sonunda dönüş yalnız Bizedir.

Diyanet Vakfı
Onun için (Resulüm), sen sabret! Şüphesiz Allahın vadi gerçektir. Onlara söz verdiğimiz azabın bir kısmını ya sana gösteririz, yahut seni daha önce vefat ettiririz. Nasıl olsa onlar bize döneceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Bu sebeble sabret! Muhakkak Allah’ın vaadi haktır. Eğer onlara vaadettiğimizin bazısını sana gösterirsek veya seni vefat ettirirsek, sonunda onlar Bize döndürüleceklerdir.

“Bu sebeble sabret! Muhakkak Allah’ın vaadi haktır.” Bu âyet, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir tesellidir. Yani şüphesiz bizler ya sen hayatta iken yahut ahirette onlardan senin intikamını alacağız.

“Eğer sana gösterirsek” âyeti şart dolayısıyla cezm konumundadır. te’kid için fazladan gelmiştir. -Fiilin sonundaki- “nun” da böyledir. Bundan dolayı da cezm ortadan kalkmış, fiil fetha üzere bina edilmiştir.

“Veya seni vefat ettirirsek” âyeti da ona atfedilmiştir,

“sonunda onlar bize döndürüleceklerdir” âyeti da şartın cevabıdır.

Girin cehennemin kapılarından, orada sonsuza dek kalmak üzere! Kibirlenenlerin kalacağı ne kötü yerdir!

Diyanet Vakfı
İçinde ebedi kalmak üzere cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin dönüp gidecekleri yer ne çirkindir!

Kurtubi Tefsiri
Cehennem kapılarından, orada ebedi kalıcılar olarak giriniz. Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!

“Cehennem kapılarından… giriniz.” Yani o gün onlara böyle denilecektir. Yüce Allah da:

“Onun yedi kapısı vardır.” (el-Hicr, 15/44) diye buyurmaktadır.

“Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür” Bütün bunlara dair açıklamalar (el-Hicr, 15/43-44. âyetlerin tefsiri ile en-Nahl, 16/29. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanız ve sevinmeniz sebebiyledir.

Diyanet Vakfı
Bu, sizin yeryüzünde haksız olarak şımarmanızdan ve aşırı derecede sevinip böbürlenmenizden ötürüdür.

Kurtubi Tefsiri
Bu halinizin sebebi şudur: Siz yeryüzünde haksız yere şımarıyor ve taşkınlık gösteriyordunuz.

“Bu halinizin” azabınızın

“sebebi şudur: Siz yeryüzünde haksız yere” masiyetlerle

“şımarıyor” dunuz. Bu söz onlara azar olmak üzere söylenecektir. Şu demektir: Sizin bu hale düşmeniz dünya hayatında iken masiyetleriniz ile mal ve tabilerinizin çokluğu ve sağlık ile şımarırcasına açıkça sevindiğinizi ortaya koymanızdır.

Şöyle de açıklanmıştır, onların peygamberlere karşı şımarmaları peygamberlere: Biz biliyoruz ki öldükten sonra diriltilmeyecek ve azâb da görmeyeceğiz, demeleri idi. Mücahid de yüce Allah’ın: “Peygamberleri onlara apaçık deliller ile geldiğinde onlar yanlarındaki ilim dolayısı ile şımardılar.” (el-Mu’min, 40/83) âyeti ile ilgili olarak böyle açıklama yapmıştır.

“Ve taşkınlık gösteriyordunuz” âyeti hakkında Mücahid ve başkaları haddi aşıyor ve azgınlaşıyordunuz. Buna dair açıklamalar daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/37. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

ed-Dahhak dedi ki: “Ferah” sevinç demektir. “Merah” ise haksızlık, haddi aşmak demektir.

Halid, Sevr’den o Muaz’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“Şüphesiz Allah böbürlenip şımaranları sevmez. Kederli herbir kalbi de sever. (Buna karşılık) çok et yiyen ev halklarına ve şişman her ilim sahibine de buğzeder.” Maverdi, Nüket, V, 165.

Burada “çok et yiyen ev halkı”ndan kasıt gıybet ederek insanların etlerini yiyen kimselerdir. “Şişman ilim sahibi”nden kasıt ise oldukça bilgili olmakla birlikte bildiğini insanlara söylemeyen kimse demektir. Yani çok bilgili olmakla beraber, insanların bilgisinden faydalanamadığı kişidir. Bunu el-Maverdî zikretmektedir.

“Çok et yiyen kimseler” ifadesi ile kastedilenlerin gerçekten çokça et yiyen kimseler oldukları da söylenmiştir. Ömer (radıyallahü anh)’ın söylediği: “Sizler bu et kesilen yerlerden uzak durunuz. Çünkü bunların içkinin alışkanlık yapması gibi bir alışkanlık yapmaları sözkonusudur.'” Bunu da el-Mehdevî zikretmiştir. Birinci açıklama Süfyan es-Sevrî’nin açıklamasıdır.

Derler: “Bizden kayboldular. Aslında biz önceden hiçbir şeye tapmamıştık.” İşte böyle, Allah kâfirleri saptırır.

Diyanet Vakfı
73, 74. Sonra onlara: Allahı bırakıp da koştuğunuz ortaklar nerededir? denilecek. Onlar da: Bizden uzaklaştılar, zaten biz önceleri hiçbir şeye tapmıyorduk, diyecekler. İşte Allah kafirleri böyle şaşırtır.

Kurtubi Tefsiri
“Allah’tan başka?” Onlar: “Önümüzden kaybolup gittiler. Hayır, biz zaten önceden hiçbir şeye ibadet etmiyorduk” diyecekler. Allah kâfirleri işte böyle şaşırtır.

“Allah’tan başka.” Bu ifade bir sitem ve azardır.

“Onlar: Önümüzden kaybolup, gittiler… diyecekler.” Yani yok oldular, bizi azapta bırakıp gittiler.

Buradaki

“Kaybolup gittiler” ifadesi; “Su sütün içinde kayboldu” tabirinden alınmıştır. Onları bulamayacağımız bir hale geldiler, diye de açıklanmıştır.

“Hayır, biz zaten önceden hiçbir şeye ibadet etmiyorduk.” Yani bizim ibadet ettiğimiz şeyler görmüyor, işitmiyor, zarar veremiyor, fayda sağlayamıyordu.

Bu ifade onların putlara ibadet ettiklerini inkâr anlamında değildir. Aksine onların putlara yaptıkları ibadetin bâtıl ve boş olduğunu bir itiraftır.

Yüce Allah da şöyle buyuracak:

“Allah kâfirleri işte böyle şaşırtır.” Yani bu kimseleri şaşırttığı gibi her kâfire de böyle yapar.

Sonra onlara denir: “Allah’tan başka ortak koştuklarınız nerede?”

Diyanet Vakfı
73, 74. Sonra onlara: Allahı bırakıp da koştuğunuz ortaklar nerededir? denilecek. Onlar da: Bizden uzaklaştılar, zaten biz önceleri hiçbir şeye tapmıyorduk, diyecekler. İşte Allah kafirleri böyle şaşırtır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra onlara denilecek ki: “Hani ortak tutageldikleriniz nerede?

“Sonra onlara denilecek ki: Hani ortak tutageldikleriniz nerede?”

Kaynar suda ve sonra ateşte yakılırlar.

Diyanet Vakfı
71, 72. Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde, sıcak suya sürüklenecekler, sonra da ateşte yakılacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Kaynar sudaleyhisselâmonra ateşte yakılacaklar.

“Kaynar suda” anlamı verilen: lâfzı son derece sıcak demektir. Bunun kaynamış durumdaki irin anlamına geldiği de söylenmiştir.

“Sonra ateşte yakılacaklar.” Yani ateşe atılacaklar ve ateş için tutuşturulma malzemesi olacaklar. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. “Tandırı yaktım” demektir, yine: “Onu doldurdum” anlamındadır.

“Ve dopdolu denize (de yemin olsun ki)” (et-Tur, 52/6) âyetinde de bu anlamdadır. Buna göre: Cehennem ateşi onlarla doldurulacaktır, demek olur. Şair de bir dağ keçisini anlatırken şöyle demektedir:

“Diledi mi dolu dolu (iyice açılmış) bir gözle bakar,

Etrafında kayın ağacını da, susamı da görür.”

Burada görüldüğü gibi “dolu göz (dikkatle bakan ve irice açılmış göz)” anlamındadır.

Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu hâlde sürüklenirler.

Diyanet Vakfı
71, 72. Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde, sıcak suya sürüklenecekler, sonra da ateşte yakılacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
O zaman boyunlarında tasmalar ve zincirler bulunacak, sürüklenecekler;

“O zaman boyunlarında tasmalar ve zincirler bulunacak.” Yani pek yakında onlar cehenneme girecekleri, elleri ve boyunları zincire vurulacağı vakit içinde bulunacakları bu halin batıl olduğunu bileceklerdir.

et-Teymî dedi ki: Eğer cehennem tasmalarından bir tanesi bir dağın üzerine bırakılacak olursa, karasuya ulaşıncaya kadar o dağı yerin dibine geçirir.

“Zincirler” âyeti genel olarak; ” Tasmalar”a atf ile merfu olarak okunmuştur.

Ebû Hatim dedi ki:

“Sürüklenecekler” anlamındaki âyet, bu kıraate göre yeni bir cümledir. Başkası ise şöyle demiştir: Bu, hal olarak nasb konumundadır. İfadenin takdiri de şöyledir:

“O zaman boyunlarında tasmalar ve zincirler bulunacak.” ” Sürüklenerek (götürüleceklerdir)”

İbn Abbâs, Ebû’l-Cevza, İkrime ve İbn Mes’ûd ise

“zincirler” anlamındaki lâfzı nasb ile okuduğu gibi

“sürüklenecekler” anlamındaki fiili “ye” harfini de fetha ile okumuştur. Bu okuyuşa göre ifadenin takdiri, onlar zincirlerini sürüklerler şeklindedir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Eğer zincirlerini kendileri sürükleyecek olurlarsa, bu onlar için daha da ağır bir azâb olacaktır.

Bazı kıraat âlimlerinin

“zincirler” anlamındaki lâfzı cer ile okudukları da nakledilmiştir. Bu da manaya hamledilerek böyle okunmuştur, diye açıklanır. Çünkü âyetin anlamı: ” Onların boyunları tasmalar içinde ve zincirler ile (vurulmuş olacak)dır” şeklindedir. Bu açıklamayı el-Ferrâ” yapmıştır.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir:

“Zincirler” anlamındaki lâfzı cer ile okuyanların okuyuşuna göre anlam: ” Zincirler içerisinde sürüklenirler” şeklindedir.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: Bu anlama göre cer ile okumak câiz değildir. Çünkü bir kimse “Zeyd evdedir” demek istediği vakit harf-i cerri zikretmeksizin:diye söylemesi güzel kaçmaz. Bununla birlikte şu anlamda olmak üzere bu kelimenin cer ile okunması caizdir: “O vakit onların boyunları tasmalar içinde ve zincirler içinde olacaktır”. Bu durumda

“zincirler” lâfzı da

“tasmalar” lâfzına atf-ı nesak ile cer ile okunmuş olur. Çünkü

“zincirler” anlamındaki lâfız cer konumundadır. Nitekim: ” Aklı başında Abdullah ile Zeyd birbirleriyle tartıştılar” diyerek “aklı başında iki kişi” anlamındaki ‘ı nasb ile kullanmak gibi. Bununla birlikte her ikisinin merfu okunması da caizdir, çünkü biri diğeri ile tartışacak olursa karşısındaki de onunla tartışmış olur. el-Ferrâ” da şöyle bir beyit nakletmektedir:

“Onun ayağı yılanlarla barış yaptı,

O yılanlarla, büyük yılanlarla, koca koca yılanlarla.”

Görüldüğü gibi burada: “Yılanlarla” kelimesi daha önce geçen diğer “yılanlar (anlamındaki el-hayyat)” lâfzına tabi kılarak nasb ile okumuştur. Çünkü yılanlar ayaklarla barışacak olursa ayak da onlarla barış yapmış olur. Buradaki bu barış yaptı anlamındaki kelime yılanın sokması anlamında da kullanılır

Buna göre

“zincirler” anlamındaki lâfzı nasb ya da cer ile okuyanlar orada vakıf yapmazlar.

Kitabı ve peygamberlerimizi gönderdiğimiz şeyi yalanlayanlar —yakında bileceklerdir.

Diyanet Vakfı
Onlar, Kitabı ve peygamberlerimize gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Onlar yakında (gerçeği) anlayacaklar!

Kurtubi Tefsiri
Kitabı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar; onlar yakında bileceklerdir.

“Kitabı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar” âyetleridir. Ancak müfessirlerin çoğunluğu: Kaderiyye hakkında inmiştir, demişlerdir. İbn Şîrîn der ki: Şayet bu âyet-i kerîme Kaderiyye hakkında inmemiş ise kimler hakkında inmiş olduğunu bilemiyorum, demiştir. Ebû Kubeyl de şöyle demiştir: Ben kaderi yalanlayan kimselerin îman edenler ile tartışan kimselerden başkaları olacaklarını zannetmiyorum.

Ukbe b. Amir de şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bu âyet Kaderiyye hakkında inmiştir.” Bunu da el-Mehdevî zikretmiştir. Hadis olarak tesbit edemedik.

Allah’ın ayetleri hakkında tartışanlara bakmadın mı? Nasıl da çevriliyorlar?

Diyanet Vakfı
Allahın ayetleri hakkında tartışanlara bakmadın mı? Nasıl döndürülüyorlar (onu tasdike yanaşmıyorlar)!

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın âyetleri hakkında tartışanları görmez misin? Nasıl da döndürülüyorlar?

“Allah’ın âyetleri hakkında tartışanları görmez misin? Nasıl da döndürülüyorlar?” İbn Zeyd dedi ki: Burada kendilerinden sözedilenler müşriklerdir. Buna delil de yüce Allah’ın:

O, diriltir ve öldürür. Bir işe hükmettiğinde sadece ona “Ol” der, o da olur.

Diyanet Vakfı
O, hem dirilten hem de öldürendir. O, herhangi bir işin olmasını dilediği zaman yalnız «Ol!» der, o da oluverir.

Kurtubi Tefsiri
O, dirilten ve öldürendir. Bir işe hükmettiği zaman ona yalnız “ol” der, o da hemen oluverir.

“O dirilten ve öldürendir.” Bu açıklama fazladan dikkat çekmek için yapılmıştır. Yani öldürmeye ve diriltmeye güç yetiren O’dur.

“Bir işe hükmettiği zaman” o işi yapmayı dilediği zaman

“ona yalnız ol der, o da hemen oluverir.”

İbn Amir:

” O da hemen oluverir” âyetini emrin cevabı olarak nasb ile okumuştur. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/117. âyet, 4. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan yaratan O’dur. Sonra sizi çocuk olarak çıkarır, sonra güçlü çağınıza ulaşasınız, sonra yaşlılar olasınız diye. İçinizden kimileri daha önce vefat eder. Belirlenmiş bir süreye ulaşasınız ve aklınızı kullanasınız diye.

Diyanet Vakfı
Sizi topraktan, sonra meniden, sonra alakadan (aşılanmış yumurtadan) yaratan sonra bebek olarak çıkaran, sonra sizi güçlü kuvvetli bir çağa erişmeniz, sonra da ihtiyarlamanız -ki içinizden daha önce vefat edenler de vardır- ve belli bir vakte ulaşmanız için sizi yaşatan Odur. Umulur ki düşünürsünüz.

Kurtubi Tefsiri
O ki sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra (sülük gibi) bir kan pıhtısından yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkarandır. Sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da ihtiyar olmanız için (yaşatandır). Sizden kiminiz daha öncesinden vefat eder, belirli bir ecele ulaşmanız için ve belki akıl erdirirsiniz diye.

“O ki sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra (sülük gibi) bir kan pıhtısından yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkarandır.” Sizi bebekler olarak dünyaya getirendir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Hac, 22/5. âyet, 12. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Sonra güçlü çağınıza ulaşmanız…” Bu çağ gücün ileri derecesine ulaştığı, aklın da tam anlamıyla olgunlaştığı bir haldir. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-En’am Sûresi’nde (6/151-153- âyetler, 11. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Sonra da ihtiyar olmanız için” âyetindeki

“ihtiyarlar” anlamına gelen lâfzı “şın” harfi ötrelidir. Bu Nafî’, İbn Muhaysın, Hafs, Hişam, Yakub ve Ebû Amr’ın asla uygun olarak okuduğu şekildir.

Çünkü bu kelime (tekili olan şeyh kelimesi): veznindeki kelimenin çoğuludur, “Kalp, kalpler, baş, başlar” gibi.

Diğerleri ise “ya” harfine riayet olmak üzere “şın” harfini esreli olarak okumuşlardır. Her iki okuyuş da çokluk çoğuludur. Az sayıdaki çoğul için: denilir. Aslı ise; şeklindedir. “Fels ve felsler” gibi. Şu kadar var ki “ye” harfinde hareke ağır gelir. (Bundan dolayı “ye”den sonra med harfi olarak “elif” ilave edilmiştir.)

Bu lâfız tekil olarak; diye de okunmuştur. Yüce Allah’ın

“bebek olarak” anlamındaki; (vût) lâfzı gibi, anlamı ise “sizden herbiriniz (bu şekilde olur)” demektir. Tekil olarak kullanılması ise maksadın, türün durumunu açıklamak olduğundan dolayıdır.

“es-Sihah”da şöyle denilmektedir:

“Yaşlı”nın çoğulu, şekillerinde gelir. “Yaşlı kadın” demektir. Abid (b. el-Abras) dedi ki:

“Sanki o ölür korkusuyla yavrusunu bekleyen bir yaşlı dişidir.”

“Adam yaşlandı, yaşlanır, yaşlanmak” denilirken (mastarı) asla uygun olarak harekeli söylenir. “Yaşlılık” demektir. “Ye” aslı itibariyle harekelidir, fakat sakin okunmuştur. Çünkü Arapçada “fa’lul” vezninde bir kelime yoktur. “Yaşlandı, yaşlanmak” demektir. “Ona saygıdan dolayı ona şeyh (yaşlı adam) diye seslendim” anlamındadır. Küçültme ismi ile şeklinde “şın” harfi kesreli olarak söylenir, diye kullanılmaz.

en-Nehhâs dedi ki: Eğer şair mecbur kalırsa: (……..) diyebilir. (……..) ile demek gibi. Ancak bunun bu şeklinin kullanılması ” Göz” kelimesinde kullanılması güzeldir, zira kelime olarak müennesdir.

“Yaşlı (şeyh)” kırk yaşını geçmiş olan kimseye denilir.

“Sizden kiminiz daha önceden vefat eder” âyeti hakkında Mücahid şöyle demektedir, yani yaşlanmadan önce veya düşük olması halinde bu hallerden geçmeden önce ölür, demektir.

“Belirli bir ecele ulaşmanız için” âyeti hakkında da Mücahid: Ölüm herkes içindir demiştir.

“Ulaşmanız için” lâfzındaki “lam”, lam-ı akıbet (sonuçta ulaşılacak hali bildirmek için)dir.

“Ve belki akıl erdirirsiniz diye” bunu aklınızla kavrayarak O’ndan başka hiçbir ilâh olmadığını bilirsiniz diye.

De ki: “Bana, Allah’tan başka taptığınız şeylere ibadet etmem yasaklandı; çünkü bana, Rabbimden apaçık deliller geldi. Âlemlerin Rabbine teslim olmam emredildi.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm)! De ki: Bana Rabbimden apaçık deliller gelince, sizin Allahı bırakıp o taptıklarınıza kulluk etmem bana yasaklandı ve bana alemlerin Rabbine teslim olmam emredildi.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Rabbimden bana apaçık deliller gelince, Allah’tan başka dua ettiklerinize ibadet etmek bana yasak kılındı ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.

“De ki” -ey Muhammed-

“Rabbimden bana apaçık deliller” birliğinin belgeleri

“gelince, Allah’tan başka dua ettiklerinize ibadet etmek” Ondan başkasına tapınmak

“bana yasak kılındı.” Kendisinden başka ilâh olmayan hayy ve kayyum olan Allah bunu bana yasakladı.

“Ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla” Ona zilletimi arzetmek ve boemrolundu.

O, diridir. O’ndan başka ilah yoktur. O hâlde, dini yalnız O’na has kılarak O’na dua edin. Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.

Diyanet Vakfı
O daima diridir; Ondan başka hiçbir tanrı yoktur. O halde dinde ihlaslı ve samimi kişiler olarak Ona dua edin. Her türlü övgü alemlerin Rabbi Allaha mahsustur.

Kurtubi Tefsiri
O diri olandır. O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur. O halde dini yalnız O’na halis kılanlar olarak O’na dua (ibadet) edin. “Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun” (deyin).

“O diri olandır.” Bakidir ve ölmeyendir.

“O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur. O halde dini” itaat ve ibadeti

“yalnız O’na halis kılanlar olarak O’na dua edin. Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun.” el-Ferrâ” dedi ki: Bu haber anlamını ihtiva eden bir cümledir. (O takdirde anlam: Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’adır, şeklinde olur.) Hazfedilmiş bir emir vardır. O’na dua edin, O’na hamdedin demektir. Bütün bunlara dair yeterli açıklamalar daha önce Bakara Sûresi’nde ve başka yerlerde (mesela el-Fâtiha, 1/2. âyet 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. İbn Abbâs da: Kim “la ilahe illallah” derse, hemen “elhamdulillahi Rabbi’l-alemin: Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun” deyiversin, demiştir.

Allah, sizin için yeri durak, göğü bina yapan, sizi şekillendiren ve şeklinizi güzel yapan, sizi temiz şeylerle rızıklandırandır. İşte bu, sizin Rabbiniz Allah’tır. Âlemlerin Rabbi olan Allah, ne yücedir!

Diyanet Vakfı
Yeri sizin için yerleşim alanı, göğü de bir bina kılan, size şekil verip de şeklinizi güzel yapan ve sizi temiz besinlerle rızıklandıran Allahtır. İşte Allah, sizin Rabbinizdir. alemlerin Rabbi Allah, yücelerden yücedir.

Kurtubi Tefsiri
Allah O’dur ki, yeri sizin için bir karargâh, göğü üstünüze yüksek bir bina yapmış, size suret verip suretlerinizi güzelleştirmiş ve hoş şeylerden sizi rızıklandırmıştır. İşte Rabbiniz Allah. Âlemlerin Rabbi Allah’ın şanı ne yücedir!

“Allah O’dur ki yeri sizin için bir karargâh” âyeti ile vahdaniyetini tanıtmak ve buna dair delilleri pekiştirmeyi daha da arttırmaktadır. Yani O gerek hayatınız için, gerek ölümden sonra yeryüzünü sizin için bir karargâh

“göğü üstünüze yüksek bir bina yapmış” bulunmaktadır. Buna dair açıklamalar da daha önceden (el-Bakara, 2/22. âyet, 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“…Size suret verip suretlerinizi güzelleştirmiş” yani sizi en güzel surette yaratmıştır.

Ebû Rezin ile el-Eşheb el-Ukeylî

“suretlerinizi” anlamındaki âyeti “sad” harfini kesreli olarak;diye okumuştur. el-Cevherî dedi ki: “Sad” harfi kesreli olarak; söyleyişi ” Suretler” diye gelen “suret” kelimesinin çoğulunun bir söyleyişidir. İşte bu söyleyişe uygun olarak cariyelerin nitelikleri ile ilgili şu beyit de nakledilmektedir:

“Gözleri el-Halsa ineklerinden daha da güzeldir,

Ve onlar suretleri itibariyle onların sürülerinden de güzeldir.”

Buradaki lâfzı ‘in çoğuludur, bu da inek sürüsü demektir. Yine bu kelime, miskin konulduğu kap anlamında da kullanılır. Şair her ikisini de şu beyitte bir arada zikretmiş bulunmaktadır:

“İnek sürüsü göründü mü hatırlarım Leyla’yı,

Miskin konulduğu kabın hoş kokusu geldi mi yine hatırlarım onu.”

da bunun bir söyleniş şeklidir.

“Ve hoş şeylerden sizi rızıklandırmıştır. İşte Rabbiniz Allah! Âlemlerin Rabbi Allah’ın şanı ne yücedir!” âyetine dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/22. ayet 4. başlık, el-Araf, 7/54. âyetin tefsiri ile el-Furkan, 25/1. âyetin tefsiri ve benzerlerinde) geçmiş bulunmaktadır.

İşte böyle, Allah’ın ayetlerini inkâr edenler döndürülür.

Diyanet Vakfı
Allahın ayetlerini inatla inkar edenler işte (haktan) böyle döndürülür.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın âyetlerini bilerek inkâr edegelenler işte böyle döndürülür.

“Allah’ın âyetlerini bilerek inkâr edegelenler işte böyle” haktan

“döndürülür.”

İşte bu, sizin Rabbiniz Allah’tır. Her şeyin yaratıcısıdır. O’ndan başka ilah yoktur. Nasıl da döndürülüyorsunuz?

Diyanet Vakfı
İşte O, her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allahdır. Ondan başka tanrı yoktur. O halde nasıl olup da döndürülüyorsunuz!

Kurtubi Tefsiri
İşte Rabbiniz Allah budur. Herşeyin yaratıcısıdır. O’ndan başka ilâh yoktur. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?

“İşte Rabbiniz Allah budur. Herşeyin yaratıcısıdır” âyeti ile birlik ve kudretine delâleti açıklamaktadır.

“O’ndan başka ilâh yoktur. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” Bu şekilde O’nun delilleri size apaçık gösterildikten sonra nasıl olur da imandan geri dönüyor, imanı bırakıp başka tarafa yöneliyorsunuz? Yani sizler bu hususta deliller ortada olmakla birlikte haktan döndürüldüğünüz gibi;

Allah, geceyi sizin için dinlenesiniz diye kılan ve gündüzü aydınlık yapan O’dur. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmez.

Diyanet Vakfı
İçinde dinlenesiniz diye geceyi, görmeniz için de gündüzü yaratan Allahtır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütufkardır. Fakat insanların çoğu şükretmezler.

Kurtubi Tefsiri
Allah O’dur ki, içinde rahat bulasınız diye geceyi yaratandır, gündüzü de aydınlık (kılandır). Muhakkak Allah insanlara lütufkardır, fakat insanların çoğu şükretmezler.

“Allah O’dur ki içinde rahat bulasınız diye geceyi yaratandır.” âyetinde geçen: “Kıldı” burada (mealde olduğu gibi) “yarattı” demektir. Araplar bu kelime “yaratmak” anlamında kullanılması hali ile bu anlamda kullanılmaması hali arasında fark gözetirler. Eğer “yaratmak” anlamında kullanırlarsa bunun ancak tek bir mef’ûle geçişi sözkonusu olur. Şayet yaratmak anlamında değil ise o takdirde iki mef’ûle geçiş yapar. Yüce Allah’ın:

“Muhakkak Biz onu… Arapça bir Kur’ân kıldık.” (ez-Zuhruf, 43/3) âyetinde olduğu gibi. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden bir kaç yerde (mesela el-Bakara, 2/22’in tefsiri; el-En’am, 6/1. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Gündüzü de aydınlık” yani o zaman içerisinde ihtiyaçlarınızı görüp geçiminizi sağlamak için, gerekli tasarruflarda bulunabilmeniz için aydınlık kılandır.

“Muhakkak Allah insanlara lütufkardır. Fakat insanların çoğu” onun lütfuna ve üzerlerindeki nimetlerine

“şükretmezler.”

Rabbiniz dedi: “Bana dua edin, size cevap vereyim.” Bana ibadet etmekten kibirlenenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.

Diyanet Vakfı
Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, kabul edeyim. Çünkü bana ibadeti bırakıp büyüklük taslayanlar aşağılanarak cehenneme gireceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Rabbiniz buyurdu ki: “Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim. Şüphesiz Bana ibadeti büyüklüklerine yedirmeydiler yakında hor ve hakir olarak cehenneme gireceklerdir.”

“Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim.”

âyeti ile ilgili olarak en-Numan b. Beşir’in şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Dua ibadetin kendisidir.” Sonra da yüce Allah’ın:

“Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim. Şüphesiz Bana ibadeti büyüklüklerine yedirmeyenler yakında hor ve hakir olarak cehenneme gireceklerdir” âyetini okudu. Ebû Îsa dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, V, 211, 374, 456; Ebû Davud, II, 76; İbn Mace, II, 1258; Müsned, IV, 267, 271, 276

İşte bu âyet, duanın ibadetin kendisi olduğunun delilidir. Müfessirlerin çoğunluğu da böyle demiştir. Anlam da şudur: Beni tevhid edin ve Bana ibadet edin, Ben de sizin ibadetinizi kabul edip günahlarınızı bağışlayayım.

Burada duanın zikir, dua ve Allah’tan dilekte bulunmak demek olduğu da söylenmiştir. Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sizden herbir kimse Rabbinden ne ihtiyacı varsa hepsini O’ndan istesin. Hatta ayakkabının bağı koptuğu takdirde dahi onu O’ndan istesin.” İbn Hibban, Sahih, III, 148, 176, 177; el-Makdisi, el-Ehadisu’l-Muhtara, V, 9, 10; “İbn Hibban tarafından güvenilir ravilerin rivâyeti olarak kaydedilmekle beraber, doğrusunun mürsel olduğunu” kaydetmektedir

Duanın günahları terketmek olduğu da söylenmiştir. Katade’nin naklettiğine göre Ka’b el-Ahbar şöyle demiştir: Bu ümmete kendilerinden önce peygamber olması müstesna- hiçbir ümmete verilmemiş üç şey verilmiştir: Önceden bir peygamber gönderildi mi ona: Sen kendi ümmetine şahitsin denilirdi, yüce Allah ise bu ümmete:

“Bütün insanlara karşı şahitler olasınız” (el-Bakara, 2/143) diye buyurmuştur. Yine peygambere: Dinde senin için bir zorluk yoktur denilirdi, bu ümmete de:

“Dinde size güçlük vermedi” (el-Hac, 22/78) diye buyurulmuştur. Yine peygambere: Bana dua et, Ben de senin duanı kabul edeyim, denilirdi. Bu ümmete de: “Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim.” diye buyurulmuştur.

Derim ki: Böyle bir şey kişinin görüşüne dayanılarak söylenmez. Nitekim bu (peygambere) merfu bir rivâyet olarak da gelmiştir. Bunu Leys, Şehr b. Havşeb’den, o Ubade b. es-Samit’ten diye rivâyet etmiştir. Buna göre Ubade b. es-Samit dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Ümmetime ancak peygamberlere verilmiş üç şey verilmiştir. Yüce Allah bir peygamberi gönderdi mi ona: Bana dua et, Ben de senin duanı kabul edeyim, diye buyururdu. Bu ümmete de: “Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim” diye buyurmuştur. Bir peygamber gönderdi mi: Senin üzerine dinde herhangi bir zorluk kılmamıştır, denilirdi. Yüce Allah bu ümmete de: “Dinde size güçlük vermedi” (el-Hac, 22/78) diye buyurmuştur. Yüce Allah bir peygamber gönderdi mi onu kendi kavmine şahit kılardı. O bu ümmeti de, bütün insanlara karşı şahit kılmıştır.” Bunu et-Tirmizî el-Hakim “Nevadiru’l-Usul” adlı eserinde zikretmiş bulunmaktadır. Tirmizi Hakim, Nevadiru’l-Usul, IV, 124

Aynı şekilde Halid er-Rıb’î de şöyle derdi: Bu ümmetin işine şaşılır. Ona: “Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim.” denilerek hem dua etmelerini emretti, hem de dualarını kabul edeceği vaadinde bulundu. Her ikisi arasında da herhangi bir şart bulunmamaktadır. Birisi ona: Ne gibi? diye sorunca, o da şöyle dedi: Mesela yüce Allah:

“Îman edip salih amel işleyenlere de şunu müjdele…” (el-Bakara, 2/25) diye buyurmaktadır. Görüldüğü gibi bu âyette bir şart bulunmaktadır. Diğer taraftan:

“Îman edenlere Rabbleri katında kendileri için muhakkak bir kadem-i sıdk olduğunu müjdele” (Yûnus, 10/2) âyetinde ise amel şartı bulunmamaktadır.

Diğer taraftan yüce Allah’ın:

“Öyle ise… dini yalnız Allah’a halis kılanlar olarak Allah’a dua edin” (el-Mu’min, 40/11) âyetinde şart vardır. Buna karşılık yüce Allah’ın:

“Bana dua edin, Ben de duanızı kabul edeyim” âyetinde herhangi bir şart yoktur. Daha önceki ümmetler herhangi bir ihtiyaçlarının görülmesi için peygamberleri o hususta kendilerine dua etsin diye peygamberlerine gider başvururlardı.

Şöyle de denilmiştir: Bu âyet daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/186. âyet, 3. başlıkta) açıklandığı üzere mutlak ve mukayyed ifadeler kabilindendir. Yani eğer dilersem “duanızı kabul edeyim” demektir. Bu bakımdan yüce Allah’ın:

“O da dilerse yalvardığınız şeyi giderir” (el-En’am, 6/41) âyetine benzemektedir. Kimi zaman dua Ebû Said el-Hudrî’nin rivâyet ettiği ve el-Bakara Sûresi’nde (2/186. âyet, 3- başlıkta) geçtiği üzere, bizatihi istenen şeylerin dışında da duanın kabul edilmesi sözkonusu olabilir. Bu hususu oradan tetkik edebilirsiniz.

İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Yakub’dan Ruveys, Ebû Amr’dan Ayyaş ile Ebû Bekir ve Âsım’dan el-Mufaddal “gireceklerdir” anlamındaki âyeti: “Girdirileceklerdir” şeklinde meçhul bir fiil olarak “ye” harfini ötreli, “hı” harfini de üstün olarak okumuşlardır. Diğerleri ise “ye” harfini üstün, “hı” harfini de ötreli olarak “gireceklerdir” anlamında okumuşlardır.

“Hor ve hakir olarak” de küçülmüşler ve zelil kılınmışlar olarak demek olup, buna dair açıklamalar daha önceden (en-Nahl, 16/48. âyet ile en-Neml, 27/87. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz, o saat kesinlikle gelecektir. Onda şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu inanmaz.

Diyanet Vakfı
Kıyamet günü mutlaka gelecektir, bunda hiç şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu buna inanmazlar.

Kurtubi Tefsiri
Elbette kıyâmet mutlaka gelecektir. Bunda hiç şüphe yoktur, ama insanların çoğu îman etmezler.

“Elbette kıyâmet mutlaka gelecektir” âyetindeki:

“Mutlaka gelecektir” lâfzındaki “lam” te’kid lamıdır.

“Elbette”nin haberinin başına gelmiştir. Ancak bunun ifadenin başına gelmesi gerekir, çünkü bu, cümlenin te’kidi içindir. Şu kadar var ki bazan yerinden kaydırılabilmektedir. Sîbeveyh böyle demiştir. Mesela: “Şüphesiz Amr elbette çıkıyor” denilir. Bu şekilde yerinden kaydırılarak sonraya bırakılmasının sebebi bu “lam” ile: “Elbette, muhakkak”ın arka arkaya getirilmemesi içindir. Zira her ikisi de aynı anlamı ifade eder. Yine Basralılara göre: ile bir gerçektir” kullanımını uygun karşılamıştır. Eğer: ” Bir gerçektir” lâfzını hazfedecek olursan, bildiğim kadarıyla hiçbir nahivci bunu câiz kabul etmez. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

“Bunda hiç şüphe” tereddüt ve tartışma

“yoktur, ama insanların çoğu îman etmezler.” Onu tasdik etmezler. Halbuki o vakit itaat eden ile isyan eden arasındaki fark ortaya çıkmış olacaktır

Kör ile gören bir olmaz. İman eden ve salih işler yapanlarla kötülük yapan da bir olmaz. Ne az düşünüyorsunuz.

Diyanet Vakfı
Körle gören, inanıp iyi amellerde bulunanla kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar az düşünüyorsunuz!

Kurtubi Tefsiri
Kör ile gören de bir olmaz, îman edip salih amel işleyenler ile günahkar olan da. Ne az düşünüyorsunuz!

“Kör ile gören de bir olmaz.” Mü’min ile kâfir, sapık ile hidayet bulan bir olmaz demektir.

“Îman edip salih amel işleyenler” iyi işler yapanlar

“ile günahkar olan”

kötülükleri yapan

“olan da” bir olmaz.

“Ne az düşünüyorsunuz!” Âyeti genel olarak haber vermek üzere “ye” ile (“ne kadar az düşünüyorlar!” anlamında) diye okunmuştur. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmiştir. Çünkü gerek ondan önceki ifadeler, gerek bundan sonraki ifadeler haber veren ifadelerdir. Kûfeliler ise hitab olmak üzere “te” ile (“düşünüyorsunuz!” anlamında) okumuşlardır.

Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür. Ama insanların çoğu bilmezler.

Diyanet Vakfı
Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyük bir şeydir. Fakat insanların çoğu bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yerin yaratılması yemin olsun ki insanların yaratılışından daha büyüktür, fakat insanların çoğu bilmezler.

“Göklerle yerin yaratılması yemin olsun ki insanların yaratılışından daha büyüktür” âyeti mübteda ve haberi birlikte gelmiş bir cümledir. Ebû’l-Aliye de şöyle demektedir: Yani yahudilerin büyük gördükleri Deccal’in yaratılışından daha büyüktür.

Yahya b. Sellam da şöyle demektedir: Bu öldükten sonra dirilişi inkâr edenlere karşı getirilen bir delildir. Yani bu ikisinin yaratılması insanların yaratılışının tekrarlanmasından daha büyüktür. Niçin Benim insanları tekrar dirilteceğimden yana acz içinde olduğumu sanıyorlar?

“Fakat insanların çoğu” bunu

“bilmezler.”

Allah’ın ayetleri hakkında, kendilerine bir delil gelmeden tartışanlar —onların göğüslerinde ulaşamayacakları bir kibirden başkası yoktur— Allah’a sığın; şüphesiz O, işitendir, görendir.

Diyanet Vakfı
Kendilerine gelmiş kesin bir delil olmaksızın, Allahın ayetleri hakkında münakaşa edenler var ya, hiç şüphe yok ki, onların kalplerinde, asla yetişemeyecekleri bir büyüklük hevesinden başka bir şey yoktur. Sen Allaha sığın. Kuşkusuz O, işiten ve görendir.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine kesin bir delil gelmemiş iken Allah’ın âyetleri hakkında tartışanlar var ya; Şüphesiz onların göğüslerinde asla kendisine ulaşamayacakları bir kibirden başka bir şey yoktur. Derhal Allah’a sığın, çünkü O, herşeyi işitendir, görendir.

“Kendilerine kesin bir delil” bir belge

“gelmemiş iken, Allah’ın âyetleri hakkında tartışanlar” çeşitli iddialarda bulunanlar

“var ya; şüphesiz onların göğüslerinde asla kendisine ulaşamayacakları bir kibirden başka bir şey yoktur” âyeti hakkında ez-Zeccâc şöyle demektedir: Yani onların göğüslerinde bulunan o hususta istediklerine asla ulaşamayacakları bir kibirden başkası değildir. Buna göre o, hazfedilmiş bir ifade takdir etmiş olmaktadır. Başkası ise şöyle demektedir: Onlar bu kibire asla ulaşamazlar demektir, bu durumda hazf sözkonusu değildir. Çünkü bunlar öyle bir topluluk idi ki, kendi görüşlerine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a uyacak olurlarsa, yüksek mertebeleri azalır, durumlarında bir eksilme olur. Ona tabi olmayacak olurlarsa, yükseleceklerini zannediyorlardı. Yüce Allah onların yalanlamak suretiyle ulaşacaklarını ümid ettikleri yüksek mertebeye ulaşamayacaklarını haber vermektedir. Burada kastedilenler müşriklerdir.

Yahudilerin kastedildiği de söylenmiştir. Bu açıklamaya göre -sûrenin baş tarafında geçtiği üzere- âyet-i kerîme Medine’de inmiş olur. Anlamı da şöyle olur: Eğer onlar (yahudiler) Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a uymayı büyüklüklerine yedirmeyip: Deccal pek yakında çıkacak ve mülk bize geri verilecek, nehirler onunla birlikte akacak ve o Allah’ın âyetlerinden bir âyet olarak çıkacaktır, diyor iseler bu onların asla erişemeyecekleri bir büyüklenme olur. Buna göre âyet-i kerîme onlar hakkında inmiş olmaktadır. Bu açıklamayı Ebû’l-Aliye ve başkası yapmıştır. Al-i İmrân Sûresi’nde (3/45-46. âyetler ile 55. âyetlerin tefsirinde) Deccal’in çıkacağına, Mekke ile Medine dışında her tarafı çiğneyip geçeceğine dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Ona dair haberleri yeteri kadarıyla “et-Tezkire” adlı eserimizde de zikretmiş bulunuyoruz. Deccal yahudidir, ismi ise Saf olup, künyesi Ebû Yusuf’tur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı inkâr eden her kâfirin Deccal olduğu da söylenmiştir. Bu da güzel bir açıklamadır, çünkü geneldir.

Mücahid de şöyle demektedir: Âyetin anlamı şöyledir: Onların kalplerinde asla ulaşamayacakları bir büyüklük vardır. Anlam birdir.

Buradaki

“kibir”den kastın, büyük iş anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani onlar peygamberliği yahut kendisi vasıtası ile seni öldürmek noktasına veya benzeri bir noktaya ulaşabilecekleri pek büyük bir iş peşindedirler, fakat buna ulaşamayacaklardır ya da onlar senin dinin tamamlanmadan önce ölmeni temenni ederler, fakat maksatlarına ulaşamayacaklardır.

“Derhal Allah’a sığın.” Ayet-i kerîme yahudiler hakkında inmiştir, diyenlerin görüşlerine göre Deccal’in fitnesinden Allah’a sığın, demek olur. Diğer açıklamaya göre ise kâfirlerin şerrinden Allah’a sığın, demek olur. Onların mübtela oldukları küfür ve kibir gibi hallerinden Allah’a sığın, anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Çünkü O, herşeyi işitendir, görendir” âyetindeki: “(……..): O” fasl zamiri olur. Mübteda da olabilir. Bu durumda ondan sonrası haberi olur. Cümle de bütünüyle:

“Çünkü, muhakkak”ın -önceden de geçtiği üzere- haberi olur.

Sabret, çünkü Allah’ın vaadi gerçektir. Günahın için bağışlanma iste ve Rabbini akşam ve sabah övgüyle tesbih et.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Şimdi sen sabret. Çünkü Allahın vadi gerçektir. Günahının bağışlanmasını iste. Akşam-sabah Rabbini hamd ile tesbih et.

Kurtubi Tefsiri
O halde sen sabret. Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Günahın için de mağfiret dile, akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et.

“O halde sen sabret. Şüphesiz” Yani ey Muhammed, senden öncekiler sabrettiği gibi, sen de müşriklerin eziyetlerine karşı sabret.

“Şüphesiz Allah’ın” Mûsa ve İsrailoğullarına yardım ettiği gibi sana yardım ve zafer verip, seni üstün kılacağı şeklindeki

“Allah’ın vaadi haktır.”

el-Kelbî dedi ki: Bu âyet kılıç (cihadı emreden) âyeti ile nesholmuştur.

“Günahın için de mağfiret dile” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilmiştir: Ümmetinin günahı için… demektir diye açıklanmıştır. Muzaf hazfedilmiş, muzafun ileyh onun yerine getirilmiştir.

Peygamberlerin küçük günah işlemelerinin câiz olduğunu kabul edenlerin görüşlerine göre de, bizzat kendi günahın için mağfiret dile, demek olur. Peygamberlerin küçük günah işlemeleri câiz değildir, diyenlerin görüşlerine göre: Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a dua ile Allah’a ibadet etmesi için bir emirdir. Yüce Allah’ın:

“Vaadettiğini de bize ver” (Al-i İmrân, 3/194) âyeti gibidir. Bunun faydası ise derecelerin daha da artması, duanın da kendisinden sonrakiler için sünnet olmasıdır.

Peygamberlikten önce işlemiş olduğun günahlar dolayısıyla Allah’tan mağfiret dile, anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!” Âyeti ile sabah namazı ile ikindi namazını kastetmektedir. Bu açıklamayı el-Hasen ve Katade yapmıştır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bundan kasıt Mekke’deki namazdır. Beş vakit namaz farz kılınmadan önce sabah iki rekat, akşam iki rekat namaz kılınıyordu. Yine bu açıklama el-Hasen’den gelmiş olup bunu el-Maverdî zikretmiştir. O takdirde bu nesholmuş âyetlerden olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Rabbini hamd ile” âyeti O’na şükür etmek ve O’nu övmek ile… demektir.

“Rabbini hamd ile tesbih et.” Namazda olsun, namazın dışında olsun devamlı olarak Rabbini tesbih et. Böylece bunlarla uğraşırken ilâhi yardımın çabuk gelmesini istemek hatırına gelmeyecektir.

Akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak.

Diyanet Vakfı
53, 54. Andolsun ki biz Musaya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına, akıl sahipleri için bir öğüt ve doğruluk rehberi olan Kitabı miras bıraktık.

Kurtubi Tefsiri
Özlü akıl sahiplerine bir hidayet ve bir öğüt olmak üzere.

“Özlü akıl sahiblerine bir hidayet” âyetindeki

“hidayet” anlamındaki lâfız

“kitab”tan bedeldir. Bunun “o bir hidayettir” anlamında olması da mümkündür ki o kitab kastedilmektedir.

“Ve bir öğüt olmak üzere” akıllı kimselere bir nasihat olmak üzere demektir.

Andolsun, Musa’ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına kitabı miras bıraktık.

Diyanet Vakfı
53, 54. Andolsun ki biz Musaya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına, akıl sahipleri için bir öğüt ve doğruluk rehberi olan Kitabı miras bıraktık.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz Mûsa’ya hidayet verdik. İsrailoğullarına da kitabı miras bıraktık.

“Yemin olsun Biz Mûsa’ya hidayet verdik.” İşte bu, dünya ve ahirette peygamberlere yardımın kapsamı içerisindedir. Yani Biz ona Tevrat’ı ve peygamberliği verdik. Tevrat’a

“hidayet” denilmesi onun ihtiva ettiği hidayet ve aydınlık dolayısıyladır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de:

“Şüphesiz Tevrat’ı Biz indirdik ki, onda bir hidayet ve bir nûr vardır” (et-Tevbe, 5/44) diye buyurulmaktadır.

“İsrailoğullarına da kitabı” Tevrat’ı

“miras bıraktık.”

O gün, zalimlere mazeretleri fayda vermez. Onlara lanet vardır ve kötü yurt onlarındır.

Diyanet Vakfı
O gün zalimlere, özür dilemeleri hiçbir fayda sağlamaz. Artık lanet de onlarındır, kötü yurt da onlarındır!

Kurtubi Tefsiri
O günde özür dilemeleri kâfirlere fayda vermez. Hem lanet onlaradır, hem de kötü yurt onlarındır.

“O günde” âyeti bir önceki âyette geçen

“günde” âyetinden bedeldir.

“Özür dilemeleri kâfirlere fayda vermez” âyetindeki:

“Fayda vermez” lâfzını Nafî’ ve Kûfeliler “ye” ile diğerleri ise “te” ile okumuşlardır.

“Hem lanet onlaradır, hem de kötü yurt onlarındır” âyetindeki

“lanet” Allah’ın rahmetinden uzak oluştur.

“Kötü yurt” ise cehennemdir.

Şüphesiz Biz, elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında ve şahitlerin kalkacağı günde kesinlikle yardım ederiz.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz peygamberlerimize ve iman edenlere, hem dünya hayatında, hem şahitlerin şahitlik edecekleri günde yardım ederiz.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Biz peygamberlerimize ve mü’minlere dünya hayatında ve şahitlerin ayağa kalkacakları günde mutlaka yardım ederiz.

“Muhakkak Biz peygamberlerimize… mutlaka yardım ederiz” âyetindeki: “Peygamberlerimize” lâfzındaki damme’nin ağırlığı dolayısıyla hazfedilerek; demek de uygundur. Maksat Mûsa (aleyhisselâm)’dır.

“Ve mü’minlere dünya hayatında” âyeti “peygamberlerimiz”e atf ile nasb mahallindedir. Maksat îman etmiş olan o mü’min kişidir.

Âyetin bütün peygamberlerle mü’minler hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Onların ilâhi yardıma mazhar olmaları ise -Ebû’l-Aliye’nin görüşüne göre- delillerin üstün gelmesi ve başarılı olması iledir. Düşmanlarından intikam alınmak suretiyle olduğu da söylenmiştir.

es-Süddî dedi ki: Bir kavim, bir peygamberi yahutta mü’minlerden hakka davet eden bir topluluğu öldürdü mü, mutlaka Allah onların üzerlerine onların intikamını alacak kimseler gönderir ve böylelikle -öldürülmüş olsalar dahi- bu konuda onlara yardım edilmiş olur.

“Ve şahidlerin ayağa kalkacakları günde” âyetinden kasıt, kıyâmet günüdür. Zeyd b. Eslem dedi ki:

“Şahitler” dört tanedir. Melekler, peygamberler, mü’minler ve bedenler.

Mücahid ve es-Süddî de:

“Şahitler” meleklerdir, bunlar peygamberlerin tebliğ ettiklerine, ümmetlerin de onları yalanladıklarına dair şahitlik edeceklerdir demişlerdir.

Katade: Melekler ve peygamberlerdir, demiştir. Diğer taraftan buradaki ” Şahidler”in şehid”in”çoğulu olduğu söylenmiştir. “Şerifin çoğulunun “eşraf” şeklinde gelmesi gibi.

ez-Zeccâc ise şöyle demektedir: Burada

“şahidler” lâfzı “şahid”in çoğuludur. “Sahib”in çoğulunun “ashab” şeklinde gelmesi gibi.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: “Fail” vezninde gelen bir kelimenin “ef’al” diye çoğulunun yapılması sözkonusu değildir ve buna kıyas da yapılmaz. Ancak bu türden semai olarak gelen lâfızlar işitildiği gibi kullanılır ve bu çoğul şekli, fazla harfin hazfedilmesine binaen böyle yapılır.

el-Ahfeş ile el-Ferrâ”

“Şahidlerin ayağa kalkacakları günde” âyetindeki;

” Ayağa kalkacağı” lâfzının, çoğulun müennesliğine binaen “te” ile kullanılmasını câiz kabul etmişlerdir.

Ebû’d-Derda’dan gelen hadiste ve bazı muhacldislerin naklettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim müslüman kardeşini ırzını (namus, şeref ve haysiyetini verilmek istenen bir zarara karşı) savunacak olursa, o kimse üzerinden cehennem ateşini savmak da aziz ve celil olan Allah’ın üzerindeki bir hak olur.” Müsned, VI, 449 Daha sonra da yüce Allah’ın:

“Muhakkak Biz peygamberlerimize ve mü’minlere… yardım ederiz” âyetini okudu.

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Her kim mü’min bir kimseyi onu gıybet eden bir münafığa karşı koruyacak olursa, yüce Allah kıyâmet gününde o kişiyi cehennem ateşine karşı koruyacak bir melek gönderir. Her kim bir müslümandan onu küçük düşürecek bir şekilde sözedecek olursa, yüce Allah onu o söylediğinden çıkıncaya (cezasını çekinceye) kadar cehennemdeki bir köprü üzerinde durduracaktır.” Ebû Davud, IV, 270; Müsned, III, 441 (lâfız ve manada az farkla).

Onlar derler: “Size elçileriniz apaçık delillerle gelmedi mi?” Derler: “Evet.” Onlar da der: “O hâlde dua edin. Kâfirlerin duası sadece boşa çıkar.”

Diyanet Vakfı
(Bekçiler:) Size peygamberleriniz açık açık deliller getirmediler mi? derler. Onlar da: Getirdiler, cevabını verirler. (Bekçiler ise): O halde kendiniz yalvarın, derler. Halbuki kafirlerin yalvarması boşunadır.

Kurtubi Tefsiri
Bekçiler de diyecekler ki: “Peygamberleriniz size apaçık deliller getirmediler mi?” Onlar: “Evet” diyecekler. (Bekçiler) diyecekler ki: “Şimdi siz dua edin.” Kâfirlerin duası -ne olursa olsun- boşunadır.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazî de şöyle demiştir: Bana ulaştığına ya da anlatıldığına göre cehennemdekiler cehennem bekçilerinden yardım isteyecekler. Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır:

“Ateşte olanlar cehennem bekçilerine diyecekler ki: Rabbinize dua edin ki, üzerimizden bir gün olsun azâbı hafifletsin.” Onlar böylelikle azâbın üzerlerinden bir gün dahi hafifletilmesini isteyecekler, fakat onların bu istekleri geri çevrilecektir: “Peygamberleriniz size apaçık deliller getirmediler mi? (diyecekler). Onlar: Evet, diyecekler. (Bekçiler) diyecekler ki: Şimdi siz dua edin, kâfirlerin duası -ne olursa olsun- boşunadır” diye haberi uzun uzadıya nakletmektedir.

Ebû’d-Derda yoluyla gelen, Tirmizî ve başkalarının rivâyet ettiği hadiste de (Ebû’d-Derda) şöyle demektedir: Cehennemlikler üzerine açlık salınacak, öyle ki bu açlıkları içinde bulundukları azaba denk gelecek. Bu açlıktan kurtarılmak için imdat isteyecekler, bu sefer onlara ne semirten, ne de açlığa karşı bir faydası olan dari’ denilen yiyecek verilecek. Onu yiyecekler, fakat onlara hiçbir faydası olmayacak. Yine imdat dileyecekler, bu sefer onlara boğazda tıkanıp kalan bir yiyecek verilecek ve bu boğazlarına tıkanıp kalacak. Dünyada iken boğazlarına tıkanan lokmaları su ile aşağı doğru indirdiklerini hatırlayacaklar. Bu sefer imdat isteyerek kendilerine içecek bir şeyin verilmesini dileyecekler. Bu sefer onlara kancalar ile hamîm (kaynar su) getirilecek. Bu kaynar su yüzlerine yaklaştırıldı mı yüzlerini yakıverecek. Karınlarına ulaştı mı bağırsaklarını ve karınlarında bulunan ne varsa herşeyi paramparça edecek. Bu sefer meleklerden yardım isteyecekler ve:

“Rabbinize dua edin ki üzerimizden bir gün olsun azâbı hafifletsin” diyecekler, onlara şöyle cevab verilecek: “Peygamberleriniz size apaçık deliller getirmediler mi?” denilecek, onlar:

“Evet diyecekler. (Bekçiler) diyecekler ki: Şimdi siz dua edin, kâfirlerin duası -ne olursa olsun- boşunadır” zarardadır ve yok olmaya mahkumdur. Tirmizi, IV, 707.

Ateştekiler cehennem bekçilerine derler: “Rabbinize dua edin de bizden bir gün azabı hafifletsin.”

Diyanet Vakfı
Ateşte bulunanlar cehennem bekçilerine: Rabbinize dua edin, bizden, bir gün olsun azabı hafifletsin! diyecekler.

Kurtubi Tefsiri
Ateşte olanlar cehennem bekçilerine diyecekler ki: “Rabbinize dua edin ki, üzerimizden bir gün olsun azâbı hafifletsin.”

Kâfir ümmetler arasından

“ateşte olanlar” âyetinde yer alan: ” …anlar” lâfzını Araplar arasından mu’reb ve salim, müzekker çoğul olmak üzere: diye kullananlar da vardır. Ref halinde bunu diye kullananlar, bunun tekilini mebni olarak kullandıkları gibi, bunu da mebni kullanmış oluyorlar.

el-Ahfeş dedi ki: Burada “nun” harfi katılmak sureti ile ” Onbeş” lâfzına benzemiş olduğundan fetha üzere mebni kılınmıştır.

“Cehennem bekçilerine” âyetindeki: ” Bekçiler” lâfzı, ‘in çoğuludur. Çoğul olarak; şekilleri de kullanılır.

“Diyecekler ki: Rabbinize dua edin ki üzerimizden bir gün olsun azâbı hafifletsin” âyetindeki ” Hafifletsin” âyeti (emrin) cezm ile gelmiş cevabıdır, “fe” ile gelirse nasb olur. Şu kadar var ki, Arapların konuşmalarında emrin ve benzerlerinin cevabında görülen, cevabın “fe’siz gelmesidir. Kur’ân-ı Kerîm de söyleyişlerin en fasihi olarak buna göre gelmiştir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Durun arkadaşlar, ağlaşalım o sevgiliyi yadetmekten ve konakladığı yere geldiğimizden ötürü.”

Büyüklenenler derler: “Hepimiz onun içindeyiz. Şüphesiz Allah, kullar arasında hükmünü vermiştir.”

Diyanet Vakfı
O büyüklük taslayanlar ise: Doğrusu hepimiz bunun içindeyiz. Şüphe yok ki Allah kulları arasında vereceği hükmü verdi, derler.

Kurtubi Tefsiri
O büyüklük taslayanlar diyecekler ki: “Muhakkak biz, hepimiz bunun içindeyiz. Şüphesiz Allah, kullar arasında hüküm vermiş bulunuyor.”

“O büyüklük taslayanlar diyecekler ki: Biz, hepimiz bunun” cehennemin

“içindeyiz.”

el-Ahfeş dedi ki:

“Hepimiz” lâfzı mübteda olarak merfudur. el-Kisaî ve el-Ferrâ” ” Muhakkak biz, hepimiz bunun içindeyiz” şeklinde sıfat olarak nasb ile okumayı câiz kabul etmişlerdir.

“Muhakkak biz” lâfzındaki te’kid ise zamire aittir. İbn es-Semeyka ve Îsa b. Ömer de böyle okumuşlardır. Kûfeliler ise tekide de na’t (sıfat anlamında) ismini verirler. Ancak Sîbeveyh bunu kabul etmeyerek şöyle der: Çünkü: “ Hepimiz” sıfat olmaz ve sıfat da almaz. Burada bedel de câiz olmaz, çünkü kendisi hakkında haber veren kimseden başkası bedel olarak getirilmez. el-Müberred de bu anlamda açıklamada bulunarak şöyle demiştir: Burada zamirden bedel getirmek sözkonusu olmaz, çünkü muhatapdır. Muhatapdan bedel olmadığı gibi, o da bedel olarak gelmez. Çünkü bunlarda anlaşılmayacak (müşkil) bir taraf yok ki, onlardan bedel getirilsin. Onun ifadesi lâfzan bu şekildedir.

“Şüphesiz Allah kulları arasında hüküm vermiş bulunuyor.” Yani kimse başkasının günahından dolayı sorumlu tutulmaz. Hepimiz başlı başına kâfirleriz.

Ateş içinde tartışırlarken, zayıflar büyüklük taslayanlara derler: “Biz size tâbiydik. Şimdi ateşin bir kısmını bizden kaldırabilir misiniz?”

Diyanet Vakfı
(Kafirler) ateşin içinde birbirleriyle çekişirlerken zayıf olanlar, o büyüklük taslayanlara: Biz size uymuştuk. Şimdi ateşin birazını bizden savabilir misiniz? derler.

Kurtubi Tefsiri
Ateşin içinde karşılıklı deliller getirip tartışacaklarında zayıf olanlar büyüklük taslayanlara şöyle diyecekler: “Biz size uyan kimseler idik. Şimdi bu ateşin bir kısmını olsun, bizden kaldırabilir misiniz?”

“Ateşin içinde karşılıklı deliller getirip tartışacaklarında” orada birbirlerine karşı iddialarda bulunacaklarında

“zayıf olanlar” peygamberlere uymayarak

“büyüklük taslayanlara şöyle diyecekler: Biz” dünyada iken bizi kendisice davet ettiğiniz şirk koşmak hususunda

“size uyan kimseler idik. Şimdi bu ateşin bir kısmını” azâbın bir parçasını

“olsun bizden kaldırabilir misiniz?” Siz bizim yerimize onu taşıyabilir misiniz, yüklenebilir misiniz?

“Uyan kimseler” Basralıların görüşüne göre hem tekil, hem çoğul anlamındadır. Lâfız olarak tekili ” Uyan kimse” şeklindedir. Kûfeliler; bu mastar gibi tekili olmayan çoğul bir isimdir. Bunun çoğulu yapılmaz, eğer çoğulu yapilacak olsaydı: ” Uyanlar” demek gerekirdi, derler.

Ateş, sabah akşam onlara arz edilir. Kıyamet günü geldiğinde: “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun.”

Diyanet Vakfı
Onlar sabah akşam o ateşe sokulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: Firavun ailesini azabın en çetinine sokun (denilecek)!

Kurtubi Tefsiri
Ateştir o. Onlar sabah-akşam ona arzolunurlar. Kıyâmetin kopacağı günde: “Fir’avun hanedanını azâbın en şiddetlisine sokun” (denilecek).

Daha sonra bu azâbın mahiyetini açıklayarak dedi ki:

“Ateştir o, onlar sabah-akşam ona arzolunurlar” âyetindeki

“ateştir o” anlamındaki lâfzının okunuşu ile ilgili altı görüş vardır:

1- “Kötü” lâfzından bedel olarak merfû’ okunması. (O kötü azâb, ateştir, demek olur.)

2- ” O ateştir” anlamında da olabilir.

3- Mübteda olarak merfu’ gelmiş olabilir.

4- el-Ferrâ” dedi ki: “O ateş ki, ona arz olunurlar” anlamında merfu’ olabilir.

Bunlar ref’ ile okunuşuna dair dört açıklama şeklidir.

5- el-Ferrâ” nasb ile okunmasını da câiz kabul etmektedir, çünkü ondan sonra “ona” ait bir zamir bulunmakta ve ondan önce de onunla ilişkili olan ifadeler yer almaktadır.

6- el-Ahfeş: “Azâb’dan bedel olarak esreli okunabileceğini de kabul etmiştir.

Cumhûrun kanaatine göre burada “sunulmak”, Berzah’ta gerçekleşmektedir. Bazı ilim ehli de kabir azabının sabit oluşuna yüce Allah’ın:

“Ateştir o, onlar sabah-akşam ona arzolunurlar” âyetini delil göstermişler ve bunun dünya devam ettikçe süreceğini söylemişlerdir.

Mücahid, İkrime, Mukâtil ve Muhammed b. Ka’b da böyle demişlerdir. Hepsi de: Bu âyet-i kerîme dünyada kabir azabına delil teşkil etmektedir. Nitekim ahiret azâbı hakkında da daha sonradan:

“Kıyâmetin kopacağı günde: Fir’avun hanedanını azâbın en şiddetlisine sokun” diye buyurulduğunu görmekteyiz.

İbn Mes’ûd’dan rivâyet edilen hadiste belirtildiğine göre de Fir’avun hanedanı ile onlar gibi olan kâfirlerin ruhları sabah ve akşam cehennem ateşine arzolunur (cehennem onlara gösterilir) ve onlara: Bu sizin yurdunuzdur, denilir. Yine ondan gelen rivâyete göre onların ruhları siyah kuşların kursaklarındadır. Hergün sabah ve akşam olmak üzere iki defa cehenneme giderler, işte cehennemin onlara arzedilmesi bu demektir.

Şu’be, Ya’la b. Atâ’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ben Meymun b. Mehran’ı şöyle derken dinledim: Ebû Hüreyre sabah oldu mu yüksek sesle: Yüce Allah’a hamdolsun sabahı ettik. Fir’avun ailesi de cehenneme arzedildi, derdi. Akşam oldu mu da yine yüksek sesle: Akşamı ettik, Allah’a hamdolsun. Fir’avun hanedanı da cehennem ateşine arzolundu, derdi. Kim Ebû Hüreyre’nin bu sözünü işitiyorsa mutlaka cehennem ateşinden Allah’a sığınıyordu.

Sa’d b. Cüveyriye’nin hadisinde de Nafî’den, onun İbn Ömer’den rivâyetine göre İbn Ömer şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kâfir öldü mü sabah ve akşam cehenneme arzedilir.” Daha sonra yüce Allah’ın:

“Ateştir o, onlar sabah-akşam ona arzolunurlar” âyetini okudu. Mü’min de öldü mü ruhu sabah ve akşam cennete arzolunur.”

Buhârî ve Müslim’in rivâyetine göre Ömer (radıyallahü anh) Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu zikretmektedir: “Sizden herhangi bir kimse öldü mü sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir. Eğer cennet ehlinden ise cennet ehlinden birisi olarak (ona yer gösterilir). Şayet cehennem ehlinden ise yine cehennem ehlinden birisi olarak (yeri gösterilir) ve: Yüce Allah’ın kıyâmet gününde buraya seni sokacağı vakte kadar senin (ebediyyen) kalacağın yer burasıdır, denilir.” Buhârî, I, 464, III, 1184; Müslim, IV, 2199; Nesâî, IV, 106, 107; İbn Mace, II, 1427; Muvatta’, I, 239; Müsned, II, 16, 113, 123

el-Ferrâ” dedi ki: Buradaki sabah ve akşam vakti dünyada bu kadarlık süreler kadardır. Mücahid’in görüşü de budur. O:

“Sabah akşam” yani dünya günlerinden (bu kadar sürelerle) demektir.

Hammâd b. Muhammed el-Fezarî dedi ki: Bir adam Evzaî’ye şöyle dedi: Biz kafileler halinde beyaz ve küçük birtakım kuşların denizden çıkıp batı tarafına doğru gittiklerini gördük. Bunların sayılarını Allah’tan başka kimse bilemez. Akşam oldu mu onlar gibi siyah kuşların döndüğünü görüyoruz. Şöyle dedi: O kuşların kursaklarında Fir’avun hanedanının ruhları vardır. Sabah ve akşam cehennem ateşine arzolunurlar. Sonra da geriye yuvalarına dönerler. Döndüklerinde de tüyleri yanmış ve kararmış oluyorlar. Geceleyin yine tüyleri beyaz olarak çıkar ve o siyah tüyleri döker. Sonra o kuşlar sabah olunca tekrar gider ve sabah-akşam ateşe arzolunurlar. Tekrar yine yuvalarına geri dönerler. İşte dünya kaldığı sürece bunlar böyle devam edip gideceklerdir. Kıyâmet günü olacağında da yüce Allah:

“Fir’avun hanedanını azâbın en şiddetlisine sokun” diye buyuracak ki, bu da el-Haviye(deki azâb)dır. (el-Evzaî devamla) dedi ki: Bize ulaştığına göre bunların sayısı ikimilyon altıyüzbin kişidir.

” Sabah” aslında mastar olup anlamı genişletilerek zarf olarak kullanılmıştır.

“Akşam” lâfzı da ona atfedilmiştir ve ifade burada tamam olmaktadır. Daha sonra da:

“Kıyâmetin kopacağı günde” âyeti ile okumaya başlanılır ve:

“Gün” lâfzı yüce Allah’ın:

“Sokun” anlamındaki âyet ile nasbedilerek okunur. Bununla birlikte bunun “arzolunurlar” âyeti ile nasbedilerek dünyada ateşe “arzolunurlar, kıyâmetin kopacağı günde de” anlamında olup, üzerinde vakıf yapılmaması da mümkündür.

Nafî, Medineliler, Hamza ve el-Kisaî

“Sokun” âyetini kat elidi fi ile ve “hı” harfi kesreli olarak:Soktu” fiilinden gelmiş bir fiil diye okumuşlardır. Ebû Ubeyd’in tercih ettiği görüş budur. Yani yüce Allah meleklere, onları ateşe sokmaları için emir verecektir. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Ateştir o… ona arzolunurlar” âyetidir. Diğerleri ise “elifi vasl ile “hı” harfini ötreli olarak: “Girin” şeklinde: “Girdi” fiilinden gelmiş diye okurlar. Yani onlara: ey “Fir’avun hanedanı, azâbın en şiddetlisine girin” denilecek. Ebû Hatim’în tercih ettiği de budur. Birinci kıraat ile ilgili olarak da şunları söylemektedir. Birinci kıraatteki: ” Hanedanını” birinci mef’ûl; ” En şiddetlisine” ise cer harfinin hazfi ile ikinci mef’ûldür. İkinci kıraatte ise muzafın nidası olduğundan dolayı mansuptur.

“Fir’avun hanedanı” onun din ve mezhebini kabul eden kimselerdir. Dini ve mezhebini “gidiş yolu’nu izleyen kimseler azâbın en şiddetlisinde olacaklarına göre; onun böyle olması öncelikle sözkonusudur.

İbn Mes’ûd, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şunu rivâyet etmektedir: “Kul mü’min olarak dünyaya gelir, mü’min olarak yaşar, mü’min olarak ölür. Bunlardan birisi Zekeriya oğlu Yahya’dır. Mü’min olarak doğdu, mü’min olarak yaşadı, mü’min olarak öldü. Kimi kul da kâfir olarak doğar, kâfir olarak yaşar, kâfir olarak ölür. Fir’avun bunlardan birisidir. Kâfir olarak doğdu, kâfir olarak yaşadı, kâfir olarak öldü.” Yakın lâfızlarla, aynı manada: Hakim. Müstedrek, IV, 5S1; Tirmizi IV, 483; Müsned, III, 19 Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

el-Ferrâ” ise âyet-i kerimede bir takdim ve tehir olduğunu kabul etmektedir. Buna göre âyetin anlam sıralanışı şöyledir:

“Fir’avun hanedanını azâbın en şiddetlisine sokun”;

“ateştir o, onlar sabah akşam ona arzolunurlar.” O böylece ateşe arzedilmeyi ahirette kabul etmiş olmaktadır. Ancak bu daha önceden geçtiği üzere ifadelerin sıralanışına uygun olarak Cumhûrun benimsediği kanaatten farklı bir kanaattir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Böylece Allah, onu onların tuzaklarının kötülüğünden korudu. Firavun ailesine ise kötü azap isabet etti.

Diyanet Vakfı
Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden bu zatı korudu, Firavunun kavmini ise kötü azap kuşatıverdi.

Kurtubi Tefsiri
Sonunda Allah kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu onu; Fir’avun hanedanını ise kötü azâb kuşattı.

“Sonunda Allah kurdukları tuzakların kötülüklerinden” ona çeşitli şekillerde azâb ve işkence etmelerine karşı

“korudu onu.” Onu alıp yakalamak istediler ancak bulamadılar. Çünkü o işini Allah’a ısmarlamıştı.

Katade dedi ki: Bu kişi Kıbti idi, İsrailoğulları ile birlikte Allah onu kurtardı. Buna göre buradaki “he (onu)” zamiri Fir’avun ailesinden mü’min olan o kişiye ait olur. Bunun -daha önce geçen farklı kanaate binaen- Mûsa’ya ait bir zamir olduğu da söylenmiştir.

“Fir’avun hanedanını ise kötü azâb kuşattı” âyeti ile ilgili olarak el-Kisaî şöyle demektedir: Bir şey inip (gelip, çatar) ve lazım (gerekli ve ayrılmaz) olursa, o takdirde: “Kuşattı, kuşatır, kuşatmak” denilir.

“Söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah’a bırakıyorum. Şüphesiz Allah, kullarını görendir.”

Diyanet Vakfı
Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allaha havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını çok iyi görendir.

Kurtubi Tefsiri
“Yakında benim size söylediğimi hatırlayacaksınız. Ben işlerimi Allah’a ısmarlıyorum. Muhakkak Allah kullarını çok iyi görendir.”

“Yakında benim size söylediğimi hatırlayacaksınız.” sözleri tehdittir.

“…mi” lâfzının; anlamında olması mümkündür. Size söylediklerimin… demek olur. Mastar anlamını veren edat olması da mümkündür, yani azâb gelip sizi bulacağı vakit, benim size söylediğim sözümü hatırlayacaksiniz, demek olur.

“Ben işlerimi Allah’a ısmarlıyorum.” Ona tevekkül eder ve işimi O’na teslim ediyorum.

Bu sözlerinin onu öldürmek istediklerine delil teşkil ettiği de söylenmiştir. Mukâtil de dedi ki: O mü’min kişi dağa kaçtı ve onu öldüremediler. Bu sözleri söyleyenin Mûsa (aleyhisselâm) olduğu da söylenmiştir. Ancak daha zahir olan bu sözlerin Fir’avun ailesinden îman eden kişinin sözleri olduğudur, İbn Abbâs’ın görüşü de budur.

“Kesin olarak biliniz ki, beni çağırdığınız şeylerin ne dünyada ne ahirette bir çağrısı yoktur. Dönüşümüz Allah’adır. Aşırı gidenler ateş halkıdır.”

Diyanet Vakfı
Gerçek şu ki, sizin beni davet ettiğiniz şeyin dünyada da ahirette de davete değer bir tarafı yoktur. Dönüşümüz Allahadır, aşırı gidenler de ateş ehlinin kendileridir.

Kurtubi Tefsiri
“Elbette beni kendisine davet ettiğiniz şeylerin dünyada ve ahirette herhangi bir daveti yoktur. Dönüşümüz muhakkak Allah’adır. Şüphesiz haddi aşanlar da ateşin dostlarıdır.

“Elbette, şüphesiz…” lâfzına dair açıklamalar daha önceden (Hud, 11/22. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Gerçekten, muhakkak, şüphesiz, elbette anlamındadır.

“Beni kendisine davet ettiğiniz şeylerin” âyetindeki: ” Şeyler” lâfzı: ” Kimse” anlamındadır.

“Dünyada ve ahirette herhangi bir daveti yoktur.” ez-Zeccâc’ın açıklamasına göre onun fayda sağlayacak şekilde yapılacak duayı kabulü söz konusu olmayacaktır. Başkası da şöyle açıklamıştır: Onun ilâh olmasını gerektirecek herhangi bir daveti yoktur.

el-Kelbî de şöyle açıklamıştır: Onun dünyada da, ahirette de şefaati olmaz.

Fir’avun önceleri insanları putlara ibadet etmeye çağırıyordu. Sonra onları ineklere tapmaya davet etti. Bir ineğe gençken ibadet ediliyor, yaşlandı mı boğazlanmasını emrediyordu. Sonra ibadet edilsin diye bir başka ineğin getirilmesini emrediyordu. Aradan uzunca bir zaman geçtikten sonra bu sefer: En yüce rabbiniz benim, diye ortaya çıktı.

“Şüphesiz haddi aşanlar da ateşin dostlarıdır.” Katade ve İbn Şîrîn müşrikleri kastetmektedir, demişlerdir. Mücahid ve en-Nehaî ise bunlar beyinsizler ve haksız yere kanları döken kimselerdir diye açıklamışlardır. İkrime bunlar zorbalar ve büyüklük taslayan kimselerdir diye açıklamıştır. Bunların Allah’ın sınırlarını aşan kimseler oldukları da söylenmiştir. Bu ise daha önce geçen açıklamaları kapsamaktadır.

Bu âyette geçen (……..)’ler, harf-i cerrin düşürülmesi ile nasb mahallindedir. Sîbeveyh’in, el-Halil’den naklettiğine göre ise:

“Elbette” lâfzı daha önce geçen ifadeleri reddetmek anlamında olduğundan ötürü ” Sizin beni kendisine davet ettiğiniz şeyin… olması gerekir” takdiri ile ref mahallinde olması da mümkündür.

“Kendisine davet ettiğiniz şeyin batıl olması icab etmiştir, dönüş Allah’a aittir, haddi aşanların cehennemin arkadaşları olması da vacibtir.” demiş gibidir.

“Siz, Allah’ı inkâr etmemi ve hakkında bilgim olmayan şeyleri O’na ortak koşmamı istiyorsunuz. Ben ise sizi, aziz ve bağışlayıcı olan Allah’a çağırıyorum.”

Diyanet Vakfı
Siz beni, Allahı inkar etmeye ve hiç tanımadığım nesneleri Ona ortak koşmaya çağırıyorsunuz. Ben ise sizi, aziz ve çok bağışlayan Allaha davet ediyorum.

Kurtubi Tefsiri
“Siz beni Allah’a kâfir olmaya ve ona bilmediğim şeyi ortak koşmaya çağırıyorsunuz. Halbuki ben sizi mutlak galib, çok mağfiret edici olana davet ediyorum.

“Siz beni Allah’a kâfir olmaya ve O’na bilmediğim şeyi ortak koşmaya” bu da Fir’avundur

“çağırıyorsunuz. Halbuki ben sizi mutlak galib, çok mağfiret edici olana davet ediyorum.”

“Ey kavmim! Ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz beni ateşe çağırıyorsunuz.”

Diyanet Vakfı
Ey kavmim! Nedir bu hal? Ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz beni ateşe çağırıyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
“Ey kavmim! Ne oluyor böyle ki, ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz?

“Ey kavmim! Ne oluyor böyle ki ben sizi kurtuluşa” yani cennetlere ulaştıran îman yoluna

“çağırıyorum. Siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz” sözleri ile Fir’avun’un söylediği:

“Ve ben sizi doğru yoldan başkasına da iletmiyorum” (el-Mu’min, 40/29) şeklindeki sözlerinde geçen Fir’avun’un yolunun aslında sonucu cehenneme götüren sapıklık yolu olduğunu açıklamaktadır. Kendisini de Fir’avun’un yoluna uymaya çağırmış idiler. Bundan dolayı devamla:

“Kim bir kötülük işlerse sadece onun kadar cezalandırılır. Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, işte onlar cennete girerler. Orada hesapsız rızıklandırılırlar.”

Diyanet Vakfı
Kim bir kötülük işlerse, onun kadar ceza görür. Kim de kadın veya erkek, mümin olarak faydalı bir iş yaparsa işte onlar, cennete girecekler, orada onlara hesapsız rızık verilecektir.

Kurtubi Tefsiri
“Kim bir kötülük işlerse, ona ancak onun benzeri ile karşılık verilir. Erkek veya kadın kim mü’min olarak salih amel işlerse işte onlar cennete girerler. Onlar orada hesapsız rızıklanırlar.

“Kim bir kötülük” şirki kastediyor

“işlerse, ona ancak onun benzeri” olan azâb

“ile karşılık verilir.”

“Erkek veya kadın kim mü’min olarak” yani kalbinden Allah’ı ve peygamberleri tasdik ederek

“salih amel işlerse” İbn Abbâs dedi ki: La ilahe illallah demeyi kastediyor.

“İşte onlar cennete girerler.” Buradaki “cennete girerler” anlamındaki âyet, meçhul bir fiil olarak “ye” harfi ötreli: ” Girdirilirler” diye de okunmuştur. Bu, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ebû Amr, Yakub ve Âsım’dan Ebû Bekr’in kıraatidir. Buna da

“onlar orada hesabsız rızıklanırlar” âyetindeki:

“Rızıklanırlar” âyetinin bu şekilde okunmuş olması delil teşkil etmektedir. Diğerleri ise (“girerler” anlamını verecek şekilde) “ye” harfini fethalı olarak okumuşlardır.

“Ey kavmim! Bu dünya hayatı geçici bir faydadır. Ahiret ise, sürekli kalınacak yurttur.”

Diyanet Vakfı
Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı, geçici bir eğlencedir. Ama ahiret, gerçekten kalınacak yurttur.

Kurtubi Tefsiri
“Ey kavmim! Bu dünya hayatı ancak bir geçimliktir. Ahiret ise doğrusu asıl kalınacak yurdun ta kendisidir.

“Ey kavmim! Bu dünya hayatı ancak bir geçimliktir.” Onunla kısa bir süre faydalanılır, geçinilir, sonra ardı arkası kesilir, yok olur, gider.

“Ahiret ise doğrusu asıl kalınacak” karar kılınıp ebedi yaşanılacak

“yurdun ta kendisidir.” Burada

“ahiret”den kasıt cennet ve cehennemdir, çünkü her ikisinin de sonu gelmez. Bunu da şu buyruklarıyla açıklamaktadır:

İman eden kişi dedi: “Ey kavmim! Bana uyun, size doğruluk yolunu göstereyim.”

Diyanet Vakfı
O iman eden kimse: Ey kavmim! dedi, siz bana uyun, sizi doğru yola götüreceğim.

Kurtubi Tefsiri
O îman eden dedi ki: “Ey kavmim! Bana uyun, ben sizi doğru yola eriştireyim.

“O îman eden dedi ki: Ey kavmim bana uyun” sözleri Fir’avun ailesinden îman eden kişinin söylediklerinin devamıdır. Yani din hususunda bana uyun.

“Ben sizi doğru yola” cennet yolu olan hidayet yoluna

“eriştireyim.”

Bu sözlerin Mûsa (aleyhisselâm)’ın sözleri olduğu da söylenmiştir.

Muaz b. Cebel

“doğru yol” anlamındaki lâfzı: şeklinde “şın” harfini de şeddeli olarak okumuştur. Ancak bu Arap dili bilginlerinin çoğunluğuma göre bir lahndir. Çünkü kullanım: ” Eriştirdi, eriştirir” şeklindedir. Halbuki gelmez. Bu şekil ancak sülasiden gelir. Şayet rubaiden çokluk anlamı vermesi istenen kip yapılmak istenirse; vezni kullanılır.

en-Nehhâs dedi ki: şeklinin Eriştirir” anlamında olması -ondan müştak (türetilmiş) olduğu manasına olmayarak- caizdir. Ancak: “İncici” kelimesinin: “İnci” lâfzından getirildiği gibi söylenebilir. Bu da o manaya gelmekle birlikte, bu kipe göre söylenemez. Bununla birlikte bunun:’den gelip, “Doğru yola erişmiş” anlamında olması da mümkündür. Şairin şu mısraında olduğu gibi: Burada şair, şiiri şerhedenlerin de belirttiği gibi yorgunluk anlamına gelen “nasıb” kelimesini “yorgunluk sahibi, yorgunluğu olan” anlamında kullanmıştır. Onun için bu mısraı belirttiği hususa delil gösterebilmiştir

“Ey Umeyme! Beni oldukça yorgunluğu bulunan, bir kederle başbaşa bırak.”

ez-Zemahşerî dedi ki: şeklinde, vezninde, fiilinde “şın” harfi kesreli kökten gelmiş gibi de okunmuştur, gibi. Yahutta “şın” harfi üstün olarak: ‘den gelmiş kabul edilebilir.

geldiği gibi. Ancak bu, pek kabul edilebilecek bir görüş değildir. Çünkü “fe’al” vezninin ‘den gelmesi ancak çok az lâfızlardadır,) gibi. Ancak bu kadar az sayıdaki kullanıma kıyas yapmak doğru değildir. Diğer taraftan bu kullanımın: fiiline bakılmaksızın nisbet olması da mümkündür, “Fildişi satıcısı, ” Kaba elbise satıcısı” gibi.

Mushaf’ta:

“Bana uyun” lâfzı “ye”siz olarak yazılmıştır. Ancak Yakub ile İbn Kesîr vasl ve vakf hallerinde de “ye”yi sabit olarak okumuşlardır. Ebû Amr ve Nafî’ ise vakf halinde hazfetmiş, vasl halinde sabit okumuşlardır. Ancak Verş her iki halde de hazfetmiştir, diğerleri de böyle okumuşlardır. Çünkü mushafta “ye”siz olarak kaydedilmiştir, “ye”yi sabit olarak okuyanlar ise asıl kullanıma göre okumuşlardır.

“Göklerin yollarına. Böylece Musa’nın ilahına çıkarım. Şüphesiz ben onun yalancı olduğunu sanıyorum.” Böylece Firavun’a kötü ameli süslü gösterildi ve yoldan saptırıldı. Firavun’un hilesi, yalnızca boşa çıkmıştır.

Diyanet Vakfı
36, 37. Firavun: Ey Haman, bana yüksek bir kule yap; belki yollara, göklerin yollarına erişirim de Musanın Tanrısını görürüm! Doğrusu ben onu, yalancı sanıyorum, dedi. Böylece Firavuna, yaptığı kötü iş süslü gösterildi ve yoldan saptırıldı. Firavunun tuzağı tamamen boşa çıktı.

Kurtubi Tefsiri
“Göklerin yollarınaleyhisselâmonunda belki Mûsa’nın ilâhının yanına çıkarım. Doğrusu şu ki, ben onu yalancı sanıyorum.” İşte böylece Fir’avun’un kötü ameli kendisine süslendirildi ve doğru yoldan alıkonuldu. Fir’avun’un hilesi ancak bir hüsranla içice idi.

Fir’avun ailesine mensub îman eden kişi sözlerini söyleyip Fir’avun da mü’min kişinin bu sözlerinin, çevresinde bulunanların kalplerini etkilemesinden korkuya kapılınca, Mûsa’nın getirdiği tevhidi sınayacağını ve eğer doğru olduğu ortaya çıkarsa, bunu çevresindekilerden gizlemeyeceğini, doğru olmadığı ortaya çıkarsa da dinleri üzerinde sabit kalmalarını sağlayacağını hissettirmek maksadı ile:

“Fir’avun dedi ki: Ey Haman! Benim için yüksek bir köşk yap” sözleri ile veziri Haman’a yüksekçe köşk yapması emrini verdi. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Kasas Sûresi’nde (28/38. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Belki o yollara ulaşırım; göklerin yollarına” âyetindeki

“göklerin yolları” lâfzı birincisinden (“yollar” anlamındaki kelimeden) bedeldir.

“Göklerin yolları” ise Katade, ez-Zührî, es-Süddî ve el-Ahfeş’in görüşüne göre kapıları demektir. el-Ahfeş şu beyiti zikretmektedir:

“Kim ölüm sebeblerinden çekinirse gelir onu bulurlar,

İsterse merdivenle semanın kapılarına tırmansın.”

Ebû Salih de “semanın sebepleri” yolları demektir diye açıklamıştır. Semavatın, kendileri sayesinde ayakta durabildiği hususlardır, diye de açıklanmıştır. Burada “yollar” lâfzı şanlarını yüceltmek için tekrarlanmıştır. Çünkü bir şey önce müphem olarak zikredilip sonra açıklanacak olursa, bu o şeyin durumunu daha bir yüceltmek demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Sonunda belki Mûsa’nın ilâhının yanına çıkarım” da ona yukarıda olup aşağıda bulunana bakanın baktığı gibi bakarım. Böylelikle o yüce Allah’ın belli bir mekan tarafından kuşatılan bir cisim olduğunu zannetmiş olmaktadır. Fir’avun ilâhlık iddiasında bulunuyor ve yüksekçe bir yerde oturmak ile bunun gerçekleştiği görüşünde bulunuyor idi.

lafa. cetvelde “aytv” harfi ötreli olarak, yüce Allah’ın:

“Ulaşırım” âyetine atıf ile merfû’ okunmuştur. Ancak el-A’rec, es-Sülemî, Îsa ve Hafs ise bunu nasb ile okumuşlardır. Ebû Ubeyde dedi ki: Bu şekilde okuyuş: ” Belki” lâfzının cevabı olarak ve başına “fe” getirilmiş şekliyle okunmasından ötürüdür.

en-Nehhâs da şöyle demiştir: Nasb ile okunuşun manası, reF ile okuyuşun anlamından farklıdır. Çünkü nasb ile okumanın anlamı, ben o yollara ne zaman ulaşırsam, o vakit çıkar ve bakarım, demek olur. Ref ile okuyuşun anlamı ise “belki o yollara, ulaşırım” sonra bunun ardından belki bakarım, demektir. Ancak: “Sonra”nın verdiği terâhî (arada zaman süresinin bulunması) anlamı “fe”nin bu anlamı vermesinden daha ileri derecededir.

“Doğrusu şu ki; ben onu yalancı sanıyorum.” Yani bununla birlikte ben Mûsa’nın benden başka ilâh bulunduğu şeklindeki iddiasında yalan söylediğini zannediyorum. Ben bu işi sadece bu husustaki kapalılığı gidermek için yapacağım. Bu da Fir’avun’un yüce Allah’ın varlığı hususunda şüphe içinde olmasını gerektirmektedir.

Şöyle de açıklanmıştır: Buradaki “zan”; “yakın (kesinlikle bilmek)” anlamındadır. Ben onun yalancı olduğundan eminim, kesinlikle o bir yalancıdır, demektir. Bu sözlerimi ise sadece benim kesin olarak inandığım şeylere kesin olarak inanmayanların şüphesini ortadan kaldırmak için söylüyorum.

“İşte böylece Fir’avun’un kötü ameli kendisine süslendirildi.” Yani Fir’avun bu sözleri söyleyip şüphe içerisine düştüğü şekilde şeytan ona kötü amelini süslü gösterdi, yahutta yüce Allah kötü amelini yani şirkini ve yalanlamasını ona süslü gösterdi.

“Ve doğru yoldan alıkonuldu” âyetindeki:

” Alıkonuldu” âyeti Kûfeliler tarafından meçhul bir fiil olarak okunmuştur. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim’in tercih ettiği şekil de budur. Bu okuyuşa göre “Sad” harfinin esreli okunması da mümkündür. Bu durumda “dal” harfinin kesresi “Sad”a nakledilmiş olur. Yahya b. Vessab ile Alkame’nin kıraati de bu şekildedir. İbn Ebi İshak ile Abdurrahman b. Bekre ise tenvinli ve ref ile diye okumuşlardır. Diğerleri ise: “Ve alıkoydu” şeklinde “sad” ve “dal” harflerini üstün ile okumuşlardır. Fir’avun insanları doğru yoldan alıkoydu, demek olur.

“Fir’avun hilesi ancak bir hüsran ile” yani bir ziyan ve bir sapıklık ile

“içice idi.” Yüce Allah’ın şu âyetinde de bu kökten gelmiş lâfızlar kullanılmıştır:

“Ebû Leheb’in iki eli kurusun (helâk olsun).”(Mesed, 111/1)

“Zarara uğratmaktan başka şeylerini de arttırmadılar.” (Hud, 11, 101) Bir başka yerde de:

“…zarardan başka” (Hud, 11/63) diye buyurmaktadır. Yüce Allah onun yaptığı köşkü (kuleyi) yıktı, kavmi ile birlikte onları suda boğdu. Daha önceden (el-Kasas, 28/36-42. âyetlerin tefsirinde) geçtiği gibi.

Firavun dedi: “Ey Hâmân! Benim için bir kule yap, belki yollara ulaşırım.”

Diyanet Vakfı
36, 37. Firavun: Ey Haman, bana yüksek bir kule yap; belki yollara, göklerin yollarına erişirim de Musanın Tanrısını görürüm! Doğrusu ben onu, yalancı sanıyorum, dedi. Böylece Firavuna, yaptığı kötü iş süslü gösterildi ve yoldan saptırıldı. Firavunun tuzağı tamamen boşa çıktı.

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun dedi ki: “Ey Haman! Benim için yüksek bir köşk yap. Belki o yollara ulaşırım;

“Onlar, kendilerine bir delil gelmeden Allah’ın ayetleri hakkında tartışırlar. Bu, Allah katında ve iman edenler katında büyük bir öfkeye sebep olur. İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler.”

Diyanet Vakfı
Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmadığı halde Allahın ayetleri hakkında mücadele edenler gerek Allah yanında, gerekse iman edenler yanında büyük bir nefretle karşılanır. Allah, büyüklük taslayan her zorbanın kalbini işte böyle mühürler.

Kurtubi Tefsiri
“Onlar ki kendilerine gelmiş bir delil olmaksızın Allah’ın âyetleri hakkında tartışırlar. Gerek Allah indinde, gerek mü’minler yanında (buna) öfke oldukça büyüktür. Allah büyüklük taslayan her zorbanın kalbini işte böyle mühürler.”

“Onlar ki kendilerine gelmiş bir delil” herhangi bir belge ve kanıt

“olmaksızın Allah’ın âyetleri” apaçık delil ve belgeleri

“hakkında tartışırlar” âyetindeki:

“Onlar ki” lâfzı,

“Kimseleri” lâfzından bedel olarak nasb konumundadır. ez-Zeccâc dedi ki: İşte yüce Allah, Allah’ın âyetleri hakkında tartışan kimseleri böylece saptırır demektir. Buna göre

“onlar ki” nasb mahallindedir. (Yine ez-Zeccâc) şöyle der: Bununla birlikte: Onlar öyle kimselerdir ki” anlamında, yahutta mübteda olarak ref konumunda olması da mümkündür. Bu durumda haber de

“… oldukça büyüktür” anlamındaki lâfızlardır.

Diğer taraftan: Bunlar Fir’avun ailesinden olup îman eden kişinin söylediği sözlerdendir denildiği gibi, yüce Allah’tan yeni bir hitab olduğu da söylenmiştir.

” Öfke” temyiz olarak nasb edilmiştir. Yani onların bu tartışmaları

“öfke olarak oldukça büyüktür” demek olur. Yüce Allah’ın: ” Söz olarak ne büyüktür!” (el-Kehf, 18/5) âyetine benzemektedir.

“Yüce Allah’ın öfkesi” onları yermesi, onları kınaması ve onların başına azâbı getirmesidir.

“Allah büyüklük taslayan her zorbanın kalbini” doğruyu akletmesin ve hakkı kabul etmesin diye

“işte böyle” yani o tartışanların kalplerini mühürlediği gibi

“böyle mühürler.” “Büyüklük taslayan… herkesin kalbini” âyeti genel olarak

“kalb”in

“büyüklük taslayan”a izafe edilmesiyle okunmuştur. Ebû Hatim ve Ebû Ubeyd de bu okuyuşu tercih etmiştir. İfadede hazfedilmiş lâfızlar vardır ki, anlamı şöyledir:

“Allah büyük taslayan her zorbanın” herbirisinin

“kalbini işte böyle mühürler.” Burada daha önce buna delâlet eden lâfzın geçmiş olması dolayısıyla “Herbiri” lâfzı hazfedilmiştir. Eğer bu lâfzın hazfedildiği kabul edilmeyecek olursa mana düzgün olmaz. Çünkü o vakit bu âyet o kimsenin kalbinin tamamını mühürler demek olur ki, maksat kalbin tamamını ifade etmek değildir. Maksat zorba ve büyüklük taslayan herkesin kalplerinin teker teker mühürlendiğidir. Bu şekilde, “herbir” anlamındaki lâfzın hazfedileceğine delil teşkil eden sözlerden birisi de Ebû Duad’ın şu beyitidir:

“Yoksa sen her kişiyi yiğit mi sanırsın?

Ve geceleyin alevlenen ateşi ateş mi sanırsın?”

Görüldüğü gibi burada şair “ve herbir ateşi” demek istemiştir.

İbn Mes’ûd’un kıraatinde ise (“herbir” anlamındaki bu lâfzın ilavesi ile): “Büyüklük taslayan herbir kimsenin kalbi üzerine” şeklindedir. Ancak bu tefsin bir kıraat olup, bu lâfız izafe yapılmıştır.

Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Şamlılardan naklen İbn Zekvan “Kalbi”nin tenvinli olup, “Büyüklük taslayan”ın “kalbin sıfatı” diye okumuşlardır. Bu durumda “kalp” insanın tümünün ifadesi olur. Çünkü büyüklenen kalptir, diğer organlar ise ona tabidir. Bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz vücutta bir çiğnemlik et parçası vardır. O düzelirse vücudun tamamı düzelir, o bozulursa vücudun tamamı bozulur. İyi bilin ki o kalptir.” Buhârî, I, 28; Müslim, III, 1219; Dârimi, II, 319; İbn Mace, II, 1318; Müsned, IV, 270, 274.

Muzafın nasbedilmesine binaen böyle okumak da caizdir. Yani: “Kalp sahibi olup büyüklenen herbir kimsenin üzerine…” şeklinde de kabul edilebilir, bu durumda sıfat “kalp sahibi”ne ait olur.

“Andolsun, size Yusuf daha önce apaçık delillerle geldi. Ama onun size getirdiklerinden sürekli şüphe ettiniz. Nihayet öldüğünde, ‘Allah ondan sonra bir peygamber göndermez’ dediniz. İşte Allah, haddi aşan, şüpheci olan kimseyi böyle saptırır.”

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, (Musadan) önce Yusuf da size açık deliller getirmişti ve onun size getirdiği şeyler hakkında şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince «Allah ondan sonra peygamber göndermez» dediniz. İşte Allah o aşırı giden şüphecileri böyle saptırır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun önceden Yusuf da size apaçık belgelerle gelmiş idi. O zamanlar da size getirdiğinden şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat ettiğinde de: ‘Allah ondan sonra artık asla bir daha peygamber göndermez’ dediniz. Allah haddi aşan, şüpheci kimseleri işte böyle saptırır.

“Yemin olsun önceden Yusuf da size apaçık belgelerle gelmiş idi” âyeti ile ilgili olarak denildiğine göre bu sözler, Mûsa (aleyhisselâm)’ın sözleridir. Fir’avun ailesinden olup îman eden kişinin verdiği öğütlerin geri kalan bölümü olduğu da söylenmiştir. Onlara eskiden beri peygamberlere karşı baş kaldırmış olduklarını hatırlatmaktadır. Onun burada kastettiği kişi, kendilerine apaçık belgelerle gelen ve

“darmadağınık birçok Rabbler mi hayırlıdır, yoksa bir tek olan (ve herşeyi hükmü altında tutan) kahhar Allah mı?” (Yusuf, 12/39) deyip onlara apaçık belgelerle gelen Yakub oğlu Yusuf (aleyhisselâm)’dır.

İbn Cüreyc dedi ki: Kastedilen kişi Yakub oğlu Yusuf’tur. Yüce Allah onu Mûsa (aleyhisselâm)’dan önce, kralın ölümünden sonra Kıbtilere apaçık belgelerle -ki bu da rüyadır- rasûl olarak göndermişti.

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Bundan kasıt Yakub oğlu Yusuf oğlu İfrahîm oğlu Yusuf’tur. O aralarında yirmi yıl süre ile peygamberlik yapmıştı.

en-Nekkaş ed-Dahhak’tan şöyle dediğini nakletmektedir: Yüce Allah kendilerine Yusuf diye adlandırılan cinlerden bir rasûl göndermişti.

Vehb b. Münebbih de şöyle demiştir: Mûsa (aleyhisselâm)’ın çağdaşı olan Fir’avun Yusuf (aleyhisselâm)’ın çağdaşı olan Fir’avun’un kendisidir. Ona uzunca bir ömür verilmişti.

Başkası ise: Bu başka birisidir, demektedir.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Ayet-i kerimede bu Fir’avun’un Yusuf dönemindeki hükümdar olduğuna delâlet edecek bir ifade yoktur. Çünkü bir peygamber gerek kendisiyle birlikte bulunanlara, gerekse sonradan gelenlere apaçık delillerle gönderilmiş ise, onların hepsine bu apaçık delillerle gönderilmiş demektir ve hepsinin onu tasdik etmeleri gerekir.

“O zamanlar da size getirdiğinden şüphe edip durmuştunuz.” Yani sizden öncekiler de bunlar hakkında şüphe etmişlerdi.

“Nihayet o vefat ettiğinde de: ‘Allah ondan sonra artık asla bir daha peygamber” yani peygamber olduğunu iddia edecek bir kimse

“göndermez dediniz.”

“Allah haddi aşan” şirke sapan

“şüpheci” yüce Allah’ın birliği hakkında şüphe eden

“kimseleri işte böyle” bu saptırma gibi

“saptırır.”

“O gün arkanızı dönüp kaçarsınız. Allah’tan sizi koruyacak hiçbir kimse yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir hidayet edici yoktur.”

Diyanet Vakfı
32, 33. «Ey kavmim! Gerçekten sizin için o bağrışıp çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum. Sizi Allahtan (Onun azabından) kurtaracak kimse yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onu doğru yola iletecek de yoktur.»

Kurtubi Tefsiri
“O gün arkanızı dönüp gideceksiniz ve sizi Allah’a karşı koruyacak kimseniz olmayacaktır. Allah’ın saptırdığını doğru yola iletecek kimse bulunmaz.”

“O gün arkanızı dönüp gideceksiniz” âyeti “bağrışıp, çağrışma gününden” bedeldir.

“Allah’ın saptırdığını doğru yola iletecek kimse bulunmaz.” Yani yüce Allah’ın, kalbinde sapıklığı yarattığı kimseyi kimse hidaye erdiremez. Bu âyetin kim tarafından söylendiği hususunda da iki görüş vardır. Birisine göre bunu söyleyen Mûsa (aleyhisselâm)’dır, ikincisine göre ise dar-u zahir (güçlü) olan görüşe göre Fir’avun ailesinden îman eden kimsedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Ey kavmim! Ben sizin için çağrışma günü olan bir günden korkuyorum.”

Diyanet Vakfı
32, 33. «Ey kavmim! Gerçekten sizin için o bağrışıp çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum. Sizi Allahtan (Onun azabından) kurtaracak kimse yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onu doğru yola iletecek de yoktur.»

Kurtubi Tefsiri
“Ey kavmim! Muhakkak ben sizin için bağrışıp, çağrışma gününden korkarım.

“Bağrışıp, çağrışma” âyeti genel olarak “dal” harfi şeddesiz okunmuştur, bundan kasıt kıyâmet günüdür. Umeyye b. Ebi’s-Salt:

“Ve derken orada yaratıklarını yaydı, orayı (yeri) yayıp, döşediği vakit

İşte onlar o bağrışıp, çağrışmaya (kıyâmete) kadar, oranın sakinleri kalacaklardır.”

Kıyâmet gününe bu adın veriliş sebebi, insanların birbirlerine yüksek sesle çağrışacaklarından dolayıdır. Araf’ta bulunanlar simalarından tanıdıkları birtakım kimselere seslenecekler, cennetlikler cehennemliklere:

“Rabbimizin bize vaadettiğini hak bulduk.” (el-Araf, 7/44) diye seslenecekler, cehennemlikler de cennetliklere:

“Bize biraz su… akıtın.” (el-Araf, 7/50) diye sesleneceklerdir. Yine münadi kimlerin bedbaht ve kimlerin de mutlu olduklarını ilan ederek şöyle diyecektir: Şunu bilin ki filan oğlu filan ardından ebediyyen mutlu olmayacak bir bedbahtlıkla bedbaht olmuştur ve yine şunu bilin ki, filan oğlu filan ardından ebediyyen bedbaht olmayacak bir mutlulukla mutlu olmuştur. Bu, amellerin tartılacağı vakit olacaktır. O vakit melekler de cennetliklere:

“Yapmaya devam ettiklerinize karşılık mirasçısı kılındığınız cennet işte budur” (el-Araf, 7/43) diye sesleneceklerdir. Ölümün boğazlanacağı vakitte şöyle seslenilecektir: Ey cennetlikler! Artık sizin için ebedilik vardır, ölüm olmayacaktır ve ey cehennemlikler, artık sizin için ebedilik vardır, ölüm olmayacaktır Buhârî, IV, 1760, V, 2396, 2397; Müslim, IV, 2188; Tirmizi, IV, 691; Dârimi, II, 424; İbn Mace, II, 1447; Müsned, II, 118, 368, 513, III, 9.

Herbir topluma kendi İmâmlarının (önderlerinin) arkasından gitsinler diye seslenileceği gibi daha başka çeşitli seslenişler de olacaktır.

el-Hasen, İbn es-Semeyka’, Yakub, İbn Kesîr ve Mücahid ise

“bağrışıp, çağrışma” anlamındaki : âyetini aslına uygun olarak “ye” harfi ile okumuşlar ve vakıfta da aslına göre vakıf yapmışlardır. İbn Abbâs, ed-Dahhak ve İkrime ise dal harfini şeddeli okumuşlardır. Bazı Arapça bilginleri bunun lahn olduğunu söylemişlerdir. Çünkü o takdirde kaçıp gitmek anlamında kullanılanfiilinden gelmiş olur. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Çökmüş ve uykuda develer ki beni korkutmuştur,

Onların kaçıp, gidenlerinin üzerine ben kınından sıyrılmış keskin kılıçla koşarken.”

Bu kanaatte olan kimseler kıyâmet gününde böyle bir şeyin anlamı yoktur, derler.

Ebû Cafer en-Nehhâs ise dedi ki: Bunun lahn olduğunu söylemek yanlıştır. O gün nefretle uzaklaşıp kaçmak günüdür, anlamında böyle bir okuyuş güzeldir. ed-Dahhak dedi ki: Bu, onların cehennemin uğultusunu işitecekleri vakit kaçarak uzaklaşmalarını anlatmaktadır. Yerden hangi bölgeye giderlerse mutlaka orada saf saf meleklerle karşılaşacaklar ve nihayet tekrar ilk bulundukları yere geri gelecekler. İşte yüce Allah’ın:

“Bağrışıp, çağrışma günü (bu okuyuş ve anlama göre ise: kaçışma günü)” âyetinde anlatılan bu olduğu gibi;

“Ey cin ve insan toplulukları eğer göklerle yerin kenarlarından kaçmaya gücünüz yetiyorsa, kaçın!” (er-Rahmân, 55/33) âyeti ile:

“Melekler de onun çevresinde olacaklar” (el-Hakka, 69/17) âyetleri de buna benzemektedir. Bunu İbn Mübarek bu manada zikretmiş ve şöyle demiştir: Bize Abdurrahman b. Yezid b. Cabir haber verdi, dedi ki: Bize Abdu’l-Cebbar b. Ubeydullah b. Selman yüce Allah’ın:

“Muhakkak ben sizin için bağrışıp çağrışma gününden korkarım. O günde arkanızı dönüp gideceksiniz” âyeti hakkında dedi ki: Sonra gözleri gözyaşları ile onlara karşılık verecekler ve gözyaşları bitene kadar ağlayacaklar. Daha sonra gözleri kan ağlayarak onlara cevab verecek ve kan bitinceye kadar ağlayacaklar. Sonra irin akıtarak gözleri onlara karşılık vereceklerdir. (Abdu’l-Cebbar b. Ubeydullah devamla) dedi ki: Yüce Allah tarafından üzerlerine bir şey gönderilir, onlar da arkalarını dönerek kaçarlar. Sonra gözyaşları irin akıtmaya başlar. İrin bitinceye kadar ağlamaya devam ederler, gözleri çamurdaki çatlaklar gibi yuvalarında kaybolur gider.

Şöyle de denilmiştir: Bu İsrafil (aleyhisselâm)’ın Sur’a Feza’ (korku ve dehşet) üfürüşünü üfüreceği vakit gerçekleşecektir. Bunu da Ali b. Ma’bed, et-Taberî ve başkaları Ebû Hüreyre yoluyla gelen bir hadis olarak zikretmişlerdir. Bu hadiste şu ifadeler yer almaktadır: “O vakit yeryüzü dalgaların sağa sola ittiği denizdeki bir gemi gibi olacaktır. İnsanlar yerin sırtında çalkanıp, duracaklar. Emzikliler emzirdikleri yavrularını unutacaklar. Hamile olanlar karınlarındaki yavrularını bırakacaklar. Küçük çocukların saçları ağıracak. Şeytanlar etrafa, sağa sola kaçışıp gidecekler. Melekler ise onların suratlarına, suratlarına vuracaklar. İnsanlar arkalarını dönüp kaçacaklar, bağrışarak birbirlerine seslenecekler. İşte yüce Allah’ın:

“Bağrışıp çağrışma gününden korkarım… o günde arkanızı dönüp gideceksiniz ve sizi Allah’a karşı koruyacak kimseniz olmayacaktır. Allah’ın saptırdığını doğru yola iletecek kimse bulunmaz” âyeti ile dile getirdiği durum budur.” İshak b. Rahveyh, Müsned, I, 86. deyip, hadisi bütünü ile zikretmektedir. Biz bu hadisi “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş ve orada buna dair açıklamaları yapmış bulunuyoruz.

Ali b. Nasr’dan, onun da Ebû Amr’dan rivâyet ettiğine göre Ebû Amr sadece vasl halinde olmak üzere:

“Bağrışıp, çağrışma” kelimesinin “dal” harfini sakin olarak okuduğunu rivâyet etmiştir. Ebû Ma’mer ise Abdu’l-Varis den sadece vasl halinde “ye” harfini ziyade ettiğini rivâyet etmiştir, Verş’in benimsediği şekil de budur. Şu kadar var ki Ebû Amr’dan gelen meşhur rivâyet her iki halde de “ye”yi hazfettiği şeklindedir. Zikrettiğimiz üzere Verş’den gelen rivâyet ile daha önce kaydettiğimiz İbn Kesîr’den gelen rivavet dışında, yedi kıraat İmâmlarının diğerleri de böyle okumuşlardır.

Denildiğine göre kıyâmet gününe “yevmu’t-tenad (bağrışıp, çağrışma günü)” adının veriliş sebebi, kâfirin o günde “veyl (vay başıma, veyl bana), sübur (keşke ölseydim) ve hasret (yazıklar olsun bana)” diye seslenecek olmasıdır. Bu açıklamayı İbn Cüreyc yapmıştır.

Bir başka açıklamaya göre burada hazfedilmiş lâfızlar vardır. Gerçek şu ki: ben sizin için bağrışıp çağrışma gününün azabından korkuyorum, demek Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Nuh kavminin, Âd’ın, Semûd’un ve onlardan sonrakilerin hali gibi. Allah, kullarına zulüm istemez.”

Diyanet Vakfı
30, 31. İman etmiş olan dedi ki: «Ey kavmim! Doğrusu ben sizin için, Nuh kavminin, ad, Semud ve onlardan sonra gelenlerin durumu gibi, (peygamberleri yalanlayan) toplulukların başlarına gelen bir akıbetten korkuyorum. Allah, kullarına bir zulüm dileyecek değildir.»

Kurtubi Tefsiri
“Nûh kavmi, Âd, Semud ve onlardan sonra gelenlerin başına gelenin benzerinden. Allah kullara zulüm dilemez.

İman eden kişi dedi: “Ey kavmim! Ben, sizden önce gelip geçmiş toplulukların günü gibi bir günün başınıza gelmesinden korkuyorum.”

Diyanet Vakfı
30, 31. İman etmiş olan dedi ki: «Ey kavmim! Doğrusu ben sizin için, Nuh kavminin, ad, Semud ve onlardan sonra gelenlerin durumu gibi, (peygamberleri yalanlayan) toplulukların başlarına gelen bir akıbetten korkuyorum. Allah, kullarına bir zulüm dileyecek değildir.»

Kurtubi Tefsiri
Îman eden o kimse dedi ki: “Ey kavmim! Muhakkak ben sizin için o grubların günü gibi bir günden korkuyorum;

“Îman eden o kimse” öğüt vermeyi daha da ileriye götürerek

“dedi ki: Ey kavmim! Muhakkak ben sizin için o grupların günü gibi bir günden korkuyorum.” Daha sonra sözü gelecek ve peygamberlere karşı gruplar oluşturmuş kimselerin azâb günleri gibi günlerle karşılaşmanızdan korkuyorum.

“Ey kavmim! Muhakkak ben sizin için bağrışıp, çağrışma gününden korkarım.” Öğüt ve korkutmayı daha ileri götürüp îman ettiğini açıkça ifade etmektedir. Bu ifadeleri ise ya öldürüleceğine kendisini hazırlayarak teslimiyetini ifade etmek üzere söylemiştir, veya onların kendisine kötülük maksadıyla ilişmeyeceklerine güvenerek söylemiştir. Yüce Allah da

“Sonunda Allah kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu onu” (el-Mu’min, 40/45) hak âyeti gereğince onların kötülüklerine karşı o mü’mini korumuştur.

“Ey kavmim! Bugün size hükümranlık vardır, yeryüzünde galipsiniz. Ama eğer Allah’ın azabı bize gelirse, bize kim yardım edecek?” Firavun dedi: “Ben size sadece kendi görüşümü söylüyorum, sizi sadece doğru yola yöneltiyorum.”

Diyanet Vakfı
Ey kavmim! Bugün, yeryüzüne hakim kimseler olarak hükümranlık sizindir. Ama Allahın azabı bize gelip çatarsa, kim bize yardım eder? Firavun: Ben size kendi görüşümü söylüyorum ve yine size ancak doğru yolu gösteriyorum dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Ey kavmim! Bugün bu yerde üstünlük sağlayanlar olarak mülk sizindir. Eğer Allah’ın azâbı bize gelirse, bize kim yardım eder?” Fir’avun dedi ki: “Ben size ancak gördüğümü gösteriyorum ve ben sizi doğru yoldan başkasına da iletmiyorum.”

“Ey kavmim! Bugün… mülk sizindir” sözleri Fir’avun hanedanından îman eden kişinin sözleridir. Onun:

“Ey kavmim!” diye hitab etmesi Kıbti oluşuna delildir. Bundan dolayı onları kendisine izafe ederek:

“Ey kavmim” demiş, böylelikle öğüdünü kabul etmeleri ihtimalini yükseltmeye çalışmıştır.

“Bu yerde üstünlük sağlayanlar” galib gelenler

“olarak mülk sizindir.” Buradaki

“Üstünlük sağlayanlar olarak” âyeti hal olarak nasb ile gelmiştir. Üstün olduğunuz bu halinizde… anlamındadır.

“Yer”den kasıt es-Süddî ve başkalarının görüşüne göre Mısır topraklarıdır. Bu da yüce Allah’ın:

“İşte Biz böylece Yûsuf’a o yerde imkan hazırladık.” (Yusuf, 12/21) Yani Mısır topraklarında… âyetine benzemektedir.

“Eğer Allah’ın azâbı bize gelirse, bize kim yardım eder?” Allah’ın azabına karşı bizi kim koruyabilir? O bu sözleriyle eğer Mûsa doğru söyleyen birisi ise, Allah’ın intikamından onları sakındırmak istemiş, öğüt vermiş ve onları sakındırmış idi. Fir’avun delilinin kuvvetli olduğunu bildiğinden:

“Ben size ancak gördüğümü gösteriyorum…” diye cevab vermiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem’in açıklamasına göre: Benim size gösterdiğim yol kendim için uygun gördüğüm yoldan başkası değildir,

“Ve ben sizi” Mûsa’yı yalanlamak ve bana îman etmek

“doğru yoldan başkasına da iletmiyorum.”

Firavun ailesinden imanını gizleyen mümin bir adam dedi: “Bir adamı, ‘Rabbim Allah’tır’ dediği için mi öldüreceksiniz? Halbuki size Rabbinizden apaçık deliller getirdi. Eğer yalancı ise, yalanı kendi aleyhinedir; eğer doğruysa, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı size isabet eder. Şüphesiz Allah, israf eden yalancı kimseyi hidayete erdirmez.”

Diyanet Vakfı
Firavun ailesinden olup, imanını gizleyen bir mümin adam şöyle dedi: Siz bir adamı «Rabbim Allahtır» diyor diye öldürecek misiniz? Halbuki o, size Rabbinizden apaçık mucizeler getirmiştir. Eğer o yalancı ise yalanı kendisinedir. Eğer doğru söylüyorsa sizi tehdit ettiğinin (azabın), bir kısmı olsun gelip size çatar. Şüphesiz Allah, haddi aşan, yalancı kimseyi doğru yola eriştirmez.

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun ailesinden olup imanını gizleyen mü’min bir adam dedi ki: “Siz benim Rabbim Allah’tır, dedi diye bir adamı öldürür müsünüz? Halbuki o size Rabbinizden apaçık belgelerle geldi. Eğer o yalancı ise yalanı kendi aleyhinedir. Eğer doğru söylüyor ise onun size vaadettiğinin bir bölümü gelir, sizi bulur. Şüphesiz Allah haddi aşan ve yalan söyleyen kimseleri doğru yola iletmez.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Îmanını Gizleyen Kişi:

Yüce Allah’ın:

“…Mü’min bir adam dedi ki…” âyeti ile ilgili olarak kimi müfessirler şunu belirtmişlerdir: Bu adamın ismi Habib idi. Adının Şem’an olduğu da söylenmiştir. es-Süheylî: Bu hususta en sahih görüş budur, demektedir.

Taberî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun-‘nin Tarih’inde ismi Habrek idi, denilmektedir. Hazkiyel olduğu da söylenmiştir, bunu da es-Sa’lebî, İbn Abbâs’tan zikretmiş ve birçok ilim adamı da bu kanaati benimsemiştir. ez-Zemahşerî adının Sem’ân ya da Habib olduğunu söylemiştir. Hurbil ve Hazbil olduğu da söylenmiştir.

Ayrıca bu kişinin İsrailoğullarından mı yoksa Kıbtilerden mi olduğu hakkında da görüş ayrılığı vardır. el-Hasen ve başkaları bu Kıbti bir kimse idi, demişlerdir. Bunun Fir’avun’un amcasının oğlu olduğu da söylenmektedir. Bu açıklamayı da es-Süddî yapmıştır. Ayrıca şöyle demektedir: Mûsa (aleyhisselâm) ile birlikte kurtulan kişi de budur. Bundan dolayı burada:

“Fir’avun ailesinden olup” diye buyurmaktadır. Yüce Allah’ın:

“Derken şehrin uzak tarafından bir adam seyirterek geldi, dedi ki: Ey Mûsa…” (el-Kasas, 28/20) âyetinde kastedilen adam da budur. Bu Mukâtil ‘in görüşüdür.

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Fir’avun ailesinden bundan, Fir’avun’un hanımından ve Mûsa’yı uyararak:

“İleri gelenler seni öldürmek için hakkında danışıyorlar” (el-Kasas, 28/20) diye uyaran mü’minden başka îman eden kimse yoktu.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Sıddîklar Yasin Sûresi’nde îman eden kişi olduğu belirtilen Habib en-Neccar, Rabbim Allah’tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz diyen Fir’avun ailesinden îman eden kişi ile üçüncüleri olan Ebû Bekir es-Sıddîktır. Bu da onların en faziletlisidir.” Deylemi, Firdevs, II, 421; Münavi, Feydu’l-Kadir, IV, 238; ancak üçüncü kişi olarak Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’i saymakta; Fir’avun hanedanından îman eden kişinin ismini da Deylemi “Hurbil” Munavi, “Hazkiyel” olarak vermektedir. Bu rivâyetin hadis olarak sıhhatinin değerlendirilmesine dair herhangi bir bilgiye rastlayamadık. Ancak merhum müfessirin bunu “ruviye: rivâyet edildi” diyerek kaydetmesi, hadis olmadığı ihtimalini kuvvetlendiren hususlardan biri olarak değerledirilebilir.

Bu âyet Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir tesellidir. Yani sen kavmin arasından müşrik olanlara hayret etme! Burada sözü edilen kişinin Fir’avun nezdinde bir yeri vardı. Bundan dolayı Fir’avun ona kötülük yapmak maksadı ile ilişmedi. Bu adamın Fir’avun ailesinden imanını gizleyen İsrailoğullarına mensub bir kimse olduğu da söylenmiştir. Bu da es-Süddî’den nakledilmiş bir görüşdür. Bu görüşe göre ifadede takdim ve tehir vardır, ifadenin takdiri şöyledir: Fir’avun hanedanına karşı imanını gizleyen mü’min bir adam dedi ki:

Adamı Kıbtilerden kabul edenler: ” …den” edatının adama sıfat olan hazfedilmiş bir lâfza taalluk ettiğini kabul ederler. İfadenin takdiri de şöyle olur: Fir’avun ailesine mensub mü’min bir adam dedi ki …Bu da onun yakınlarından ve akrabalarından bir kimse demek olur. Bu adamın İsrailoğullarından olduğunu kabul eden kimse ise bu edatın

“gizleyen” anlamındaki lâfza taalluk ettiğini ve

“gizleyen” fiilinin ikinci mef’ûlü konumunda olduğunu kabul eder.

el-Kuşeyrî dedi ki: Bu kişinin İsrailoğullarından olduğunu söyleyenlerin görüşü uzak bir ihtimaldir. Zira Arapçada: “Ondan şu işi gizledi” denilir. Bunu anlatmak için:denilmez. Yüce Allah da (bu kullanıma uygun olarak) şöyle buyurmaktadır:

“Allah’tan hiçbir sözü de gizleyemeyeceklerdir.” (en-Nisa, 4/42)

Aynı şekilde Fir’avun, İsrailoğullarından bir kimseden böyle bir sözü dinlemeye tahammül göstermezdi.

2- “Rabbim Allah’tır” Diyen Bir Adamı Öldürmek, Fir’avun ve Hanedanını Azâb ile Tehdit:

“Siz benim Rabbim Allah’tır dedi diye bir adamı öldürür müsünüz?” Bir adamı

“Benim Rabbim Allah’tır” dediği için öldürür müsünüz” demektir. Bu bakımdan başından harf-i cerrin kaldırılması suretiyle nasb konumundadır.

“Halbuki o size Rabbinizden apaçık belgelerle” dokuz mucize ile

“geldi. Eğer o yalancı ise yalanı kendi aleyhinedir.” Mü’min şahıs bu sözünü Mûsa (aleyhisselâm)’ın risaletinde ve doğru söylediğinde şüphe ettiği için söylemiş değildi. Ancak bu gelecek eziyeti güzel bir şekilde önlemek ve bunu bertaraf etmek için kullanılan yumuşak bir üslub idi.

Âyet-i kerimedeki: ” İse” eğer “nun” ile şeklinde gelmiş olsaydı yine câiz olurdu. Şu kadar var ki Sîbeveyh’in görüşüne göre kullanım çokluğu dolayısıyla “nun” hazfedilmiştir. Ebû’l-Abbas’ın görüşüne göre: İ’rabin alametinin üzerinde görüldüğü bir harftir.

“Eğer doğru söylüyor ise onun size vaadettiğinin bir bölümü gelir, sizi bulur.” Yani onun sizi kendisi ile tehdit ettiği azâbın sadece bir bölümü dahi size isabet edecek olursa helâk olursunuz. Ebû Ubeyde’nin kanaatine göre

“size vaadettiğinin bir bölümü” size vaadettiğinin tamamı anlamındadır. Ebû Ubeyd (bu kanaatine delil olmak üzere) Lebid’in şu beyitini zikretmektedir:

“Beğenmedim mi bir yerleri hemen terkederim oraları,

Yahutta bazı nefislere ölümü gelir yapışır.”

Buradaki “bazı” hepsi anlamındadır. Çünkü onlara azâbın bir bölümü isabet edecek olsa şüphesiz ki tehdit olunan azâbın kapsamına girdikleri için kaçınılmaz olarak onlara azâbın tümü isabet edecektir. Böyle bir üslub, öğüt verirken sözü yumuşatmak kabilindendir.

el-Maverdî’nin naklettiğine göre de “bazı” hitabı yumuşatmak ve ifadede bir genişlik olmak üzere “bütünüyle, tamamıyla” yerinde kullanılabilmektedir. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Teenni ile hareket eden bir kimse elde edebilir ihtiyaçlarının bazısını,

Yanılgı da bazan acele edenle birlikte olabilir.”

Yine denildiğine göre o, bu şekilde herbirisi helâk edici olan türlü azaplarla kendilerini sakındırdığı için böyle konuşmuştur. Sanki onları bu çeşitli azaplardan birisinin gelip kendilerine isabet etmesinden onları sakındırmış gibidir.

Bir başka açıklamaya göre Mûsa (aleyhisselâm) kâfir oldukları takdirde dünya azâbı ya da ahiret azabından birisi ile tehdit etmişti. O halde anlam, sizi iki azaptan birisi gelip bulur, demektir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onun söylemiş olduğu bu azâb dünyada gelip sizi bulacaktır ve size yapılan tehdidin bir kısmı da budur. Sonra ayrıca ahirette de azâb sizi gelip bulacaktır.

Bir başka açıklamaya göre onları kâfir olmaları halinde azâb ile tehdit ettiği gibi, îman etmeleri halinde de mükâfat vaadinde bulunmuştur. İşte kâfir olacak olurlarsa onlara vaadolunanın bir bölümü kendilerini gelip bulmuş olacaktır.

“Şüphesiz Allah” kendi aleyhine

“haddi aşan ve” Rabbine karşı

“yalan söyleyen kimseleri doğru yola iletmez.” Bu sözleriyle Mûsa (aleyhisselâm)’a işaret etmektedir. Bu durumda bunlar da mü’min kişinin söylediği sözler arasındadır.

Bir başka açıklamaya göre inadında

“haddi aşan ve” iddiasında da

“yalan söyleyen” sözleri ile Fir’avun’a işaret etmektedir. O vakit bu sözler yüce Allah’ın âyetleridir.

3- Îmanın Dil İle İfade Edilmesi:

“Îmanını gizleyen…” âyeti ile ilgili olarak Kadı Ebubekir b. el-Arabî şöyle demektedir: Bazıları mükellef olan bir kimse imanını gizleyip dili ile bunu ifade etmeyecek olursa, (sırf kalbindeki) itikadı ile mü’min olmayacağını zannetmişlerdir. Malik ise şöyle demiştir: Kişi kalbinde hanımını boşamayı niyet edecek olursa, -kalbiyle mü’min ve kâfir olduğu gibi- bu boşama da gerçekleşir. Böylelikle o, imanın nazar-ı itibara alınmasında kalbi esas olarak kabul etmiştir, durum da böyledir. Ancak bu mutlak olarak (her zaman) bu şekilde olmaz. Biz buna dair açıklamalarımızı Fıkıh Usulü adlı eserimizde yapmış bulunuyoruz. Bunun özeti de şudur: Mükellef olan bir kimse kalbiyle kâfir olmayı niyet edecek olursa -dili ile bunu ifade etmese dahi- kâfir olur. Ancak kalbinden îman etmeyi niyet edecek olursa, dili ile bunu ifade etmedikçe hiçbir şekilde mü’min olmaz. Takiyye yapmak ve korku içerisinde bulunmak kendisi ile yüce Allah arasında dili ile bunu ifade etmesine engel değildir. Takiyye yapmak, sadece diliyle söylediği bu sözü başkasına işittirmemesine sebeb teşkil edebilir. Îmanın teklif hükmü olarak sahih olması için başkasının onu işitme şartı, sadece (mü’min olmaması halinde) can ve malına gelecek taarruzları önlemek içindir.

4- “Rabbim Allah’tır Demek” ve Bu Uğurda Sıkıntılara Katlanmak:

Buhârî ve Müslim’in rivâyetine göre Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. el-As’a dedim ki: Bana müşriklerin Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a karşı yaptıkları en ağır işi haber ver. Dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Kabe’nin avlusunda iken Ukbe b. Ebi Muayt geldi, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın omuzunu yakaladı. Elbisesini boynuna doladı ve boynunu onunla sıktıkça sıktı. Ebû Bekir geldi, onu omuzundan yakalayıp Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın üzerinden onu itti ve: “Siz benim Rabbim Allah’tır dedi diye bir adamı öldürür müsünüz? Halbuki o size Rabbinizden apaçık belgelerle geldi.” dedi. Buhârî’nin lâfzı ile hadis bu şekildedir Buhârî, III, 1345, 1400, IV, 1814; Müsned, II, 204.

Tirmizî el-Hakim de bunu Nevadiru’l-Usul adlı eserinde Cafer b. Muhammed’den o babasından, o Ali (radıyallahü anh)’dan diye rivâyet etmiştir. Buna göre Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Ebû Talib’in vefatından üç gün sonra Kureyşliler bir araya gelip toplandılar. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı öldürmek istediler. Kimisi gelip onu dövüyor, kimisi onu yerinden kaldırıp sarsıyordu. O gün Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yardım istedi, Ebû Bekir (radıyallahü anh)’ın dışında kimse onun yardımına gelemedi. İki tane örüğü vardı. Birisini vuruyor, diğerini yerinden kaldırıyordu. Sesinin çıkabildiği kadar da: Yazıklar olsun sizlere! “Siz benim Rabbim Allah’tır dedi diye bir adamı öldürür müsünüz” Allah’a yemin ederim ki şüphesiz ki o Allah’ın Rasûlüdür, diyordu. O gün Ebû Bekir’in örüklerinden birisi kopmuştu. Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Allah’a yemin ederim, Ebû Bekir’in bir günü Fir’avun ailesinden îman edenden daha hayırlıdır. Çünkü o adam imanını gizlemişti. Yüce Allah buna rağmen Kitabında ondan övgüyle sözetmektedir. İşte Ebû Bekir imanını açığa vurdu, malını, kanını Allah uğrunda cömertçe feda etti. Tirmizi el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, III, 10; Bezzar, Müsned, III, 15 “bu hadisin sadece kaydedilen bu rivâyet yolunun bilindiğini” kaydederek; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, IX 47de: “ravileri arasında tanımadığı vardır” kaydıyla.

Derim ki: Ali (radıyallahü anh)’ın o kişinin imanını gizlediğini sözkonusu etmesinden kastı, Ebû Bekir es-Sıddîk’ın aksine davranarak işin başında imanını gizlemiş olduğudur. Ebû Bekir ise ta işin başında imanını açığa vurmuş ve gizlememiştir. Yoksa Kur’ân-ı Kerîm Fir’avun ailesinden îman eden kişi -ileride açıklanacağı üzere- Mûsa (aleyhisselâm)’ı öldürmek istediklerinde imanını açığa vurmuştur.

Yine “Nevadiru’l-Usul” adlı eserde Ebû Bekir (radıyallahü anh)’ın kızı Esma (radıyallahü anhnhâ)’dan rivâyete göre ona şöyle sormuşlar: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a müşriklerin verdiğini gördüğün en ağır zarar ne idi? O şöyle cevab verdi: Müşrikler Mescidde oturuyorlar, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ilâhları hakkında neler söylediğini kendi aralarında müzakere ediyorlardı. Onlar bu halde iken Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) (bulundukları yere) girdi. Hep birlikte onun üzerine kalkıp yürüdüler. Ona bir şey sordukları vakit onlara doğru cevab verirdi. Ona: Sen bizim ilâhlarımız hakkında şunları, şunları söylemiyor musun? dediler, o: “Söylüyorum” dedi. Hep birlikte onun üzerine atıldılar. Feryad edip, imdat isteyen kişi Ebû Bekir’e gelerek: Arkadaşına yetiş, dedi. Ebû Bekir yanımızdan çıkıp gitti. O sırada örükleri de vardı. Mescide: Yazıklar olsun sizlere “Siz benim Rabbim Allah’tır dedi diye bir adamı öldürür müsünüz? Halbuki o size Rabbinizden apaçık belgelerle geldi” diyordu. Bu sefer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı bırakıp Ebû Bekir üzerine yürüdüler. Bize geri döndüğünde elini hangi örüğüne atsa mutlaka elinde kaldığını görüyorduk. Bu arada da o: Ey celal ve ikram sahibi şanın ne yücedir! Ey ikram sahibi, ikram sahibi, diyordu. Humeydi, Müsned, I, 155; İbn Abdi’l-Berr, el-lstiab, II, 967.

Musa dedi: “Ben, hesaba çekilme gününe inanmayan her kibirli kişiden, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah’a sığındım.”

Diyanet Vakfı
Musa da: Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim, sizin de Rabbinize sığındım, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa: “Gerçekten ben hesab gününe îman etmeyen, her büyüklenenden benim de, sizin de Rabbinize sığınırım” dedi.

“Mûsa” Fir’avun kendisini öldürülmekle tehdit edince Allah’a sığınarak:

“Gerçekten ben hesap gününe îman etmeyen” vasfına sahib ve Allah’a îman etmeyi büyüklüğüne yedirmeyen

“her büyüklenenden benim de, sizin de Rabbinize sığınırım, dedi.”

Firavun dedi: “Bırakın beni, öldüreyim Musa’yı, o da Rabbine dua etsin. Şüphesiz ben, sizin dininizi değiştirmesinden veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum.”

Diyanet Vakfı
Firavun: Bırakın beni, dedi. Musayı öldüreyim; (Kurtarabilirse) Rabbine yalvarsın! Çünkü ben onun, dininizi değiştireceğinden, yahut yeryüzünde fesat çıkaracağından korkuyorum.

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun dedi ki: “Bırakın beni, Mûsa’yı öldüreyim. O da varsın Rabbini çağırsın. Çünkü ben onun dininizi değiştirmesinden veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum.”

“Fir’avun dedi ki: Bırakın beni Mûsa’yı öldüreyim. O da varsın Rabbini çağırsın” âyetindeki:

“Öldüreyim” fiilinin cezm ile gelmesi (bırakın anlamındaki) emrin cevabı olduğundan dolayıdır.

“Çağırsın” fiili de cezm ile gelmiştir, çünkü o da bir emirdir. Ancak: ” Bırakın beni” fiili ise -emir olsa dahi- meczum değildir. Merhum müfessirimizin bu son fiil hakkında “meczum’ olmadığını söylemişini Arap dili kurallarına göre açıklamak zordur. Sona gelen zamir ile vikaye “nun’unu gözönüne getirmeyecek olursak, fiilin cemi’ halinin sonuna gelen ‘nun” harfi cemi’ miizekkerde cezm alameti olarak hazf edilmiştir. Sondaki “beni” anlamını veren “ye” zamirinin telaffuzunun mümkün olabilmesi için fiil ile zamir arasına bir “nun” getirilmiştir, Bu da bu gibi hallerde yapılan bir uygulamadır. Ancak lâfzı meczum lâfzı gibidir, mebnidir.

Şöyle açıklanmıştır: İşte bu, Fir’avun’a: Biz onun sana beddua edeceğinden ve bu bedduasının kabul edileceğinden korkuyoruz demiş olduklarına delildir. Onlar bunu söyleyince, o da:

“O da varsın Rabbini çağırsın” diye cevab vermiştir. Yani onun Rabbine dair sözünü ettiği hususlar sizi korkutmasın. Böyle bir şeyin gerçeği yoktur, en yüce rabbiniz benim.

“Çünkü ben onun dininizi” sizin bana ibadet etmenizi

“değiştirmesinden” Rabbine ibadete sizi yöneltmesinden “veya yerde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum.” Yani şayet o dininizi değiştirmeyecek olursa, hiç şüphesiz yerde bozgunculuk çıkartacaktır. Yani ondan dolayı insanlar arasında anlaşmazlık baş gösterecektir.

Medinelilerin, Ebû Abdurrahman es-Sülemî’nin İbn Amir ve Ebû Amr’ın kıraati “Ve yerde bozgunculuk çıkarmasından” şeklinde; Kûfelilerin kıraati ise: ” Veya bozgunculuğun baş göstermesinden” şeklinde fiilin “ye” harfi üstün, “fesad” lâfzının “dal” harfi de ötreli okumuşlardır. Kûfelilerin mushaflarında da aynı şekilde: ” Veya” şeklinde elif iledir. Yani Medinelilerin ve diğerlerinin okuyuşu gibi “elif’siz sadece ve (vav harfi) ile değildir.

Ebû Ubeyd’in kabul ettiği de budur, o şöyle demiştir: Çünkü burada bir harf ziyadesi vardır ve bu faslı (öncekinden ayrı bir mananın kastedildiğini) nifade etmektedir. Diğer taraftan: ” Veya” aynı zamanda “vav” anlamında da olabilir.

en-Nehhâs dedi ki: Ancak nahivcilerin ileri gelenlerine göre “vav” anlamında olması mümkün değildir. Çünkü bu durumda (lâfızların) anlamlan iptal edilir. Şayet “vav” anlamında olsaydı, burada ayrıca buna gerek duyulmazdı. Çünkü “vav” anlamı kabul edilecek olursa, ben her iki işten de korkuyorum demek olur. “Veya” ise iki işten birisinden korkuyorum demek olur. Yani “çünkü ben onun dininizi değiştirmesinden korkuyorum” eğer bunu yapamayacak olursa, yeryüzünde bozgunculuk çıkartacaktır demektir.

O, katımızdan hak ile geldiğinde, dediler ki: “Onunla birlikte iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını sağ bırakın.” Kâfirlerin tuzağı ise sadece sapıklık içindedir.

Diyanet Vakfı
İşte o (Musa), tarafımızdan kendilerine hakkı getirince: Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınları sağ bırakın! dediler. Ama kafirlerin tuzağı elbette boşa çıkar.

Kurtubi Tefsiri
İşte o kendilerine nezdimizden hakkı getirdiğinde: “Onunla birlikte îmana gelenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını diri bırakın” dediler. Halbuki kâfirlerin hilesi durum ne olursa olsun boşa çıkar.

“İşte o kendilerine nezdimizden hakkı getirdiğinde” bu ise apaçık mucize idi.

“Onunla birlikte îman edenlerin oğullarını… öldürüp… dediler.” Katade dedi ki: Bu öldürme daha önceki ilk öldürmeden ayrıdır, çünkü Fir’avun, Mûsa (aleyhisselâm)’ın doğumundan sonra çocukları öldürmeye son vermişti. Allah Mûsa’yı peygamber olarak gönderince onlara bir ceza olmak ve insanların îman etmekten uzak kalmalarını sağlamak maksadı ile tekrar İsrailoğullarının çocuklarını öldürmeye koyuldu. Ayrıca bununla sayılarının artarak çoğalan erkek nüfusu ile güçlerinin artmasını da önlemeye çalışmıştı.

Yüce Allah ise onların üzerine indirmiş olduğu çeşitli azaplarla -kurbağalar, haşerat, kan ve tufan gibi İsrailoğulları Mısır’dan çıktıkları zamana kadar- bu planlarını uygulamalarına imkan vermedi ve sonunda yüce Allah onları suda boğdu. İşte yüce Allah’ın:

“Halbuki kâfirlerin hilesi durum ne olursa olsun boşa çıkar” âyetinin anlamı budur. Yani onların hile ve tuzaklarının sonucu hüsrandır ve yok oluştur. İnsanlara karşı bu gibi uygulamalar yapılsa dahi onlar îman etmekten geri kalmazlar. Bu gibi planları uygulamaya çalışanların bütün hile ve tuzakları batıl olur, boşa çıkar.

Firavun’a, Hâmân’a ve Karun’a. Onlar, “Sihirbaz, yalancı,” dediler.

Diyanet Vakfı
23, 24. Andolsun ki biz Musayı mucizelerimiz ve apaçık hüccetle, Firavun, Haman ve Karuna gönderdik. Onlar: Bu, çok yalancı bir sihirbazdır! dediler.

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun’a, Haman’a ve Karun’a. Onlar: “Çok yalancı bir sihirbaz bu!” dediler.

“Fir’avun’a, Haman’a ve Karun’a” özellikle bunların sözkonusu edilmesi Mûsa (aleyhisselâm)’a yapılan düşmanlığın düzenlenip, uygulamaya konulmasının esasını onların teşkil etmelerinden dolayıdır. Fir’avun kral, Haman vezir, Karun ise mal ve hazinelerin sahibiydi. Allah onu da öbürleriyle birlikte sözkonusu etmiştir. Çünkü onun küfür ve yalanlamak hususunda yaptıkları, diğer ikisinin yaptıkları gibi idi.

“Onlar: Çok yalancı bir sihirbaz bu! dediler.” Mûsa (aleyhisselâm)’a karşı koymaktan acze düştüklerini anlayınca, onun getirdiği mucizeleri büyü diye yorumladılar.

Andolsun, Musa’yı ayetlerimizle ve apaçık bir delil ile gönderdik.

Diyanet Vakfı
23, 24. Andolsun ki biz Musayı mucizelerimiz ve apaçık hüccetle, Firavun, Haman ve Karuna gönderdik. Onlar: Bu, çok yalancı bir sihirbazdır! dediler.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz Mûsa’yı âyetlerimizle ve apaçık bir belge ile gönderdik;

“Yemin olsun Biz Mûsa’yı âyetlerimizle… gönderdik” âyetinde sözü edilen

“âyetler” daha önce geçen yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki Biz Mûsa’ya apaçık dokuz âyet verdik” (el-İsra, 17/101) âyetinde sözü geçen âyetlerdir. Bunların muayyen olarak hangileri olduklarına dair açıklamalar da (el-İsra, 17/101. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve apaçık bir belge” açık ve seçik bir delil demektir. Buradaki

“sultan: belge” hem müzekker, hem müennes gelebilir.

“Sultan: belge” ile Tevrat’ın kastedildiği de söylenmiştir.

Bu, onlara elçileri apaçık delillerle geldiğinde, inkâr etmeleri sebebiyledir. Allah da onları yakaladı. Şüphesiz O, kuvvetlidir, azabı şiddetlidir.

Diyanet Vakfı
Bunun sebebi, peygamberleri kendilerine apaçık mucizeler getirdikleri halde, inkar etmeleri idi. Allah da kendilerini tutup yakalayıverdi. Doğrusu O, kuvvetlidir; azabı da pek çetindir.

Kurtubi Tefsiri
Buna sebeb şuydu: Peygamberleri onlara apaçık mucizelerle geliyorlardı da onlar kâfir oldular. Bunun üzerine Allah da onları alıp yakaladı. Çünkü O güçlüdür, cezalandırması pek çetindir.

“Acaba yeryüzünde gezip dolaşarak… bakmazlar mı?” âyetindeki

“bakmazlar mı” anlamındaki fiil başta geçen

“gezip dolaşarak” anlamındaki fiile atf ile cezm konumundadır. Cevab olarak nasb konumunda olması da mümkündür. Bu gibi fiillerin tesniye ve çoğullarında nasb ve cezm halleri aynıdır.

“Akıbetlerinin nasıl olduğuna” âyetindeki

“akıbet” lâfzı: “Oldu, idi”nin ismi, haberi ise;

“Nasıl” lâfzındadır.

“Koruyan” lâfzı lâfza atıf ile cer konumundadır. Bununla birlikte mahalline ref ile ref konumunda olması da mümkündür. Ref ve cer halleri de aynıdır. Çünkü (her iki durumda da) “ye” harfi hazfedilir ve o “ye”ye delâlet etmek üzere geriye (“kaf” harfi sonundaki) kesre kalır. Bu âyetin anlamına dair açıklamalar daha önceden bir kaç yerde (mesela er-Rad, 13/34. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunduğundan bunları tekrar etmeye gerek yoktur. Müfessir 22. âyetin tefsirini daha önce benzerleri geçtiğinden dolayı tefsir etmemiş olmalıdır. Bir bölümü buna benzediği için, özellikle Al-i İmrân, 3/11. âyetin tefsirine bakılabilir.

Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Onlar onlardan daha güçlüydü ve yeryüzünde daha çok eser bırakmışlardı. Ama Allah, onları günahlarıyla yakaladı. Ve Allah’a karşı onları koruyacak hiçbir şey yoktu.

Diyanet Vakfı
Onlar, yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğunu görsünler! Onlar, kuvvet ve yeryüzündeki eserleri yönünden bunlardan daha da üstündüler. Böyleyken Allah onları günahları yüzünden yakaladı. Onları Allahın gazabından koruyan da olmadı.

Kurtubi Tefsiri
Acaba yeryüzünde gezip dolaşarak kendilerinden önce gelenlerin akıbetlerinin nasıl olduğuna bakmazlar mı? Onlar güç ve yeryüzündeki eserleri itibarı ile bunlardan daha üstün idiler. Allah yine de onları günahları sebebiyle alıp yakaladı. Allah’a karşı onları koruyan da olmadı.

Allah, hakk ile hükmeder. O’ndan başka çağırdıkları ise hiçbir şeye hükmedemez. Şüphesiz Allah, işitendir, görendir.

Diyanet Vakfı
Allah, adaletle hükmeder. Onu bırakıp taptıkları ise, hiçbir şeye hükmedemezler. Şüphesiz Allah, hakkıyla işiten ve görendir.

Kurtubi Tefsiri
Allah hak ile hükmeder. O’ndan başka çağırdıkları ise hiçbir şeye hükmedemez. Muhakkak Allah herşeyi işitendir, görendir.

“Allah hak ile hükmeder.” Yani gözünü haramdan alıkoyanları da, haramlara bakanları da, güç yetirdiği vakit hayasızlıkları işlemek kararını verenleri de cezalandırır, amellerinin karşılığını verir.

“Ondan başka çağırdıkları” putları

“ise hiçbir şeye hükmedemez.”

Çünkü hiçbir şey bilmezler, hiçbir şeye güç yetiremezler ve hiçbir şeye malik değildirler.

Burada (çağırdıkları anlamındaki) fiil genel olarak zâlimlerin durumunu haber vermek üzere “ye” ile okunmuştur. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim’in tercih ettiği okuma şekli de budur. Nafî, Şeybe ve Hişam ise “te” ile: ” Çağırdığınız” diye okumuşlardır.

“Muhakkak Allah herşeyi işitendir, görendir” âyetindeki : zamiri fazladan gelmiş bir fasl zamiridir. Mübteda olarak ref konumunda ondan sonra gelen ifadenin haber olması, cümlenin hepsinin: “Muhakkakın haberi olması da mümkündür. Buna göre anlamı şöyle olabilir: Muhakkak Allah O’dur ki, herşeyi işitendir, görendir.

Gözlerin hainliğini ve göğüslerin gizlediğini bilir.

Diyanet Vakfı
Allah, gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilir.

Kurtubi Tefsiri
O, gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediklerini bilir.

“O, gözlerin hain bakışını… bilir.” el-Müerric dedi ki: İfadede takdim ve tehir vardır. Şöyle demektir: O hain bakan gözleri bilir. İbn Abbâs dedi ki: Bu şu demektir: Kişi bir topluluk ile birlikte oturmakta iken yanlarından bir kadın geçer, o da beraberinde oturduğu kimselere farkettirmeden gizlice o kadına bakar. İşte yüce Allah bunu dahi bilir. Yine ondan gelen rivâyete göre burada kastedilen kişi kadına bakan, arkadaşları da kendisine baktığı vakit gözünü ona bakmaktan geri çeviren, onların kendisini farketmediklerini görünce, gizlice tekrar o kadına bakan, arkadaşları kendisine bakınca bakışını geri çeviren kimsedir. Yüce Allah onun keşke bu kadının avretine bakmayı dahi temenni ettiğini bile bilir.

Mücahid dedi ki:

“Gözlerin hain bakışı” Allah’ın yasakladığı şeylere gözün gizlice bakmasıdır. Katade de şöyle demiştir: Bu yüce Allah’ın sevmediği bir yerde farkettirmeden bakmaktır.

ed-Dahhak da şöyle demiştir: Bu insanın görmüş olduğu halde görmedim demesi, görmediği halde de gördüm demesidir. es-Süddî: Bu gözle yapılan işarettir, der. Süfyan ise bundan kasıt ardı arkasına bakmaktır, demiştir.

el-Ferrâ” dedi ki:

“Gözlerin hain bakışı” ikinci bakıştır.

“Kalblerin gizledikleri” ise birinci bakıştır.

Yine İbn Abbâs şöyle demiştir:

“Kalplerin gizledikleri” eğer onunla başbaşa kalacak olsa, onunla zina eder mi etmez mi, demektir.

“Kalplerin gizledikleri”nin kalplerin içlerinde sakladığı şeyler anlamına geldiği de söylenmiştir.

Abdullah b. Ebi Şerh, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Mekkeliler eman aldıktan ve getirilip Osman (radıyallahü anh) da onun için (radıyallahü anhsûlullah -sallallahü aleyhi ve sellem-dan) eman istedikten sonra, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) uzun süre susmuş ve sonra da: “Evet (ona eman veriyorum)” demişti. Abdullah b. Ebi Şerh ayrılıp gidince Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) etrafında bulunanlara şöyle demiştir: “Susmamın tek sebebi sizden birinizin kalkıp onun boynunu vurması(nı beklemem) idi.” Ensardan bir kişi: Niye bana işaret etmedin ey Allah’ın Rasûlü? diye söyleyince, Peygamber şöyle buyurdu: “Peygamberin hain bir bakışı olmaz.” Ebû Davud, III, 59, IV, 12; Nesâî, VII, 106; Hakim, Müstedrek, III, 47; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, VI, 169 -ravileri sikadır kaydıyla-, Abdullah b. Ebi Şerh, önceleri Medine’de vahiy katipliği yaparken irtidad edip Mekke’ye sığınmıştı. Mekke fethi sırasında görüldükleri yerde öldürülmeleri emredilenlerdendi.

Onları yaklaşan gün ile uyar. Kalpler gırtlaklara dayanmış, sıkıntı içinde. Zalimler için ne bir dost vardır ne de sözü dinlenilen bir şefaatçi.

Diyanet Vakfı
Yaklaşan gün hususunda onları uyar! Çünkü o onda dehşet içinde yutkunurken yürekleri ağızlarına gelmiştir. Zalimlerin ne dostu ne de sözü dinlenir şefaatçısı vardır.

Kurtubi Tefsiri
Onları yaklaşan günle korkutup uyar. O vakit kalpler gam ve kederle dolu olarak gırtlaklara kadar gelip dayanacaktır. Zâlimlerin ne candan bir dostu, ne de şefaati kabul edilir bir şefaatçisi olacaktır.

“Onları yaklaşan günle korkutup, uyar” âyetindeki

“yaklaşan gün (yevmu’l-azife)” kıyâmet günü demektir. Ona bu ismin veriliş sebebi yakın oluşudur. Çünkü gelecek olan herşey yakın demektir.

“Filan kişi yaklaştı” demektir. ” Yaklaşır, yaklaşmak” anlamındadır. en-Nabiğa dedi ki:

“Artık yola koyulma zamanı yaklaştı, şu kadar var ki, bizim yük taşıyan develerimiz,

Hâlâ üzerindeki yüklerle duruyor, nerdeyse gitti, gidecek.”

Burada görüldüğü gibi bu kökten gelen fiil “yaklaştı” anlamında kullanılmıştır. Bu âyetin bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Yakın olan (el-azife) yaklaştıkça yaklaştı (ezifet).” (en-Necm, 53/57) Bu da kıyâmet yaklaştı, demektir.

Kimileri bir misal olarak:

“Artık yola koyulma zamanı geldi, fakat yok hiçbir azığım,

Günahlardan başka; sebebi ise uğursuzluğum ve bedbahtlığım.”

okur ve derdi ki:

“O vakit kalpler gam ve kederle dolu olarak gırtlaklara kadar gelip dayanacaktır” âyetindeki: ” Gam ve kederle dolu olarak” âyeti hal olarak nasbedilmiştir ve manaya göre böyle gelmiştir. ez-Zeccâc dedi ki: Âyetin anlamı şöyledir: O gün insanların kalpleri gam ve kederlerini bastırmış oldukları halde

“gırtlaklara kadar” gelip dayanacaktır.

el-Ferrâ” ifadenin takdirinin: Onlar kederle, gamla dolu oldukları halde

“onları korkutup, uyar” anlamında olmasını uygun kabul ettiği gibi;

“kalpler”e dair bir haber olmak üzere

“gam ve kederle dolu olarak” anlamındaki lâfzın merfu gelmesini de uygun görmüş ve anlamın, o vakit onlar gam ve kederle dolu olduklarını saklamış olacaklar, şeklinde olduğunu söylemiştir.

el-Kisaî de şöyle demiştir:

“Gam ve kederle dolu olarak” âyetinin merfu gelmesi mübteda kabul edilmesine göre mümkündür. Şöyle de açıklanmıştır:

“Yaklaşan gün”den kasıt, ölümün geleceği gündür. Bu açıklamayı da Kutrub yapmıştır. Aynı şekilde

“o vakit kalpler… gırtlaklara kadar gelip dayanacaktır” âyetinde belirtilen hal de ölümün geleceği vakit ortaya çıkacaktır. Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir.

Katade de şöyle demiştir: Kalpler korkudan dolayı gırtlaklara gelip dayanacaktır. Ne dışarı çıkabilecekler, ne de yerlerine geri dönebilecekler. Bu ise ancak kıyâmet gününde olacaktır. Yüce Allah’ın:

“Kalpleri ise bomboş olacaktır” (İbrahim, 14/43) âyetinde olduğu gibi.

Bunun tahammül edilemeyecek kadar sıkıntıların en ileri derecesini haber vermek mahiyetinde olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Yürekler de gırtlaklara varmıştı” (el-Ahzab, 33/10) âyetinde olduğu gibi.

Burada günün “el-âzife: yaklaşan”a izafe edilmesi “âzife: yaklaşan” kıyâmet günü takdirine yahutta “yaklaşan (âzife) mücadele, tartışma günü” takdirine göredir.

Kûfelilere göre ise bu, bir şeyin kendi kendisine izafe edilmesi kabilindendir. “Mescidu’l-Cami (cami mescidi)” ile “salatu’l-ûlâ (ilk namaz)” gibidir.

“Zâlimlerin ne” fayda verecek yakın ve “candan bir dostu, ne de” haklarında

“şefaati kabul edilir” kendilerine şefaat edecek

“bir şefaatçisi olacaktır.”

Bugün her nefis kazandığı ile cezalandırılır. Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.

Diyanet Vakfı
Bugün herkese kazandığının karşılığı verilir. Bugün haksızlık yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çarçabuk görendir.

Kurtubi Tefsiri
Bugünde herkese kazandığının karşılığı verilir. Bugün zulüm etmek yoktur. Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.

“Bugünde herkese kazandığının karşılığı verilir.” Yani onlara o gün mülkün yalnızca Allah’ın olduğunu ikrar ve itiraf edecekleri vakit:

“Bugün herkese” hayır ya da şer türünden olsun

“kazandığının karşılığı verilir” denilecektir.

“Bugün zulüm etmek yoktur.” Hiç kimsenin amelinden birşey eksiltilmeyecektir.

“Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.” Düşünmeye, hesap yapanların elleriyle, parmaklarıyla saydıkları gibi saymaya ihtiyacı yoktur. Çünkü O, bilgisinden hiçbir şeyin gizli ve saklı kalmadığı alimdir. Başkasıyla meşguldür diye kimsenin amelinin karşılığını vermeyi geciktirmez. Hepsine aynı anda rızık verdiği gibi, aynı şekilde hepsini de aynı anda hesaba çeker. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/202. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Haberde belirtildiğine göre: Daha gün ortalanmadan cennetlikler cennette öğle vakti istirahatine çekilecekler, cehennemlikler de cehenneme gitmiş olacaklar.

O gün onlar ortaya çıkarlar. Allah’a hiçbir şey gizli kalmaz. “Bugün mülk kimindir?” — “Bir, kahredici Allah’ındır.”

Diyanet Vakfı
O gün onlar (kabirlerinden) meydana çıkarlar. Onların hiçbir şeyi Allaha gizli kalmaz. Bugün hükümranlık kimindir? Kahhar olan tek Allahındır.

Kurtubi Tefsiri
O gün onlar oraya çıkarlar. Onların hiçbir şeyleri Allah’a gizli kalmaz. “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahhar olan Allah’ındır.”

“O gün onlar ortaya çıkarlar.” Buradaki

“o gün” bir önceki

“gün”den bedeldir. Buradaki

“onlar”ın mübteda olarak ref konumunda

“ortaya çıkarlar” âyetinin da haberi olduğu söylenmiştir. Cümle ise izafet olarak cer mahallindedir. Bundan dolayı

“o gün” lâfzından tenvin hazfedilmiştir. Ancak bunun böyle olması Sîbeveyh’e göre zarfın: “Zaman” anlamında olması halinde sözkonusudur. Mesela: “Zeyd’in emir olduğu günü seninle karşılaştım” denilir. Eğer: “…diğinde” anlamında olursa câiz olmaz. Mesela: “Zeyd’in emir olduğu günde seninle karşılaşacağım” ifadesinde olduğu gibi.

“Ortaya çıkarlar” kabirlerinden çıkarlar ve hiçbir şey onları örtmez, anlamındadır. Çünkü o gün yeryüzü hiçbir tümseği ve hiçbir inişi, çıkışı olmayan dümdüz bir yer olacaktır. Daha önceden Ta-Ha Sûresi’nde (20/105. âyet ve devamının tefsirinde) geçtiği gibi.

“Onların hiçbir şeyleri Allah’a gizli kalmaz.” Denildiğine göre

“o gün onlar ortaya çıkarlar” anlamındaki âyette amil olan budur. Yani “ortaya çıkacakları günde” ne kendilerinden, ne amellerinden hiçbir şey O’na gizli kalmayacaktır.

“Bugün mülk kimindir?” Bu, bütün mahlukatın yok olacakları vakit ” söylenecektir). el-Hasen dedi ki: Soruyu soran yüce Allah olacaktır, cevabı da O verecektir. Çünkü O, bu soruyu kendisine cevab verecek hiçbir kimsenin olmayacağı bir zamanda soracak, şanı yüce, kendi kendisine cevab vererek:

“Tek ve Kahhar olan Allah’ındır” diye buyuracaktır.

en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta yapılmış en sahih açıklama Ebû Vail’in, İbn Mes’ûd’dan rivâyet ettiği şu sözüdür: İnsanlar üzerinde yüce Allah’a isyan edilmemiş, gümüş gibi bembeyaz bir yer üzerinde haşredileceklerdir. Bir münadiye emir verilmesi üzerine o da:

“Bugün mülk kimindir?” diye seslenecek, mü’minleriyle, kâfirleriyle bütün kullar:

“Tek ve Kahhar olan Allah’ındır” diyeceklerdir. Mü’minler bu cevabı sevinç ve zevk duyarak verecekler, kâfirler ise kederle, boyun eğerek ve zilletle itaat arzederek söyleyecekler. Bu sözün insanların mahlukatın olmayacağı bir zamanda söylenecek olma ihtimali uzaktır. Çünkü bunun bir faydası olmaz. Bu söz İbn Mes’ûd’dan sahih olarak nakledilmiştir. Böyle bir şey kıyasla ya da te’vil ile söylenebilecek sözlerden de değildir.

Derim ki: Birinci görüş de oldukça kuvvetli görülmektedir. Çünkü maksat, iddiacıların, iddialarının mülkü kendilerine nisbet edenlerin bu nisbetlerinin ardının arkasının kesileceği bir zamanda, yüce Allah’ın tek başına, ortaksız olarak mutlak malik olduğunu ortaya koymaktır.

Çünkü o vakitte her hükümdar ve hükümdarlığı, her mütekebbir ve mülkü ortadan kalkmış olacak, onların nisbetleri, iddiaları da bitmiş, tükenmiş olacaktır. Buna şanı yüce Allah’ın yeri ve ruhları kabzedip, semayı da katlayıp, düreceği vakit: “Ben melikim, nerde yeryüzünün hükümdarları?” sözleri delil teşkil etmektedir. Nitekim daha önce bu Ebû Hüreyre ve İbn Ömer yoluyla gelen hadiste de (ez-Zumer, 39/67. ayetin tefsirinde) geçmişti. Sonra yüce Allah yeri solu ile katlayıp, dürecek, semavatı da sağı ile sonra da şöyle buyuracak: Ben melik olanım, nerde cebbar (zorba)lar? Nerde büyüklük taslayanlar? Buhârî, IV, 1812, V, 2389, VI, 2688; Müslim, IV, 2148; Ebû Davud, IV, 234; İbn Mace, I, 68, II, 1429; Dârimi, II, 418; Müsned, II, 374. Ayrıca ez-Zümer, 39/67. ayetin tefsirinde de geçen bu hadisin diğer bazı kaynakları için oraya da bakılabilir.

Yine ondan rivâyete göre yüce Allah’ın:

“Bugün mülk kimindir?” âyeti dünyada zamanın kesilmesi esnasında olacaktır, öldükten sonra diriliş ve kabirlerden kalkış da ondan sonra olacaktır.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Bugün mülk kimindir?” sözü bütün mahlukatın yok olacakları ve geriye sadece yaratıcının kalıp malik olsun, memlûk olsun kendi zatından başka hiçbir kimsenin kalmayacağı iki nefha arasında olacaktır. İşte o vakit:

“Bugün mülk kimindir?” diye soracak, kimse ona cevab veremeyecektir.

Çünkü bütün yaratıklar ölmüş olacaklardır. Kendisi cevab vererek:

“Tek ve Kahhar olan Allah’ındır.” Çünkü sadece o kalmış olacaktır, bütün yaratıkları kahretmiş (öldürmüş) olacaktır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bir münadi seslenerek:

“Bugün mülk kimindir?” diye soracak, cennetlikler ona:

“Tek ve Kahhar olan Allah’ındır” diye cevab vereceklerdir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Bunu da ez-Zemahşerî zikretmiştir.

Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi. Kullarından dilediğine emrinden ruhu indirir — buluşma gününü uyarsın diye.

Diyanet Vakfı
Dereceleri yükselten, Arşın sahibi Allah, kavuşma günüyle korkutmak için kullarından dilediğine iradesiyle ilgili vahyi indirir.

Kurtubi Tefsiri
O, dereceleri yükseltendir, Arş’ın sahibidir. Kavuşma günü ile korkutmak için kendi emrinden ruhu kullarından dilediği kimseye gönderir.

“O, dereceleri yükseltendir, Arş’ın sahibidir.”

“Arş’ın sahibidir” anlamındaki âyet hazfedilmiş bir mübtedaya göre (haber)dir. el-Ahfeş dedi ki: Medh olmak üzere nasbedilmesi de mümkündür.

“Dereceleri yükseltendir.” Yani sıfatları çok yüce olandır, demektir. İbn Abbâs, el-Kelbî ve Said b. Cübeyr ise: Yedi semayı yükseltendir, diye açıklamışlardır. Yahya b. Sellam da şöyle demiştir: Bu O’nun gerçek dostlarının cennetteki derecelerinin yüksekliğini ifade etmektedir. Bu anlama göre:

“Yükselten” âyeti. “Yükseltici” anlamında olup, vezninde ve kalıbının anlamında kullanılmıştır.

Birinci açıklamaya göre bu yüce Allah’ın zat sıfatlarındandır. Kendisinden daha üstün ve yüce hiçbir kimse olmayan demek olur. Her türlü övgü ve sena mertebelerine layık olandır. Övgülerin mertebeleri (dereceleri) ise sınıfları ve yollarıdır. O’ndan başka hiçbir kimse bunlara layık değildir. Bu açıklamayı el-Halimî yapmıştır. Biz bunu “el-Esna fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsna” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Allah’a hamdolsun.

“Arşın sahibidir.” Arş’ın yaratıcısı ve mutlak malikidir, yoksa ona muhtaç olduğundan dolayı onu yaratmamıştır.

Bir açıklamaya göre bu, Arapların: “Filanın Arş’ı yok oldu” yani mülkü ve gücü zail oldu, tabirleri ile alakalıdır. Şanı yüce Allah “Arş’ın sahibidir” demek, onun mülkünün ve egemenliğinin sabit olması demektir. Biz bunu “el-Esna fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsna” adlı eserimizde açıkladık.

“…Ruhu” yani vahiy ve nübüvveti

“kullarından dilediği kimseye gönderir.” Yüce Allah’ın buna

“ruh” ismini vermesi insanların bununla hayat bulmalarından dolayıdır. Yani bedenler ruhlarla hayat buldukları gibi, ölüm demek olan küfürden de onunla (vahiy ve nübüvvetle) hayat bulurlar.

İbn Zeyd dedi ki: Ruh, Kur’ân-ı Kerîm’dir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Sana da böylece emrimizden bir ruh vahyettik.” (eş-Şura, 42/50). Ruhun Cebrâîl olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah buyurdu ki:

“Onu ruhu’l-emin indirdi. Uyarıcılardan olasın diye, kalbin üzere.” (eş-Şuara, 26/193);

“De ki: Onu Ruhu’l-Kudüs (Cebrâîl)… Rabbinden hak olarak indirmiştir ” (en-Nahl, 16/102)

“Kendi emrinden” kendi söz ve âyetinden demektir, kazasından diye de açıklanmıştır. Buradaki: “…den” lâfzının “be” anlamında yani “kendi emriyle” anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Kullarından dilediği kimseler” ise peygamberlerdir. O peygamber olmalarını diler (ve onlara peygamberlik verir). Onların bu durumları hususunda hiçbir kimsenin herhangi bir müdahalesi ve isteği sözkonusu değildir.

“Kavuşma günü ile korkutmak için.” Yani peygamber öldükten sonra diriliş günü ile uyarıp korkutmak için gönderilir. Buna göre

“korkutmak için” âyeti rasûle racidir (yani korkutmayı o yapar). Bunun

“kavuşma günü” ile insanlara rasûlleri göndermek suretiyle Allah’ın uyarıp korkutması için anlamında olduğu da söylenmiştir.

İbn Abbâs, el-Hasen ve İbn es-Semeyka

“Korkutman için” diye Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’e hitab olarak “te” ile okumuşlardır.

“Kavuşma günü” ile ilgili olarak İbn Abbâs ve Katade şu açıklamayı yapmışlardır: Semadakiler ile yeryüzündekilerin kavuşacakları gündür. Yine Katade, Ebû’l-Aliye ve Mukâtil de şöyle demişlerdir: O gün mahlukat ile yaratıcı birbiriyle karşılaşacaklardır. Bir başka açıklamaya göre ibadet edenler ile ibadet olunanlar, bir diğerine göre zâlimlerle mazlumlar karşılaşacaklardır. Her insan amelinin karşılığı ile karşılaşacaktır, şeklinde de açıklanmıştır. Bir başka açıklama da şöyledir: Öncekiler de, sonrakiler de aynı düzlükte birbirine kavuşacaklardır. Bu anlamdaki açıklama da İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. Bütün bunlar mana itibariyle doğru açıklamalardır.

O halde Allah’a yalnızca O’na dini arındırarak dua edin — kâfirler hoşlanmasa da.

Diyanet Vakfı
Haydi, kafirlerin hoşuna gitmese de Allaha, Allah için dindar ve ihlaslı olarak dua edin!

Kurtubi Tefsiri
Öyle ise kâfirler hoş görmese de dini yalnız Allah’a halis kılanlar olarak O’na dua edin.

“Öyle ise kâfirler” Allah’a ibadeti

“hoş görmese de dini” ibadeti, bir görüşe göre de itaati

“yalnız Allah’a halis kılanlar olarak O’na dua” yani ibadet

“edin.” Sizler O’ndan başkasına ibadet etmeyin.

O, size ayetlerini gösterendir ve gökten sizin için rızık indirendir. Ancak gönülden yönelen ibret alır.

Diyanet Vakfı
Size ayetlerini gösteren, sizin için gökten rızık indiren Odur. Allaha yönelenden başkası ibret almaz.

Kurtubi Tefsiri
O, âyetlerini size gösteren ve gökten size bir rızık indirendir. Buna rağmen ancak dönenler öğüt alır.

“O, âyetlerini” tevhid ve kudretinin delillerini

“size gösteren ve gökten size bir rızık indirendir.”

Yüce Allah bu âyetinde âyetleri açıkça göstermeyi ve rızkı indirmeyi bir arada zikretmiş bulunmaktadır. Çünkü âyetlerle din ayakta durur, rızık ile de beden ayakta durur. Burada sözü edilen âyetler gökler, yerler, onlarda bulunanlar, ikisi arasında bulunan güneş, ay, yıldızlar, rüzgarlar, bulutlar, buharlar, nehirler, pınarlar, dağlar, ağaçlar ve helâk olmuş toplumların bıraktıkları izlerdir.

“Buna rağmen” bu âyetlerden

“ancak” yüce Allah’a itaate

“dönenler öğüt alır” ve Allah’ı tevhid eder.

“Bu, çünkü Allah’a yalnızca O çağrıldığında inkâr ettiniz. O’na ortak koşulduğunda inandınız. Hüküm, yüce ve büyük olan Allah’ındır.”

Diyanet Vakfı
(Onlara denir ki:) İşte bunun sebebi şudur: Tek Allaha ibadete çağrıldığı zaman inkar edersiniz. Ona ortak koşulunca (bunu) tasdik edersiniz. Artık hüküm, yücelerin yücesi Allahındır.

Kurtubi Tefsiri
Bunun sebebi şudur: Bir olarak Allah’a dua edildiği vakit inkâr ediyordunuz. Eğer O’na ortak koşulsa, îman ederdiniz. İşte hüküm çok yüce ve büyük olan Allah’ındır.

“Bunun sebebi şudur: Bir olarak Allah’a dua edildiği vakit inkâr ediyordunuz” âyetindeki ” Bunun (bu halinizin)” lâfzı ref konumundadır. Yani durum sizin bu haliniz gibidir. Veya içinde bulunduğunuz bu azâb küfrünüz sebebiyledir. İfadede takdiri birtakım sözler de vardır: Onlara geri dönüşün yolu yoktur, diye cevab verilecektir. Çünkü siz

“bir olarak Allah’a dua edildiği vakit” yani Allah tevhid edildiğinde

“inkâr ediyordunuz” ulûhiyetin yalnızca O’na ait olduğunu kabul etmiyordunuz. Herhangi bir müşrik de O’na bir şeyi ortak koştu mu onu doğruluyor ve onun söylediğine inanıyordunuz.

es-Sa’lebî dedi ki: Bir ilim adamını şöyle derken dinledim: Eğer siz faraza dünyaya geri döndürülecek olsaydınız bile bu döndürülmeden sonra

“Ona ortak koşulsa îman ederdiniz” yani o müşrik kimseyi tasdik ederdiniz. Bunun bir benzeri yüce Allah’ın:

“Eğer geri döndürülürlerse yine kendilerine yasaklanan şeylere geri dönerler” (el-En’am, 6/28) âyetidir. “İşte hüküm” eşinin yahut çocuğunun olmasından münezzeh olan “çok yüce ve çok büyük olan Allah’ındır.”

Derler ki: “Rabbimiz! Bizi iki kez öldürdün ve iki kez dirilttin. Günahlarımızı itiraf ettik. Acaba çıkış için bir yol var mı?”

Diyanet Vakfı
Onlar: Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de günahlarımızı itiraf ettik. Bir daha (bu ateşten) çıkmaya yol var mıdır? derler.

Kurtubi Tefsiri
Derler ki: “Rabbimiz, bizi iki kere öldürdün, iki kere de dirilttin. İşte günahlarımızı itiraf ettik. Artık çıkış için bir yol var mı?”

“Derler ki: Rabbimiz bizi iki kere öldürdün” âyetine gelince, te’vil âlimleri söyleyecekleri sözler olan

“bizi iki kere öldürdün, iki kere de dirilttin” âyetinin anlamı hakkında farklı görüşlere sahiptirler. İbn Mes’ûd, İbn Abbâs, Katade ve ed-Dahhak dedi ki: Bunlar önce babalarının sulblerinde ölü idiler. Sonra Allah onları diriltti, sonra dünyada kaçınılmaz olan ölüm ile onları öldürdü. Sonra da ba’s ve kıyâmet için onları diriltti. İşte iki hayat ve iki ölüm bunlardır. Yüce Allah’ın:

“Nasıl oluyor da Allah’ı inkâr ediyorsunuz? Halbuki siz daha önce ölüler idiniz de sizi O diriltti. Sonra sizi yine öldürecek, sonra tekrar sizi O diriltecek” (el-Bakara, 2/28) âyeti da bunu ifade etmektedir.

es-Süddî de şöyle demektedir: Onlar dünya hayatında öldürüldüler. Sonra sorgulanmak üzere kabirde onları diriltti. Sonra tekrar öldürüldüler, sonra da ahirette tekrar diriltildiler.

es-Süddî’nin bu kanaate varmasının sebebi “meyyit: Ölü” lâfzının örfen nutfe hakkında kullanılmayışıdır. İlim adamları buradan kabir sualinin sabit olduğunun delilini çıkarmışlardır. Çünkü sevab ve ceza beden hakkında sözkonusu olmayıp sadece ruh hakkında sözkonusu olsaydı, diriltmenin ve öldürmenin bir anlamı olmazdı. Ahiret ile ilgili ahkamı sadece ruhlara münhasır kabul eden kimselere göre ruh ne ölür, ne değişikliğe uğrar, ne de bozulur ve ruh bizatihi ruh olduğu için hayattadır. Ölüm ona hiçbir şekilde ulaşmaz, baygınlık ve yok olmak onun için sözkonusu olmaz.

İbn Zeyd de yüce Allah’ın:

“Rabbimiz, bizi iki kere öldürdün…” âyeti hakkında şöyle demektedir: Onları önce Âdem’in sırtında yarattı, sonra onları çıkartıp onlara hayat verdi ve onlardan söz aldı. Sonra onları öldürdü, sonra tekrar dünyada onları diriltti, sonra tekrar onları öldürdü. Bu açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/28. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“İşte günahlarımızı itiraf ettik.” Ancak itirafın kendilerine fayda sağlamayacağı bir zamanda itirafta bulunacaklar, pişmanlığın fayda vermeyeceği bir zamanda pişmanlık duyacaklardır.

“Artık çıkış için bir yol var mı?” Yani sana itaat ile amel edelim diye dünyaya geri döndürülecek miyiz? Şu âyetler da buna benzemektedir:

“Acaba geri dönüşün bir yolu var mı?” (eş-Şura, 42/44)…

“Artık bizi geri döndür, salih amel işleyelim.” (es-Secde, 32/12);

“Keşke biz geri döndürülseydik…” (el-En’am, 6/27)

İnkâr edenlere seslenilir: “Allah’ın nefreti, sizin kendi kendinize olan nefretinizden daha büyüktür — çünkü imana çağrıldınız da inkâr ettiniz.”

Diyanet Vakfı
İnkar edenlere şöyle seslenilir: Allahın gazabı, sizin kendinize olan kızgınlıktan elbette daha ağırdır. Zira siz imana davet ediliyor, fakat inkar ediyordunuz.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz kâfirlere şöyle seslenilir: “Allah’ın buğzu sizin kendinize olan buğzunuzdan elbette daha büyüktür. Çünkü siz îmana çağırılıyordunuz da, küfürde direniyordunuz.”

“Şüphesiz kâfirlere şöyle seslenilir: Allah’ın buğzu sizin kendinize olan buğzunuzdan elbette daha büyüktür” âyeti ile ilgili olarak el-Ahfeş şöyle demektedir: ” Buğz” lâfzındaki bu “lâm” ibtidâ (başlangıç) lamı olup,

“seslenilir”den sonra gelmiştir. Çünkü bu: Onlara… denilir anlamındadır. Çünkü seslenmek (nida) da bir sözdür.

Başkası da şöyle demiştir: Anlam şu şekildedir: Onlara denilecek ki: Dünyada iken size

“Allah’ın buğzu îmana çağırılıp da küfürde direndiğinizden ötürü” kıyâmet gününde sizin birbirinize buğzunuzdan

“daha büyüktür.” Çünkü onlar kıyâmet gününde birbirlerine düşmanlık edeceklerdir. Biri diğerine buğzedecek, öfkeleneceklerdir. O vakit kulak verecekler, zilletle boyun eğecekler ve cehennemden çıkartılmayı isteyeceklerdir.

el-Kelbî dedi ki: Cehennem ehlinden herbir kişi kendi nefsine: Ey nefs! Sana ne kadar çok buğzediyorum! diyecek. Melekler de onlara -onlar cehennem ateşinde oldukları halde- şöyle diyeceklerdir: Allah’ın siz dünyada iken size rasûller gönderip îman etmediğiniz için size olan buğzu, bugün sizin kendinize buğzetmenizden daha ileri derecededir.

el-Hasen dedi ki: Kendilerine kitabları verilecek, işledikleri günahlarına bakacakları vakit kendi kendilerine buğzedecek, öfke duyacaklar. Bu sefer onlara

“Allah”ın dünyada iken size

“buğzu…” îmana çağırılıp da küfürde ditür.”

Bu anlamdaki açıklamayı Mücahid de yapmıştır.

Katade de şöyle demiştir: Yani

“îmana çağırılıp” da küfürde direndiğiniz zaman

“Allah’ın” size

“buğzu sizin” ateşi gözle gördüğünüz bu vakitteki

“kendinize olan buğzunuzdan daha büyüktür.”

Şayet onların kendilerine buğzetmeleri nasıl uygun olabilir? diye sorulacak olursa, bu husus iki türlü açıklanabilir:

1- Onlar günahları sebebiyle kendi nefislerini buğzedilecek bir konuma getirdiler.

2- Onlar artık hevanın etkisinin üzerlerinden kalktığı bir duruma gelip masiyetlerde kendilerini bıraktıranın nefisleri olduğunu bilecekler ve nefislerine buğzedeceklerdir.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazî dedi ki: Cehennem ehli cehennemliklerden ümitlerini kesip de Malik onlara: -ileride geleceği üzere- kendilerine:

“Sizler muhakkak böyle kalacaklarsınız” (ez-Zuhruf, 43/77) diye söyleyeceğinde, bu sefer birbirlerine şöyle diyeceklerdir: Ey adamlar, başınıza işte gördüğünüz şu azâb ve belalar gelmiş bulunuyor. Haydi sabredelim, belki itaat ehli Allah’a itaat üzere sabrettiklerinde sabrın faydasını gördükleri gibi biz de sabrın faydasını görebiliriz. Nihayet sabretmek üzere görüş-birliğine varacaklar ve sabredecekler. Sabırları uzunca sürüp gidecek. Sonra artık sabredemez olacaklar ve bu sefer:

“Şimdi biz sızlansak da, sabretsek de bizim için birdir. Sığınacak hiçbir yer yoktur” (İbrahim, 24/21) diyeceklerdir. Bunun üzerine İblis şöyle diyecektir:

“Doğrusu Allah’ın size verdiği söz gerçekti. Ben de size vaatte bulunmuştum ama size verdiğim sözde durmadım. Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir nüfuzum da yoktu… Artık ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz.” (İbrahim, 14/22) Yani benim size hiçbir faydam olmayacaktır…

“Esasen ben daha önce beni (Allah’a) ortak tutmanızı da kesinlikle kabul etmemiştim.” (İbrahim, 14/22) Onlar İblisin bu sözlerini işitecekleri vakit kendilerine buğzedecekler. (Muhammed b. Ka’b devamla) dedi ki: Onlara şöyle seslenilecek: “Allah’ın buğzu sizin kendinize olan buğzunuzdan elbette daha büyüktür. Çünkü siz îmana çağırılıyordunuz da küfürde direniyordunuz… Artık çıkış için bir yol var mı?” Bu sefer onlara şöyle cevab verilecek: “Bunun sebebi şudur: Bir olarak Allah’a dua edildiği vakit inkâr ediyordunuz. Eğer O’na ortak koşulsa îman ederdiniz. İşte hüküm çok yüce ve büyük olan Allah’ındır.” Bunu İbnu’l-Mübarek zikretmiştir.

“Ve onları kötülüklerden koru. O gün kötülüklerden koruduğun kimseye elbette rahmet etmişsindir. İşte bu büyük başarıdır.”

Diyanet Vakfı
Bir de onları, her türlü kötülüklerden koru. O gün sen kimi kötülüklerden korursan muhakkak ki onu rahmetine mazhar etmiş olursun. Bu en büyük kurtuluştur.

Kurtubi Tefsiri
“Bir de onları kötülüklerden koru. Sen kimi kötülüklerden korursan, o günde o kimseye rahmet etmiş olursun. Bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.”

“Bir de onları kötülüklerden koru!” Katade dedi ki: Yani onları kötü görecekleri, hoşlarına gitmeyecek şeylerden koru. İfadenin takdirinin şöyle olduğu da söylenmiştir: Onları kötülüklerin azabından koru.

“Onları koru” lâfzı; “Allah onu korudu, korur, korumak” fiilinden emirdir. Onu hıfzetti, himaye etti, anlamındadır.

“Sen kimi kötülüklerden korursan, o günde o kimseye” cennete girmesi suretiyle

“rahmet etmiş olursun. Bu ise büyük kurtuluşun ta kendisidir.”

En büyük kurtuluş budur.

“Rabbimiz! Onları Adn cennetlerine, kendilerine vaad ettiğin kimseleri ve onların salih olan babalarını, eşlerini ve soylarından gelenleri de sok. Şüphesiz sen aziz ve hakîmsin.”

Diyanet Vakfı
Rabbimiz! Onları da, onların atalarından, zevcelerinden, nesillerinden iyi olanları da kendilerine vadettiğin Adn cennetlerine koy. Şüphesiz aziz ve hakim olan sensin!

Kurtubi Tefsiri
“Ve ey Rabbimiz, onları da, babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanları da kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir. Çünkü Sen emrinde galib, hikmeti sonsuz olansın.

“Ve ey Rabbimiz, onları da babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanları da kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir.” Rivâyet olunduğuna göre Ömer b. el-Hattâb, Kab el-Ahbar’a: Adn cennetleri nedir? diye sormuş, o da şöyle demiş: Bunlar cennette altından köşklerdir. Bunlara peygamberler, sıddîklar, şehidler ve âdil devlet yöneticileri girecektir.

“Kendilerine… vaadettiğin” âyetindeki: lâfzı “cennetler”e sıfat olmak üzere nasb mahallindedir.

“Salih olanlar” lâfzındaki …anlar” ise “…lan girdir” âyetindeki “he” ve “mim”(…ları) zamirine atf ile nasb mahallindedir.

“Salih olanlar” ise îman ile salih olanlar anlamındadır. er-Rad Sûresi’nde bu âyetin bir benzeri (13/23. âyet) geçmiş bulunmaktadır.

Said b. Cübeyr dedi ki: Kişi cennete girer. Rabbim babam, dedem, annem nerede? Oğlum, oğlumun oğlu nerede? Eşlerim nerede? der. Onlar senin amelin gibi amelde bulunmadılar, denilir. Bu sefer: Rabbim ben hem kendim için, hem onlar için amel ediyordum, der. Bu sefer: Onları cennete girdirin, denilir. Daha sonra:

“Şu Arş’ı yüklenenler ve etrafında bulunanlar… babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanları da kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir” âyetini okudu.

Yüce Allah’ın:

“Îman edenlerin soyları da îman ile kendilerine uyanları Biz evlatlarına da kendilerine katarız…” (et-Tur, 52/21) âyeti da bu âyet-i kerimeye (anlam itibariyle) yakındır.

Arşı taşıyanlar ve onun çevresinde olanlar Rablerini hamd ile tesbih ederler, O’na inanırlar ve iman edenler için bağışlanma dilerler: “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve bilgiyle kuşatmışsın. Tevbe edenleri ve senin yoluna uyanları bağışla ve onları cehennem azabından koru.”

Diyanet Vakfı
Arşı yüklenen ve bir de onun çevresinde bulunanlar (melekler), Rablerini hamd ile tesbih ederler, Ona iman ederler. Müminlerin de bağışlanmasını isterler: Ey Rabbimiz! Senin rahmet ve ilmin her şeyi kuşatmıştır. O halde tevbe eden ve senin yoluna gidenleri bağışla, onları cehennem azabından koru! (derler).

Kurtubi Tefsiri
Şu Arş’ı yüklenenler ve etrafında bulunanlar Rabblerini hamd ile teşbih ederler, O’na îman ederler. Mü’minlere de mağfiret dilerler. “Rabbimiz, rahmetin ve ilmin herşeyi kuşatmıştır. Tevbe edenlere ve senin yolunu izleyenlere, mağfiret buyur ve onları cehennem azabından koru!

“Şu Arş’ı yüklenenler ve etrafında bulunanlar Rabblerini hamd ile teşbih ederler, O’na îman ederler, mü’minlere de mağfiret dilerler.” Rivâyet olunduğuna göre Arş’ın taşıyıcılarının ayakları yerin en aşağısında, başları ise Arş’ı delmiş durumdadır. Onlar huşu’ içinde olup gözlerini kıpırdatmazlar. Meleklerin en şereflileri ve faziletlileridirler. Hadîs-i şerîfte şöyle buyurulmaktadır: “Şanı yüce ve mübarek olan Allah, bütün meleklere Arş’ın taşıyıcılarına gidip gelip selam vermelerini emretmiştir. Bunu sair meleklere göre onlara bir üstünlük olarak vermiştir. ” Hadis olarak tesbit edemedik. Denildiğine göre yüce Allah Arş’ı yeşil bir mücevherden yaratmıştır. Onun ayaklarından ikisi arasında hızlıca uçan kuşun uçuşu ile seksenbin yıllık bir mesafe vardır.

Yine denildiğine göre Arşın etrafında yetmişbin saf melek vardır. Bunlar tehlil ve tekbir getirerek etrafında tavaf ederler. Onların arkasında da yetmişbin saf ayakta dururlar, ellerini omuzlarına koymuşlar, seslerini tehlil ve tekbir ile yükseltmişlerdir. Onların arkasında yüzbin saf sağ ellerini, sol ellerine koymuşlar ve onların herbiri mutlaka diğerinden ayrı bir teşbih ile teşbih edip dururlar.

İbn Abbâs “Arşı” “ayn” harfini ötreli olarak “el-urş” diye okumuştur. Bütün bunları ez-Zemahşerî merhum zikretmiş bulunmaktadır.

Denildi ki: Kâfirlerden sözedildikten sonra Arş’tan sözedilmesi -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır- anlamın şöyle oluşundan dolayıdır:

“Şu Arş’ı yüklenenler ve etrafında bulunanlar” kâfirlerin söylediklerinden yüce Allah’ı tenzih ederler.

“Ve mü’minlere de mağfiret dilerler.” Yani Allah’tan onlar için günahlarının bağışlanmasını isterler. Tefsir âlimlerinin açıklamalarına göre Arş, şerir (taht) ile aynı şeydir. O yüce Allah tarafından yaratılmış mücessem bir cisimdir. Meleklere onu taşımalarını emretmiş, onu tazim etmek, etrafında dolaşmakla kendisine ibadet etmelerini dilemiştir. Nitekim yeryüzünde bir Beyt (kabe) yaratıp Âdemoğullarına etrafını tavaf etmelerini emredip namazda da ona dönmelerini istediği gibi.

İbn Tahman, Mûsa b. Ukbe’den rivâyet ediyor. O Muhammed b. el-Münkedir’den, o Cabir b. Abdillah el-Ensarî’den dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bana Arş’ın taşıyıcılarından olup Allah’ın meleklerinden bir melek hakkında (sizlere) sözetmem için izin verildi. Onun kulağının yumuşağı ile omuzu arasındaki mesafe yediyüz yıldır.” Bunu el-Beyhakî zikretmiş olup Abdullah b. Muhammed el-Askalani, el-Azame, III, 94cS; Deylemi, Firdevs, I, 401. daha önceden Bakara Sûresi’nde (2/255. âyet olan) Ayete’l-kürsî’de, Arş’ın büyüklüğü ve onun yaratılmışların en büyüğü olduğuna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Sevr b. Yezid, Halid b. Ma’dan’dan, o Ka’b el-Ahbar’dan rivâyetine göre Kâb şöyle demiştir: Yüce Allah Arş’ı yaratınca: Allah benden daha büyük bir yaratık yaratmayacaktır, dedi ve sarsıldı, yüce Allah onun etrafına bir yılan doladı. O yılanın yetmişbin kanadı vardır. Herbir kanatta yetmişbin tüy vardır. Herbir tüyde yetmişbin yüz vardır. Herbir yüzde yetmişbin ağız vardır. Herbir ağızda da yetmişbin dil vardır. Onun dillerinden her gün yağmur damlaları sayısınca, ağaç yaprakları sayısınca, çakıl ve toprak taneleri sayısınca, dünya günleri sayısınca ve bütün melekler sayısınca teşbihler dökülmektedir. Bu yılan Arş’ın etrafına dolandı, Arş bu yılanın yarısına kadar ulaşıyor ve bu yılan onun etrafını sarmış bulunuyor Bu ve benzeri haberlerin İsrailiyattan olduğu açıkça ortadadır.

Mücahid dedi ki: Yedinci sema ile Arş arasında yetmişbin hicab vardır. Bir hicab nûr ve bir hicab karanlık, bir hicab nûr ve bir hicab karanlıktır.

Derler ki:

“Rabbimiz rahmetin ve ilmin herşeyi kuşatmıştır.” Rahmetin ve ilmin herşeyi kapsamıştır. Fiil, rahmet ve ilim üzerinde amel etmeyince bunlar temyiz olarak nasbedilmişlerdir.

“Tevbe edenlere” şirk ve masiyetlerden dönenlere

“ve senin yolunu” İslâm dinini

“izleyenlere mağfiret buyur ve onları cehennem azabından koru.” Bu azâbı onlardan çevir ki, onlara ulaşmasın.

İbrahim en-Nehaî dedi ki: Abdullah (b. Mesud)’ın arkadaşları şöyle diyorlardı: Melekler İbnu’l-Kevva (şeytan)dan hayırlıdırlar. Çünkü onlar yeryüzünde bulunanlar için mağfiret dilerler. İbnu’l-Kevvâ ise onların aleyhine kâfirlik ile şahitlik eder. İbrahim dedi ki: Yine diyorlardı ki: Kıble ehlinden olan hiçbir kimseden mağfiret dilemeyi esirgemezler.

Mutarrif b. Abdillah dedi ki: Biz Allah’ın kulları arasında Allah’ın kullarının iyiliğini en çok isteyenlerin melekler olduğunu gördük. Allah’ın kulları arasında da Allah’ın kullarını en çok aldatan kimsenin şeytan olduğunu görüyoruz; deyip bu âyet-i kerimeyi okumuştur.

Yahya b. Muaz er-Razî de arkadaşlarına bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demiştir: Bu âyeti iyi kavrayınız, çünkü dünyada bu âyetten daha çok ümit verici bir kalkan yoktur. Şüphesiz tek bir melek yüce Allah’tan bütün mü’minlere mağfiret buyurmasını dileyecek olursa, onlara mağfiret eder. Hele bütün melekler ve Arş’ı taşıyanlar mü’minlere mağfiret diliyorlarsa durum ne olur!

Halef b. Hişam el-Bezzâr el-Karî’ dedi ki: Ben Süleym b. Îsa’ya Kur’ân okuyordum. Yüce Allah’ın: “Mü’minlere de mağfiret dilerler” âyetine ulaşınca ağladı ve sonra da: Ey Halef dedi. Mü’min Allah katında ne kadar da değerlidir. O döşeğinde uyurken melekler onun için mağfiret diliyorlar.

Rabbinin kelimesi, inkâr edenler hakkında böylece gerçekleşti — şüphesiz onlar ateş halkıdır.

Diyanet Vakfı
İnkar edenlerin cehennem ehli olduklarına dair Rabbinin sözü böylece gerçekleşti.

Kurtubi Tefsiri
Böylece kâfirler hakkında Rabbinin azâb sözü: “Elbette onlar cehennemliklerdir” diye hak olmuştur.

“Böylece kâfirler hakkında Rabbinin azâb sözü: Elbette onlar cehennemliklerdir, diye hak olmuştur” âyetindeki: ” Hak olmuştur” vacib olmuştur, gerekli olmuştur, demektir. Bu da “haktan” alınmıştır. Çünkü hak gerekli olan bir şeydir.

“Rabbinin… sözü” anlamındaki âyet, genel olarak tekil okunmuştur.

Nafî’ ve İbn Amir ise: “Sözleri” diye çoğul olarak okumuşlardır.

“Elbette onlar” âyeti hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, çünkü onlar ve onların böyle olmaları sebebiyle… anlamındadır. ez-Zeccâc dedi ki:.”Muhakkak onlar” diye hemzenin esreli okunuşu da caizdir.

“Cehennemliklerdir” âyeti, cehennemde azâb göreceklerdir, anlamındadır. Burada ifade tamam olmaktadır. Daha sonra yeni bir cümle olarak şöyle . buyurulmaktadır:

Onlardan önce Nuh kavmi ve onlardan sonra gelen topluluklar yalanladılar. Her ümmet, elçisini yakalamak istedi. Hakkı çürütmek için batılla tartıştılar. Ben de onları yakaladım. Cezam nasılmış?

Diyanet Vakfı
Onlardan önce Nuh kavmi ve bunlardan sonraki topluluklar da (peygamberlerini) engellemeye, her ümmet kendi peygamberini yakalamaya azmetmişti. Batılı hakkın yerine koymak için mücadele etmişlerdi. Bunun üzerine ben onları kıskıvrak yakaladım. İşte, cezalandırmamın nasıl olduğunu gör!

Kurtubi Tefsiri
Onlardan önce Nûh’un kavmi, onlardan sonra da güruhlar yalanladılar. Her ümmet peygamberlerini alıp yakalamak istedi ve bâtılı, hakkı onunla çürütmek kastıyla ileri sürüp mücadele ettiler. Sonunda Ben de onları yakaladım. Nasılmış Benim azabım?

“Onlardan önce Nûh’un kavmi onlardan sonra da güruhlar yalanladılar.”

“ Yalanladılar” fiilinin müenneslik “te”si ile gelmesi (fail olan) çoğulun müennesliği dolayısı iledir. Nûh kavmi ile Âd ve Semud ile onlardan sonrakiler ve benzerleri, peygamberleri yalanlamak suretiyle peygamberlerine karşı gruplar oluşturan diğer ümmetler de peygamberlerini yalanladılar.

“Her ümmet peygamberlerini alıp yakalamak” onu hapse atmak ve ona işkence etmek

“istedi.” Katade ve es-Süddî de onu öldürmek istedi diye açıkladılar.

“Alıp yakalamak” helâk etmek, öldürmek anlamında da kullanılabilir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Sonra onları yakaladım. Benim cezalandırmam nasılmış?” (el-Hac, 22/44)

Araplar esire de “yakalanmış kimse” anlamında: derler. Çünkü esir öldürülmek üzere alınır. Kutrub da şairin şu beyitini zikretmektedir:

“Beni alıp yakalarsanız öldürürsünüz,

Nice alıp yakalayan var ki; benim ebedi kalmamı arzular.”

Bu kavimlerin peygamberlerini alıp yakalamaları zamanı hususunda da iki görüş vardır. Birincisine göre onlar kendilerini tevhide davet ettiği vakit alıp yakalamak istemişler. İkincisi ise azâbın başlarına indiği vakit alıp yakalamak istemişlerdir.

“Ve batılı, hakkı onunla çürütmek” izale etmek ve yok etmek

“kastıyla ileri sürüp mücadele ettiler.”

Buradaki:

“Çürütmek kastıyla” anlamı verilen fiil ile aynı kökten olmak üzere kullanılan: “Kaygan yer” demektir. Batıl da: “Kayıp, gidendir.” Çünkü batılın kendisi kayar ve yerinden zail olur, yerinde karar kılamaz.

Yahya b. Sellam dedi ki: Îmanı çürütmek maksadı ile peygamberlere karşı şirk ile mücadele verdiler.

“Sonunda Ben de onları” azâb ile

“yakaladım. Nasılmış Benim azabım!”

Yani yalanlayan ümmetlerin akıbeti nasılmış? Onlar Benim azabımın hak olduğunu görmediler mi, demektir.

Allah’ın ayetleri hakkında yalnızca inkâr edenler tartışır. O halde onların şehirlerde dolaşması seni aldatmasın.

Diyanet Vakfı
İnkar edenler müstesna, hiç kimse Allahın ayetleri hakkında tartışmaz. Onların şehirlerde (rahatlıkla) gezip dolaşması seni aldatmasın.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın âyetlerinde ancak kâfirler (inatla) tartışır. O halde onların şehirlerde dönüp, dolaşması seni aldatmasın.

“Allah’ın âyetlerinde ancak kâfirler tartışır.” Allah, Allah’ın âyetleri hakkında mücadele edip tartışanların kâfirliklerini tescil etmektedir. Maksat Allah’ın âyetlerine dil uzatmaktan ötürü batılı ileri sürerek tartışmak ve hakkı çürütmek, yüce Allah’ın nurunu söndürmek kastı ile mücadeleye girişmektir. Buna yüce Allah’ın:

“Ve bâtılı hakkı onunla çürütmek kastıyla ileri sürüp mücadele ettiler” (el-Mu’min, 40/5) âyeti delil teşkil etmektedir.

Kapalı kalmış bir hususu açıklamak, içinden çıkılamayan bir noktayı çözmek, âyetlerin anlamlarını ortaya çıkarmak sapık kimselerin sapıklıklarını reddetmek için bu âyetler ile ilgili tartışma ve mücadeleye gelince, bu Allah yolunda yapılan cihadın en büyüğüdür. Bu anlamdaki açıklamalar yeteri kadarıyla daha önceden yüce Allah’ın:

“Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile mücadele edeni görmedin mi?” (el-Bakara, 2/258) âyeti açıklanınca geçmiş bulunmaktadır.

“O halde onların şehirlerde dönüp dolaşması” çeşitli şekillerde tasarruflarda bulunması

“seni aldatmasın.” Çünkü Ben onlara mühlet versem bile onları cezalandırmayı ihmal etmem, onları cezalandırırım.

“Seni aldatmasın” lâfzı: (……..) diye de okunmuştur.

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah bu âyeti ile (Kureyşlilerin) Mekke’den Şam’a ve Yemen’e ticaretlerini kastetmektedir.

“Seni aldatmasın” âyeti, içinde bulundukları iyi durum ve rızık genişliği seni aldatmasın, çünkü o dünyadaki az bir faydalanmadır, diye de açıklanmıştır.

ez-Zeccâc dedi ki: Kâfir olmalarından sonra esenlikte olmaları

“seni aldatmasın.” Çünkü sonunda onlar helâk olacaklardır.

Ebû’l-Aliye dedi ki: İki âyet-i kerîme vardır ki, Kur’ân-ı Kerîm hakkında mücadele edenlere karşı pekçok ağır ve çetin ifadeler taşımaktadır. Birisi yüce Allah’ın:

“Allah’ın âyetlerinde ancak kâfirler tartışır” âyeti, diğeri ise;

“Muhakkak ki kitab hakkında anlaşmazlığa düşenler, elbette (haktan) uzak bir ayrılık içindedirler” (el-Bakara, 2/176) âyetidir.

Günahı bağışlayan, tevbeyi kabul eden, azabı şiddetli olan, lütuf sahibi. Ondan başka ilâh yoktur. Dönüş O’nadır.

Diyanet Vakfı
2, 3. Bu Kitap mutlak galip, hakkıyla bilen, günahı bağışlayan, tevbeyi kabul eden, azabı çetin, lütuf sahibi Allah tarafından indirilmiştir. Ondan başka hiçbir ilah yoktur, dönüş ancak Onadır.

Kurtubi Tefsiri
O günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden, azâbı çetin ve nimeti pek bol olandır. Ondan başka ilâh yoktur. Dönüş yalnız O’nadır.

“O, günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden, azâbı çetin… olandır.” el-Ferrâ” dedi ki: Yüce Allah bunları nekre oldukları halde marifeye sıfatmış gibi zikretmiştir.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Bunlar bedel olarak cer ile gelmişlerdir, en-Nehhâs dedi ki: Bu husustaki açıklamaların tahkiki ve özeti şudur:

“Günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden” anlamındaki âyetler daha önce geçmiş lâfızlara ait olmak suretiyle iki marife olabilirler. O takdirde iki sıfat olurlar. Ayrıca bunların müstakbel (gelecek zaman) için ve hal için olmaları da mümkündür. O vakit bunlar nekre (belirtisiz) olurlar. Fakat buna göre sıfat olmaları mümkün olmaz. Ancak mecrur olmaları bedel olmalarına göredir. Hal olarak nasbedilmeleri de caizdir.

“Azâbı çetin” âyeti ise nekredir ve mecrur gelmesi bedel olmak üzeredir.

İbn Abbâs dedi ki: “La ilahe illallah” diyen kimse için “günahları bağışlayandır. “La ilahe illallah” diye kimselerden

“tevbeleri kabul eden”dir. “La ilahe ilallah demeyen kimseler için ise

“azâbı çetin olan”dır.

Sabit el-Bünanî de dedi ki: Mus’ab İbn ez-Zübeyr’in, bineklerin yanından geçmediği çadırının yakınında bulunuyordum.

“Hâ, Mîm. Kitabın indirilmesi hükmünde galib, en iyi bilen Allah’tandır” âyetini okumaya başladım. Yanımdan bineği üzerinde bir adam geçti. Ben:

“o günahları bağışlayan” diye okuyunca, o: Ey günahları bağışlayan, günahımı bağışla de, dedi. Ben

“tevbeleri kabul eden” diye okuyunca, o: Ey tevbeleri kabul eden tevbemi kabul et de, dedi. Ben

“azâbı çetin” deyince, o: Ey azâbı çetin olan beni affet de, dedi. Ben:

“Nimeti pek bol olandır” diye okuyunca, o: Ey nimeti bol olan, bana bol bol hayırlar ver de, dedi. Onun yanına gitmek üzere kalktım, gözüm bir şey görmez oldu. Sağa ve sola baktıysam da hiçbir şey göremedim.

İşaret ehli şöyle demişlerdir:

“O” lutfuyla

“günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden” edeceğini vaadeden, adaleti gereği

“azâbı çetin” olandır.

“Ondan başka hiçbir ilâh yoktur, dönüş yalnız O’nadır.” Başkasına dönüş olmayacaktır.

Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre bir gün Şam ehlinden oldukça güçlü bir adamı araştırıp sordu. Ona: Bu adam şu içkiyi artık bırakmaz oldu, dediler. Bunun üzerine Ömer kâtibine şöyle dedi: Yaz, Ömer’den filana, selam sana. Ben kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah’a hamdettiğimi sana bildiriyorum.

“Rahmân ve Rahîm Allah’ın ismi ile. Hâ, Mim. Kitabın indirilmesi hükmünde galib, en iyi bilen Allah’tandır. O günahları bağışlayan, tevbeleri kabul eden, azâbı çetin ve nimeti pek bol olandır. O’ndan başka ilâh yoktur, dönüş yalnız O’nadır.” Sonra mektubu mühürleyip, elçisine dedi ki: Bu adamı ancak ayık bulacağın vakitte bu mektubu ona ver. Sonra yanında bulunanlara o şahıs için tevbe etmesi için dua etmelerini söyledi. Mektub bu şahısa ulaşınca, bu mektubu okuyup: Allah bana günahlarımı bağışlayacağını vaadediyor. Cezasından da sakındırıyor, demeye başladı. Bu sözleri tekrar edip durdu. Sonra ağladı, sonra da günahından en güzel bir şekilde el çekti ve güzel bir şekilde tevbe etti. Adamın bu durumu Ömer’e ulaşınca şöyle dedi: Sizden herhangi birinizin ayağının bir defa kaydığını görecek olursanız, işte böyle yapınız. Onu doğrultmaya çalışınız ve yüce Allah’a onun tevbesini kabul etmesi için dua ediniz. Onun aleyhine şeytanın yardımcıları olmayınız.

” Tevbe” lâfzının: “Tevbe etti, eder, tevbe etmek”in mastarı olması mümkündür. Aynı şekilde “tevbe”nin çoğulu olma ihtimali de vardır. “Sedir ağacı”nın çoğulunun:) şeklinde; “Azm”in çoğulunun şeklinde gelmesi gibi. Şairin şu mısraı da bu kabildendir:

“Bir an diner ve bir çok an yeniden eser.”

Bununla birlikte bunun “tevbe” anlamına gelmesi de mümkündür.

Ebû’l-Abbas dedi ki: Kalbimde daha ağır basan ihtimal bunun mastar olmasıdır. Yani yüce Allah bu fiili kabul eder demektir. Nitekim: “Dedi, demek” gibidir. Eğer bu çoğul ise, o takdirde tevbeleri kabul eder, anlamındadır.

“Ve nimeti pek bol olandır” anlamındaki âyet da hem bedel, hem de sıfat olabilir, çünkü marifedir.

‘in asıl anlamı nimet vermek ve lütufta bulunmaktır. Bu kökten olmak üzere: “Allah’ım bize nimet ihsan et, bize lutufta bulun” denilir.

İbn Abbâs dedi ki:

“Ve nimeti pek bol olandır.” Yani bol nimetlerin sahibi olandır. Mücahid de: Zenginlik ve bolluk sahibi olan, diye açıklamıştır. Yüce Allah’ın:

“İçinizden bir bolluğa güç yetinmeyenler.” (en-Nisa, 4/25) âyetindeki: “Bolluk” lâfzı zenginlik ve genişlik anlamındadır.

Yine İbn Abbâs’dan nakledildiğine göre;

“nimeti pek bol olan” âyetini “la ilahe illallah” demeyen kimselere muhtaç olmayan diye açıkladığı rivâyet edilmiştir. İkrime de şöyle demiştir:

“Nimeti pek bol olan” lütuf sahibi olan demektir.

el-Cevherî dedi ki: lâfzı “ti” harfi üstün ile olursa minnet ve ihsan demektir. Bu kökten olmak üzere: “Ona lütuf ve ihsanda, minnette bulundu” denilir. Muhammed b. Ka’b da dedi ki:

“Nimeti pek bol olan” pekçok lütuflarda bulunan demektir.

el-Maverdî dedi ki: Burada minnette bulunmak ile lütufta bulunmak arasındaki farka gelince, minnette bulunmak günahı affetmektir. Lütufta bulunmak ise hak kazanılmayan şeyi ihsan etmektir.

“Tavl (pek bol nimet)” lâfzı “uzun”lukdan alınmadır. Sanki o ihsan ettiği nimetleriyle başkasına uzun gelmiş gibidir. Nimet ihsan ettiği süre uzadığından dolayı böyle denilmiştir, diye de açıklanmıştır.

“O’ndan başka ilâh yoktur, dönüş yalnız O’nadır.”

Kitabın indirilişi, aziz ve alim olan Allah’tandır.

Diyanet Vakfı
2, 3. Bu Kitap mutlak galip, hakkıyla bilen, günahı bağışlayan, tevbeyi kabul eden, azabı çetin, lütuf sahibi Allah tarafından indirilmiştir. Ondan başka hiçbir ilah yoktur, dönüş ancak Onadır.

Kurtubi Tefsiri
Kitabın indirilmesi, hükmünde galib, en iyi bilen Allah’tandır.

“Kitabın indirilmesi” mübteda,

“hükmünde galib, en iyi bilen Allah’tandır” âyeti ise haberdir. Bununla birlikte

“indirilmesi” âyeti hazfedilmiş bir mübtedanın haberi de olabilir. Bu “kitabın indirilmesidir” demek olur.

“Hâ, Mîm”in mübteda

“indirilmesi” âyetinin haberi olması da mümkündür, anlam da şöyle olur: Kur’ân’ı Allah indirmiştir. O başka bir yerden aktarılmış olmadığı gibi, yalanlanması câiz olmayan sözlerdendir.

Hâ Mîm.

Diyanet Vakfı
Ha. Mim.

Kurtubi Tefsiri
Hâ, Mîm.

“Hâ, Mîm” anlamı hakkında farklı görüşler vardır. İkrime dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Hâ, Mîm. Yüce Allah’ın isimlerinden bir isimdir. Bunlar Rabbinin hazinelerinin anahtarlarıdır.” İkrime’den gelen bu rivâyet mürseldir. Hadis olarak tesbit edemedik.

İbn Abbâs dedi ki:

“Hâ, Mîm” Allah’ın İsm-i Azamidir. Yine ondan rivâyete göre

“Elif, Lam, Ra”,

“Hâ, Mîm” ile

“Nun” er-Rahmân isminin mukatta’ harfleridir. Yine ondan rivâyete göre

“Hâ, Mîm” yüce Allah’ın isimlerinden bir isim olup, onunla yemin etmiştir.

Katade: Hâ, Mîm. Kur’ân isimlerinden bir isimdir; Mücahid: Sûrelerin başlangıcıdır, demişlerdir. Atâ el-Horasanî de der ki: Ha, yüce Allah’ın Hamîd, Hannan, Halim ve Hakim isimlerinin başıdır. Mim ise yüce Allah’ın Melik, Mecid, Mennan, Mütekebbir ve Mûsavvir isimlerinin başıdır.

Buna şu rivâyet de delil teşkil etmektedir: Enes’ten rivâyete göre bedevi bir Arap Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: “Hâ, Mîm” nedir? Biz dilimizde böyle bir şey bilmiyoruz, diye sormuş. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona şöyle demiştir: “Birtakım isimlerin başı ve bazı sûrelerin de başlangıcıdır. ” Hadis olarak tesbit edemedik.

ed-Dahhak ve el-Kisaî dedi ki: Bu olacak olan şeyler hükme bağlanmıştır, demektir. O bununla sanki “Hâ, Mîm”in hece harfi olduklarına işaret etmektedir. Çünkü bu harfler “ha” harfi ötreli, “mim” harfi de şeddeli okunduğu takdirde; şeklini alır ki; bu da “hükme bağlandı ve meydana geldi” demektir. Ka’b b. Malik dedi ki:

“Karşı karşıya gelip de aramızda savaş başlayınca,

Allah’ın hükme bağladığı bir işi kimse geri çeviremez.”

Yine ondan gelen rivâyete göre: “Allah’ın emri yakındır” anlamındadır. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Benim günüm yaklaştı, sevindi birtakım kimseler,

Gaflet içinde ve uykuda olan kimseler.”

“Humma” ismi de buradan gelmektedir. Çünkü bu ölüme yakın gelir. Bu Bedir gününde olduğu gibi, Allah’ın dostlarına yardım ve zaferi, düşmanlarından da intikam alması zamanı yakındır, demektir.

Bunların hece harfleri olduğu da söylenmiştir. el-Cermî dedi ki: İşte bundan dolayı harfleri sakin olarak okunur, hece harfleri durumundadır. Eğer bir sûre bu harflerden herhangi birisi ile adlandırılacak olursa, o vakit ona i’rab verilir. Bu bakımdan “Hâ, Mîm”i okudum, dediğin vakit (Hâ, Mîm) lâfzını nasb ile okursun. Şair de şöyle demiştir:

“Mızrak çekilmişken hatırlatıyor bana Hâ, Mîm’i

Gelmeden önce niye okumadı Hâ, Mîm’i”

Îsa b. Ömer es-Sakafî de “Hâ, Mîm”i “mim” harfini üstün olarak: “Hâ, Mîm’i okuyorum” anlamında, yahutta arka arkaya iki sakinin gelmesi dolayısıyla üstün okumuştur. İbn Ebi İshak ve Ebû’s-Semmal ise esreli okumuşlardır. İki sakinin arka arkaya gelmesi veya kasem anlamında da imale ile ve kesreli okumuştur. Ebû Cafer ise “ha”yı “mim”den kat’ ile okurken, diğerleri vasl ile okumuşlardır. “Ha, mim, ayn, sin, kâf’da da böyledir.

Ebû Amr, Ebû Bekr, Hamza, el-Kisaî, Halef ve İbn Zekvan ise “ha’yı imaleli okumuşlardır. Ebû Amr’dan ise ikisi arasında okuduğu rivâyet edilmiştir ki; bu da Nafî’, Ebû Cafer ve Şeybe’nin kıraatidir, diğerleri ise açık (işba’) fethalı okumuşlardır.

Melekleri görürsün — arşın etrafını kuşatmış, Rablerini hamd ile tesbih ederler. Aralarında hak ile hükmolunur. Ve denir ki: “Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’adır.”

Diyanet Vakfı
Melekleri görürsün ki, Rablerine hamd ile tesbih ederek Arşın etrafını kuşatmışlardır. Artık aralarında adaletle hükmolunmuş ve «alemlerin Rabbi olan Allaha hamdolsun» denilmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Melekleri de Arşın etrafını kuşatmış görürsün. Rabblerini hamd ile teşbih ederler. Aralarında hak ile hükmolunur ve: “Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun” denilir.

“Melekleri de” ey Muhammed

“Arşın etrafını” o günde

“kuşatmış” etrafında toplanmış

“görürsün.”

“Rabblerini hamd ile tesbih ederler.” Onlar bu hamd ve teşbihlerini ibadet olsun diye değil, bununla lezzet almak üzere yapacaklardır. Yani onlar Rabblerine şükretmek üzere Arşın etrafında dua eder, namaz kılarlar.

“Kuşatıcılar” lâfzı bir şeyin etrafı ve çevresi, kenarları anlamında olan ‘den alınmıştır.

el-Ahfeş bunların (Arşın etrafını kuşatanların) tekilinin;olduğunu söylerken, el-Ferrâ” bunun tekili yoktur, zira isimleri bunlar hakkında ancak toplu oldukları takdirde kullanılır demiştir.

“Etrafını” lâfzının başına: (……..)’in gelmesi zarf oluşundan dolayıdır. Fiil ise harfli ve harfsiz olarak zarfa teaddi (geçiş) eder. el-Ahfeş de buradaki bu edatın fazladan geldiğini yani: “Arşın etrafını kuşatmış” şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu da “kimse bana gelmedi” derken; (……..)ı kullanmaya benzer ki, burada te’kid için kullanılmıştır.

es-Sa’lebî dedi ki: Araplar “tesbih” lâfzı ile birlikte “be” harfini kimi zaman kullanırlar, kimi zaman hazfederler ve şöyle derler: “Rabbini hamd ile tesbih et, Allah’a hamdederek tesbih et. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur:

“En yüce Rabbinin ismini tesbih et.” (el-A’la, 87/1) Bir başka yerde de şöyle buyurmaktadır:

“O halde Rabbini o büyük ismi ile tesbih et” (el-Vakıa, 56/74) diye buyurmaktadır.

“Aralarında” cennetlikler ile cehennemlikler arasında

“hak ile hükmolunur.” Bir başka açıklamaya göre şahidlerle (ya da şehidlerle) birlikte ge len peygamberler ile, onların ümmetleri arasında hak ve adalet ile hükmolunur, demektir.

“Ve âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun, denilir.” Yani mü’minler şöyle diyeceklerdir: Bize mükâfat olarak vermiş olduğu nimet ve ihsanları, bağışlan dolayısıyla, bize zulmedenlere karşı yardım edip muzaffer kıldığı için Allah’a hamdolsun.

Katade bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demektedir: Allah yaratmanın başlangıcını “hamd, Allah’ındır” diye sözkonusu ederek şöyle buyurmuştur:

“Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah’ındır.” (el-En’am, 6/1)

Sonu da hamd ile bitirerek:

“Aralarında hak ile hükmolunur ve: Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun denilir” diye buyurmaktadır. O halde ona uymak ve yapılan herbir işin başına ona hamd ile başlayıp sonunu hamd ile bitirmek gerekir.

“Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun” sözünün meleklerin söyleyeceği sözlerden olduğu söylenmiştir. Buna göre onların yüce Allah’a hamdetmeleri adaleti ve hüküm vermesi dolayısıyla olacaktır.

İbn Ömer yoluyla rivâyet edilen hadise göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) minberin üzerinde ez-Zümer Sûresi’nin sonlarını okumuş ve minber iki defa hareket etmiştir Taberani, Evsat, VIII, 172; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, II, 190,

Derler ki: “Hamd, Allah’adır — bize vaadini yerine getirdi, bize yeryüzünü miras bıraktı. Cennette dilediğimiz yerde yerleşiyoruz.” Çalışanların ödülü ne güzeldir!

Diyanet Vakfı
Onlar: Bize verdiği sözde sadık olan ve bizi, dilediğimiz yerinde oturacağımız bu cennet yurduna varis kılan Allaha hamdolsun. İyi amelde bulunanların mükafatı ne güzelmiş! derler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar da diyecekler ki: “Bize olan vaadini yerine getiren, cennetten dilediğimiz yere konmak üzere arzı bize miras veren Allah’a hamdolsun. (Güzel iş) işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!”

“Onlar da” cennete girecekleri vakit

“diyecekler ki: Bize olan vaadini yerine getiren, cennetten dilediğimiz yere konmak üzere arzı” cennet arzını

“bize miras veren Allah’a hamdolsun!”

Denildiğine göre onlar, mü’min olmaları halinde cennete girmiş olsalardı, cehennem ehline verilecek olan yerin mirasçısı olacaklardır. Bu açıklamayı Ebû’l-Aliye, Ebû Salih, Katade, es-Süddî ve müfessirlerin çoğu yapmışlardır. Bir başka açıklamaya göre buradan kasıt, -takdim ve tehir ile- dünya arzıdır.

Yüce Allah’ın: “(Güzel iş) işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!” âyetinin onların söyleyecekleri sözün devamı olduğu söylenmiştir. Yani bu mükâfat ne güzeldir! diyeceklerdir. Bir başka görüşe göre bu, yüce Allah’ın söyleyeceği bir âyettir. Güzel ve iyi hareket eden kimselere vermiş olduğum bu mükâfat ne güzeldir! demek olur.

Rablerinden korkanlar, cennete bölük bölük sevk edilir. Nihayet oraya geldiklerinde, kapıları açılmış olur ve bekçileri onlara der ki: “Selâm üzerinize olsun. Ne güzel geldiniz! Girin oraya — ebedî kalacaksınız.”

Diyanet Vakfı
Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise, bölük bölük cennete sevk edilir, oraya varıp da kapıları açıldığında bekçileri onlara: Selam size! Tertemiz geldiniz. Artık ebedi kalmak üzere girin buraya, derler.

Kurtubi Tefsiri
Rabblerinden korkanlar da cennete zümre zümre götürülecek. Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında cennetin bekçileri onlara diyecek ki: “Selam olsun üzerinize! Tertemiz geldiniz. Hemen oraya ebediler olarak girin.”

“Rabblerinden korkanlar da cennete zümre zümre götürülecek.” Şehidler, zahidler, âlimler, Kur’ân okuyup amel edenler ve diğerlerinden yüce Allah’tan korkup takvalı hareket eden ve itaati gereğince amel eden kimseler kastedilmektedir.

Her iki kesim hakkında da; “Sürülecek, götürülecek” şeklinde aynı lâfız kullanılmıştır. Cehennemliklerin sürülmesi esirlere ve sultana karşı çıkıp ayaklanan kimselerin hapsedilmek yahut öldürülmek üzere sürüklenirken yapılan uygulama gibi, horluk ve hakirlik ile kovalanmalarıdır. Cennet ehlinin götürülmeleri ise onların bineklerinin ilâhi Iutuf ve rıza yurduna sürülmeleri şeklinde olacaktır. Çünkü cennetliklere tıpkı teşrif edilen ve kendilerine ikram olunan birtakım hükümdarlara giden değerli heyetler gibi muamelede bulunulacak ve ancak binekleri üzerinde cennete götürüleceklerdir. İşte bu iki sevk (sürmek, götürmek) arasında çok büyük fark vardır.

“Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında” âyetindeki “açılacağında” lâfzının başında gelen “vav” harfinin burada atıf için olup cümlenin cümleye atfedildiği, cevabının da mahzuf olduğu söylenmiştir. el-Müberred dedi ki: Yani oraya geleceklerinde mutlu olacaklar ve kapıları açılacak demektir. Arapçada cevabın hazfi bir belağattir. Daha sonra şu beyiti zikretmektedir:

“Keşke o topluca (bir defada) ölen bir can olsaydı,

Fakat o canlar(mış gibi parça parça) düşüp dökülen bir tek candır.”

Burada: ” Keşke”nin cevabını hazfetmiştir. İfade; …elbette daha rahat olurdu, takdirindedir.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir:

“Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında”

oraya girecekler, takdirindedir. Bu da birinci açıklamaya yakın bir açıklamadır.

Buradaki “vav”ın fazladan geldiği söylenmiştir. Bu açıklamayı Kûfeliler yapmıştır, ancak Basralılara göre bu bir hatadır.

Şöyle de açıklanmıştır: “Vav”ın fazladan gelişi kapıların yüce Allah nezdindeki şeref ve değerleri dolayısıyla oraya gelmeden önce açılmış olacağına delildir. İfadenin takdiri de şöyledir: Nihayet onlar oraya kapıları da açılmış iken geleceklerinde… Buna yüce Allah’ın:

“Kendileri için kapıları açılmış haldeki Adn cennetleri” (Sad, 38/50) âyeti delil teşkil etmektedir.

Cehennemliklerden söz edilirken “vav” harfinin hazfedilmesine gelince; onların cehennemin yakınında durdurulmalarından sonra kapılarının açılacağından dolayıdır. Bu ise onları zelil kılmak ve onların kalblerini dehşete boğmak için böyle olacaktır. Bunu el-Mehdevî zikretmiş olup ondan önce en-Nehhâs da bu anlamda bir açıklama nakletmiş bulunmaktadır.

en-Nehhâs dedi ki: İkincisinde “vav” harfinin zikredilmekle birlikte birincisinde hazfedilmesinin hikmetiyle ilgili olarak ilim ehli bir kimse daha önce bu konuda kimsenin açıklamada bulunduğunu bilmediğim bir açıklama yapmıştır. Yüce Allah cehennemlikler hakkında:

“Nihayet onlar oraya geleceklerinde kapıları açılacak” diye buyurması, daha önceden kapıların kapalı ve kilitli olduğunu göstermektedir. Cennetlikler hakkında ise:

“Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında” diye buyurması da onların buraya gelmeden önce kapılarının açılmış olduğuna delildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Buradaki “vav”ın vavu’s-semaniye (sekizinci şık veya maddeyi bildiren vav) olduğu da söylenmiştir. Çünkü Kureyşliler birden itibaren saymaya başlayıp beş, altı, yedi dedikten sonra; ve sekiz demeyi adet edinmişlerdir. Yediye vardıktan sonra “ve sekiz” diye sayarlar. Bu açıklamayı da Ebû Bekr b. Ayyaş yapmıştır. Nitekim yüce Allah da şöyle buyurmaktadır:

“O rüzgarı onlara yedi gece ve sekiz gün peşpeşe musallat kıldı.” (el-Hakka, 69/7); “Tevbe edenler, ibadet edenler…” diye buyurduktan sonra sekizincisinde…

“ve kötülükten vazgeçirmeye çalışanlar.” (et-Tevbe, 9/112) diye buyurmaktadır. Yine bir başka yerde de:

“Yedidir ve sekizincileri köpekleridir diyecekler.” (el-Kehf, 18/22);

“Dullar ve bakireler olmak üzere” (et-Tahrim, 66/5) diye buyurmaktadır. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden et-Tevbe Sûresi (9/112. âyet, 3- başlıkta) ile Kehf Sûresi’nde (18/22. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Derim ki: Cennetin kapılarının sekiz tane olduğunu söyleyenler bunu delil gösterirler ve ayrıca Ömer b. el-Hattâb’ın şu hadisini zikrederler: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sizden her kim abdestini iyice alır -abdest azalarını iyice yıkar-; sonra da: “Şehadet ederim ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur ve Muhammed onun kulu ve Rasûlüdür” diyecek olursa, mutlaka ona cennetin sekiz kapısı açılır ve bunlardan hangisinden dilerse girer.” Bu hadisi Müslim ve başkaları rivâyet etmiştir.” Müslim, I, 209; İbn Huzeyme, Sahih, 110; Müsned, I, 19. IV, 153.

Tirmizî de Ömer (radıyallahü anh)’ın bu hadisini rivâyet etmiş ve bu rivâyetinde şöyle dediğini kaydetmiştir: “Mutlaka ona kıyâmet gününde cennet kapılarından sekiz kapı açılır. ” Tirmizi, I, 78; Nesâî, I, 92; İbn Mace, I, 159. Burada: “…dan” fazlalığı ile bu rivâyeti kaydetmiştir. Bu da cennet kapılarının sekizden fazla olduğuna delil teşkil etmektedir. Biz bu hususu “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş ve orada cennet kapılarının sayısının onüçe kadar ulaştığını göstermiştik. Yine oradan cennet kapılarının bu hususa dair varid olmuş hadislerden hareketle büyüklük ve genişliklerini de zikretmiş bulunuyoruz. Bu hususta bilgi sahibi olmak isteyenler oraya bakabilirler.

“Cennetin bekçileri onlara diyecek ki” Yine bu âyetin başındaki “vav” ile ilgili olarak fazladan geldiği ve ifadenin takdirinin: Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında “cennetin bekçileri onlara diyecek ki” takdirinde olduğu söylenmiştir.

“Selam olsun size! Tertemiz geldiniz.” Yani dünyada böyle idiniz. Mücahid de: Allah’a itaat sayesinde… diye açıklamıştır. Salih amel ile geldiniz, diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı en-Nekkaş nakletmiştir, anlam aynıdır.

Mukâtil de şöyle demiştir: Cennetlikler cehennem üzerindeki köprüyü geçtikten sonra cennet ile cehennem arasındaki bir köprü üzerinde alıkonulacaklar, dünyada aralarındaki haksızlıklar sebebiyle birinden diğeri lehine kısas yapılacak. Nihayet tertemiz edilip kötülükleri giderileceği vakit onlara Rıdvan ve arkadaşları

“selam olsun üzerinize” diye onları selamlayacaklar.

“Tertemiz geldiniz, hemen oraya ebediler olarak girin” diyeceklerdir.

Derim ki: Burada sözü geçen “köprü” hadisini Buhârî “Camî”inde Ebû Said el-Hudrî’den rivâyet etmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Mü’minler ateşten geçip kurtulduktan sonra cennet ile cehennem arasındaki bir köprü üzerinde alıkonacaklar. Dünya hayatında iken aralarındaki birtakım haksızlıklar sebebiyle birinden diğeri lehine kısas uygulanacak. Nihayet tertemiz edilip (kirlerinden) arındırılacaklarında cennete girmelerine izin verilecektir. Muhammed’in canı elinde olana yemin ederim ki, onlardan herhangi birisinin cennetteki yerini bilmesi dünyadaki yerini bilmesinden daha ileri derecede olacaktır. ” Buhârî, V, 2394; Müsned, III, 13, 57, 74.

en-Nekkaş’ın naklettiğine göre cennetin kapısı üzerinde dibinden iki pınarın fışkırdığı bir ağaç vardır. Mü’minler bunlardan birisinden içecekler ve içlerindeki pislikler gidecektir. İşte yüce Allah’ın:

“Rabbleri onlara son derece temiz bir şarap içirecektir” (el-İnsan, 76/21) âyetinde anlatılan budur. Sonra diğer pınardan yıkanacaklar, bununla da tenleri temizlenecek ve güzelleşeceklerdir. İşte o vakit cennetin bekçileri onlara: “Selam olsun üzerinize, tertemiz geldiniz (bu açıklamaya göre; “oldunuz” demek daha uygundur) hemen oraya ebediler olarak girin” diyeceklerdir. Bu anlamda bir rivâyet Ali (radıyallahü anh)’dan da nakledilmiştir.

“Girin cehennemin kapılarından — orada ebedi kalacaksınız.” Kibirlenenlerin kalacağı ne kötü yerdir!

Diyanet Vakfı
Onlara: İçinde ebedi kalacağınız cehennemin kapılarından girin; kibirlenenlerin yeri ne kötü! denilir.

Kurtubi Tefsiri
Denilecek ki: “Orada ebedi olduğunuz halde, cehennemin kapılarından girin. Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!”

“Denilecek ki: Orada ebedi olduğunuz halde cehennemin kapılarından girin.” Yani onlara: …Cehennemin kapılarından girin, denilecektir. Cehennemin kapılarına dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır. Vehb dedi ki: Zebaniler onları ateşten kargılarla karşılayacak ve bu kargılarıyla onları iteceklerdir. Cehenneme bir defa itmeleri ile düşecek kişiler, Rabia ve Mudar kabilesi insanları sayısınca olacaktır.

“Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!” Buna dair açıklamalar daha önceden (en-Nahl, 16/29. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Kâfir olanlar, cehenneme bölük bölük sevk edilir. Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır ve bekçileri onlara der ki: “Size Rabbinizin ayetlerini okuyan ve bu günle karşılaşmanızı uyaran elçiler gelmedi mi?” Derler: “Evet, geldi.” Ama azap sözü kâfirler üzerine hak oldu.

Diyanet Vakfı
O küfredenler, bölük halinde cehenneme sürülür. Nihayet oraya geldikleri zaman kapıları açılır, bekçileri onlara: Size, içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden peygamberler gelmedi mi? derler. «Evet geldi» derler ama, azap sözü kafirlerin üzerine hak olmuştur.

Kurtubi Tefsiri
Kâfirler de cehenneme zümre zümre sürülecek. Nihayet onlar oraya geleceklerinde kapıları açılacak ve bekçileri onlara şöyle diyecek: “Size aranızdan Rabbinizin âyetlerini üzerinize okuyan ve bu gününüze kavuşmakla sizi korkutan peygamberler gelmedi mi?” Onlar: “Evet” diyecekler. “Fakat azâb sözü kâfirler aleyhine hak olmuştur.”

“Kâfirler de cehenneme zümre zümre sürülecek” âyeti herbir nefsin amelinin karşılığının kendisine eksiksiz verileceğini açıklamaktadır. Kâfir cehenneme, mü’min cennete doğru götürülecek.

“Zümreler, cemaatler” demektir. Bunun tekili “zümre” şeklinde gelir. (Vezin itibariyle) ” Zulmet ve oda” kelimeleri gibidir. el-Ahfeş ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: “Zümre zümre” biri diğerinin arkasından giden, ayrı ayrı cemaatler demektir. Şair şöyle demiştir:

“Sen insanların onun evine doğru gittiklerini görürsün,

Zümreler halinde biri, diğerinin ardından ona varır.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Nihayet toplandıklarında,

Bir zümreden sonra diğer zümre.”

Zurna sesi gibi bir sesle itilerek ve kakılarak götürülecekleri, şeklinde de açıklanmıştır.

“Nihayet onlar oraya geleceklerinde kapıları açılacak.” Bu (“kapıları açılacak” anlamındaki ifadeler); ‘in cevabıdır. Bu kapılar yedi tanedir. Daha önce el-Hicr Sûresi’nde (15/43-44. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve bekçileri” anlamındaki: ‘in tekili: şeklindedir, ” Put hizmetkarlard)” lâfzının tekilinin şeklinde gelmesi gibi.

“Onlara” azarlamak üzere

“şöyle diyecek: Size aranızdan Rabbinizin âyetlerini” peygamberlere indirilen kitapları

“üzerinize okuyan ve bu gününüze kavuşmakla sizi” uyarıp

“korkutan peygamberler gelmedi mi? Onlar: Evet” bize geldi

“diyecekler.” Bu, onların kendilerine karşı delilin ortaya konulmuş olduğuna dair bir itirafları olacaktır.

“Fakat azâb sözü kâfirler aleyhine hak olmuştur.” Bu da yüce Allah’ın: “Cehennemi bütünü ile cinlerden ve insanlardan elbette dolduracağım” (es-Secde, 32/13) âyetidir.

Her nefse yaptıkları tastamam ödendi. O, onların yaptıklarını en iyi bilendir.

Diyanet Vakfı
Herkes ne yaptıysa, karşılığı tastamam verilir. Allah, onların yaptıklarını en iyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Ve her nefse işlediğinin karşılığı eksiksiz ödenecek. O, yapmakta olduklarını en iyi bilendir.

“Ve her nefse” ister hayır, ister şer türünden olsun

“işlediğinin karşılığı eksiksiz ödenecek. O,” dünyada iken

“yapmakta olduklarını en iyi bilendir.” Yüce Allah’ın bu hususta herhangi bir kitaba ya da şahide ihtiyacı yoktur. Bununla birlikte kitaplar (amel defterleri) ve şahitler delilin bağlayıcı olması için şahidlik edeceklerdir.

Ve yer, Rabbinin nuruyla aydınlandı. Kitap konuldu, peygamberler ve şahitler getirildi. Onlar arasında hak ile hükmolundu ve onlara zulmedilmez.

Diyanet Vakfı
Yeryüzü, Rabbinin nuru ile aydınlanır, kitap konulur, peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında hakkaniyetle hüküm verilir. Onlara asla zulmedilmez.

Kurtubi Tefsiri
Yer, Rabbinin nuruyla aydınlanacak. Kitab konulacak, peygamberlerle, şahidler getirilecek, aralarında hak ile hüküm edilecek. Onlara zulmedilmez.

“Yer, Rabbinin nuruyla aydınlanacak.” Yerin

“işrak”ı aydınlanması demektir. Mesela: “Güneş aydınlattı” denilir, “güneşin doğduğu bildirilmek istenirse, denilir.

“Rabbinin nuru” Rabbinin adaleti demektir. Bu açıklamayı el-Hasen ve başkaları yapmıştır. ed-Dahhak ise: Rabbinin hükmü diye açıklamıştır. Anlam birdir. Yani yer Allah’ın adaleti, kulları arasında hakkıyla hüküm vermesi ile aydınlanmış olacaktır. Çünkü zulüm, zulumat (karanlıklar), adalet ise bir nurdur.

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah kıyâmet gününde bir nûr yaratacaktır ve bu nûr yeryüzünü kaplayacak, yeryüzü onunla aydınlanacaktır.

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Burada sözü edilen nûr, güneş ve ayın nuru türünden değildir. Bu, yüce Allah’ın yaratacağı ve onunla yeryüzünü aydınlatacağı bir nurdur.

Rivâyet edildiğine göre o gün yeryüzü gümüşten olacaktır ve ayırdedici hükmünü vermek üzere geleceği vakit, Allah’ın nuru ile aydınlanacaktır.

Âyetin anlamı şudur: Yer, yüce Allah’ın yaratacağı bir nûr ile aydınlanmış olacaktır. Burada mülkün malike izafe edilmesi kabilinden nuru kendisine izafe etmiş bulunmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bugün, yüce Allah’ın yarattıkları arasında hüküm vereceği gündür. Çünkü o gün, beraberinde gecenin olmayacağı bir gündüz olacaktır.

İbn Abbâs ile Ubeyd b. Umeyr

“yer… aydınlanacak” âyetini: “Yer aydınlatılmış olacak'” şeklinde meçhul bir fiil olarak okumuşlardır ki; bu tefsiri bir okuyuştur.

Birtakım kimseler bu noktada sapıklığa düşmüş, yüce Allah’ın hissedilen maddi nûr ve ziya cinsinden olduğu vehmine kapılmışlardır. Halbuki O, hissedilen maddi şeylere benzemekten yüce ve münezzehtir. Aksine O, göklerin ve yerin nurlandırıcısıdır. Yaratılması ve var edilmesi itibariyle her nûr O’ndandır.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Yer Rabbinin nuruyla aydınlanacak” âyetinin anlattığı bu manaya, sahih bir çok yoldan gelmiş bulunan merfu (senedi peygambere ulaşan) şu hadis açıklık getirmektedir: “Aziz ve celil olan Allah’a bakacaksınız ve onu görmek için biriniz ötekini sıkıştırmayacak.”

Bu hadis(te son cümleye tekabül eden lâfız), dört şekilde rivâyet edilmektedir. Merhum müfessirin gösterdiği şekillere göre rivâyetlerin yer aldığı kaynakların bir kısmını sırasıyla şöylece gösterebiliriz:

a) Birinci ve ikinci şekil: Buhârî, I, 203, 209, IV, 1836, VI, 2703; Müslim, I, 439; Tirmizî, IV, 687, 688; Ebû Davud, IV, 233; İbn Mace, I, 63; Müsned, IV, 360, 362, 365.

b) Üçüncü ve dördüncü şekil: Buhârî, IV, 1672, V, 2403, VI, 2704, 2706; Müslim, I, 164, 167, 170, IV, 2279; Tirmizi, IV, 691; İbn Mace, I, 63; Müsned, II, 275, 293, 368, 389, 533, III, 16, IV, 13, 362 Bunlardan birisi şeklindedir. Yani dünyada hükümdarlara baktığınız esnada herhangi bir sıkıntı çekmediğiniz gibi, bir sıkıntı ile karşılaşmayacaksınız.

Diğeri “Herhangi bir zarar ile karşılaşmayacaksınız” demektir.

Üçüncüsü “Onu kendisine göstermeyi istemek için biriniz diğerinize katılmayacaksınız” demektir. Diğeri; şeklinde olup bu konuda birbirinize muhalefet etmeyeceksiniz, demektir. Nitekim: “Ona muhalefet etti, muhalefet etmek” denilir.

“Kitab konulacak” âyeti hakkında İbn Abbâs: Levh-i Mahfuz’u kastetmektedir demiştir. Katade ise: Bununla Âdemoğullarının amellerinin yazılı olacağı kitab ve sahifeleri kastetmektedir. Kimisi kitabını sağından, kimisi solundan alacaktır, diye açıklamıştır.

“Peygamberlerle” ümmetlerinin kendilerine ne şekilde cevab verdiklerini onlara sormak üzere Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmetinden de diğer ümmetlere şahitlik edecek olan

“şahitler getirilecek.” Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık. Bütün insanlara karşı şahitler olasınız…” (el-Bakara, 2/143)

Şöyle de açıklanmıştır:

“Şahitler”den kasıt, Allah yolunda şehit düşenlerdir. Bunlar kıyâmet gününde Allah’ın dinini himaye eden, savunan kimseler lehine şahitlik edeceklerdir. Bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır.

İbn Zeyd de dedi ki: Bunlar insanların amellerini tesbit eden Hafaza melekleridir. Yüce Allah:

“Herkes beraberinde bir sürücü ve bir şahit bulunduğu halde gelecektir” (Kaf, 50/21) diye buyurmaktadır. Buradaki “Saik (sürücü)” herkesi hesaba doğru sürükleyen “şahit” ise onun hakkında şahitlik edecek olandır. Bu da ileride Kaf Sûresi’nde (belirtilen âyet-i kerimenin tefsirinde) açıklaması geleceği üzere insan üzerinde görevli olan melektir.

“Aralarında hak ile” doğruluk ve adalet ile

“hüküm edilecek. Onlara zulmedilmez.” Said b. Cubeyr dedi ki: Ne onların hasenatından bir şey eksiltilir, ne de kötülüklerine bir şey ilave edilir.

Sur’a üflendi — göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp yıkıldı, Allah’ın dilediği hariç. Sonra ona bir daha üflendi — bir de ne görsünler, onlar ayakta bakıyorlar.

Diyanet Vakfı
Sura üflenince, Allahın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde ve yerde ne varsa hepsi ölecektir. Sonra ona bir daha üflenince, bir de ne göresin, onlar ayağa kalkmış bakıyorlar!

Kurtubi Tefsiri
Sûra üfürülmüş -Allah’ın diledikleri müstesna- göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş (olacak )dır. Sonra ona ikinci bir defa üfürülür, o anda onlar ayağa kalkar, bakınırlar.

“Sûra üfürülmüş -Allah’ın diledikleri müstesna- göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş (olacak)dır. Sonra ona ikinci bir defa üfürülür, o anda onlar ayağa kalkar, bakınırlar” âyeti ile yüce Allah yerin kabzasına alınmasından, semaların da katlanıp dürülmesinden sonra neler olacağını açıklamaktadır. Bundan sonra Sûr’a üfürülecektir.

Sûra iki defa üfürülecektir. Bunların birincisinde bütün mahlukat ölecek, ikincisinde de diriltileceklerdir. Buna dair açıklamalar daha önce en-Neml Sûresi’nde (27/87-90. âyetlerin tefsirinde) ve aynı şekilde el-En’am Sûresi’nde (6/73- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Sûra üfürecek olan İsrafil (aleyhisselâm)’dır. Ebû Said el-Hudrî hadisi dolayısıyla onunla birlikte Cebrâîl’in olacağı da söylenmiştir. Ebû Said el-Hudrî dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sûrun sahipleri (ona üfürecek iki kişi) ellerine iki boynuz almışlar ve ne zaman kendilerine emir verilecek, diye bakıyorlar.” Bu hadisi İbn Mace, Sünen’inde rivâyet etmiştir. İbn Mace, II, 1428; Münavi, Feydu’l-Kadir, II, 456da hadisi kaydettikten sonra şunları söylemektedir: “(Hadisin ravilerinden) Abbad b. Avvam vardır. el-Kaşif te şöyle denilmektedir: Ahmed (b. Hanbel) dedi ki: Onun İbn Ebi Arübeden hadis rivâyeti muzdaribdir.”

Ebû Davud’un Kitabında (Sünen’inde) ise Ebû Said el-Hudrî’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Sûrun sahibini (ona üfleyecek olanı) sözkonusu etti ve dedi ki: “Sağında Cebrâîl ve solunda da Mikail vardır.” Ebû Davud, IV, 36; Müsned, III, 9.

(Âyet-i kerimede) istisna edilenlerin kimler oldukları hususunda farklı görüşler vardır. Bunların Arşın etrafında kılıçlarını kuşanmış bulunan şehidler oldukları söylenmiştir. Bu, el-Kuşeyrî’nin zikrettiğine göre Ebû Hüreyre yoluyla; es-Sa’lebî’nin naklettiğine göre de Abdullah b. Ömer yoluyla gelen merfu hadisler halinde rivâyet edilmiştir.

Müstesna olanların Cebrâîl, Mikail, İsrafil ve ölüm meleği (hepsine selam olsun) oldukları da söylenmiştir.

Enes yoluyla rivâyet edilen hadise göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Sûra üfürülmüş -Allah’ın diledikleri müstesna- göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş (olacak)dır” âyetini okudu, ashab: Ey Allah’ın peygamberi! Allah’ın istisna ettiği kimseler kimlerdir? diye sordular. Peygamber şöyle buyurdu: “Bunlar Cebrâîl, Mikail, İsrafil ve ölüm meleğidir. Yüce Allah ölüm meleğine -daha iyi bilen o olduğu halde- ey ölüm meleği yarattıklanmdan geriye kim kaldı? diye soracak, ölüm meleği: Rabbim diyecek Cebrâîl, Mikail, İsrafil ve senin zayıf kulun ölüm meleği kaldı, diyecek. Yüce Allah: İsrafil ve Mikail’in canını al, diyecek. Her ikisi de koca bir dağ gibi ölü olarak yere yıkılacaklar. Yüce Allah bu sefer: Öl, ey ölüm meleği diye buyuracak, o da ölecek. Yüce Allah Cebrâîl’e: Kim kaldı ey Cebrâîl? diye soracak, Cebrâîl: Ey celal ve ikram sahibi senin şanın yüce ve mübarektir. Geriye sadece senin ebedi kalıcı zatın bir de ölmeye ve yok olmaya mahkum Cibril kaldı. Bu sefer yüce Allah: Ey Cebrâîl! Senin de ölmen kaçınılmaz bir şeydir, diye buyuracak. Cebrâîl secdeye kapanacak, kanatlarını çırpacak ve: Seni tenzih ederim Rabbim, şanın yüce ve mübarektir, ey celal ve ikram sahibi” diyecek. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) devamla buyurdu ki: “Onun hilkat itibariyle Mikail’in hilkatine üstünlüğü büyükçe bir dağın küçük tepeciklerden birisine üstünlüğü gibidir.” Taberi, Câmiul-Beyan, XXIV, 29. Bunu es-Sa’lebî zikretmiştir.

Bunu en-Nehhâs da Muhammed b. İshak, Yezid er-Rukaşî’den, o Enes b. Malik’ten, o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan yoluyla rivâyet etmiştir. Yüce Allah’ın:

“Allah’ın dilediği müstesna, göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş (olacak)dır” âyetini açıklarken Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bunlar Cebrâîl, Mikail, Arşın taşıyıcıları, ölüm meleği ve İsrafil’dir.” Bu hadiste şunlar da vardır: “Onlar arasından en son ölecek kişi Cebrâîl (aleyhisselâm)’dır.”

Ebû Hüreyre’nin şehidler hakkındaki hadisi ise en-Neml Sûresi’nde (27/87. âyetin tefsirinde) belirtildiği gibi, az önce zikredilen hadislere göre daha sahihtir.

ed-Dahhak şöyle demiştir: Burada istisna edilenler (cennetin bekçisi) Rıdvan, huriler, Mâlik ve zebanilerdir.

Bunların cehennemliklerin akrepleri ve yılanları olduğu da söylenmiştir.

el-Hasen de şöyle demiştir: İstisna bir ve tek ve kahhar olan Allah’tır. Sema ve arz ehlinden ölümü tattırmayacağı hiçbir kimse bırakmayacaktır.

Katade: Allah kimleri müstesna kıldığını en iyi bilendir, demiştir.

Yüce Allah’ın:

“Allah’ın diledikleri müstesna” âyetindeki istisnanın, birinci Nefha’dan önce ölmüş olanlara raci olduğu da söylenmiştir. Daha önce ölmüş olanlar dışında (birinci üfürüş esnasında) göklerde ve yerde bulunan herkes ölecektir, demektir. Öncekilerin istisna edilmeleri ise önceden ölmüş olmalarıdır.

Buhârî, Müslim ve -lâfız kendisinin ait olmak üzere- İbn Mace’de Ebû Hüreyre’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Yahudilerden bir adam Medine çarşısında: Mûsa’yı diğer insanlardan üstün kılıp seçene yemin ederim ki dedi. Yûnus (aleyhisselâm.) ile ilgili son cümle hariç olmak üzere: Buhari, II, 849, III, 1251, V, 2389; Müslim, IV, 1844; son cümleleri de dahil olmak ) üzere: İbn Hibban, Sahih, XVI, 301; İbn Mace, II, 1428; Tirmizi, V, 373; ayrıca bk. Ebû Davud, IV, 217. Ensar’dan bir adam elini kaldırıp ona bir tokat indirdi ve: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) aramızda iken sen böyle bir söz mü söylüyorsun? dedi. Ben bunu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a naklettim de şöyle buyurdu: “Yüce Allah: “Sûra üfürülmüş -Allah’ın diledikleri müstesna- göklerde ve yerde olanların hepsi ölmüş (olacak)dır. Sonra ona ikinci bir defa üfürülür, o anda onlar ayağa kalkar, bakınırlar” diye buyurmaktadır. Ben başını ilk kaldıracak kişi olacağım. Ancak Mûsa’nın Arş’ın bacaklarından birisini yakalamış olduğunu göreceğim. Bilemiyorum, acaba başını benden önce mi kaldırmış olacaktır, yoksa yüce Allah’ın istisna ettiği kimselerden mi olacaktır? Her kim ben Metta’nın oğlu Yûnus’tan hayırlıyım, diyecek olursa, yalan söylemiş olur.”

Bunu Tirmizî de rivâyet etmiş ve hakkında: Hasen, sahih bir hadistir demiştir. Tirmizi, V, 373

el-Kuşeyrî dedi ki: İstisnayı Mûsa ve şehidler hakkında kabul eden kimselere gelince, bunlar ölmüş bulunuyorlar. Şu kadar var ki, bunlar Allah nezdinde diridirler. Bununla birlikte baygınlığın hayatın sona ermeden sadece aklın zevali ile olması da mümkündür, ölüm ile olması da mümkündür. Hem ölüm, hem hayatın olması da uzak bir ihtimal değildir. Bütün bunlar aklen mümkün kabul edilebilen şeylerdir. Bunların hangisinin gerçekleşeceği hususunu tesbit etmek bu konuda haber-i sadıka bağlıdır.

Derim ki: Ebû Hüreyre (radıyallahü anh)’ın rivâyet ettiği hadisin rivâyet yollarından birisinde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Benim Mûsa’dan daha hayırlı olduğumu söylemeyiniz. Çünkü insanlar baygın düşecekler, ilk ayıkacak kişi ben olacağım ama bir de Mûsa’nın Arş’ın bir tarafını eliyle yakalamış olduğunu göreceğim. Bilemiyorum acaba o baygın düşüp benden önce ayılan kimselerden biri midir? yoksa yüce Allah’ın istisna ettiği kimselerden midir?” Bk. Bundan önceki iki dipno

Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir. Buna yakın bir ifade de Ebû Said el-Hudrî’den gelmiştir. “Ayıkmak” ise ancak baygınlıktan ve aklın baştan gitmesinden sonra sözkonusu olur. Ölüm dolayısıyla hayatın geri verilmesiyle değil. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“O anda onlar ayağa kalkar bakınırlar.” Yani gerek yerdekilerden, gerek semadakilerden olup ölmüş olanlar kabirlerinden diriltilerek hayat bulmuş olacaklar, beden ve ruhları kendilerine geri verilmiş olacak ve kendilerine verilecek emri gözetleyip bekleyecekler.

Ayakları üzerinde dikilip kendilerine vaadolunan ba’sı gözetleyecekler, diye de açıklanmıştır.

Bir başka açıklamaya göre buradaki bakınmak (nazar), intizar (beklemek, gözetlemek) anlamındadır. Yani kendilerine neler yapılacağını gözetleyecek, bekleyeceklerdir.

el-Kisaî “ayağa kalkar” anlamındaki âyetin: (……..) şeklinde nasb ile okunabileceğini de kabul etmiştir. Nitekim: “Dışarı çıktım, bir de ne göreyim Zeyd oturuyor” demeye benzer.

Allah’ı gereği gibi takdir edemediler. Kıyamet günü yeryüzü O’nun avucundadır, gökler ise sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından yücedir, münezzehtir.

Diyanet Vakfı
Onlar Allahı hakkıyla tanıyıp bilemediler. Kıyamet günü bütün yeryüzü Onun tasarrufundadır. Gökler Onun kudret eliyle dürülmüş olacaktır. O, müşriklerin ortak koşmalarından yüce ve münezzehtir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar Allah’ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyâmet gününde arz bütünü ile O’nun kabzasındadır. Gökler ise O’nun sağ eli ile dürülmüş olacaktır. O, şirk koştuklarından münezzehtir ve çok yücedir.

“Onlar Allah’ı gereği gibi takdir edemediler” âyetini el-Müberred: Allah’ı hakkettiği şekilde ta’zim edemediler, diye açıklamıştır. Bu ifade: ” Filanın kadri büyüktür” tabirinden gelmektedir. en-Nehhus dedi ki: Buna göre anlam şöyle olmaktadır: Bunlar Allah’ı layıkı şekliyle tazim edemediler. Çünkü O’nunla birlikte başkasına ibadet ettiler. Halbuki O, herşeyin yaratıcısı ve malikidir. Daha sonra yüce Allah kudret ve azameti hakkında haber verip şöyle buyurmaktadır:

“Halbuki kıyâmet gününde arz bütünü ile O’nun kabzasındadır. Gökler ise O’nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır.” Daha sonra yüce Allah bunun herhangi bir organ ile olacağından kendi zatını tenzih ederek:

“O, şirk koştuklarından münezzehtir ve çok yücedir” diye buyurmaktadır.

Tirmizî’de Abdullah (b. Mesud)’dan şöyle dediği kaydedilmektedir: Bir yahudi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip şöyle dedi: Ey Muhammed! Allah semavatı bir parmak üzerinde diğer bütün yaratıkları da bir parmak üzerinde tutar, sonra da: Ben el-Melik’im (mutlak malik ve egemenim) der. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) azı dişleri görülünceye kadar güldü, sonra şöyle dedi: “Onlar Allah’ı gereği gibi takdir edemediler.” (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Buhârî, IV, 1812, VI, 2692, 2712, 2729; Müslim, IV, 2147, 2148; Tirmizi, V, 371; ned, I, 378, 429, 457.

Buhârî ve Müslim’de de Ebû Hüreyre’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah kıyâmet gününde yeri kabzasına alır, semayı da sağında dürer. Sonra da: “Ben melik olanım, yeryüzünün melikleri (hükümdarları) nerede?” diye buyurur.” Buhârî, IV, 1812, V, 2389, VI, 2688; Müslim, IV, 2148; İbn Mace, I, 68; Müsned, II, 374.

Tirmizî’deki rivâyete göre, Âişe (radıyallahü anha) Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yüce Allah’ın:

“Halbuki kıyâmet gününde arz bütünü ile O’nun kabzasındadır. Gökler ise O’nun sağ eli ile dürülmüş olacaktır” âyeti hakkında soru sormuş ve şöyle demiştir: Ogün insanlar nerede olacaktır, Ey Allah’ın Rasûlü? dedim. Peygamber: “Cehennem (üzerindeki) köprü üzerinde (olacaklardır).” diye buyurdu. Bir rivâyette de “sıratın üzerinde ey Âişe” diye buyurmuştur. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir Tirmizi, V, 372; Müsned, VI, 116.

Yüce Allah’ın:

“Halbuki… arz bütünü ile O’nun kabzasındadır” âyeti ile

“Allah yeri kabzasına alır” ifadeleri yüce Allah’ın kudretini ve bütün mahlukatı kuşatıcılığını anlatan tabirlerdir. Mesela: Filan kişi ancak benim kabzamdadır, denilir. Bu filan kişi ancak benim güç ve kudretim çerçevesindedir, anlamındadır. İnsanlar da: Herşey O’nun kabzasındadır derken, O’nun mülk ve kudreti içerisindedir demek isterler. Bazan bir şeyin kabzedilmesi ve katlanıp dürülmesi, o şeyin yok edilip giderilmesi anlamına da gelebilir. Buna göre yüce Allah’ın:

“Halbuki… arz bütünü ile O’nun kabzasındadır” âyetinde, kıyâmet gününde arzın bütünüyle yok olup fani olacağının anlatılmak istenmiş olması ihtimali de vardır. Arz (yer)den kasıt ise yedi arzdır. Bunun da iki tanığı vardır. Birisi “halbuki… arz bütünü ile” ifadesidir, çünkü burada ifade azametli bir hali anlatmanın sözkonusu olduğu bir yerdir. Bu ise mübalağayı gerektirir. İkincisi de yüce Allah’ın:

“Gökler ise O’nun sağ eli ile dürülmüş olacaktır” âyetidir. Bununla anlatılmak istenen, herhangi bir vasıta ile katlamak ve ayakta dikilmek değildir. Bundan maksat yok olup gitmektir. Nitekim içinde bulunduğumuz durum önümüzden katlanıp gitti, başkası geldi, denilir. Üzerimizden bir süre katlanıp gitti, denilirken de bu sürenin geçip gittiği kastedilir. Ayrıca Arap dilinde sağ (yemin) kudret ve mülkiyet anlamında da kullanılabilir. Yüce Allah’ın:

“Yahut sağ ellerinizin malik olduğu” (en-Nisa, 4/3) âyetinde maksat, malik olmaktır. Yine bir başka yerde:

“Biz onu elbette sağımızla alırdık” (el-Hakka, 69/45) diye buyurmaktadır ki, kuvvet ve kudretimizle alırdık demektir. Yani Biz onun güç ve kudretini alırdık. el-Ferrâ” ve el-Müberred de sağ (yemin) kuvvet ve kudret demektir, derler ve şu beyiti zikrederler:

“Şayet bir sancak şan ve şeref için yükseltilecek olursa,

Arabe hemen onu sağı ile alıverir.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Güneşin ışığının parıldadığını gördüğümde,

Ona ihtiyacımı sağımla (kudretimle) alıverdim.

Önce Şuneyfi, ondan sonra da Faran’ı öldürdüm,

O belgeler üzerinde emin olmayan birisi idi.”

Yüce Allah’ın kudreti herşeyi kapsayıcı olmakla birlikte, özellikle kıyâmet gününün sözkonusu edilmesi o günde ileri sürülecek bütün iddiaların ortadan kalkacağından ötürüdür. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ve o günde emir yalnız Allah’ındır.” (el-İnfitar, 82/19);

“Din gününün maliki” (el-Fâtiha, 1/4) Daha önce Fâtiha Sûresi’nde (4. bölüm, 18. başlıkta) geçtiği gibi. Bundan dolayı Hadîs-i şerîfte de şöyle buyurmuştur: “Sonra yüce Allah: Ben melik olanım, yeryüzünün melikleri nerede? diye buyurur.” Bu Hadîs-i şerîf az önce geçti. Kaynakları için oraya bakını

Biz bu hususa dair daha geniş açıklamaları “et-Tezkire” adlı eserimizde kaydettik ve orada İbn Ömer’in rivâyet ettiği hadiste geçen “sonra yeri soluna dürer” ifadesindeki “sol (şimal)”in sözkonusu edilmesine dair açıklamalarda da bulunduk.

Hayır! Allah’a kulluk et ve şükredenlerden ol.

Diyanet Vakfı
Hayır! Yalnız Allaha kulluk et ve şükredenlerden ol.

Kurtubi Tefsiri
“Hayır -işte bundan ötürü- yalnız Allah’a ibadet et ve şükür edenlerden ol.”

“Hayır -işte bundan ötürü- yalnız Allah’a ibadet et!” en-Nehhâs dedi ki:

Benim Ebû İshak’tan yazılı olarak kaydettiğime göre

“Allah” lâfza-i celali

“ibadet et” anlamındaki âyeti ile nasbedilmiştir ve şöyle demiştir: Bu hususta Basralılar ile Kûfeliler arasında görüş ayrılığı yoktur.

en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ” da şöyle demiştir: Bu bir fiil takdiri ile nasbedilmiştir. Ayrıca el-Mehdevî bunu el-Kisaî’den de nakletmiştir. ” -işte bundan ötürü- …ibadet et” lâfzındaki “fe” harfi hakkında ez-Zeccâc: Bu, şartın cevabının başına gelen “fe’dir demiştir. el-Ahfeş ise bu fazladan gelmiştir (zaiddir) demiştir.

İbn Abbâs da şöyle demiştir:

“İbadet et” tevhid et demektir. Başkası ise;

“hayır, bundan ötürü yalnızca Allah’a” itaat et diye açıklamıştır.

“Ve” müşriklerin aksine O’nun nimetlerine

“şükür edenlerden ol.”

Andolsun, sana ve senden öncekilere vahyedildi: “Eğer Allah’a ortak koşarsan, amelin boşa gider ve elbette kaybedenlerden olursun.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Şüphesiz sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur ki: Andolsun (bilfarz) Allaha ortak koşarsan, işlerin mutlaka boşa gider ve hüsranda kalanlardan olursun!

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun sana ve senden öncekilere vahyolundu ki: “Eğer şirk koşarsan, yemin olsun ki amelin boşa çıkar ve muhakkak zarar edenlerden olursun.

“Yemin olsun sana ve senden öncekilere vahyolundu ki: Eğer şirk koşarsan…” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilmiştir: İfadede bir takdim ve tehir vardır. İfadenin takdiri şöyledir: Yemin olsun ki sana vahyolundu ki: Eğer şirk koşarsan… ve senden öncekilere de böylece vahyolundu. Takdim, tehir olmadığı da söylenmiştir.

Mukâtil dedi ki: Yani sana ve senden önceki peygamberlere tevhid vahyolunmuştur. Burada

“tevhid” lâfzı hazfedilmiştir. Sonra da: Ey Muhammed!

“Eğer şirk koşarsan, yemin olsun ki amelin boşa çıkar.” Bu da özel olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir hitaptır. Hitabın ona olmakla birlikte maksadın onun ümmeti olduğu da söylenmiştir. Çünkü yüce Allah onun şirk koşmadığını ve koşmayacağını bilmiştir.

” Boşa çıkarmak ve bozulmak” demektir. el-Kuşeyrî dedi ki: Kim irtidad ederse, ondan önceki itaatlerinin kendisine bir faydası olmaz. Fakat riddet dolayısıyla amelin boşa çıkması küfür üzere ölmek şartına bağlıdır. Bundan dolayı yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Artık içinizden her kim dininden irtidad eder de kâfir olarak ölürse, işte böylelerinin bütün amelleri… heder olup gider” (el-Bakara, 2/217) diye buyurmuştur. O halde burada mutlak olan âyet, kayıtlı olarak gelen âyet ışığında anlaşılmalıdır. Bundan dolayı şöyle diyoruz: Kim hacceder, sonra irtidad ederse, sonra tekrar İslama dönerse, haccını tekrar yapması gerekmez.

Derim ki: Bu-Şâfiî’nin kabul ettiği görüştür. İmâm Mâlik’e göre ise yeniden haccetmesi icab eder. Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/217-218. âyetler, 10. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

De ki: “Ey cahiller! Allah’tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
De ki: Ey cahiller! Bana Allahtan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Artık ey cahiller, bana Allah’tan başkasına ibadet etmemi mi emredeceksiniz?” gazab ve intikamından ötürü olacaktır.

“De ki: Artık ey cahiller, bana Allah’tan başkasına ibadet etmemi mi emredeceksiniz?” Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı izlemekte oldukları putlara ibadet etmeye çağırdıkları ve Bu senin atalarının dinidir, dedikleri vakit (onlara cevab olarak gelmiştir).

” Başka” âyeti: ” ibadet etmemi” anlamındaki fiil ile: Sizin emrettiğiniz hususlarda Allah’tan başkasına (mı) ibadet edeyim?” takdiri ile nasb mahallindedir. Bununla birlikte; ” Bana… emredeceksiniz” ile harf-i cerrin hazfine binaen mansub olması da caizdir. İfadenin takdiri de şöyle olur: “Siz bana Allah’tan başkasına, ona ibadet etmeyi mi emrediyorsunuz?” Çünkü buradaki: mukadderdir ve bu harf, fiil ile birlikte geldiği vakit mastar anlamındadır. “Başka” lâfzından da bedeldir, ifade de “Siz bana Allah’tan başkasına ibadet etmeyi mi emrediyorsunuz?” takdirindedir.

Nafi

“bana… emredeceksiniz” anlamındaki lâfzı: şeklinde şeddesiz bir tek “nun” ile ve “ye” harfi üstün olarak okumuştur. İbn Amir ise bunu: şeklinde aslına uygun olarak şeddesiz iki “nun” ile okumuştur. Diğerleri ise idgam ile şeddeli tek bir “nun” ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de bunu tercih etmiştir. Çünkü Osman (radıyallahü anh)’ın Mushaf ında bu kelime tek bir “nun” ile yazılmıştır. Nafî ise ikinci “nun’u hazfederek okumuştur. Hazfedilenin ikinci nun olmasının sebebi tekrarın ve şeddenin onunla gerçekleşmesinden dolayıdır. Ayrıca birincisinin hazfi câiz değildir, çünkü o ref haline delâlet etmektedir. Buna dair açıklamalar En’am Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“…Benimle… mücadele mi ediyorsunuz” (el-En’am, 6/80) âyetini açıklarken geçmiş bulunmaktadır.

“İbadet ederim” âyeti “İbadet etmemi” anlamındadır. hazfedilince fiil ref ile gelmiştir. Bu açıklamayı el-Kisaî yapmıştır. Şairin şu mısraında da böyledir:

“Ey savaşta hazır olmamdan dolayı beni azarlayan kişi…”

Bu şeklin doğruluğunun delili, bunu nasb ile: diye okuyanların kıraatidir.

Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Allah’ın ayetlerini inkâr edenler — işte onlar kayba uğrayanlardır.

Diyanet Vakfı
Göklerin ve yerin anahtarları (mutlak hükümranlığı) Onundur. Allahın ayetlerini inkar edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanlardır.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yerin anahtarları yalnız O’nundur. Allah’ın âyetlerini inkâr edenler ise, onlar zarara uğrayanların ta kendileridir.

“Göklerle yerin anahtarları yalnız O’nundur” âyetindeki:

“Anahtarlar” lâfzının tekili; dır. Tekilinin olduğu da söylenmiştir. Fakat çoğunlukla kullanılan; şeklidir, ‘in

“anahtarlar” demek olduğu İbn Abbâs ve başkalarından rivâyet edilmiştir.

es-Süddî: Göklerin ve yerin hazineleridir derken, başkaları: Göklerin hazineleri yağmur, yerin hazineleri bitkidir, demişlerdir.

“Anahtarların bir başka çoğul şekli vardır ki; …diye gelir. Bunun tekili ise; şeklindedir.

el-Cevherî dedi ki: ” Anahtar” demektir, da (vezin itibariyle) orak demek olan gibi olup bazan yaş yoncanın, sarılıp bükülmesi halinde yapıldığı gibi, otların kendisi ile büküldüğü bir anahtar çeşididir, çoğulu da; şeklinde gelir. “Deniz pekçok kimsenin üzerine kilitlendi” yani onları suda boğdu. Sanki üzerlerine kapanarak onları boğmuş olduğundan böyle denilmiş gibidir.

Beyhakînin, İbn Ömer’den rivâyet ettiğine göre Osman b. Affan (radıyallahü anh), Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yüce Allah’ın:

“Göklerle yerin anahtarları yalnız O’nundur.” âyetinin tefsirinin ne olduğunu sormuş, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Buna dair kimse bana soru sormadı. Bu: “Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur. Allah en büyüktür, O’na hamd ile Allah hertürlü eksiklikten münezzehtir. Allah’tan günahlarımın bağışlanmasını dilerim. Pek yüce ve pek büyük olan Allah’ın yardımı ile olmadıkça hiçbir şeye güç yetirilemez, takat getirilemez. O ilktir, sondur, en üstün olandır, gizli olandır, diriltir, öldürür, hayır yanlız O’nun elindedir, O herşeye güç yetirendir.” Buhârî, Kıyâmu’l-Leyl 9

es-Sa’lebî bunu Tefsir’inde zikretmiş ve ayrıca şunu da ilave etmiştir: “Sabahı ya da akşamı ettiğinde bunları on defa söyleyen kimseye yüce Allah altı haslet verir:

1- İblise karşı korunur.

2- Onikibin melek onun yanında bulunur.

3- Ona bir kantar ecir verilir.

4- Onun bir derecesi yükseltilir.

5- Yüce Allah onu huru’l-în ile evlendirir.

6- Kur’ân’ı, Tevrat’ı, İncil’i ve Zebur’u okuyan kimse gibi ona ecir verilir. Aynı zamanda hacceden ve umre yapan, haccı ve umresi de kabul edilen kimse gibi ona ecir verilir, o gece ölürse, şehid olarak ölür.

el-Haris, Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ben Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a “el-Makalid: anahtarların tefsirini sordum da şöyle buyurdu: “Ey Ali! Gerçekten büyük bir şeye dair soru sordun. “Anahtarlar” sabah ettiğin vakit on defa, akşamı ettiğin vakit on defa:

“Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur, Allah en büyüktür, Allah hertürlü eksiklikten münezzehtir, hamd Allah’ındır, Allah’tan mağfiret dilerim. Güç ve takat ancak Allah iledir, O ilktir, sondur, zahirdir, batındır. Mülk yalnız O’nundur, hamd yalnız O’nundur. Hayır, yalnız O’nun elindedir ve O herşeye güç yetirendir.”

Kim sabahı ettiği vakit bunları on defa söyler, akşamı ettiği vakit de on defa söylerse, yüce Allah ona altı özellik verir.

1- Onu şeytana ve askerlerine karşı korur. Onların o kimse üzerinde hiçbir etkileri olmaz.

2- Ona cennette bir kantar verilir. Bu ise onun terazisinde Uhud dağından daha ağır basar.

3- Ancak ebrar (iyi kimseler)in ulaşabildiği bir dereceye yükseltilir.

4- Yüce Allah onu huru’l-în ile evlendirir.

5- Onikibin melek onun yanında şahit olurlar. Bu söylediği sözleri onun için apaçık bir sahifede yazarlar ve kıyâmet gününde bu hususta onun lehine şahitlik ederler.

6- Tevrat’ı, İncil’i, Zebur’u ve Furkan’ı okuyup hac ve umre yapıp Allah’ın hac ve umresini kabul ettiği kimse gibi ona ecir verilir, eğer o gün yahut o gece ya da o ay ölürse, ona şehidlerin mührü vurulur.

Denildiğine göre

“anahtarlar” itaat demektir. “Filana anahtarlarını bıraktı” derken verdiği emirlerde ona itaat etti, denilmek istenir. O halde âyet-i kerîme: Göklerde ve yerde olanlar ona itaat ederler, anlamındadır.

“Allah’ın âyetlerini” Kur’ân’ı, ilâhi belge ve delilleri

“inkâr edenler ise onlar zarara uğrayanların ta kendileridir.” Buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, her şey üzerine vekildir.

Diyanet Vakfı
Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, her şeye vekildir.

Kurtubi Tefsiri
Allah herşeyin yaratıcısıdır, O herşeye vekildir.

“Allah herşeyin yaratıcısıdır. O, herşeye vekildir.” Herşeyin koruyucusu, herşeyi görüp gözetendir. Daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

Allah, takva sahiplerini kurtarır — başarılarıyla. Onlara kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler.

Diyanet Vakfı
Allah, takva sahiplerini esenliğe kavuşturup kurtuluşa erdirir. Onlara hiçbir fenalık dokunmaz. Onlar mahzun da olmazlar.

Kurtubi Tefsiri
Allah takva sahiblerini umduklarına erdirmek sureti ile kurtarır. Onlara hiçbir fenalık dokunmaz ve onlar üzülmezler de.

“Allah takva sahiblerini umduklarına erdirmek suretiyle kurtarır”

âyetindeki: ” Kurtarır” âyeti diye de okunmuştur. Şirklerden ve masiyetlerden kurtarır, demektir.

“Umduklarına erdirmek suretiyle” lâfzı da genel olarak tekil okunmuştur, çünkü mastardır. Kûfeliler: şeklinde çoğul okumuşlardır. Bu da: “Mutluluklarıyla” demek gibi caizdir.

Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadiste de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan bu âyetin tefsiri mahiyetinde şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Yüce Allah her kişi ile birlikte amelini de haşreder. Mü’minin ameli kişi ile birlikte en güzel bir surette ve en hoş bir koku ile yer alır. Korku ya da dehşetli bir hal oldu mu ameli kendisine: Korkma, bundan maksat sen değilsin. Bununla sen kastedilmiyorsun, der. Nihayet bu sözleri ona çokça söyleyince kişi (ameline): Sen ne kadar iyisin, kimsin sen diye sorar. Ameli ona: Beni tanımadın mı? Ben senin salih amelinim, ağırlığıma rağmen sen beni taşıdın. Allah’a yemin ederim ki, ben de seni taşıyacağım ve seni savunacağım, der. İşte yüce Allah’ın: “Allah takva sahiplerini umduklarına erdirmek sureti ile kurtarır, onlara hiçbir fenalık dokunmaz ve onlar üzülmezler de” diye buyurduğu budur. İbnu’l-Mübarek, Zühd, s. 106

Kıyamet günü Allah’a yalan söyleyenlerin yüzlerini kararmış görürsün. Cehennemde kibirlenenler için bir barınak yok mu?

Diyanet Vakfı
Kıyamet gününde Allah hakkında yalan söyleyenlerin yüzlerinin kapkara olduğunu görürsün. Kibirlenenlerin kalacağı yer cehennemde değil midir?

Kurtubi Tefsiri
Kıyâmet gününde Allah’a yalan söyleyenleri yüzleri kararmış görürsün. Büyüklük taslayanlara cehennemde yer mi yok?

el-Ahfeş dedi ki:

“Görürsün” âyeti yüce Allah’ın:

“Yüzleri kararmış” âyetinde amel etmemiştir. Bu mübteda ve haber cümlesidir. ez-Zemahşerî dedi ki: Eğer

“görürsün” âyetinde kastedilen gözle görmek ise, hal konumunda bir cümledir. Eğer maksat kalbin görmesi ise ikinci mef’ûldür.

“Büyüklük taslayanlara cehennemde yer mi yok?” âyetinde geçen: “Büyüklenmenin, kibrin” anlamını Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) açıklamış ve şöyle buyurmuştur: “Hakkı kabul etmemek ve insanları küçük görmektir.” İbn Hibban, Sahih, XII, 281; Müsned, II, 169, IV, 133, 134, 151.

Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/34. âyet, 7. başlıkta) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır. Abdullah b. Amr’ın rivâyet ettiği hadise göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde büyüklük taslayanlar küçücük karıncalar şeklinde haşredileceklerdir. Onları küçülmüşlük öyle bir yakalayacak ki sonunda cehennemdeki bir hapishaneye götürüleceklerdir. ” Tirmizi, IV, 655; Müsned, II, 179.

Hayır! Ayetlerim sana gelmişti, sen ise onları yalanladın, büyüklendin ve kâfirlerden oldun.

Diyanet Vakfı
Hayır (dönemeyeceksin)! ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve inkarcılardan olmuştun.

Kurtubi Tefsiri
“Hayır, sana âyetlerim gerçekten gelmiş idi. Sen ise onları yalanlamış, büyüklenmiş ve kâfirlerden olmuş idin.”

“Hayır, sana âyetlerim gerçekten gelmiş idi.” ez-Zeccâc dedi ki: Buradaki: ” Hayır” olumsuz bir sorunun cevabıdır. Halbuki ifadede olumsuz lâfzı yoktur. Şu kadar var ki;

“Eğer Allah bana hidayet etse idi” âyeti Allah bana hidayet vermedi, anlamındadır. Sanki bu sözü söyleyen kimse: Bana hidayet verilmedi, demiş gibidir. Bunun üzerine ona: Hayır, sana hidayet yolu açıkça gösterilmiştir. Sen eğer îman etmek isteseydin, îman etmek imkânını bulurdun.

“Âyetlerim”den kasıt, Kur’ân-ı Kerîm’dir.

“Âyetler” ile mucizelerin kastedildiği de söylenmiştir. Yani delil senin için açıklık kazanmış, fakat sen onu inkâr edip yalanlamıştın.

“Büyüklenmiş” yani îmana karşı büyüklük taslamış

“ve kâfirlerden olmuş idin.” Yüce Allah burada müzekkere hitab kipi ile

“büyüklenmiş ve kâfirlerden olmuş idin” diye buyurmaktadır. Çünkü “nefs: kimse” hem erkek, hem dişi hakkında kullanılır. Mesela: “Üç kişi, kimse” denilir. el-Müberred dedi ki: Araplar “bir insan” anlamında: “Bir kimse” derler.

er-Rabî’ b. Enes, Ummu Seleme’den rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyeti şöyle okumuştur: “Sana (dişiye hitab kipi ile) âyetlerim gerçekten gelmiş idi. Sen ise onları yalanlamış, büyüklenmiş ve kâfirlerden olmuş idin.” el-A’meş de

“Hayır, sana âyetlerim… gelmiş idi” anlamındaki âyeti: “Hayır, ona âyetlerim gelmiş idi” diye okumuştur. Bu da (hitab kipinin) müzekker oluşuna delil teşkil etmektedir. er-Rabî’ b. Enes, Ummu Seleme’ye yetişmemiştir, ancak bu kıraat de caizdir. Çünkü “nefs (kimse)” hem erkek, hem dişi için kullanılabilir. Kimileri bu kıraati kabul etmeyerek şöyle demiştir: O takdirde “te” harfi kesreli okunmalı ve ayrıca: ” Ve sen kâfir dişilerden idin” şeklinde olması gerekirdi.

en-Nehhâs şöyle demektedir: Böyle olması gerekmemektedir. Çünkü ondan öncesinin: “Kimse… demesin” şeklinde olmakla birlikte daha sonradan: “ Ve gerçekten ben alay edenlerdendim” diye buyurmakta, bunun yerine (müennes çoğul olarak getirilmesi gereken de denilmemiştir. Arapçada “te” harfi esreli okunmak suretiyle: ” Büyüklenmiş… ve olmuş idin” ifadesinin takdiri ise “Alay eden topluluktan yahut alay eden insanlardan yahut alay eden kimselerden (oldun)” şeklindedir.

Yahut azabı gördüğünde der ki: “Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik yapanlardan olsaydım.”

Diyanet Vakfı
57, 58. Veya: Allah bana hidayet verseydi, elbette sakınanlardan olurdum, diyeceği, yahut azabı gördüğünde: Keşke benim için bir kez (dönmeye) imkan bulunsa da iyilerden olsam! diyeceği günden sakının.

Kurtubi Tefsiri
Ya da azâbı gördüğünde: “Eğer benim için bir dönüş imkânı olsaydı, ihsan edicilerden olurdum” demesin.

“Ya da” bu kişi

“azâbı gördüğünde: Eğer benim için bir dönüş imkânı olsaydı, ihsan edicilerden olurdum, demesin” âyetindeki:

” Olurdum” lâfzının nasb ile gelmesi temenninin cevabı oluşundan dolayıdır. Bununla birlikte

“bir dönüş” lâfzına atfedilmiş olarak da kabul edilebilir, çünkü:

“Dönme imkânım…” anlamındadır. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Yemin olsun ki göz aydınlığı içinde giyineceğim bir aba,

İncecik (ipekli) elbiseler giymekten daha çok hoşuma gider.”

el-Ferrâ” da şu beyiti zikretmektedir:

“Ondan sana geri kalan bir anı ve korkudan başkası değildir,

Bir de onun süvari kafilesinin nereye doğru gittiklerini sorarsın.”

Burada “sorarsın” anlamındaki fiili “anı” anlamındaki lâfzın mahalline atıf ile nasb ile okumuştur. Çünkü ifade: “Ondan sana geriye kalan anmaktan başkası değildir” şeklindedir. “Aba giyinmek ve… aydın olması” ifadesi de bu kabildendir, yani: “Aba giymek ve gözümün aydın olması…” takdirindedir.

Ebû Salih dedi ki: İsrailoğullarından arif bir kişi vardı. O bir yazı gördü: Kişi uzun bir süre Allah’a itaat ile amel etmekle birlikte onun ameli cehennemliklerin amelleri ile mühürlenir. Bu sebebten cehenneme girer ve bir adam da uzun bir süre Allah’a masiyet olan şeyleri işler, sonra ameli cennet ehlinden birisinin ameli ile mühürlenir, o da cennete girer. Bunun üzerine adam: O halde ben ne diye kendimi yoruyorum deyip yaptığı amellerini bıraktı, fasıklığa ve masiyete koyuldu. İblis ona dedi ki: Senin uzun bir ömrün var. Dünyadan faydalan, sonra tevbe edersin. Fasıklığa koyuldu, malını hayasızlıklara harcayıp tüketti. En lezzetli anında ölüm meleği ona gelince bu sefer: “Allah’a karşı işlediğim kusurlardan dolayı vay benim halime! Ömrüm şeytana itaatle geçti” dedi ve pişmanlığın fayda vermeyeceği bir zamanda pişman oldu İşte yüce Allah bu kimseye dair haberi Kur’ân-ı Kerîm’de indirdi.

Katade de şöyle demiştir: Bunlar çeşitli grublardır. Onlardan bir kesim: “Allah’a karşı işlediğim kusurlardan dolayı vay benim halime” demiş, bir diğer kesim: “Eğer Allah bana hidayet etse idi, elbette takvalılardan olurdum” demiş, bir öteki kesim: “Eğer benim için bir dönüş imkânı olsaydı, ihsan edicilerden olurdum” demiş olacaktır. Yüce Allah da onların hepsinin bu söylediklerini reddetmek üzere şöyle buyurmaktadır:

Yahut der ki: “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette takva sahiplerinden olurdum.”

Diyanet Vakfı
57, 58. Veya: Allah bana hidayet verseydi, elbette sakınanlardan olurdum, diyeceği, yahut azabı gördüğünde: Keşke benim için bir kez (dönmeye) imkan bulunsa da iyilerden olsam! diyeceği günden sakının.

Kurtubi Tefsiri
Veya: “Eğer Allah bana hidayet etse idi. Elbette takvalılardan olurdum.” demesin;

“Veya” bu kişi

“eğer Allah bana hidayet etse idi” dininin yolunu bana gösterse idi

“elbette” şirk ve masiyetlerden sakınan

“takvalılardan olurdum, demesin.” Buradaki: Şayet Allah bana hidayet vermiş olsaydı, ben de hidayet bulurdum, sözü doğrudur. Şanı yüce Allah’ın şu âyetinde bize haber verdiği müşriklerin şu şekildeki delil göstermelerine de yakındır:

“Müşrikler: Allah dileseydi, biz de babalarımız da ortak koşmazdık… diyeceklerdir.” (el-En’am, 6/148) Ancak bu kendisi ile batıl kastedilen hak bir sözdür. Tıpkı Ali (radıyallahü anh)’ın Haricilerden: “Hüküm ancak Allah’ındır” diyen kimseye bu cevabı verdiği gibi.

Bir nefis der ki: “Yazık bana! Allah’a karşı ihmalkârlık ettim, ben alay edenlerden idim.”

Diyanet Vakfı
Kişinin: Allaha yakınlık konusunda kusurlu davrandığım için bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim (diyeceği günden sakının)!

Kurtubi Tefsiri
Ta ki kimse: “Allah’a karşı işlediğim kusurlardan dolayı vay benim halime ve gerçekten ben alay edenlerdendim” demesin.

“Taki… demesin” âyetindeki ” …me…” nasb mahallindedir. Yani böyle demesi hoşuna gitmeyeceğinden böyle de(yecek duruma düş)mesin demektir. Kûfelilere göre ise: ” Demesin” şeklinde; Basralılara göre ise: “Söyler diye korksun” takdirindedir.

Şöyle de açıklanmıştır: “Ta ki kimse… de”mesinden önce… demektir. Çünkü bundan önce de: “Azâb size gelmezden önce” diye buyurulmuştur.

ez-Zemahşerî dedi ki: Şayet

“kimse” anlamındaki lâfız niçin nekre (belirtisiz) gelmiştir diye soracak olursan, derim ki: Çünkü bundan maksat bazı kimselerdir, bu da kâfirin nefsi (kâfir)dir. Bununla birlikte diğer kimselerden ayrı bir kimsenin kastedilmesi de mümkündür. Bunun kastedilmesi ise ya aşırı derecedeki küfründen ötürüdür, veya göreceği büyük azabtan dolayıdır. Bununla çokluk ve fazlalığın kastedilmiş olma ihtimali de vardır. el-A’şa’nın şu beyitinde olduğu gibi:

“Nice ağaçlık yer var ki eğer içine doğru seslenecek olsam,

Bana başını silkeleyen öfkeli ve şerefli (pekçok kimse) gelir.”

O bu sözleriyle şerefli tek bir kimseyi değil, kendisine yardım edecek kalabalıklar halinde şerefli kimselerin geleceğini kastetmektedir. Bunun benzeri de: ” Nice ülkeler katettim, nice kahramanla çarpıştım” ifadeleridir. Bununla anlatılmak istenen çokluktan başkası değildir. Vay benim halime” âyetinin aslı şeklindedir, ye’nin yerine “elif gelmiştir. Çünkü hem daha hafiftir, hem de istiğasede (yardım istemek halinde) sesi uzatmak imkânını daha çok verir. Kimi zaman bundan sonra bir “he” harfi getirdikleri de olur. el-Ferrâ” şu beyiti nakletmektedir:

“Çok hızlı koşan bir eşeğe merhaba,

O geldi mi hemen onu su taşımaya yaklaştırırım.”

Bazan “eliften sonra izafete delâlet etmek üzere “ye” harfini kattıkları da olur. Nitekim Ebû Cafer: …diye okumuştur. Burada sözü edilen “hasret” pişmanlık demektir.

“Allah’a karşı işlediğim kusurlardan dolayı” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen: Allah’a itaat hususundaki (kusurlarımdan dolayı) diye açıklamıştır, ed-Dahhak yüce Allah’ı anmaktaki kusurlarımdan dolayı diye açıklamış ve şöyle demiştir: Bundan da maksat Kur’ân-ı Kerîm ve gereğince amel etmektir.

Ebû Ubeyde dedi ki:

“Allah’a karşı” Allah’ın mükâfatı hususundaki

“kusurlarımdan dolayı” demektir.

el-Ferrâ” da dedi ki: “Cenb (mealde karşı): yakınlık ve civarında bulunmak” demektir. Mesela: ” Filan kişi filanın civarında yaşar” demektir.

” Yakın komşuya” (en-Nisa, 4/36) âyetinde de bu kökten gelen lâfız kullanılmıştır. Âyet: Yüce Allah’ın yakınlığını ve komşuluğunu aramaktaki kusurlarından dolayı anlamındadır ki; bu da cenneti istemekteki kusurdur.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Yüce Allah’ın beni kendisine davet ettiği ve Allah’ın yolunun kendisi olan o yolu izlemekteki kusurlarımdan dolayı hasretler olsun bana (vay benim halime)! demektir. Çünkü Araplar da bir şeye götüren, ulaştıran yola ve sebebe de “cenb” ismini verirler. Mesela: “Senin için, senin hoşnutluğun için ben hiç de yutulmayacak lokmaları sıkıntı ile yuttum” denilir.

“Allah’a karşı” âyetinin, yüce Allah’ın rıza ve sevabına ulaştıran cihet ve tarafta, anlamına geldiği de söylenmiştir. Araplar: ” Cihet ve tarafa” da bu ismi verirler. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Bundan ötürü kalb bitkin bir şekilde bölündü,

İnsanlar bir tarafta, emir bir tarafta.”

Bununla insanların ayrı bir cihette, emirin ayrı bir cihette bulunduğunu kastetmektedir. İbn Arafe dedi ki: Bununla Allah’ın emirlerini terkettiğinden dolayı… demek istemektedir. Nitekim: “Ben bu işi ihtiyacım yanında (ihtiyacımdan dolayı) yapmadım” denilir. Şair Küseyyir de şöyle demiştir:

“Senin için yanan, parça parça olan bir ciğeri bulunan,

Bir aşık hakkında Allah’tan korkmaz mısın?”

Mücahid de böyle demiştir. Allah’ın emirlerinden zayi ettiklerimden (yerine getirmediğimden) ötürü… demektir, diye açıklamıştır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle dediği rivâyet edilmektedir: “Bir adam bir mecliste oturur, bir yerde yürür, bir yerde yatar uzanır da orada aziz ve celil olan Allah’ın ismini anmayacak olursa, mutlaka bu onun aleyhine kıyâmet gününde bir hasret (sebebi) olacaktır.” Ebû Davud, IV, 264; Tirmizi, V, 461; Müsned, II, 432, 446, 453, 481, 484. Bu hadisi Ebû Dâvûd bu manada rivâyet etmiştir.

İbrahim et-Teymî dedi ki: Kıyâmet gününde duyulacak hasletlerden (vay halime, dedirtecek şeylerden) birisi de kişinin Allah’ın dünya hayatında kendisine vermiş olduğu malı, başkasının mizanında görmesidir. Başkası o malı ondan miras almış ve o malı hak ile kullanmıştır. O bakımdan o malın ecrini o kimse almış, diğeri de onun günahını yüklenmiş olacaktır.

Yine hasret duyma sebeplerinden birisi de kişinin dünyada iken Allah’ın kendi hizmetine vermiş olduğu kölesinin yüce Allah’a daha yakın bir konumda olduğunu görmesi veya dünyada iken kör diye bildiği bir adamın kıyâmet gününde görüyor olduğunu görüp kendisinin ise kör kılınmış olmasıdır.

“Ve gerçekten ben alay edenlerdendim.” Ben ancak dünyada iken Kur’ân ile Rasûl ile Allah’ın gerçek dostları ile alay eden kimselerden idim.

Katade dedi ki: Böyle bir kimse yüce Allah’a itaati elden kaçırmakla kalmayarak itaat ehli ile alay dahi eder.

” Gerçekten ben…dim” hal olarak nasb mahallindedir. Ben alay ediyorken kusurlu hareket ettim veya alay etme halinde kusurlu hareket etım. demiş gibidir.

Şöyle de açıklanmıştır: Ben ancak alay, oyun, eğlence ve batıl içinde idim. Yani benim bütün yaptıklarım ancak yüce Allah’tan başkasına ibadet yolunda idi.

Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun — size azap ansızın gelmeden önce, siz farkında olmadan.

Diyanet Vakfı
Siz farkında olmadan, ansızın başınıza azap gelmezden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline (Kurana) tabi olun.

Kurtubi Tefsiri
Farkında olmadan ansızın azâb size gelmezden önce Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.

“Farkında olmadan ansızın azâb size gelmezden önce Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” âyetinde geçen

“indirilenin en güzeli” Kur’ân-ı Kerîm’dir. Onun hepsi güzeldir. Anlamı el-Hasen’in dediğine göre şöyledir: Ona itaate bağlanın, isyan etmekten uzak durun.

es-Süddî de şöyle demiştir: En güzel olan Allah’ın Kitab-ı keriminde emrettikleridir. İbn Zeyd de şöyle demiştir: Bunlar muhkem âyetlerdir. Müteşabihin bilgisini ise onu bilene havale ediniz. Yine İbn Zeyd şöyle demiştir: Yüce Allah, Tevrat, İncil ve Zebur gibi kitabları indirdikten sonra Kur’ân-ı Kerîm’i indirdi ve ona uymayı emretti. En güzel olan odur, mucize olan odur.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu (kitab, Kur’ân-ı Kerîm) en güzel olandır. Çünkü o (önceki kitabları) neshedici, bütün kitablar hakkında hüküm vericidir. Onun dışındaki diğer bütün kitablar ise neshedilmiştir.

Bunun affetmek olduğu da söylenmiştir, çünkü yüce Allah peygamberini affetmek ile kısas uygulamak arasında serbest bırakmıştır. Bir başka açıklamaya göre yüce Allah’ın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a öğrettiği Kur’ân’dan olmayan şeyler, güzel şeylerdir. Kur’ân olarak vahyettikleri ise en güzel olandır.

Bir diğer açıklamaya göre geçmiş ümmetlerin haberlerine dair size indirilenlerin en güzeline (uyun), demektir.

Rabbinize yönelin ve O’na teslim olun, azap size gelmeden önce. Sonra yardım olunmazsınız.

Diyanet Vakfı
Size azap gelip çatmadan önce Rabbinize dönün, Ona teslim olun, sonra size yardım edilmez.

Kurtubi Tefsiri
Size azâb gelmezden önce Rabbinize dönün ve O’na teslim olun. Sonra size yardım olunmaz.

“Size” dünya hayatında

“azâb gelmezden önce Rabbinize dönün” itaat ile O’na yönelin. Yüce Allah şirkten tevbe eden kimselere mağfiret edeceğini açıkladıktan sonra tevbe etmeyi ve kendisine dönmeyi emretmektedir. Bu kadarıyla: Müsned, III, 332; Beyhaki, Şuabu’l-ÎmanrVU, 362.

İnabe” ihlâs ile yüce Allah’a dönmek demektir.

“Ve O’na teslim olun” kaide boyun eğin, emirlerine uyun.

“Sonra size yardım olunmaz.” Yani Onun azabından kimse sizi kurtaramaz.

Cabir (radıyallahü anh)’ın rivâyet ettiği hadise göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuşrur: “Şüphesiz ki Allah’ın kişinin itaatte ömrünü uzatması ve ona dönüşü nasib etmesi mutluluktandır. Kişinin amelde bulunup amelini beğenmesi ise bedbahtlıktandır.”

De ki: “Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhametlidir.”

Diyanet Vakfı
De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allahın rahmetinden ümit kesmeyin! Çünkü Allah bütün günahları bağışlar. Şüphesiz ki O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah bütün günahları mağfiret eder.” Muhakkak O, çok çok mağfiret edendir, rahmet edendir.

“De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım. Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin!” âyetinde yer alan:

“Ey kullarım” âyetinde arzu edilirse “ya” hazfedilebilir. Çünkü nida hazf yerlerindendir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta gelmiş en değerli rivâyetlerden birisi de Muhammed b. İshak’ın Nafî’den, onun İbn Ömer’den, onun Ömer’den şöyle dediğine dair yaptığı şu rivâyettir: Biz hicret etmek üzere karar verince, ben ile Hişam b. el-As b. Vail es-Sehmî ile Ayyaş b. Ebi Rabia b. Utbe ile sözleştim ve buluşma yerimiz Ğıfaroğulları suyu olsun, dedik. Ayrıca şunu da söyledik: Bizden geciken olursa, onun alıkonulmuş olduğunu bileceğiz, diğerleri yollarına devam etsin. Sabah ben ile Ayyaş b. Utbe buluştuk, Hişam ise yanımıza gelemedi. Onun fitneye (azâb ve işkenceye) maruz kaldığını öğrendik. O da bu fitneye boyun eğdi. Medine’de iken şöyle diyorduk: Bunlar aziz ve celil olan Allah’ı tanıdılar, Rasûlü (salat ve selam ona)ne îman ettiler. Sonra da başlarına gelen bir bela dolayısıyla fitneye düştüler (dinlerinden döndüler). Onların tevbelerinin kabul edilebileceği görüşünde değiliz. Kendileri de kendi kendilerine böyle diyorlardı. Fakat yüce Allah Kitabında:

“De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin” âyetinden

“…büyüklük taslayanlara cehennemde yer mi yok?” âyetine kadar olan bölümleri indirdi. Ömer dedi ki: Ben bunları kendi ellerimle yazdıktan sonra Hişam’a gönderdim. Hişam dedi ki: Âyetler bana ulaşınca, onları alıp Zu Tuva’ya çıktım ve şöyle dedim: Allah’ım, Sen bu buyrukları anlamamı sağla. Anladım ki bu âyetler bizim hakkımızda inmiştir. Sonra geri döndüm, deveme bindim, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kavuştum.

Said b. Cübeyr’den de İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Müşriklerden bir topluluk çokça kişi öldürmüş, çokça zina etmişlerdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ya şöyle dediler, yahutta ona şöylece haber gönderdiler: Senin kendisine davet ettiğin şey, hiç şüphesiz güzel bir şeydir. Tevbe edersek, tevbemiz kabul olur mu dersin? Bunun üzerine aziz ve celil olan şu:

“De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım…” âyetini indirdi. Bunu Buhârî bu manada rivâyet etmiştir. Buhârî, IV, 1811; Müslim, I, 113, Nesâî, VII, 86 Bu el-Furkan Sûresi’nin sonlarında (25/68-69- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre bu âyet-i kerîme Mekkeliler hakkında inmiştir. Onlar şöyle demişlerdi: Muhammed putlara tapan, Allah’ın haram kıldığı canı öldüren kimsenin günahının bağışlanmayacağını söylüyor. Peki nasıl hicret edelim? Nasıl müslüman olalım? Biz hem Allah ile birlikte başka ilâha ibadet ettik, hem Allah’ın haram kıldığı canı öldürdük. Bunun üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi. Ebû Davud, IV, 104-105.

Bir başka açıklamaya göre bu âyet-i kerîme ibadet hususunda kendi aleyhlerine aşırıya gitmiş ve cahiliye döneminde işlemiş oldukları birtakım günahlar dolayısıyla bu ibadetlerinin kabul olunmayacağından korkmuş birtakım müslümanlar hakkında inmiştir.

Yine İbn Abbâs ve Atâ şöyle demiştir: Âyet-i kerîme Hamza (radıyallahü anh)’ın katili Vahşi hakkında inmiştir. Çünkü Allah’ın onun müslüman olmasını kabul etmeyeceğini zannetmişti. İbn Cüreyc’in Atâ’dan, onun İbn Abbâs’tan rivâyetine göre ise İbn Abbâs şöyle demiştir: Vahşi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Ey Muhammed, ben sana himaye istiyerek geldim. Allah’ın kelamını dinleyinceye kadar beni himayene al, dedi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ben seni himayesiz olarak görmek isterdim. Fakat madem benden himaye isteyerek geldin, Allah’ın kelamını dinleyinceye kadar seni himayeme alıyorum” dedi. Vahşi dedi ki: Ben Allah’a ortak koştum, Allah’ın haram kıldığı canı öldürdüm, zina ettim. Allah benim tevbemi kabul eder mi? Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem);

“Onlar ki Allah ile birlikte başka bir ilâha ibadet etmezler. Hak ile olması dışında Allah’ın öldürülmesini haram kıldığı nefsi de öldürmezler, zina da etmezler” (el-Furkan, 25/68) âyet-i kerimesi sonuna kadar nazil oluncaya kadar sustu. Sonra bu âyeti Vahşi’ye okudu. Vahşi ben burada bir şart koşulduğunu görüyorum, belki ben salih bir amel işlemeyeceğim, Allah’ın kelamını dinleyinceye kadar ben senin himayende kalmaya devam ediyorum. Bunun üzerine şu âyet-i kerîme indi:

“Doğrusu Allah kendisine şirk koşulmasını mağfiret etmez. Ondan başkasını da dilediğine bağışlar” (en-Nisa, 4/48 ve 116) âyeti indi. Onu çağırttırdı ve ona bu âyeti okudu. Bu sefer şöyle dedi: Belki ben mağfiret etmeyi dilemeyeceği kimselerdenim. Onun için Allah’ın kelamını dinleyinceye kadar senin himayende kalıyorum, dedi. Bu sefer:

“Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin” âyeti nazil oldu. Bunun üzerine: Evet şimdi oldu, ayrıca herhangi bir şart koşulduğunu görmüyorum, dedi, sonra da müslüman oldu. Beyhaki, Şuabu’l-Îman, V, 424.

Hammâd b. Seleme, Sabit’ten, o Şehr b. Havşeb’den, o Esma’dan rivâyet ettiğine göre Esma Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’i: “De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah bütün günahları mağfiret eder” ve bunlara aldırış etmez “Muhakkak o çok çok mağfiret edendir, rahmet edendir” âyetini (“ve aldırış etmez'” ilavesiyle birlikte) okurken dinledim.

İbn Mes’ûd’un Mushafında ise “Allah dilediği kimseler için bütün günahları mağfiret eder” şeklindedir.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Bu iki okuyuş da (Esma’nın naklettiğiokuyuş ile Abdullah b. Mesud’un mushafındaki okuyuş) tefsiri açıklamaya göredir. Yani Allah dilediğinin günahını bağışlar. Yüce Allah da kime bağışlamayı dileyeceğini bilmiştir. Bu ise tevbe eden veya küçük günah işlemekle birlikte büyük günahı bulunmayan kimsedir. Bununla tevbe eden kimseyi kastettiği de daha sonra gelen: “Size azâb gelmezden önce Rabbinize dönün” âyeti göstermektedir. O halde tevbe eden kimseye bütün günahları bağışlanacaktır. Buna da yüce Allah’ın:

“Muhakkak Ben tevbe eden… kimseye de çok çok mağfiret ediciyim” (Ta-Ha, 20/82) âyeti delâlet etmektedir. Bunda açıklanamayacak bir taraf yoktur.

Ali b. Ebî Tâlib dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de şu:

“De ki: Ey nefisleri aleyhine ileri giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin.” âyetinden daha geniş bir âyet-i kerîme yoktur. Bu husus daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/84. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Abdullah b. Ömer de dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de en çok ümit verici âyet-ı kerîme bu âyet-i kerimedir. İbn Abbâs ise onların bu sözlerine cevab vererek şöyle demektedir: Kur’ân-ı Kerîm’de en ümit verici âyet-i kerîme yüce Allah’ın:

“Doğrusu Rabbin zulümlerine rağmen insanlara yine de mağfiret edendir” (er-Rad, 13/6) âyetidir. Bu husus daha önceden er-Rad Sûresinde (belirtilen âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ümit kesmeyin” anlamındaki âyet: şeklinde “nun” harfi esreli olarak okunduğu gibi, üstün olarak da okunmuştur. Buna dair açıklama daha önceden el-Hicr Sûresi’nde (15/55. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Allah’ın, dilediğine rızkı genişletip daralttığını bilmediler mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için ayetler vardır.

Diyanet Vakfı
Bilmiyorlar mı ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir, dilediğinden de kısar. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ibretler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bilmezler mi ki muhakkak Allah rızkı dilediği kimseye yayar ve kısar. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için âyetler vardır.

“Bilmezler mi ki muhakkak Allah rızkı dilediği kimseye yayar ve kısar. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için âyetler vardır.” Özellikle mü’minleri sözkonusu etmiştir. Çünkü âyetler üzerinde iyiden iyiye düşünen ve onlardan yararlananlar onlardır. Rızkın genişliğinin kimi zaman bir tuzak ve bir istidrâc olduğunu, kısılmasının da yükseklik ve ecri büyütmek için verildiğini yalnız onlar bilirler.

Onlara, kazandıklarının kötülükleri isabet etti; bunlardan zulmedenlere de kazandıklarının kötülükleri isabet edecektir. Ve onlar aciz bırakacak değillerdir.

Diyanet Vakfı
Bunun için yaptıkları kötülüklerin vebali onları yakaladı. Bunlardan da zulmedenlerin işledikleri kötülükler, başlarına gelecektir. Bu hususta Allahı aciz bırakamazlar.

Kurtubi Tefsiri
Sonunda da kazandıkları o amellerin kötülükleri kendilerine gelip çattı. Bunlardan zulmedenleri de kazandıklarının kötülükleri yakında gelip bulacaktır.

“Sonunda da kazandıkları o amellerin kötülükleri” yani kötü amellerinin cezası -çünkü bazan kötülüğün cezası (seyyie)na da kötülük (seyyie) denilir-

“kendilerine gelip çattı. Bunlardan” bu ümmetten

“zulmedenleri” şirk koşanları

“de kazandıklarının kötülükleri” açlık ve kılıç

“yakında gelip bulacaktır. Onlar” Allah’ı

“aciz bırakamazlar” azabından kurtulamazlar, önüne geçemezler. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-En’am, 6/134. âyetin tefsiri ile Yûnus, 10/53- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bunu, onlardan öncekiler de demişti. Ama kazandıkları onlara bir fayda sağlamadı.

Diyanet Vakfı
Bunu onlardan öncekiler de söylemişti; ama kazandıkları şeyler onlara fayda vermedi.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten onlardan önce geçenler de bunu demişlerdi, ama onların kazandıkları şeyler kendilerine fayda vermedi.

“Gerçekten onlardan önce geçenler” Karun ve daha başkaları arasından

“bu ancak bana bendeki bir ilim dolayısıyla verilmiştir” (el-Kasas, 28/78) diye söyleyen onlardan önceki kâfirler

“de bunu demişlerdi.”

Bu âyetteki: ” Bunu demişlerdi” âyetindeki zamirin müennes gelmesi (söylenen söz anlamındaki “kelime”)nin müennesliğinden ötürüdür.

“Ama onların kazandıkları şeyler kendilerine fayda vermedi” âyetindeki; ” …me” red ve inkâr içindir, yani onların mallarının, çoluk-çocuklarının Allah’ın azabına karşı hiçbir faydası olmadı. Bunun; “mallarının kendilerine faydası ne oldu?” anlamında olduğu da söylenmiştir. O takdirde bu edat soru edatı olur.

İnsana bir zarar dokunduğunda bize dua eder. Sonra biz ona katımızdan bir nimet verdiğimizde, “Bu bana bilgim sayesinde verilmiştir” der. Hayır, bu bir imtihandır; fakat çoğu bilmezler.

Diyanet Vakfı
İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra, kendisine tarafımızdan bir nimet verdiğimiz vakit, «Bu bana ancak bilgimden dolayı verilmiştir» der. Hayır o, bir imtihandır, fakat çokları bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
İnsana bir zarar dokunduğunda Bizi çağırır. Sonra Biz ona tarafımızdan bir nimet lütfedersek: “Bu bana ancak bilgi(m)den dolayı verilmiştir” der. Bilakis o bir imtihandır. Fakat onların çoğu bilmezler.

“İnsana bir zarar dokunduğunda Bizi çağırır.” Bu âyetin Huzeyfe b. el-Muğire hakkında indiği söylenmiştir.

“Sonra Biz ona tarafımızdan bir nimet lütfedersek, bu bana ancak bilgi(m)den dolayı verilmiştir, der.” Katade dedi ki: Buradaki

“bilgiden dolayı” benim çeşitli kazanç yollarını bilmemden ötürü diye açıklamıştır. Yine ondan gelen bir açıklamaya göre bendeki bir hayırdan ötürü (bana verilmiştir) diye açıklamıştır. Bir başka açıklamaya göre

“bilgiden dolayı” yani Allah’ın benim üstünlük ve faziletimi bilmesinden ötürü demektir. el-Hasen de şöyle demiştir:

“Bilgiden dolayı” Allah’ın bana öğretmiş olduğu bilgiden dolayı demektir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: O dedi ki: Artık ben şunu biliyorum ki; bu dünya hayatında bana verildiğine göre, Allah nezdinde benim önemli bir yerim var demektir.

Bunun üzerine yüce Allah:

“Bilakis o bir imtihandır” diye buyurmaktadır. Yani aksine sana verilmiş bulunan bu nimetler kendisi vasıtasıyla sınandığın bir fitne (imtihan)dır.

el-Ferrâ” dedi ki: Buradaki:

“O” zamirinin müennes gelmesi “fitne (imtihan)” lâfzının müennesliğinden dolayıdır. Eğer: “Hayır o bir imtihandır” şeklinde (müzekker zamir ile) gelmiş olsaydı, yine câiz olurdu. en-Nehhâs dedi ki: İfade: Hayır, bu sana bir fitne (imtihan) olmak üzere verilmiştir, takdirindedir.

“Fakat onların çoğu bilmezler” yani yüce Allah kendilerine mal ve servet verdiği takdirde bunun bir sınama olduğunu bilmezler.

Kazandıkları kötülükler kendilerine görünmüş ve alay ettikleri şey kendilerini kuşatmıştır.

Diyanet Vakfı
Onların kazandıkları kötülükler (o gün) açığa çıkmış, alaya aldıkları şey, kendilerini sarmıştır.

Kurtubi Tefsiri
Kazandıkları amellerin fenalıkları kendilerine görünecek ve alaya aldıkları şey onları çepeçevre sarıp kuşatacaktır.

“Kazandıkları amellerin fenalıkları” yani işledikleri küfür ve masiyetlerin cezası

“kendilerine görünecek.” Karşılarına çıkacak

“ve alaya aldıkları şey onları çepeçevre sarıp kuşatacaktır” üzerlerine inecektir.

Zulmedenlerin, yeryüzündeki her şey ve bir misli daha kendilerinin olsa, kıyamet günü azabın kötüsünden kurtulmak için onu mutlaka fidye verirlerdi. Ama Allah’tan beklemedikleri şeyler karşılarına çıkmıştır.

Diyanet Vakfı
Eğer yerde ne varsa hepsi ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet gününde azabın fenalığından (kurtulmak için) elbette bunları feda ederlerdi. Halbuki (o gün) onlar için, Allah tarafından, hiç hesaba katmadıkları şeyler ortaya çıkmıştır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir o kadarı daha zulmedenlerin olsa kıyâmet gününde azâbın şiddetinden (kurtulmak için) onları muhakkak fidye vererek kurtulmak isteyeceklerdi. Halbuki Allah’tan ummadıkları şey kendilerine görünür.

“Eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir o kadarı daha zulmedenlerin” yani yalanlayıp şirk koşanların

“olsa, kıyâmet gününde azâbın şiddetinden” yani o günün kötü azabından… Buna dair açıklamalar daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/91. âyetin tefsirinde) ve Rad Sûresi’nde (13/18. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Halbuki Allah’tan ummadıkları şey kendilerine görünür.” Bu hususta gelmiş rivâyetlerin en değerlisi Mansur’un, Mücahid’den şöyle dediğine dair yaptığı rivâyettir: Bunlar güzel ve hasenat olduğunu vehmettikleri birtakım ameller işlediler, onların hep günah ve seyyiat olduklarını gördüler, es-Süddî de böyle demiştir.

Bir başka açıklamaya göre onlar ölümden önce tevbe edeceklerini vehmettikleri birtakım ameller işlediler. Fakat tevbe etmeden önce ölüm gelip onlara yetişti. Onlar tevbe ile kurtulacaklarını zannediyorlardı.

Tevbesiz olarak günahlarının bağışlanacağı vehmine kapılmış olmaları da mümkündür. Fakat

“Allah’tan ummadıkları şey kendilerine görünür.” Bu ummadıkları şey ise cehennem ateşine girmektir.

Süfyan es-Sevrî bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demiştir: Vay riyakarların haline, vay riyakarların haline! Bu âyet onlar hakkındadır, burada anlatılan onların durumudur.

İkrime b. Ammar dedi ki: Muhammed b. el-Münkedir ölümü esnasında oldukça korktu, dehşete kapıldı. Ona: Bu korku ve dehşet neden? diye sorulunca şöyle dedi: Allah’ın kitabındaki şu âyetten dolayı korkuyorum:

“Halbuki Allah’tan ummadıkları şey kendilerine görünür.” Ben daha önce ummadığım şeylerin bana görüneceğinden korkuyorum.

De ki: “Ey Allah! Göklerin ve yerin yaratıcısı, görünmeyeni ve görüneni bilen! Kullarının arasında ayrılığa düştükleri konuda sen hükmedeceksin.”

Diyanet Vakfı
De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan, gizliyi de aşikarı da bilen Allah! Kullarının arasında, ayrılığa düştükleri şeyin hükmünü ancak sen vereceksin.

Kurtubi Tefsiri
De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan, gizliyi ve açığı bilen Allah’ım. Ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında Sen hüküm vereceksin.

“Deki: Ey gökleri ve yeri yaratan” âyetindeki:

” Yaratan'” lâfzının nasb ile gelmesi muzaf bir nida oluşundan dolayıdır.

“Gizliyi ve açığı bilen” anlamındaki lâfızlar da böyledir. Sîbeveyh’e göre bunun sıfatı olması da câiz değildir.

“Allah’ım, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında Sen hüküm vereceksin.” Müslim’in Sahih’inde yer alan rivâyete göre Ebû Seleme b. Abdurrahman b. Avf şöyle demiştir: Âişe (radıyallahü anha)’ya Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) geceleyin namaza kalktı mı namazının başında ilk olarak ne okurdu? diye sordum, şöyle dedi: Geceleyin namaza kalktı mı namazına şu sözleri söyleyerek başlardı: “Cebrâîl’in, Mikail’in ve İsrafil’in Rabbi olan Allah’ım, ey gökleri ve yeri yaratan, gizliyi ve açığı bilen, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında Sen hüküm vereceksin. Hakkında ihtilafa düşülmüş hususa iznin ile beni doğruya ilet. Şüphesiz ki Sen dilediğin kimseyi dosdoğru yola iletirsin.” Müslim, I, 534. er-Rabî b. Haysem, el-Huseyn b. Ali (radıyallahü anhüm)’in şehid edildiği haberini alınca, yüce Allah’ın:

“Ey gökleri ve yeri yaratan, gizliyi ve açığı bilen Allah’ım! Ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında Sen hüküm vereceksin” âyetini okudu.

Said b. Cübeyr de şöyle demiştir: Ben öyle bir âyet biliyorum ki her kim o âyeti okur da Allah’tan bir şey isterse, mutlaka o istediğini ona verir. (Bu) yüce Allah’ın:

“De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan, gizliyi ve açığı bilen Allah’ını. Ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında Sen hüküm vereceksin” âyetidir.

Allah tek başına anıldığında, ahirete inanmayanların kalpleri sıkılır. O’ndan başkası anıldığında, hemen sevinirler.

Diyanet Vakfı
Allah, tek olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların içlerine sıkıntı basar. Ama Allahtan başkası anıldığı zaman hemen yüzleri güler.

Kurtubi Tefsiri
Allah bir olarak anılsa, âhirete inanmayanların kalbleri tiksinir. Ondan başkası anılsa, hemen yüzleri güler.

“Allah bir olarak anılsa” âyetindeki

“bir olarak” anlamındaki: el-Halil ve Sîbeveyh’e göre mastar olarak nasbedilmiştir. Yûnus’a göre ise hal olarak nasbedilmiştir.

“Tiksinir” lâfzını el-Müberred: Kalbleri sıkılır ve rahatsız olur diye açıklamıştır. İbn Abbâs ve Mücahid’in görüşü de budur. Katade de şöyle açıklamıştır: Nefret eder, büyüklük taslar, kâfir olur, asileşir. el-Müerric de: İnkâra sapar diye açıklamıştır. “Tiksinme”nin asıl anlamı nefret etmek ve sapmak, uzaklaşmak demektir. Amr b. Külsum dedi ki:

“Mızrakları düzeltmek için kullanılan tahta parçası ona değdi mi,

O nefret eder,

Ve onlara karşı büyük bir sertlik, şiddet ve itmek ile karşı koyar

(kimse bizi düzeltmeye kalkışırsa başaramaz, karşı koyarız demek istemektedir).”

Ebû Zeyd de şöyle demiştir: ” Adam korkudan dehşete kapıldı” demektir. İşte müşriklere de “la ilahe ilallah: Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur” denildi mi bundan nefretle uzaklaşır ve küfre saparlardı.

“O’ndan başkası anılsa” bununla putlar kastedilmektedir. Şeytan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) en-Necm Sûresi’ni okuduğu esnada peygamberin okuması arasına:

“Ve işte bunlar üstün putlardır ve şüphesiz onların şefaatleri umulur” sözlerini telkin etmişti. (Bk. el-Hac, 22/52. âyetin tefsiri) Müfessirler topluluğu bu açıklamayı yapmıştır.

“Hemen yüzleri güler.” Sevinç ve neşe yüzlerinde belirir.

De ki: “Şefaat tamamen Allah’ındır. Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Sonra O’na döndürüleceksiniz.”

Diyanet Vakfı
De ki: Bütün şefaat Allahındır. Göklerin ve yerin hükümranlığı Onundur. Sonra Ona döndürüleceksiniz.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Bütün şefaat Allah’ındır. Göklerle yerin mülkü yalnız O’nundur. Sonra O’na döndürülürsünüz.”

“De ki: Bütün şefaat Allah’ındır.” Bu âyet, şefaatin yalnızca Allah’a ait olduğu hususunda açık bir nasstır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onun izni olmaksızın nezdinde kim şefaat edebilir?” (el-Bakara, 2 255) O halde O, izin vermedikçe hiçbir kimse şefaatçi olamaz.

“Onun razı olduğu kimselerden başkasına şefaat etmezler.” (el-Enbiya, 21/28)

“Bütün” hal olarak nasbedilmiştir.

“Bütün” ancak iki ve daha fazlası hakkında kullanılır, şefaat ise bir tanedir diye sorulacak olursa, şöyle cevab verilir: Şefaat mastardır, mastar ise iki ve çoğul hakkında da kullanılır.

“Göklerle yerin mülkü yalnız O’nundur. Sonra O’na döndürülürsünüz.”

Yoksa Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: “Ya onlar hiçbir şeye malik değil ve akıl etmiyorlarsa?”

Diyanet Vakfı
Yoksa onlar Allahtan başkasını şefaatçılar mı edindiler? De ki: Onlar hiçbir şeye güç yetiremezler ve akıl erdiremezlerse de mi (şefaatçı edineceksiniz)?

Kurtubi Tefsiri
Yoksa onlar Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: “Ya onlar bir şeye malik olmasalar ve akıl erdirmeseler de mi?”

“Yoksa onlar Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler?” Aksine onlar Allah’tan başka putları şefaatçi edindiler, demektir. İfadede: olumsuzluk edatını ihtiva eden bir anlam da vardır. Yani:

“Muhakkak bunda iyice düşünen bir topluluk için âyetler vardır.” (42. ayet) Ancak onlar düşünmediler, bunun yerine kendi putlarını şefaatçiler edindiler.

“De ki: Ya onlar bir şeye malik olmasalar…” Yani ey Muhammed onlara de ki: Bunlar şefaat namına hiçbir şeye sahib olamasalar

“ve” cansız oldukları için

“akıl erdirmeseler de mi?” Yine onları şefaatçi edinecek misiniz? Bu, inkâr anlamını ihtiva eden bir sorudur.

Allah, ölümleri zamanında nefisleri vefat ettirir; ölmeyenleri ise uykularında. Sonra, ölüm hükmü verilenleri alıkoyar, diğerlerini belirlenmiş bir süreye kadar gönderir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için deliller vardır.

Diyanet Vakfı
Allah, ölenin ölüm zamanı gelince, ölmeyenin de uykusunda iken canlarını alır da ölümüne hükmettiği canı alır, ötekini muayyen bir vakte kadar bırakır. Şüphe yok ki, bunda iyi düşünecek bir kavim için ibretler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah, ölümleri vaktinde ruhları alır. Ölmeyeninkini de uykusunda (alır). Hakkında ölüm hüküm ettiğini tutar, diğerini ise bir süreye kadar salıverir. Muhakkak bunda iyice düşünen bir topluluk için âyetler vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Ölümleri Esnasında Canları Alan Allah:

“Allah ölümleri vaktinde ruhları alır.” Yani ecelleri bittiği sırada ruhları O alır.

“Ölmeyeninkini de uykusunda” âyeti hakkında farklı görüşler vardır. Ruhları cesetlerinde kalmakla birlikte, tasarruftan onları alıkoyar diye açıklanmıştır.

“Hakkında ölüm hüküm ettiğini tutar, diğerini ise belirli bir süreye kadar salıverir.” Salıverdiği, uykuda olandır. Onu ölüm vakti gelinceye kadar tasarrufta bulunmak üzere serbest bırakır. Bu açıklamayı İbn Îsa yapmıştır.

el-Ferrâ” şöyle demiştir: Yani uykusunda ölmeyeninkini eceli bitliği vakit alır. Bazan uyuması onun ecelinin bitmesi yani vefatı olur. Bu açıklamaya iure ifadenin takdiri şöyle olur: Ölmeyenin vefatı (ölümü) ise onun uyumazdır.

İbn Abbâs ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Ölü ve dirilerin ruhları uykuda biraraya gelir, Allah’ın dilediği ruhlar birbirlerini tanırlar. Yüce Allaha hepsinin bedenlere dönmesini istediği vakit o zaman ölülerin canlarını yanında alıkoyar, dirilerin ruhlarını bedenlerine geri gönderir.

Said b. Cübeyr de şöyle demiştir: Yüce Allah ölümleri halinde ölenlerin ruhlarını alır. Hayatta olanların da uyumaları halinde ruhlarını alır. Allah dilediği kadar birbirleriyle tanışırlar.

“Hakkında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise… salıverir.” Yani iade eder.

Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Uyuyan kimsenin ruhu geri gönderilmeden önce semada iken gördüğü şeyler sadık rüyadır. Geri bırakıldıktan ve henüz cesedine girip yerleşmeden önce gördüğü şeyler ise şeytanın telkinidir ve şeytan ona batıl şeyleri hayal olarak gösterir. İşte yalan çıkan rüya da budur.

İbn Zeyd dedi ki: Uyku da bir vefat (ölüm)dür, ölüm de bir vefattır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Uyuduğunuz gibi öleceksiniz, uykudan uyandırıldığınız gibi de diriltileceksiniz.”

Ömer (radıyallahü anh): Uyku ölümün kardeşidir, demiştir. Ayrıca bu Cabir b. Abdullah yoluyla merfu bir hadis olarak da rivâyet edilmiştir: Ey Allah’ın Rasûlü! Cennet ehli uyurlar mı? diye sormuşlar, o da: “Hayır, uyku ölümün kardeşidir. Cennette ise ölüm yoktur.” diye buyurmuştur. Bu hadisi Darakutnî rivâyet etmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Âdemoğlunda bir nefis, bir de ruh vardır. Her ikisi arasında güneş ışığı gibi bir şey vardır. Nefis, akıl ve ayırdetme gücünün kendisinde bulunduğu şeydir. Ruh ise nefsin ve harekete getirmenin bulunduğu şeydir. Kul uykuya daldı mı Allah onun nefsini kabzeder, fakat ruhunu kabzetmez.

İbnu’l-Enbarî ve ez-Zeccâc’ın kabul ettiği görüş de budur. el-Kuşeyrî Ebû Nasr dedi ki: Ancak bu uzak bir ihtimaldir, çünkü âyet-i kerimeden anlaşılan her iki halde de alınan canın aynı şey olduğu şeklindedir. Bundan dolayı yüce Allah:

“Hakkında ölüm hüküm ettiğini tutar, diğerini ise belirli bir süreye kadar salıverir” diye buyurmuştur. O halde yüce Allah hem uyku halinde, hem ölüm halinde ruhu kabzeder. Uyku halinde kabzettiği şeyin anlamı âdeta alıkonulmuş bir şeymiş gibi, onu tasarruftan alıkoyan şeyler ile onun üstünü örtmesi demektir. Ölüm halinde alıp tuttuğunu ise yanında alıkor ve kıyâmet gününe kadar serbest bırakmaz. Yüce Allah’ın:

“Diğerini ise… salıverir” âyeti ise onu alıkoyan engeli ortadan kaldırır ve eski haline döner, demektir. O halde uyku esnasında canların alınması, hissetmenin ortadan kaldırılması ve gaflet halinin yaratılması, idrak mahalli olan yerde de idraksizliğin var edilmesidir. Ölüm halinde canın alınması ise ölümün yaratılması ve duyuların tamamiyle ortadan kaldırılması ile olur.

“Hakkında ölüm hüküm ettiğini tutar” bu ise onda idraki yaratmaması suretiyle olur. Çünkü onda ölüm halini yaratmış bulunmaktadır.

“Diğerini ise…” his ve duyuları ona geri iade etmek suretiyle

“salıverir.”

2- Nefs ve Ruh Aynı Şeyler mi, Ayrı Şeyler mi?

İnsanlar bu âyet-i kerimeden hareketle -belirttiğimiz gibi- nefs ve ruh aynı şey midir, ayrı şeyler midir? hususunda farklı kanaatlere sahibtirler. Ancak daha kuvvetli görünen her ikisinin aynı şey olduklarıdır. Sahih eserlerin (rivâyetlerin) bu hususta zikredeceğimiz üzere- delâlet edip gösterdiği de budur. Bunlardan birisi Ummu Seleme yoluyla gelen şu Hadîs-i şerîftir. Dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ebû Seleme’nin yanına girdi. O sırada gözü açıktı, gözlerini kapattı, sonra şöyle buyurdu: “Şüphesiz ruh kabzedildiğinde göz arkasından ona bakar. ” Müslim, II, 634; İbn Mace, I, 467; Müsned, VI, 297

Ebû Hüreyre’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İnsan öldüğünde gözünün kaydığını görmez misiniz?” Devamla buyurdu ki: “İşte bu, gözünün nefsine tabi olduğu (arkadan izlediği) bir zamandır.” Müslim, II, 635 Bu iki hadisi de Müslim rivâyet etmiştir.

Yine Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Melekler (can çekişen kimsenin) yanında hazır bulunurlar. Eğer kişi salih birisi ise: Ey hoş ve güzel olan nefis, çık derler ki bu nefis hoş ve temiz bir bedende idi. Övülmüş olarak çık ve sana rahat ve hoş kokular ile gazab etmeyen, hoşnut olan bir Rabbin (huzuruna gideceğin) müjdesini veriyoruz. Bu sözler ona bedenden çıkıncaya kadar söylenir, durur. Sonra da o ruh semaya yükseltilir…” İbn Mace, II, 1423; Nesâî, IV, 8; Müsned, VI, 297; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, III, 50; senedindeki ravilerinin sahih ricali olduğunu kaydetmektedir. (Merhum müfessirimizin de aynı şeyi söylemiş olmasını hadis ilmindeki yetkin kişiliğini ortaya koyan bir gösterge olarak değerlendirebiliriz).

Bu hadisi -ki isnadı da sahihtir- İbn Mace rivâyet etmiştir. Biz de bunu “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz.

Müslim’in Sahih’inde Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: “Mü’minin ruhu (bedeninden) çıktı mı iki melek onu karşılar ve onu (semaya) yükseltirler” Müslim, I, 471; Tirmizi, V, 319; Ebû Davud, I, 11«; İbn Mace, I, 227; Muvatta’, I, 13. deyip hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir.

Bilal de “Vadi hadisi” diye bilinen hadiste şunları söylemektedir: Ey Allah’ın Rasûlü! Senin nefsini alan benim nefsimi de aldı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) -Zeyd b. Hadî Eşlem yoluyla gelen hadiste- bu hususta ona şöyle cevab verdiği kaydedilmektedir: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah bizim ruhlarımızı kabzetmiş bulunmaktadır. Eğer dileseydi, bu zamandan başka bir vakitte onları bize geri çevirirdi.” Bu hadislerde görüldüğü gibi aynı olayı anlatmak üzere hem nefis, hem de ruh lâfızları kullanılmıştır. Tercümede de bu lâfızlar aynen hadisteki şekliyle muhafaza edilmiştir. Merhum müfessirimiz bunları burada zikretmekle her ikisinin aynı şey olduğunu göstermek istemektedir. Müslim, IV, 2084; Buhârî, VI, 2691; Müsned, II. 2S3.

3- Ruhun Özellikleri:

Ruh hakkında sahih olan onun maddi cisimler ile iç içe girmiş, latif bir cisim olduğudur. Bu cisim (bedenden) çekilir, çıkartılır. Kefenlerine sarılır ve giydirilir. Onunla semaya çıkılır, ne ölür, ne yok olur. Ruh başlangıcı olup sonu olmayan şeylerdendir. Ruhun iki gözü, iki eli vardır. Kimisinin kokusu hoş, kimisininki kötüdür. Ebû Hüreyre yolu ile gelen hadiste belirtildiği gibi.

Bütün bunlar ise arazların değil, cisimlerin sıfatıdır. Bizler bütün bu hususlara dair haberleri “et-Tezkira bi Ahvani’l-Mevta ve Umuri’l-Ahira” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Nitekim yüce Allah da:

“Hele (o can) bir boğaza gelince” (el-Vakıa, 56/83) diye buyurmaktadır. Nefsin (canın) vücuttan çıkış noktasına geldiğinde demektir. Bu ise cismin bir sıfatıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4- Uyurken Ruhun Alınması ve Ölme İhtimali Bulunması Dolayısıyla Yapılması Tavsiye Edilen Dua:

Buhârî ve Müslim’in rivâyet ettiklerine göre Ebû Hüreyre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu nakletmektedir: “Sizden herhangi bir kişi yatağına girecek oldu mu elbisesinin iç tarafı ile yatağını silkelesin, Allah’ın ismini ansın (besmele çeksin). Çünkü o kendisinden sonra yatağına neler geldiğini bilemez. Yatmak istedi mi sağ yanı üzere yatsın ve: Rabbim seni eksikliklerden tenzih ederim. Rabbim senin (adın) ile yanımı (yatağa) koydum. Senin (adın) ile kaldıracağım. Eğer canımı (nefsimi) alıkoyarsan, ona (günahını) bağışla.” Müslim, IV, 2202.

Buhârî, İbn Mace ve Tirmizî ise “ona (günahını) bağışla” yerine “ona merci) hamet buyur” diye rivâyet etmişlerdir.

(Devamı da şöyledir): ” Eğer salıverirsen salih kullarını ne ile koruyor isen, onu da onlarla koru.” (der). Buhârî, V, 2329; Ebû Davud, IV, 311; Tirmizi, V, 472; İbn Mace, II, 1275; Müsned, II, 246, 422…

Tirmizî ayrıca şunu ilave etmektedir: Uyandığı vakit de şöyle desin: “Bedenimde bana afiyet veren ve ruhumu bana geri verip kendisini zikretmem için bana izin veren Allah’a hamdolsun.” Tirmizi, V, 472.

Buhârî de Huzeyfe’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) gece uyumak üzere yatağına çekildi mi elini yanağının altına koyar, sonra da: “Allah’ım, Senin adınla ölüyor ve dinliyorum” derdi. Uyandı mı da: ” Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah’a hamdolsun. Öldükten sonra diriliş de O’na olacaktır” derdi. Buhari, V, 2327, V, 2692; Müslim, IV, 2083; Müsned, V, 1Î4, 399.

“Hakkında ölüm hükmettiğini tutar” anlamındaki âyet genel olarak: şeklinde faili (Allah) olup “ölüm” anlamındaki lâfız da (mef’ûl olarak) nasb ile okunmuştur. “Allah’ın hakkında… hükmettiği” demek olur. Ebû Hatim ile Ebû Ubeyd’in tercih ettiği okuyuş şekli budur. Çünkü âyetin başında yüce Allah:

“Allah… ruhları alır” diye buyurmaktadır. Onlar hakkında hüküm veren de O’dur.

el-A’meş, Yahya b. Vessab, Hamza ve el-Kisaî ise meçhul bir fiil olarak: ” Hakkında ölüm hükmü verilen” diye okumuşlardır, en-Nehhâs şöyle demiştir: Anlam birdir. Şu kadar var ki birinci kıraat daha açık ve anlaşılırdır, ifadenin akış ve insicamına da daha uygundur. Çünkü hepsi de icma ile: “Salıverir” diye okumuşlar ve; “Salıverilir” diye okumamışlardır.

Âyet-i kerimede yüce Allah’ın kudretinin büyüklüğüne ve uluhiyette tek ve eşsiz olduğuna, O’nun dilediğini yaptığına, hayat verip öldürdüğüne ve bütün bunlara O’ndan başka hiçbir kimsenin güç yetirmediğine dikkat çekilmektedir.

“Muhakkak bunda” yani yüce Allah’ın ölenin ve uyuyanın canını alıp uyuyanın canını salıverip ölenin canını alıkoymasında

“iyice düşenen bir topluluk için âyetler (belgeler) vardır.”

el-Esmaî dedi ki: Ben Mu’temir’i şöyle derken dinledim: İnsanın ruhu bir yün ipliği yumağına benzer. Ruh serbest bırakılır ve gider. Sonra tekrar serbest bırakılır, sonra sarılmaya başlanır, sonra gelir (bedene) girer. O halde âyetin anlamı uyku halinde ruhtan bir parça serbest bırakılır, fakat onun büyük bir bölümü yine beden ile bitişiktir ve ondan çıkan bölüm ile de ilişkisi gizli bir ilişkidir. Kişi uyandı mı ruhunun (bedende kalmış olan) büyük bölümü onun dışarı çıkan bölümünü geri çeker, o da geri döner demektir. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Kur’ân-ı Kerîm’de de şöyle buyurulmuştur:

“Bir de sana ruhu soruyorlar. Deki: Ruh Rabbimin emrindendir.” (el-İsra, 17/85) Yani onun gerçek mahiyetini Allah’tan başkası bilemez. Bu daha önce el-İsra Sûresi’nde (17/85. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz biz sana kitabı insanlar için hak ile indirdik. Artık kim hidayet bulursa kendisi içindir, kim saparsa, sapması kendi aleyhinedir. Sen onların üzerine bir vekil değilsin.

Diyanet Vakfı
(Resulüm)! Şüphesiz biz bu Kitabı sana, insanlar için hak olarak indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde vekil değilsin.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki Biz sana kitabı insanlar için hak ile indirdik. Artık kim hidayet bulursa kendi lehine, kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin.

“Şüphesiz ki Biz sana kitabı insanlar için hak ile indirdik. Artık kim hidayet bulursa kendi lehine, kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin.” Bu âyet-i kerimi, ile ilgili açıklamalar daha önceden yeteri kadarıyla birkaç yerde (mesela Yûnus. 10 108. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Kime rezil eden bir azap geleceğini ve kalıcı bir azabın kimin üzerine ineceğini.”

Diyanet Vakfı
39, 40. De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; doğrusu ben de yapacağım! Kendisini rezil edecek azap kime gelecek, kime sürekli azap inecek, yakında bileceksiniz!

Kurtubi Tefsiri
“Kendisini rezil edecek azâbın kime geleceğini ve kalıcı azâbın kimin üzerine ineceğini.”

“Kendisini rezil edecek azâbın” yani dünyada kendisini hakir ve zelil kılacak azâbın -ki bu açlık ve kılıç ile olacaktır-

“kime geleceğini ve” âhirette

“kalıcı azâbın kimin üzerine ineceğini (pek yakında bileceksiniz).”

De ki: “Ey kavmim! Siz bulunduğunuz yer üzere çalışın, ben de çalışıyorum. Yakında bileceksiniz.”

Diyanet Vakfı
39, 40. De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; doğrusu ben de yapacağım! Kendisini rezil edecek azap kime gelecek, kime sürekli azap inecek, yakında bileceksiniz!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ey kavmim! Haliniz üzere yapabileceğinizi yapın, doğrusu ben de yapacağım. Pek yakında bileceksiniz;

“De ki: Ey kavmim! Haliniz üzere yapabileceğinizi yapın. Doğrusu ben de” imkânım üzere yani bence mümkün olan şekliyle

“yapacağım. Pek yakında bileceksiniz…”

Ebû Bekir

“haliniz üzere” anlamındaki âyeti:

“İmkanlarınız ” diye okumuştur. Daha önceden el-En’am Sûresi’nde (6/135- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Andolsun, onlara: “Gökleri ve yeri kim yarattı?” diye sorsan, mutlaka “Allah” derler. De ki: “Söyleyin bakalım — eğer Allah bana bir zarar vermek isterse, Allah’tan başka çağırdıklarınız O’nun zararını giderebilir mi? Veya bana bir rahmet isterse, onlar O’nun rahmetini tutabilir mi?” De ki: “Allah bana yeter. Tevekkül edenler yalnız O’na tevekkül etsinler.”

Diyanet Vakfı
Andolsun ki onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorsan, elbette «Allahtır» derler. De ki: Öyleyse bana söyler misiniz? Allah bana bir zarar vermek isterse, Allahı bırakıp da taptıklarınız, Onun verdiği zararı giderebilir mi? Yahut Allah, bana bir rahmet dilerse, onlar Onun bu rahmetini önleyebilirler mi? De ki: Bana Allah yeter. Tevekkül edenler, ancak Ona güvenip dayanırlar.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onlara: “Göklerle yeri kim yarattı?” diye sorsan, elbette: “Allah” diyeceklerdir. De ki: Bana haber verin, Allah’tan başka şu İbadet ettikleriniz eğer Allah bana bir zarar vermek dilese, onlar Onun zararını giderecekler mi? Veya bana bir rahmet dilerse, onlar o rahmetini tutabilirler mi?” De ki: “Bana Allah yeter. Tevekkül edecekler yalnız O’na güvenip dayanır.”

“Yemin olsun ki” ey Muhammed

“onlara: Göklerle yeri kim yarattı, diye sorsan, elbette:

“Allah” diyeceklerdir” âyeti ile yüce Allah şunu açıklamaktadır: Bunlar putlara ibadet etmekle birlikte yaratıcının yüce Allah olduğunu kabul etmektedirler. Yaratıcı Allah olduğuna göre Allah’ın yaratılmış varlıkları olan kendi ilâhları ile seni nasıl olur da korkutabilirler? Halbuki sen onları, gökleri ve yeri yaratan Allah’ın Rasûlüsün.

“De ki: Bana haber verin.” Ey Muhammed! Sen onların bu gerçeği itiraf etmelerinden sonra onlara: Bana haber verin, de.

“Allah’tan başka şu ibadet ettikleriniz” yani bu putlar

“eğer Allah bana bir zarar” zorluk, sıkıntı ve bela

“vermek dilese, onlar O’nun zararını giderecekler mi veya bana bir rahmet” nimet ve bolluk

“dilerse, onlar o rahmetini tutabilirler mi?”

Mukâtil dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara bu soruları sordu, onlar ise cevab vermeyip sustular.

Başkası da şöyle demiştir: Allah’ın takdir ettiği hiçbir şeyi bu putlar geri çeviremezler. Ancak putlar şefaat edebilirler, diye cevab verdiler. Bunun üzerine:

“De ki bana Allah yeter” âyeti indi. İfadelerin delâleti dolayısıyla yani onlar: Hayır hiçbir zararı gideremezler, hiçbir rahmeti önleyemezler, diyeceklerdir şeklindeki cevabı ayrıca zikretmemiştir.

Sen

“de ki: Allah bana yeter” yani ben O’na güvenip dayandım demektir.

“Tevekkül edecekler yalnız O’na güvenip dayanır.” Tevekküle dair açıklamalar daha önceden (Al-i İmrân, 3/122. âyetin tefsirinde ve 159- âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Nafî’, İbn Kesîr ve Âsım dışında Kûfeliler: ” Onlar O’nun zararını giderecekler…” şeklinde (“te” harfini) tenvinsiz okumuşlardır. Ebû Amr ve Şeybe ise -ki el-Hasen ve Âsım’ın bilinen kıraati de budur. Onlar O’nun zararını giderecekler mi” diye ve Onlar o rahmetini tutabilirler” şeklinde aslına uygun olarak tenvinli okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim’in tercih ettiği okuma şekli de budur. Çünkü bu gelecek zaman anlamını ihtiva eden bir ism-i faildir. Durum böyle olduğu takdirde tenvinli okumak daha güzeldir. Şair de şöyle demiştir:

“Evlerinden uzaklaştırmak için Umeyr’i geceleyin vuranlar,

Ki o gün Umeyr zalim ve haksız birisi idi.”

Şayet mazi anlamında kullanılmış ise sadece tenvinli okumak câiz olur. Tenvinin hazfedilmesi de tahkik için yapılır. Eğer tenvin hazfedilecek olursa, o takdirde iki isim arasında herhangi bir perde kalmaz ve bu durumda ikincisi izafet dolayısıyla mecrur gelir. Arapçada tenvinin hazfi çokça görülen ve güzel bir şeydir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır: ” Kabe’ye ulaştırılacak bir hediye kurbanı.” (el-Mâide, 5/95);

“Gerçekten Biz o dişi deveyi göndericileriz…” (el-Kamer, 54/27) diye buyurmuştur. Sîbeveyh de şöyle demektedir: Yüce Allah’ın:

” Avlanmayı helal saymaksızın” (el-Mâide, 5/1) âyeti da bunun gibidir. Sîbeveyh şu beyiti de zikretmektedir:

“Sen bizim ihtiyacımızı görmek için bir dinar gönderen misin?

Yahut Avn b. Mihrak’ın kardeşi olan bir efendinin kölesi mi?”

Nabiğa da şöyle demiştir:

“O kabilenin hanımının verdiği hüküm gibi hükmet ki baktığında,

Azıcık suya gelen ve yoldan bükülen güvercinlere baktığında (güzel hüküm vermişti).”

Burada anlam şeklinde olup tenvin hazfedilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Onlar onun zararını giderecekler (mi)” âyeti da bunun gibidir.

Allah kime hidayet verirse, artık onu saptıracak yoktur. Allah, azizdir, intikam sahibidir.

Diyanet Vakfı
Allah kime de hidayet ederse, artık onu saptıracak yoktur. Allah, mutlak güç sahibi ve intikam alıcı değil midir?

Kurtubi Tefsiri
Allah kime hidayet verirse, onu da saptıracak olmaz. Allah muhakkak galib ve intikam alıcı değil midir?

“Allah kime hidayet verirse, onu da saptıracak olmaz. Allah muhakkak galib ve” kendisine ve rasûllerine düşmanlık eden kimselerden

“intikam alıcı değil midir?”

Allah kuluna yetmez mi? Seni, O’ndan başkasından korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onun için yol gösterici yoktur.

Diyanet Vakfı
Allah kuluna kafi değil midir? Seni Ondan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah, kimi saptırırsa artık onun yolunu doğrultacak biri yoktur.

Kurtubi Tefsiri
Allah kuluna yetmez mi? Halbuki onlar seni ondan başkaları ile korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa, onu doğru yola ileten bulunmaz.

“Allah kuluna yetmez mi?” âyetinde “yeter” anlamındaki: (……..)’in sonundaki “ye” harfi sakin olduğundan ve ondan sonraki tenvin de sakin telaffuz edildiğinden dolayı hazfedilmiştir. Aslolan tenvinin ortadan kalkması dolayısıyla vakıf halinde bunun hazfedilmesidir. Şu kadar var ki burada “ye’nin hazfedilmesi vasl halinde de böyle okunacağının bilinmesi içindir. Araplardan vakıf halinde asla uygun olarak, “ye’yi tesbit ederek: diyenler vardır.

“Kuluna” lâfzı genel olarak tekil olarak okunmuştur. Yani müşriklerin tehdit ve tuzaklarına karşı Allah Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yeterlidir. Ancak Hamza ve el-Kisaî: “Kullarına” diye okumuştur ki, bunlar da peygamberlerdir, yahut peygamberler ve onlara îman edenlerdir. Ebû Ubeyd cemaatin okuyuş şeklini yüce Allah’ın bundan sonraki:

“Halbuki onlar seni ondan başkaları ile korkutuyorlar” âyeti dolayısıyla tercih etmiştir. Bununla birlikte “kul” lâfzının cins ifade etmesi ihtimali de vardır. Yüce Allah’ın:

“Şüphesiz insan ziyandadır.” (el-Asr, 103/2) âyetinde olduğu gibi. Buna göre birinci okuyuş da, ikinci okuyuş gibi olmaktadır.

Burada sözü geçen “yeterli gelmek ten putların kötülüklerine karşı korumak demektir. Çünkü onlar mü’minleri putlarla korkutuyorlardı. Öyle ki İbrahim (aleyhisselâm) şöyle demiştir:

“Siz Allah’a ortak koştuğunuz halde korkmuyorsunuz da ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım?” (el-En’am, 6/81)

el-Cürcanî şöyle demiştir: Allah mü’min kuluna da, kâfir kuluna da yeter. Buna sevab ve mükâfat verir, ötekini de cezalandırır.

“Halbuki onlar seni ondan başkalarıyla korkutuyorlar.” Şöyle ki, onlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı putlar kendisine zarar verirler diye korkutuyor ve: Bizim putlarımıza mı sövüyorsun? Eğer sen onlardan kötülükle sözetmekten vazgeçmeyecek olursan, bu putlar senin aklını başından alır yahutta başına kötü musibetler getirir, diyorlardı.

Katade dedi ki: Halid b. el-Velid Uzza’yı kırmak üzere elindeki balta ile üzerine yürüdü. Uzza’yı koruyan kişi ona şöyle dedi: Ey Halid! Onun sana zarar verebileceğini söylüyor ve seni sakındırıyorum. Çünkü bunun öyle sert bir tepkisi var ki, kimse onun karşısında duramaz. Bu sefer Halid Uzza’nın üzerine yürüdü ve balta ile burnunu kırdı. Onların Halid’i bu şekilde korkutmaları Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı korkutmaları demekti. Çünkü Halid’i bu işi yapmak üzere görevlendiren Peygamber idi.

Âyet-i kerimenin kapsamına kendi çokluklarını ve güçlü olduklarını ileri sürerek Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı korkutmaları da girmektedir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yoksa onlar: Biz birbirine yardım eden bir topluluğuz mu diyorlar?” (el-Kamer, 54/44)

“Allah kimi saptırırsa, onu doğru yola ileten bulunmaz” âyeti daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Allah, onların yaptıklarının en kötüsünü onlardan giderir ve onlara yaptıklarının en güzeliyle karşılık verir.

Diyanet Vakfı
Böylece Allah, onların geçmişte yaptıkları en kötü hareketleri bile örtecek ve yaptıklarının en güzeline denk olarak mükafatlarını verecektir.

Kurtubi Tefsiri
Ta ki Allah yaptıklarının en kötü olanlarını örtsün ve yapageldiklerinin en güzeli ile onlara mükâfatlarını versin.

“Ta ki Allah yaptıklarının en kötü olanlarını örtsün.” Yani onlar

“Allah yaptıklarının en kötüsünü örtsün diye” doğruyu tasdik etmişlerdir. Bu da şu demektir: Yüce Allah onlara ikramda bulunacaktır, İslâm’dan önce yaptıklarından dolayı onları sorgulamayacaktır.

“Ve yapageldiklerinin en güzeli ile” ki bu da cennettir

“onlara mükâfatlarını versin.” Dünya hayatında işledikleri itaatlerin, sevabını versin.

Onlar için Rableri katında diledikleri vardır. İşte bu, iyilik yapanların ödülüdür.

Diyanet Vakfı
Onlar için Rableri yanında diledikleri her şey vardır. İşte bu, iyilik edenlerin mükafatıdır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar için Rabblerinin yanında diledikleri herşey vardır. İşte bu ihsan edenlerin mükâfatıdır.

“Onlar için Rabblerinin yanında diledikleri herşey vardır.” Yani cennette diledikleri bütün nimetler onlara verilecektir. Nitekim bir kimseye: Senin benim nezdimde bir ikramın olacaktır, denilirken bu ikram benden sana ulaşacaktır, demek olur.

“İşte bu ihsan edicilerin mükâfatıdır.” Dünya hayatında övgü, âhirette de mükâfat vardır onlar için.

Doğruyu getiren ve onu doğrulayanlar — işte onlar takva sahipleridir.

Diyanet Vakfı
Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte kötülükten sakınanlar onlardır.

Kurtubi Tefsiri
Doğruyu getiren ve onu doğrulayan ise, onlar sakınanların ta kendileridir.

“Doğruyu getiren” âyeti mübteda olarak ref konumundadır, haberi ise:

“Onlar sakınanların ta kendileridir” âyetidir. Doğruyu getirip onu tasdik edenin kimliği hususunda farklı görüşler vardır. Ali (radıyallahü anh) şöyle demiştir:

“Doğruyu getiren kişi” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır.

“Onu doğrulayan” ise Ebû Bekir (radıyallahü anh)’dır.

Mücahid de şöyle demiştir: Kasıt Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Ali (radıyallahü anh)’dır.

es-Süddî der ki: Doğruyu getiren kişi Cebrâîl (aleyhisselâm), onu tasdik eden kişi de Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır.

İbn Zeyd, Mukâtil ve Katade şöyle demişlerdir:

“Doğruyu getiren” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem),

“onu doğrulayan” ise mü’minlerdir. Buna da yüce Allah’ın:

“Onlar sakınanların ta kendileridir” âyetini delil göstermişlerdir. Nitekim yüce Allah:

“Takva sahibleri için bir hidayettir” (el-Bakara, 2/2) diye buyurmuştur.

en-Nehaî ve Mücahid de şöyle demişlerdir:

“Doğruyu getiren ve onu doğrulayan” kıyâmet gününde Kur’ân-ı Kerîm ile gelerek: İşte sizin bize verdiğiniz budur, biz de onun içindekilere tabi olduk, diyecek olan mü’minlerdir. Bu durumda: “…an” bu açıklamaya göre; çoğul anlamında olur. Tıpkı: “(……): Kimse(ler)” lâfzının çoğul anlamında olması gibi. Şöyle de açıklanmıştır: Burada ism-i mevsulden ismin uzunluğu dolayısıyla “nun” hazfedilmiştir.

en-Nehaî bunu tekil olduğu şeklinde yorumlamış ve şöyle demiştir:

“Doğruyu getiren” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Bu durumda onun haberi de çoğul olur. Nitekim tazim edilen kimse hakkında: “O yaptılar, Zeyd şunu şunu yaptılar” denilmesi gibi.

Bir başka açıklamaya göre: Bu yüce Allah’ı tevhide davet eden herkes hakkında umumidir. İbn Abbâs ve başkaları böyle açıklamışlardır, Taberî de bunu tercih etmiştir.

İbn Mes’ûd’un kıraatinde: “Doğruyu getirenler ve onu söyleyerek doğru söyleyenler” şeklindedir. Bu ise tefsiri bir kıraattir. Ebû Salih el-Kufî’nin kıraatinde ise “Doğruyu getiren ve o doğruyu söyleyerek doğru söyleyen” diye (dal harfini) şeddesiz olarak, onu getirdiğini söylemekle doğru söyleyen, anlamında okumuştur. Yüce Allah’a itaatte doğru söylemiş, demek olur.

Bakara Sûresi’nde (2/17. âyetin tefsirinde): mevsul ismi hakkında açıklamalar ve bunun hem tekil, hem çoğul için kullanılabileceğine dair ifadeler geçmiş bulunmaktadır.

Allah’a yalan isnat eden ve doğruluk kendisine geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir barınak yok mu?

Diyanet Vakfı
Allaha karşı yalan uyduran, kendisine gelen gerçeği (Kuranı) yalan sayandan daha zalim kimdir? Kafirlerin yeri cehennemde değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Allah’a karşı yalan söyleyenden ve hak kendisine geldiğinde yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde yer mi yok?

“Allah’a karşı” ortağının bulunduğunu, çocuğunun olduğunu iddia ederek

“yalan söyleyenden ve hak” yani Kur’ân-ı Kerîm

“kendisine geldiğinde yalanlayandan daha zalim kimdir?” Daha zalim kimse yok demektir.

“Kâfirler” inkarcılar

“için cehennemde” kalacak

“yer mi yok?” Buradaki: ” (kalacak) yer” kelimesi: “O yerde ikamet etti” tabirinden türetilmiştir. Muzari fiili: şeklinde, mastarı da; …diye gelir. ” Devam etti, gitti, gitmek” gibidir. Şayet burada ‘den gelmiş olsaydı, diye olması gerekirdi. Bu ise fasih söyleyişin (…….) şeklinin olduğunu göstermektedir. Ebû Ubeyd ise; diye kullanıldığını da nakletmekte ve el-A’şa’nın şu beyitini zikretmektedir:

“Kendisine azık verilsin diye, orada kaldı ve bir geceyi kısalttı (tamanjiyle geçirdi),

Ve geçip gitti de Kuteyle’ye verdiği sözünde durmadı.”

el-Esmaî; ancak şeklini bilmekte, beyiti soru olmak üzere: ” Kaldı mı?” diye rivâyet etmektedir.

“Benden başkasını bıraktım, barındırdım” fiili ise hem geçişli, hem geçişsiz kullanılır.

Sonra, şüphesiz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda çekişirsiniz.

Diyanet Vakfı
Sonra şüphesiz, siz de kıyamet günü, Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız.

Kurtubi Tefsiri
Sonra muhakkak sizler kıyâmet gününde Rabbinizin huzurunda muhakeme olacaksınız.

“Sonra muhakkak sizler kıyâmet gününde Rabbinizin huzurunda muhakeme olacaksınız” âyetinde muhakemeden (yahutta karşılıklı davalaşma) kasıt kâfir ile mü’minin, zalim ile mazlumun davalaşmalarıdır. İbn Abbâs ve başkaları bunu böyle açıklamıştır. Uzunca bir haberde de şöyle denilmektedir: Davalaşma kıyâmet gününde o dereceye varacak ki ruh cesede karşı delil getirmeye kalkışacaktır.

ez-Zübeyr de dedi ki: Bu âyet-i kerîme nazil olunca: Ey Allah’ın Rasûlü dedik. Özel birtakım günahlarla birlikte dünyada bizim aramızda meydana gelen şeyler bize karşı tekrar gösterilecek mi? O şöyle buyurdu: “Evet, yemin olsun ki her hak sahibine hakkı eksiksiz ödeninceye kadar size karşı tekrarlanacaktır.” ez-Zübeyr dedi ki: Allah’a yemin olsun o zaman iş çok zor demektir.

İbn Ömer dedi ki: Biz bir süre yaşayıp bu âyet-i kerimenin bizim hakkımızda ve iki kitab ehli yahudiler ve “Sonra muhakkak izler kıyâmet gününde Rabbinizin huzurunda muhakeme olacaksınız.” Bunun üzerine biz: Bizler peygamberimiz bir, dinimiz bir iken nasıl olur birbirimizden davacı olacağız dedik. Nihayet ben birbirimize karşı kılıç kullandığımızı gördüm, o vakit bu âyetin bizim hakkımızda indiğini anladım.

Ebû Said el-Hudrî dedi ki: Rabbimiz bir, dinimiz bir, peygamberimiz bir peki bu davalaşma ne oluyor? diyorduk. Sıffin günü olup da birbirimize karşı kılıç kullanınca o vakit, evet işte o budur, dedik.

İbrahim en-Nehaî dedi ki: Bu âyet-i kerîme inince Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı: Bizim kendi aramızdaki davalarımız, davalaşmalarımız da ne oluyor? dediler. Osman (radıyallahü anh) öldürülünce: İşte bizim aramızdaki davalaşmamız budur, dediler.

Davalaşmalarının yüce Allah huzurunda muhakeme olunmaları olduğu da söylenmiştir. Zalimin iyiliklerinden yaptığı zulüm kadar alınacak ve zulmettiği kimsenin iyiliklerine katılacaktır. Bu ise Ebû Hüreyre’nin rivâyet ettiği hadiste belirttiği gibi bütün haksızlıklar hakkında umumidir. Buna göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Siz müflisin kim olduğunu biliyor musunuz?” Ashab: Aramızda müflis herhangi bir dirhemi ve malı bulunmayan kimseye denir. Şöyle buyurdu: “Ümmetimden müflis kişi kıyâmet gününe namaz kılmış, oruç tutmuş, zekat vermiş olarak gelir. Bununla birlikte şuna sövmüş, buna iftirada bulunmuş, şunun malını almış, berikinin kanını akıtmış, öbürünü dövmüş olarak gelir. Buna iyiliklerinden, öbürüne de iyiliklerinden verilir. İyilikleri üzerindeki hakların karşılığı bitirilmeden bitip tükenecek olursa bu sefer onların günahlarından alınır, onun üzerine bırakılır, sonra da cehenneme atılır. ” Müslim, IV, 1997; Tirmizi, IV, 613; Müsned, II, 303, 334, 371. Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir. Bu anlamdaki güzel açıklamalar Ali İmrân Sûresi’nde (3/169-170. âyetler, 6. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Buhârî’de, Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim bir başkasına namus, haysiyet ya da başka bir hususta haksızlık yapmış ise dinar ve dirhemin bulunmadığı bir gün gelmeden önce ondan helallik dilesin. (Aksi takdirde) o kimsenin eğer salih bir ameli varsa, yaptığı haksızlık kadariyle ondan alınır. Şayet hasenatı olmazsa bu sefer haksızlık yaptığı kimsenin günahlarından alınır, o kimsenin üzerine yükletilir. ” Buhârî, II, 868, V, 2394

Senedi muttasıl bir hadiste de şöyle denilmektedir: “Dünya hayatındaki işlerden dolayı davalaşılacak ilk hususlar…” Biz bütün bu hususlara dair açıklamaları “et-Tezkire” adlı eserimizde yeteri kadarıyla zikretmiş bulunuyoruz.

Şüphesiz sen öleceksin ve onlar da öleceklerdir.

Diyanet Vakfı
Muhakkak sen de öleceksin, onlar da ölecekler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak sen de öleceksin, hiç şüphesiz onlar da öleceklerdir.

“Muhakkak sen de öleceksin, hiç şüphesiz onlar da öleceklerdir” anlamındaki âyeti İbn Muhaysın, İbn Ebi Able, Îsa b. Ömer ve İbn Ebi İshak: diye okumuşlardır. Bu da güzel bir kıraattir, (aynı anlamdadır). Abdullah b. ez-Zübeyr de böyle okumuştur.

en-Nehhâs dedi ki: Bu kabilden olan elifler şaz kullanımlar da hazfedilir. Arap dilinde müstakbel (öleceksin) anlam(ın)da çokça kullanılır. Nitekim hasta olan kimseye: ” Şüphesiz ki o bu yemekten hastalanmıştır” denilir.

el-Hasen, el-Ferrâ” ve el-Kisaî şöyle demişlerdir: “Meyyit” şeddeli olarak henüz ölmemiş fakat gelecekte ölecek kimse için kullanılır. “Meyt” ise canı ayrılmış olan kimse demektir. Bundan dolayı burada hafif (şeddesiz) okunmaz.

Katade dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a öleceği belirtildiği gibi size de öleceğiniz bildirilmektedir.

Sabit el-Bünanî de şöyle demiştir: Bir adam Sıla b. Eşyem’e kardeşinin öldüğü haberini verirken, onun yemek yemekte olduğunu gördü. Sıla ona: Gel yemek ye, kardeşimin öleceği önceden beri zaten bana bildirilmişti. Adam: Nasıl olur? Bu hususta sana haber getiren kişi benim, deyince, o da şöyle demiştir: Yüce Allah bana onun öleceğini haber vermiş ve: “Muhakkak sen de öleceksin, hiç şüphesiz onlar da öleceklerdir” diye buyurmuştur.

Bu âyet Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hem kendisinin hem de onların öleceğini haber verdiği bir hitabıdır. Bunun beş anlama gelme ihtimali vardır:

1- Bu âyet âhiretten sakındırma anlamında olabilir.

2- Amele teşvik olmak için bu hatırlatılmıştır.

3- Ölüme hazırlık olması için hatırlatmıştır.

4- Ümmetler başkası hakkında anlaşmazlığa düştükleri şekilde, onun (Peygamberin) ölümü hususunda anlaşmazlığa düşmesinler diye öleceği haber verilmiştir. Öyle ki Ömer (radıyallahü anh) Hz. Peygamber’in ölümünü kabul etmeyince, Ebû Bekir (radıyallahü anh) ona karşı bu âyeti delil getirince vazgeçmiştir.

5- Yüce Allah başka noktalarda faziletleri farklı farklı olmakla birlikte ölüm hususunda bütün yarattıklarını birbirine eşit kılmıştır; ta ki ölüm noktasında teselli imkânı çokça bulunsun ve bu husustan dolayı duyulacak hasret az olsun.

Allah bir misal verdi: bir adam ki, hakkında çekişen ortaklar var; bir başka adam da yalnız bir kişiye ait. Bu ikisi misal olarak eşit olur mu? Hamd Allah’a mahsustur. Hayır, onların çoğu bilmezler.

Diyanet Vakfı
Allah, çekişip duran birçok ortakların sahip olduğu bir adam (köle) ile yalnız bir kişiye bağlı olan bir adamı misal olarak verir. Bu ikisi eşit midir? Hamd Allaha mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
Allah kötü huylu, ortak birkaç efendisi olan bir adam ile yalnızca bir efendiye ait olan bir diğer adamı misal verir. Bu ikisi örnek olarak eşit olurlar mı? Hamd yalnız Allah’adır. Fakat onların çoğu bilmezler.

“Allah kötü huylu, ortak birkaç efendisi olan bir adam ile… misal verir” âyeti ile ilgili olarak el-Kisaî şöyle demektedir: Buradaki: ” Bir adam” lâfzının nasb ile gelmesi: ” Misal” açıklaması olduğundan dolayıdır. Arzu edilirse cer edatının hazfi ile nasbedildiği de söylenebilir. Bu da: Allah

“kötü huylu, ortak birkaç efendisi olan” bir adamı

“misal verir” takdirindedir.

el-Ferrâ”,

“kötü huylu” lâfzını birbiriyle anlaşmayan, anlaşmazlık içinde olan kimseler diye açıklamıştır. el-Müberred de şöyle demiştir: Birbirlerine zorluk çıkartan kimseler demektir. Bu da: ” Zorluk çıkarttı, çıkarır, zorluk çıkarmak” demek olup vezin itibariyle; “Kilitledi, kafile yola koyuldu” veznindedir.

Böyle olan kimseye: denilir. Vezin itibariyle: “Zor oldu, zor olur, zor olmak” zor olan şeye de: denilmesi gibi. Yine zorluk çıkartan adam, huysuz adam anlamında olmak üzere: denilir. ile demektir (huysuz, zorluk çıkartan adam anlamına gelir). Bu açıklamaları el-Cevherî yapmıştır.

ez-Zemahşerî de şöyle demektedir: ” Ayrılık içinde olmak, ayrılığa düşmek” demektir. Mesela: “Halleri birbirinden ayrı ve farklı oldu” ile: “Dişleri birbirinden ayrı ve farklı oldu” denilir. Yine: “Hakkımı bana vermekte zorluk çıkardı, cimrilik etti” demektir. el-Cevherî dedi ki: Sükun ile: ” Huyu, mizacı zor” demektir. Recez vezninde şöyle denilmiştir:

“Kötü huylu, asık suratlı, zelil düşmüş ve geçimsizdir.”

Kötü huylu, geçimsiz kimseler” kullanım itibariyle: “Doğru sözlü adam ve doğru sözlü kimseler” lâfzının kullanımına benzemektedir. kesreli olarak kullanılırsa, mastarı: …diye gelir.

el-Ferrâ”:

“Kötü huylu adam” kullanımını nakletmektedir, kıyasa göre böyle olması gerekir.

Bu âyet birçok uydurma ilâha tapınan kimselere dair verilmiş bir örnektir.

“Yalnızca bir efendiye ait olan bir diğer adamı misal verir.” Yani sadece tek bir efendiye bağlı olan bir diğer adam. Bu da sadece Allahü Teala’ya ibadet eden bir kimseye verilmiş bir örnektir.

“Bu ikisi örnek olarak eşit olurlar mı?” Şu bir ortaklar topluluğuna hizmet eden, farklı huylara sahib, niyetleri birbirinden ayrı, efendilerinden onu kim görürse, onu alır ve hizmetinde kullanır. O bakımdan efendilerinden zorluk, sıkıntı ve pek büyük yorgunluklarla karşılaşır. Bütün bunlarla birlikte yükümlü olduğu hakların çokluğu sebebiyle, yaptığı hizmetlerle bunların hiçbirisini razı etmeyen bir kimse ile başka kimsenin ortaklığının sözkonusu olmadığı tek bir efendiye hizmet eden, yalnızca ona itaat ettiği vakit efendisi tarafından hatırı sayılan, hata ettiği takdirde hatası affedilen iki kişiden hangisi daha az yorulur yahut hangisi dosdoğru yol üzerindedir?

Kûfelilerle, Medineliler

“yalnızca bir efendiye ait olan bir diğer adam”

anlamındaki âyeti; diye okumuşlardır. İbn Abbâs, Mücahid, el-Hasen, Âsım el-Cahderî, Ebû Amr, İbn Kesîr ve Yakub da: diye okumuşlardır. Bunu, bu husustaki açıklamanın sıhhati dolayısıyla Ebû Ubeyd tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü salim kişi ortak olunanın aksi olan halis (katıksız olarak tek kişinin mülkü) demektir. savaşın zıttıdır, burada ise savaşın herhangi bir yeri yoktur.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Böyle bir delillendirme bağlayıcı değildir. Çünkü bir lâfzın eğer iki anlamı var ise, mutlaka onların öncelikli olanına göre yorumlanması gerekir. Her ne kadar “(bir kişiye ait olmak anlamı verilen): selem” lâfzı savaşın zıttı ise de, bunun bir başka yeri vardır. Nitekim: ” Bu evde sana ortaklar vardır, artık yalnız senin olmuştur” denilmesi de böyledir. Ayrıca Ebû Ubeyd’in “salim” hakkında başkasının kabul etmesi gerektiğini söylediği şeyin bir benzerini kabul etmesi gerekir. Çünkü “salim bir şey” denildiği zaman, herhangi bir kusur ve musibeti olmayan şey anlamına da gelir. O halde her iki kıraatde güzeldir ve her iki kıraati de kıraat İmâmları okumuştur. Ebû Hatim, Medinelilerin:şeklindeki kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu, hakkında anlaşmazlık ve çekişmenin olmadığı kimse demektir.

Said b. Cübeyr, İkrime ve Ebû’l-Aliye, Nasr “sin” harfi esreli, “lam” harfi sakin olarak; diye okumuşlardır. Her iki şekil de mastardır. İfade ise: “Kimsenin ortak olmadığı bir adam” takdirindedir, muzaf hazfedilmiştir.

“Misal” lâfzı temyiz olarak sıfatlarına dikkat çekmektedir. Yani bu ikisinin sıfatı ve hali birbirine eşit olur mu? Burada yalnız bir kişi hakkında temyiz kullanılması cinsin beyanı için kullanıldığından dolayıdır.

“Hamd, yalnız Allah’adır, fakat onların çoğu” hakkı

“bilmezler” ve bu bakımdan ona uymazlar.

Arapça bir Kur’an — eğriliği olmayan — umulur ki sakınırlar.

Diyanet Vakfı
Korunsunlar diye, pürüzsüz Arapça bir Kuran indirdik.

Kurtubi Tefsiri
Hiçbir eğriliği olmayan Arapça bir Kur’ân olarak (indirilmiştir). Olur ki sakınırlar.

“Hiçbir eğriliği olmayan Arapça bir Kur’ân olarak” âyetindeki

“Arapça bir Kur’ân olarak” âyeti hal olarak nasbedilmiştir. el-Ahfeş dedi ki: Çünkü yüce Allah’ın:

“Bu Kur’ân’da” âyeti marifedir. Ali b. Süleyman da şöyle demiştir:

“Arapça olarak” lâfzı hal olarak nasbedilmiştir-

“Kur’ân” lâfzı ise hale bir tevtie (hazırlık)dır.

Nitekim: “Salih bir adam olarak Zeyd’e uğradım.” dediğiniz zaman “salih olarak” anlamındaki lâfız hal olarak mansub gelen kelimedir.

ez-Zeccâc ise şöyle demektedir:

“Arapça olarak” lâfzı hal olarak nasbedilmiştir.

“Bir Kur’ân” ise te’kiddir.

“Hiçbir eğriliği olmayan” ile ilgili olarak en-Nehhâs şöyle demektedir: Bu hususta yapılmış en güzel açıklama ed-Dahhak’a aittir. O: Hiçbir ihtilaf ve tutarsızlığı olmayan, diye açıklamıştır. İbn Abbâs’ın açıklaması da budur ve bu açıklamayı es-Sa’lebî zikretmiştir. Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre mahluk değildir, diye açıklamıştır. Bunu da el-Mehdevî zikretmiş olup es-Sa’lebî’nin belirttiğine göre es-Süddî de böyle demiştir.

Osman b. Affan da: Çelişkisizdir diye açıklamıştır. Mücahid: Karışıklığı bulunmayan bir kitap diye açıklamıştır. Bekr b. Abdullah el-Müzenî de: Lahni (yanlış anlatımı ve ifadesi) olmayan bir kitap, diye açıklamıştır. Herhangi bir şüphenin sözkonusu olmadığı diye de açıklanmıştır. el-Maverdî’nin naklettiğine göre bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır. Şair şöyle demiştir:

“Sana hiçbir eğriliği olmayan kesin (söz ve vahiy) gelmiştir,

O yüce İlâhtan ve hiçbir şekilde yalanı olmayan bir sözdür o.”

“Olur ki” küfür ve yalandan

“sakınırlar.”

Andolsun, bu Kur’an’da insanlar için her türden misal verdik. Umulur ki öğüt alırlar.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki biz, öğüt alsınlar diye, bu Kuranda insanlara her türlü misali verdik.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz insanlara bu Kur’ân’da -belki öğüt alırlar diye- her misalden getirdik.

“Yemin olsun ki Biz insanlara bu Kur’ân’da -belki öğüt alırlar diye-” öğüt kabul ederler diye gerek duyacakları

“her misalden” örnekler

“getirdik.” Bu da yüce Allah’ın:

“Biz o Kitapta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” (el-En’am, 6/38) âyeti gibidir. Şu anlama geldiği de söylenmiştir: Bizim geçmiş ümmetlerin helâk edildiğine dair sözünü ettiğimiz hususlar bunlara bir örnektir.

Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı. Âhiret azabı ise daha büyüktür — eğer bilselerdi.

Diyanet Vakfı
Bu suretle Allah, dünya hayatında onlara rezilliği tattırdı. Ahiret azabı daha büyüktür. Keşke bunu bilselerdi!

Kurtubi Tefsiri
Bu sebebten Allah dünyada onlara rüsvaylığı tattırdı. Âhiret azâbı ise elbette daha büyüktür, eğer bilselerdi…

“Onlardan öncekiler yalanlamıştı da bilmedikleri bir yerden azâb onlara geliverdi. Bu sebebten Allah dünyada onlara rüsvaylığı tattırdı” âyetinin anlamı daha önceden (el-Bakara, 2/114. âyet, 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

el-Müberred dedi ki: Azaların nail olduğu herbir şey için: ” Onu tattı” denilir. Yani tatlılığın ve acılığın tadı tadana ulaştığı gibi, bu da o kimseye ulaştı demektir. (Yine el-Müberred) dedi ki: hoş olmayan şeylerde kullanılır, ise utanç verici şeyleri anlatmak için kullanılır.

“Âhiret azâbı ise” dünya hayatında onlara gelip çatan musibetlerden

“daha büyüktür, eğer bilselerdi…”

Onlardan öncekiler yalanladı da onlara azap hiç fark etmedikleri bir yerden geldi.

Diyanet Vakfı
Onlardan öncekiler (peygamberleri) yalanladılar da farkına varmadıkları bir yerden onlara azap çattı.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan öncekiler yalanlamıştı da bilmedikleri bir yerden azâb onlara geliverdi.

Kıyamet günü azabın kötüsünü yüzüyle savmaya çalışan kimse — ve zalimlere denir ki: “Kazandıklarınızı tadın!”

Diyanet Vakfı
Kıyamet gününde yüzünü azabın şiddetinden korumaya çalışan kimse (kendini ondan emin kılan gibi) midir? Zalimlere «Kazandığınızı tadın!» denilir.

Kurtubi Tefsiri
Kıyâmet gününde azâbın kötüsünden yüzünü korumaya çalışan kimse (azâb görmeyecek kimse gibi) mi? Zâlimlere de: “Kazandıklarınızı tadınız” denilir.

Zümer

“Kıyâmet gününde azâbın kötüsünden yüzünü korumaya çalışan kimse mi?” âyeti hakkında Atâ ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Böyle bir kimse elleri, kolları bağlanmış olarak cehennem ateşine atılır. Vücudundan ateşe değecek ilk bölüm onun yüzü olacaktır.

Mücahid de: Cehennem ateşinde yüzü üstü sürüklenecektir demiştir. Mukâtil de şöyle demiştir: Kâfir cehennem ateşine elleri boynuna bağlanmış olarak, boynunda da kibritten oldukça büyük bir dağ gibi muazzam bir kaya parçası olduğu halde atılacak. O ateş, boynuna asılı bulunduğu halde o taş parçasını yakacak. Onun hararet ve alevi de onun yüzünü örtecek. Elleri boynuna bağlı bulunduğundan ötürü de bu alevi ve ateşi yüzünden uzaklaştıramayacak.

Âyet-i kerimede haber hazfedilmiştir. el-Ahfeş dedi ki: Yani: “Azâbın kötüsünden yüzünü korumaya çalışan kimse mi” daha üstündür, yoksa mutlu olan kimse mi? Bu da yüce Allah’ın:

“O halde ateşe atılacak kimse mi hayırlıdır. Yoksa kıyâmet gününde emin olarak gelen kimse mi?” (Fussilet, 41/40) âyetine benzemektedir.

“Zâlimlere de” yani cehennemin bekçileri kâfirlere:

“Kazandıklarınızı” işlemiş olduğunuz masiyetlerin cezasını

“tadınız, denilir.” Bunun bir benzeri yüce Allah’ın:

“İşte bu kendiniz için toplayıp sakladıklarınız. Öyleyse sakladığınız şeyleri tadın” (et-Tevbe, 9/35) âyetidir.

Allah, sözün en güzelini, birbiriyle uyumlu, tekrar eden bir kitap olarak indirdi. Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir, sonra derileri ve kalpleri Allah’ın zikrine yumuşar. Bu, Allah’ın hidayetidir. Onunla dilediğini hidayete erdirir. Allah kimi saptırırsa artık onun için bir yol gösterici yoktur.

Diyanet Vakfı
Allah sözün en güzelini, birbiriyle uyumlu ve bıkılmadan tekrar tekrar okunan bir kitap olarak indirdi. Rablerinden korkanların, bu Kitabın etkisinden tüyleri ürperir, derken hem bedenleri ve hem de gönülleri Allahın zikrine ısınıp yumuşar. İşte bu Kitap, Allahın, dilediğini kendisiyle doğru yola ilettiği hidayet rehberidir. Allah kimi de saptırırsa artık ona yol gösteren olmaz.

Kurtubi Tefsiri
Allah, sözün en güzelini, müteşabih, tekrar edilen (mesani) bir kitab halinde indirmiştir. Ondan dolayı Rabblerine kalpten saygı duyanların derileri ürperir, sonra Allah anıldığı için derileri ve kalbleri yumuşar. Bu Allah’ın hidayetidir. Onunla dilediğine hidayet verir. Allah’ın saptırdığı kimseyi doğru yola ileten olmaz.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Sözün En Güzeli Kur’ân:

“Allah sözün en güzelini” yani Kur’ân’ı

“…indirmiştir.” Yüce Allah daha önce:

“Onlar sözü işitip en güzeline uyarlar” (Zümer, 39/23) diye buyurduktan sonra burada da dinlenecek en güzel sözün Allah’ın indirdiği söz olduğunu beyan etmektedir. Bu söz de Kur’ân-ı Kerîm’dir.

Sa’d b. Ebi Vakkas dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı: Bize bir şeyler anlatsan (lev haddestena) dediler. Bunun üzerine yüce Allah:

“Allah sözün en güzelini… indirmiştir” âyetini indirdi. Daha sonra: Bize kıssa anlatsan, dediler, bunun üzerine de:

“Biz sana… en güzel kıssayı sana anlatacağız.” (Yusuf, 12/3) âyetini indirdi. Sonra: Sen bize öğüt versen, dediler, bu sefer de yüce Allah’ın:

“Îman edenlerin kalblerinin Allah’ın zikrine… saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi?” (el-Hadid, 57/16) âyeti indi. İbn Hibban, Sahih, IV, 92; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, X, 219.

İbn Mes’ûd (radıyallahü anh)’dan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı, usanır gibi oldular, ona: Bize bir şeyler antlat, (haddisna), dediler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu. Ebû Nuaym, Hilye, IV, 248 (Avn b. Abdullah’dan)

Hadis (söz), söz söyleyenin söylediği şeydir. Kur’ân-ı Kerîm’e hadis (söz) adının verilmesi Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın onu ashabına ve kavmine söz olarak aktarmasından dolayıdır. Bu yönüyle yüce Allah’ın şu buyruklarına benzemektedir:

“Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” (el-Murselat, 77/50);

“Şimdi siz bu sözden dolayı mı hayret edersiniz?” (en-Necm, 53/59);

“Bu söze îman etmezler diye… üzülerek kendini helâk edeceksin nerdeyse” (el-Kehf, 18/6);

“Allah’tan daha doğru sözlü kimdir?” (en-Nisa, 4/87);

“Artık Beni ve bu sözü yalanlayanları başbaşa bırak?” (el-Kalem, 68/44)

el-Kuşeyrî dedi ki: Bazıları hadis (söz)ün hudus (meydana gelmek)den geldiği vehmine kapılmışlardır. Böylelikle onun kelamının muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna delâlet etsin istemişlerdir. Ancak bu bir yanılmadır. Çünkü yüce Allah’ın:

“Kendilerine Rabblerinden yeni bir öğüt geldiği her seferinde…” (el-Enbiya, 21/2) âyetinde geçtiği anlamıyla “hadis” lâfzını kastetmemektedir. Bunlar şöyle demişlerdir: Hudus (sonradan meydana geliş) okunan şeye değil, tilavete racidir. Bu ise bir kimsenin yüce Rabbin isimlerinden birisini zikrettiği vakit mezkur (zikrolunan Allah’ın ismi) ile zikirin durumuna benzemektedir.

“Bir kitab halinde” anlamındaki âyet

“sözün en güzeli”nden bedeldir. Ondan hal olma ihtimali de vardır.

“Müteşabih” güzellik ve hikmet itibariyle birbirine benzeyen ve birbirini doğrulayan demektir. Onda herhangi bir çelişki ve bir tutarsızlık yoktur.

Katade dedi ki: Âyet ve harfleri bakımından birbirine benzer. Bir başka açıklamaya göre bu kitab da yüce Allah’ın diğer peygamberlerine indirilmiş kitabları gibidir. Çünkü bu kitab da emir, nehiy, teşvik ve korkutmaları ihtiva etmektedir. Üstelik öbür kitablardan daha genel ve daha mucizevidir.

Daha sonra yüce Allah bu kitabının niteliklerini belirterek şöyle buyurmaktadır:

“Tekrar edilen (mesani)” yani yüce Allah bu kitabında kıssaları, öğütleri, ahkamı tekrar etmiştir. Ayrıca tekrar tekrar okunmakta ve ondan herhangi bir şekilde usanılmamaktadır.

“Ondan dolayı Rabblerine kalbten saygı duyanların derileri ürperir.”

O kitaptaki tehditlerden ötürü kalbleri korku ile hareket eder, çırpının

“Sonra Allah anıldığı için” yani rahmet âyetleri okununca

“derileri ve kalbleri yumuşar.” Bir başka açıklamaya göre Allah’ın kitabı gereğince amel etmek ve onu tasdik etmek için yumuşar. Buradaki

“Allah anıldığı için” âyetinin İslâm’a doğru yumuşar anlamına geldiği de söylenmiştir.

2- Okunan Kur’ân’dan Etkilenmenin Ölçüsü:

Ebû Bekr es-Sıddîk’ın kızı Esma (Allah ikisinden de razı olsun)nın şöyle dediği nakledilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı kendilerine Kur’ân-ı Kerîm okunduğu vakit yüce Allah’ın onları nitelendirdiği gibi idiler. Gözleri yaşarır, derileri ürperirdi. Ona: Bugün birtakım insanlara Kur’ân okunduğu vakit bazıları baygın olarak yere düşmektedir denilince, kovulmuş olan şeytandan Allah’a sığınırım, dedi.

Said b. Abdurrahman el-Cumahî dedi ki: İbn Ömer Kur’ân ehli birisinin yanından geçerken yere düşmüş olduğunu gördü. Bu adamın hali nedir? diye sordu, yanındakiler: Bu adama Kur’ân okunup Allah’ın anıldığını duyduğu yerde düşer dediler. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: Şüphesiz biz de Allah’tan korkuyoruz ama yere bayılıp düşmüyoruz. Sonra da şöyle dedi: Şeytan bunlardan birisinin içine girer. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabının davranışı bu değildi.

Ömer b. Abdu’l-Aziz de dedi ki: İbn Sîrîn’in yanında kendilerine Kur’ân okundu mu bayılıp yere düşen kimselerden sözedildi. O da şöyle dedi: Bizimle onlar arasında şu hakem olsun: Onlardan birisi bir evin damında ayaklarını sarkıtmış olarak otursun, sonra ona Kur’ân-ı Kerîm başından sonuna kadar okunsun. Eğer kendisini yere atarsa, o doğru bir kimsedir.

Ebû İmrân el-Cevnî dedi ki: Mûsa (aleyhisselâm) bir gün İsrailoğullarına öğüt verdi. Bir adam da gömleğini yırttı. Yüce Allah Mûsa’ya şunu vahyetti: O gömleğini yırtan kimseye gömleğini yırtmamasını söyle. Çünkü Ben savurganları sevmem. O Bana (zikrime) kalbini genişletsin.

3- Kalbin Yumuşadığı Zamanlarda Allah’a Dua Etmenin Önemi:

Zeyd b. Eslem dedi ki: Ubeyy b. Ka’b, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın beraberinde ashabı da bulunduğu bir sırada peygamberin huzurunda Kur’ân-ı Kerîm okudu. Kalbleri oldukça incelip yumuşadı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Kalbinizin yumuşadığı sırada duayı ganimet biliniz, çünkü o bir rahmettir” diye buyurdu. Muhammed b. Selame el-Kuclai, Müsnedu’ş-Şihab, I, 402; el-Munavi, Faydu’l-Kadir, II, 16, ravilerinden bazılarının tenkid edildiği kaydıyla.

el-Abbas’dan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah korkusundan dolayı mü’minin derisi ürperecek olursa, çürümüş ağacın yaprakları nasıl dökülüyorsa, onun günahları da öylece dökülür. ” Beyhaki, Şuabu’l-lman, I, 491; Bezzar, Müsned, IV, 148; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, X, 310; ravilerinden birisinin kendisince meçhul olduğu kaydıyla

İbn Abbâs’tan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah korkusundan dolayı bir kulun derisi ürperdi mi mutlaka yüce Allah da onu cehennem ateşine haram kılar. ”

Şehr b. Havşeb’den, o Umm ed-Derda’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Adamın kalbinde Allah korkusu kurumuş hurma yaprağının yanmasına benzer. Sen ancak bir ürperti hissedersin değil mi? Ben de: Evet dedim. Dedi ki: İşte o vakit Allah’a dua et. Çünkü o sırada yapılan dua kabul olunur Taberi, Camiu’l-Beyan, IX 179.

Sabit el-Bünanî’den dedi ki: Filan kişi: Ben duamın ne zaman kabul olunacağını biliyorum, dedi. Ona bunu nerden biliyorsun? diye sordular. O şöyle dedi: Derim ürperip kalbim titreyip gözlerimden yaş boşandığı vakit, işte o zaman duamın kabul olunacağı zamandır. Tirmizî el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, I, 379.

“Adamın derisi ürperdi, ürpermek” denilir. İsm-i faili: …diye gelir, çoğulu şeklinde “mim” harfi hazfedilerek gelir, burada “mim” zaiddir. Çünkü: ” Onu bir ürperme aldı” denilir. Şair İmruu’l-Kays da şöyle demiştir:

“Kışın o en uzun gecesinin sıkıntısını duya duya geçirdim geceyi,

Kalb ise korkudan ürperti içindeydi.”

Denildiğine göre Kur’ân-ı Kerîm son derece akıcı ve beliğ olduğundan dolayı kâfirler de ona karşı benzerini koyacak bir söz söylemekten aciz olduklarını görünce, onun büyüklüğünü görerek, güzel söz dizilişine hayret ederek, muhtevasının heybetine kapılarak, derileri ürperir, diken diken olurdu. Bu da yüce Allah’ın:

“Şayet Biz bu Kur’ân’ı bir dağa indirse idik, muhakkak ki Allah’ın korkusundan onun başını eğerek dağılıp parça parça olduğunu görürdün” (el-Haşr, 59/22) âyetinde dile getirimektedir. Buradaki “tasadduk (parça parça olmak)” derilerin ürpermesine yakındır. Huşu da yüce Allah’ın:

“Sonra Allah anıldığı için derileri ve kalbleri yumuşar” âyetinde anlatılanlara yakındır. Kalbin yumuşaması ise incelmesi, huzur ve sükun bulması demektir.

“Bu Allah’ın hidayetidir.” Yani Kur’ân Allah’ın hidayetidir. Yüce Allah’ın bunlara bağışlamış olduğu kendi cezasından korkmak, mükâfatını ümid etmek hasletleri Allah’ın hidayetidir diye de açıklanmıştır.

“Allah’ın saptırdığı kimseyi doğru yola ileten olmaz.” Yani Allah’ın yardımsız bıraktığı kimseye doğru yolu gösteren bulunmaz. Bu âyet, Kaderiyye ve diğerlerinin kanaatlerini reddetmektedir. Bütün bu hususlara dair yeterli açıklamalar daha önceden birkaç yerde geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

İbn Kesîr ve İbn Muhaysın: ” Doğru yola ileten” âyetini her iki yerde de (birisi bu âyet-i kerimede, diğeri 36. âyet-i kerimede) “ye”li okumuşlardır, diğerleri ise “ye”siz okumuşlardır.

Allah, İslâm için göğsünü açtığı kimse — artık o, Rabbinden bir nur üzerindedir. Allah’ı anmaktan kalpleri katılaşanlara ise vay! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedir.

Diyanet Vakfı
Allah kimin gönlünü İslama açmışsa o, Rabbinden bir nur üzerinde değil midir? Allahı anmak hususunda kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun! İşte bunlar apaçık bir sapıklık içindedirler.

Kurtubi Tefsiri
Acaba -kendisi Rabbinden gelmiş bir nûr üzere bulunup da- Allah’ın göğsünü İslâm için genişlettiği bir kimse (sapıklıkta olan gibi) midir? Allah’ı anmaktan kalbleri kaskatı olanların vay haline! İşte bunlar apaçık bir sapıklık içindedirler.

“Acaba kendisi Rabbinden gelmiş bir nûr” Rabbinden gelmiş bir hidayet

“üzere bulunup da Allah’ın göğsünü İslâm için genişlettiği” açıp genişlik verdiği; İbn Abbâs: İslâm sağlamca yer edinceye kadar göğsüne genişlik verdiği, es-Süddî’nin açıklamasına göre; îslâm’ı sevinçle karşılayıp huzur ile kabul etmek üzere kalbine genişlik verdiği

“bir kimse”; kalbini mühürleyip katılaştırdığı kimse gibi

“midir?” Buna göre göğse verilen bu genişlik ancak İslâm’dan sonra olur. Birinci açıklamaya göre ise genişliğin İslâm’dan önce olması da mümkündür.

İfadede (tefsirde açıklanan) bu hazfedilmiş lâfızların varlığına delil yüce Allah’ın:

“Kalbleri kaskatı olanların vay haline” âyetidir. el-Müberred dedi ki: Kalb katılaşıp sertleştiği zaman: “Kalb katılaştı” denilir. Aynı şekilde de anlam itibariyle buna yakındır. ” Katı, incelmeyen ve yumuşamayan kalp” demektir.

Burada Allah’ın kalbine genişlik verdiği kimselerden kasıt, müfessirlerin naklettiklerine göre Ali ile Hamza (radıyallahü anhüma)’dır. en-Nekkaş’ın naklettiğine göre de Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’dır. Mukâtil , Ammar b. Yasir’dir derken, yine ondan ve el-Kelbî’den nakledildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır.

Bununla birlikte âyet-i kerîme yüce Allah’ın kalbinde imanı halketmek suretiyle, kalbine genişlik verdiği herkes hakkında umumidir.

Murre, İbn Mes’ûd’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ey Allah’ın Rasûlü, dedik. Yüce Allah’ın:

“Acaba kendisi Rabbinden gelmiş bir nûr üzere bulunup da Allah’ın göğsünü İslâm için genişlettiği bir kimse” âyetinde sözü edilen kimsenin kalbine nasıl genişlik verilir? Şöyle buyurdu: “Nûr kalbe girdi mi açılır ve genişler.” Ey Allah’ın Rasûlü bunun alameti nedir? diye sorduk, şöyle buyurdu: “Ebedilik yurduna dönüş, aldanış yurdundan uzak kalış, gelişinden önce ölüme hazırlanıştır.” Hakim, Müstedrek, IV, 346.

Bunu et-Tirmizî el-Hakim de “Nevadiru’l-Usul” adlı eserinde İbn Ömer yoluyla şöylece rivâyet etmektedir: Bir adam: Ey Allah’ın Rasûlü! Mü’minlerin akıllısı kimdir? diye sordu, şöyle buyurdu: “Aralarında ölümü en çok hatırlayan, onun için en güzel hazırlanandır. Nûr kalbe girdi mi kalb genişler ve açılır.” Ey Allah’ın peygamberi bunun alameti nedir? diye sordular şöyle buyurdu: “Ebedilik yurduna dönüş, aldanış yurdundan uzaklaşış ve gelişinden önce ölüm için hazırlanıştır.” Tirmizi el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, I, 415.

Böylece Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) üç haslet zikretmiş bulunmaktadır. Şüphesiz bu hasletlerin kendisinde bulunduğu kimsenin imanı kamildir. Çünkü dönüş (inabe) iyi amellerde bulunmaktır. Zira ebedilik yurdu ancak iyilik amellerinin mükâfatı içindir. Yüce Allah’ın Kur’ân-ı Kerîm’in birçok yerinde bu yurttan nasıl sözettiğine dikkat etmek gerekir. Bunun akabinde de:

“Dünyada iken yaptıklarının karşılığı olmak üzere” (el-Vakıa, 56/24) diye buyurduğunu görüyoruz. O halde cennet amellerin karşılığıdır. Kul iyi amellerde bulunarak dünyadan geri çekilirse işte bu onun ebedilik yurduna dönüşü olur. Dünyaya karşı tutkusu dinip de dünya talebi ile uğraşamayacak kadar başka şeylerle uğraşıp dünyaya muhtaç olduğunu kendisine hissettirmeyecek şeylere yönelerek bunlarla yetinir ve kanaat getirirse o artık aldanış yurdundan uzak kalmış olur. Takva ile işlerini sağlamlaştırırsa her işe gereken dikkatle bakmış, edebli, sağlam, tetikte durur ve şüpheli şeylerden sakınarak şüphe bulunmayan işlere yönelirse, o vakitte ölüme hazırlanmış olur. İşte bu gibi kimselerin zahirdeki alametleri bunlardır. Böylesinin bu duruma gelmesi ölümü görmesi dolayısıyladır. Âhiretin dünyadan alıkoyucu olduğunu görmesi dolayısıyladır. Dünyanın aldanış yurdu olduğunu görmesi dolayısıyladır. Onun bu gerçekleri bu şekilde görmesinin sebebi ise kalbine giren nurdur.

Şanı yüce Allah’ın:

“Allah’ı anmaktan (yana) kalbleri kaskatı olanların vay haline!” âyetinden maksadın Ebû Leheb ve çocukları olduğu söylenmiştir.

“Allah’ı anmaktan” âyetinin anlamı şudur: Onların kalbleri Allah’ın anıldığını duydukça daha da katılaşır. Buradaki “…tan”in anlamında olduğu söylenmiştir. Kalbleri Allah’ı zikretmeye karşı katılaşmış kimseler anlamındadır. Taberî’nin tercih ettiği açıklama da budur.

Ebû Said el-Hudrî’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah buyurdu ki siz ihtiyaçlarınızı cömert ve müsamahakar kimselerden isteyiniz. Çünkü Ben rahmetimi onlar arasında takdir ettim. Sakın ihtiyaçlarınızı kalbleri katılaşmış kimselerden istemeyiniz. Çünkü Ben gazabımı onlar arasında bıraktım.”

Malik b. Dinar dedi ki: Hiçbir kul kalb katılığından daha büyük bir ceza ile cezalandırılmış değildir. Yüce Allah bir kavme gazab etti mi mutlaka kalblerinden rahmeti çekip alır.

Görmedin mi ki Allah gökten bir su indirir, onu yeryüzünde kaynaklara iletir, sonra onunla çeşitli renklerde ekinler çıkarır, sonra onlar kurur da sen onları sararmış görürsün, sonra onları kırık dökük yapar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir öğüt vardır.

Diyanet Vakfı
Görmedin mi? Allah gökten bir su indirdi, onu yerdeki kaynaklara yerleştirdi, sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler yetiştiriyor. Sonra onlar kurur da sapsarı olduklarını görürsün. Sonra da onu kuru bir kırıntı yapar. Şüphesiz bunlarda akıl sahipleri için bir öğüt vardır.

Kurtubi Tefsiri
Görmez misin ki Allah gökten bir su indirip onu yeryüzünde kaynaklara yerleştirmekte, sonra onunla renkleri türlü türlü ekinler çıkarmakta, sonra o ekinler kurumaktadır. Sen de onu sararmış görürsün. Sonra onu ufalanmış çöplere döndürür. Muhakkak bunda özlü akıl sahipleri için bir ibret vardır.

“Görmez misin ki Allah gökten bir su indirip…” Yani O, yaratıkları tekrar diriltmek hususundaki sözünden mü’min ile kâfirleri birbirinden ayırdedeceğine dair vaadinden caymaz. O semadan su indirmeye kadir olduğu gibi, buna da kadirdir.

“Gökten” buluttan

“bir su” yağmur

“indirip onu yeryüzünde kaynaklara yerleştirmekte” yani yüce Allah bu suyu yeryüzüne sokup orada yerleştirmektedir. Nitekim bir başka yerde:

“O suyu yerde durdurduk” (el-Muminun, 23/18) diye buyurmaktadır.

” Kaynaklar”; ‘in çoğuludur. “Yef’ul” veznindedir.

“Kaynadı, kaynar” şeklinde muzari fiilimin ikinci harfi ref, nasb ve kesreli gelir. en-Nehhâs dedi ki: İbn Keysan şairin:

“Oldukça sert ve hızlı giden dişi devenin, kulakları arkasındaki iki kemikten kaynar.”

Mısraında bu fiilin aslında: ” Kaynar” anlamında olduğu, fethayı işba’ ile (toklukla) çıkartınca “elif haline gelmiştir. Mastarı: ” Çıkmak, kaynamak” demektir. “Su gözesi, su pınarı, su kaynağı” demektir, çoğulu da: …diye gelir. Buna dair açıklamalar daha önceden el-İsra Sûresi’nde (17/90-93- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Sonra onunla” yani yerin kaynaklarından çıkan bu su ile

“renkleri türlü türlü ekinler çıkarmakta.”

Burada:

“Ekin” cins isimdir. Yani çeşitli renkleri bulunan, çeşitli ekinler çıkarmaktadır. Kırmızı, sari, mavi, yeşil ve beyazımtrak.

en-Nehaî ve ed-Dahhak dedi ki: Yerde ne kadar su varsa hepsi semadan inmiştir. Su semadan kayaya iner, ondan sonra da pınarlara ve kaynaklara paylaştırılır.

“Sonra o ekinler kurumaktadır. Sen de onu” yeşilliğinden sonra

“sararmış görürsün.” el-Müberred dedi ki: el-Esmaî dedi ki: Yerin bitirdiği bitki gidip geriye bir şey kalmayınca: denilir, “Bitki kurudu, gitti” tabiri de böyledir. (el-Müberred) dedi ki: el-Esmaî de, başkaları da böyle demiştir.

el-Cevherî ise dedi ki: “Bitki kurudu, kurumak” demektir. “Yerin bitkisi kurudu ya da sarardı” demektir. “Rüzgar bitkiyi kuruttu”; “Yerin bitkisinin kurumuş olduğunu gördük”; “Oldukça kızıp köpürdü” anlamındadır, “Kızgınlığı dindi, geçti” demektir.

“Sonra onu ufalanmış çöplere döndürür.” Yani parça parça olmuş kırıntılara dönüştürür. Bu tabir: “Kurumaktan ötürü sopa ufalandi” ifadesinden gelmektedir. Yani bütün bunlara güç yetiren öldükten sonra insanları tekrar yaratmaya kadir olandır.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu, yüce Allah’ın Kur’ân-ı Kerîm’e ve yeryüzünde bulunanların kalblerine dair verdiği bir örnektir. Yani yüce Allah semadan bir Kur’ân-ı Kerîm indirdi ve onu mü’minlerin kalplerine girdirdi.

“Sonra onunla renkleri türlü türlü ekinler çıkarmakta” yani biri diğerinden üstün, farklı din ve inanç çıkarmaktadır. Mü’minin bununla îman ve yakîni artar. Kalbinde hastalık bulunanın ise ekinin kuruması gibi (inancı) kurur, gider.

Yüce Allah’ın dünyaya dair verdiği bir misal olduğu da söylenmiştir. Yani yeşil bitki değişip sarardığı gibi, dünya da önceleri göz alıcı iken sonradan değişikliğe uğramaktadır.

“Muhakkak bunda özlü akıl sahibleri için bir ibret vardır.”

Fakat Rablerinden korkanlar için üst üste bina edilmiş odalar vardır — altından ırmaklar akar. Allah’ın vaadidir bu. Allah vaadine muhalefet etmez.

Diyanet Vakfı
Fakat Rablerinden sakınanlara, üst üste yapılmış, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır. Bu, Allahın verdiği sözdür. Allah, verdiği sözden caymaz.

Kurtubi Tefsiri
Fakat Rabblerinden korkanlar (için, evet) onlar için konaklar birbirleri üzere bina olunmuş, altlarından nehirler akan köşkler vardır. Allah’ın vaadidir (bu). Allah vaadinden dönmez.

Yüce Allah, kâfirler için üstlerinden de, altlarından da cehennem ateşinden tabaka halinde gölgeler bulunduğunu beyan ettikten sonra;

“Fakat Rabblerinden korkanlar…” âyeti ile takva sahibleri için de konaklar bulunduğunu, bu konakların üstlerinde daha başka konakların bulunduğunu açıklamaktadır. Çünkü cennet birbiri üstünde birtakım derecelerdir.

Buradaki:

“Fakat” istidrak için değildir. “Çünkü Zeyd’i görmedim, lakin Amr’ı (gördüm)” sözünde olduğu gibi daha önceden nefy gelmiş değildir. Aksine bu bir kıssayı (bir durumu, ifadeyi) bitirip öncekinden farklı bir başka olayı anlatmaya geçiş dolayısıyladır. “Bana Zeyd geldi, lakin Amr gelmedi” demeye benzer.

“Bina olunmuş” İbn Abbâs’ın dediğine göre zebercet ve yakuttan yapılmış

“altlarından nehirler akan köşkler vardır.” Yani bu köşkler hoş ve güzel vakit geçirmek için gerekli bütün sebepleri ihtiva etmektedir.

“Allah’ın vaadidir ” âyetinde

“vaad” kelimesi mastar olarak nasbedilmiştir. Çünkü

“onlar için… köşkler vardır” âyetinin anlamı Allah bunları kendilerine kesin bir vaad olarak vaadetmiştir şeklindedir.

“Bu Allah’ın vaadidir” anlamında merfu olması da mümkündür. (Mealde olduğu gibi)

“Allah” her iki kesime de yaptığı

“vaadinden dönmez.”

Azap sözü üzerine hak olmuş kimse — artık sen ateşte olanı kurtarabilir misin?

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Hakkında azap hükmü gerçekleşmiş kimseyi ve ateşte olanı sen mi kurtaracaksın!

Kurtubi Tefsiri
Ya aleyhine azâb sözü hak olmuş kimseyi, ateşte bulunan kimseyi sen mi kurtaracaksın?

“Ya aleyhine azâb sözü hak olmuş kimseyi, ateşte bulunan kişiyi sen mi kurtaracaksın?” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) birtakım kimselerin îman etmelerini çok arzu ediyordu. Oysa yüce Allah ezelden beri onların bedbaht olmalarını takdir etmişti. İşte bu âyet-i kerîme bunun üzerine inmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu âyetle Ebû Leheb’i, onun çocuklarını ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın aşiretinden olup îman etmekten geri kalan kimseleri kastetmektedir. Yüce Allah burada:

“Sen mi” âyetiyle soruyu ikinci defa tekrarlaması, ifadenin uzunluğundan dolayı olup te’kid olmak üzere tekrarlanmıştır. Sîbeveyh daha önceden belirtildiği üzere yüce Allah’ın:

“Acaba siz ölüp toprak ve kemik olduktan sonra muhakkak çıkartılacaksınız diye sizi tehdit mi ediyor?” (el-Mu’minun, 23/35) âyeti hakkında da böyle demiştir.

Âyetin anlamı da şöyledir:

“Aleyhine azâb sözü hak olmuş kimseyi” sen mi kurtaracaksın? İfade şart ve cevabını ihtiva etmektedir. Soru edatının getirilmesi ise tevkife (durumu bildirmeye) ve takrire (gerçeği söyletmeye) delâlet etmesi içindir.

el-Ferrâ” dedi ki: Anlamı şöyledir: Aleyhine azâb sözü hak olmuş kimseyi sen mi kurtaracaksın? Anlam birdir.

Şöyle de denilmiştir: İfadede hazfedilmiş lâfızlar da vardır. Takdiri şöyledir: Hiç aleyhine azâb sözü hak olmuş kimse ondan kurtulabilir mi? Bundan sonrası ise yeni bir cümledir.

Burada yüce Allah:

“Aleyhine… hak olmuş” diye buyururken, bir başka yerde:

“Azâb sözü hak olmuş” (ez-Zümer, 39/71) diye buyurmuştur. (Burada hak olmak fiilinin ilkinin sonunda “te” gelmediği halde, ikincisinin sonunda “te” gelmesinin sebebi) şudur: -Burada olduğu gibi- fiil başa gelip onun ile fiilin anlamı ile vasfedilen kelime arasına bir hail (başka lâfız veya lâfızlar) girecek olursa (burada kelime: “Söz” kelimesi girmiştir) fiilin müzekker gelmesi de, müennes gelmesi de caizdir. Üstelik burada (kelime lâfzının) müennesliği hakiki değildir. Aksine burada kelime, kelam ve söz söylemek manasınadır. Yani: “Aleyhine azâb sözü hak olmuş kimse mi?..” demektir.

Ki sözü dinleyip en güzeline uyanlardır. İşte onlar Allah’ın hidayet verdikleridir. İşte onlar akıl sahipleridir.

Diyanet Vakfı
17, 18. Tağuta kulluk etmekten kaçınıp, Allaha yönelenlere müjde vardır. (Ey Muhammed!) Dinleyip de sözün en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte Allahın doğru yola ilettiği kimseler onlardır. Gerçek akıl sahipleri de onlardır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar sözü işitip en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah’ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve işte bunlar özlü akıl sahibi olanların ta kendileridir.

“Tağuta ibadet etmekten sakınıp…” âyetindeki

“tağut” ile ilgili olarak el-Ahfeş şöyle demektedir: Bu kelime çoğuldur, tekil ve müennes olması da mümkündür. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/256. âyet, 2. başlıkta, 4/50-53- âyet, 3- başlıkta…) geçmiş bulunmaktadır. Siz tağuttan uzak durunuz, demektir. Esasen onlar tağuttan uzak duruyorlar ve ona ibadet etmiyorlardı.

Mücahid ve İbn Zeyd dedi ki: Tağut şeytan demektir. ed-Dahhak ve es-Süddî ise tağuttan kasıt putlardır demişlerdir. Tağutun kahin olduğu da söylenmiştir.

Tağutun, Talut, Calut, Harut ve Marut gibi Arapça olmayan bir isim olduğu da söylenmiştir. Arapça bir isim olup “tuğyan”dan türemiş olduğu da söylenmiştir.

“…mek…” Tağuttan bedel olarak nasb mahallindedir. İfade: Tağuta ibadet etmekten sakınan kimseler… takdirindedir.

“Allah’a dönenlere” O’na ibadet ve itaate dönenlere

“işte onlara müjde vardır.” Dünya hayatında, âhirette cennete girecekleri müjdesi vardır.

Rivâyete göre bu âyet-i kerîme Osman, Abdurrahman b. Avf, Sa’d, Said, Talha ve ez-Zübeyir (Allah hepsinden razı olsun) hakkında inmiştir. Bunlar Ebû Bekir (radıyallahü anh)’a sordular, o da onlara îman ettiğini haber verince, kendileri de îman ettiler.

Bu âyet-i kerimenin Zeyd b. Amr b. Nufeyl, Ebû Zerr ve onların dışında Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın peygamber olarak gönderilişinden önce Allah’ı tevhid eden kimseler hakkında nazil olduğu da söylenmiştir.

“O halde sen de müjde ver; o kullarıma ki; onlar sözü işitip en güzeline uyarlar” âyeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu güzeli de, kötüyü de işitip güzel olanı söyleyen, buna karşılık çirkin sözden yüz çevirip onu başkasına anlatmayan kimsedir.

Bir başka açıklamaya göre maksat Kur’ân-ı Kerîm’i de, başka sözleri de dinleyip Kur’ân-ı Kerîm’e tabi olan kimselerdir. Bir diğer açıklamaya göre Kur’ân-ı Kerîm’i ve Allah Rasûlünün sözlerini işitip onun en güzel olanına yani muhkemine tabi olarak gereğince amel eden kimselerdir.

Bir başka açıklama da şöyledir: Bunlar hem azimet, hem de ruhsat ihtiva eden buyrukları işitirler de ruhsatları değil de azimeti alır ve onu uygularlar.

Bir başka açıklama da şöyledir: Bunlar başkalarını cezalandırmak hakkına sahip olduklarını ve af da edebileceklerini işitmekle birlikte, affetmek yolunu seçen kimselerdir. Bir diğer açıklamaya göre; bu âyet-i kerimenin İslâm’dan önce Allah’ı tevhid eden kimseler hakkında olduğunu kabul edenlere göre, en güzel söz la ilahe illallah’tır.

Abdu’r-Rahmân b. Zeyd dedi ki: Bu âyet-i kerîme Zeyd b. Amr b. Nufeyl, Ebû Zerr el-Ğıfarî ve Selman el-Farisî hakkında inmiştir. Bunlar cahiliye dönemlerinde de tağuta ibadet etmekten uzak kalmışlar ve kendilerine ulaşan sözün en güzeline tabi olmuşlardır.

“İşte onlar Allah’ın kendilerini doğru yola” razı olduğu şeye

“ilettiği kimselerdir ve işte bunlar” akıllarından istifade eden, akıllarının faydasını gören

“özlü akıl sahibi olanların ta kendileridir.”

Tağuta kulluk etmekten sakınıp Allah’a yönelenler için müjde vardır. O hâlde kullarıma müjde ver.

Diyanet Vakfı
17, 18. Tağuta kulluk etmekten kaçınıp, Allaha yönelenlere müjde vardır. (Ey Muhammed!) Dinleyip de sözün en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte Allahın doğru yola ilettiği kimseler onlardır. Gerçek akıl sahipleri de onlardır.

Kurtubi Tefsiri
Tağuta ibadet etmekten sakınıp Allah’a dönenlere; işte onlara müjde vardır. O halde sen de müjde ver, o kullarıma ki;

Üzerlerinde ateşten gölgeler vardır, altlarında da gölgeler. Allah, kullarını bununla korkutur. Ey kullarım! O hâlde benden sakının.

Diyanet Vakfı
Onların üstlerinde ateşten tabakalar, altlarında da (öyle) tabakalar var. İşte Allah kullarını bununla korkutuyor. Ey kullarım! Yalnızca benden korkun.

Kurtubi Tefsiri
Onların üzerlerinde de ateşten tabakalar ve altlarında da tabakalar vardır. İşte Allah bununla kullarını korkutuyor. Ey Benim kullarım, Benden korkun!

“Onların üzerlerinde de ateşten tabakalar ve altlarında da tabakalar vardır” âyetinde altlarında bulunanlara da

“zulel: tabakalar” adının verilmesi, bunları altlarında bulunan kimseleri gölgelendirmeleri dolayısıyladır. Bu âyet-i kerîme yüce Allah’ın:

“Onlara cehennemden bir döşek vardır. Ancak burada nesh sözkonusu olmamalıdır. Çünkü bu ayetin ele aldığı husus ameli hükümlerle taraftan bu iki ayetin birlikte ele alınıp analışılmaları da mümkündür. Şöyle ki; ez-Zümer, 39/13- ayeti gerek surenin genel muhtevası göz önünde bulundurularak ve gerekse de 39/65. ayetinin açıkça ortaya koyduğu gibi, -faraza- Peygamber tarafından dahi işlenecek olsa affedilmeyecek günah “şirk”tir. Bu ayetin de söz konusu ettiği ise bunun dışında kalan küçük günahlardır. Üstlerinde de örtüler.” (el-Araf, 7/41);

“O günde azâb onları hem üstlerinden, hem ayakları altından bürüyecek…” (el-Ankebut, 29/55) buyruklarına benzemektedir.

“İşte Allah bununla kullarını korkutuyor” âyeti hakkında İbn Abbâs: Velilerini (dostlarını) korkutuyor, diye açıklamıştır.

“Ey Benim kullarım” yani ey Benim dostlarım

“Benden korkun.” Bu âyetin mü’min ve kâfir hakkında umumi olduğu söylendiği gibi, özellikle kâfirler hakkında olduğu da söylenmiştir.

“Siz O’nun dışında dilediklerinize kulluk edin.” De ki: “Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem ailelerini kaybedenlerdir.” Dikkat edin, bu apaçık hüsrandır.

Diyanet Vakfı
(Ey Allaha eş koşanlar!): Siz de Ondan başka dilediğinize tapın! De ki: Gerçekten hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini, hem de ailelerini ziyana sokanlardır. Bilesiniz ki, bu apaçık hüsrandır.

Kurtubi Tefsiri
“Artık siz O’ndan başka dilediğiniz şeye ibadet edin.” De ki: “Gerçekten zarar edenler kıyâmet gününde hem kendilerini, hem de bağlılarını kaybedenlerdir. Uyanık olun! İşte bu apaçık hüsranın ta kendisidir.”

“Artık siz O’ndan başka dilediğiniz şeye ibadet edin.” Bu tehdidi ihtiva eden, azâbı hatırlatan ve azar anlamında bir tehdittir. Yüce Allah’ın:

“Dilediğinizi yapın” (Fussilet, 41/40) âyeti gibidir. Âyetin kılıç âyeti ile nesholduğu da söylenmiştir.

“De ki: Gerçekten zarar edenler kıyâmet gününde hem kendilerini, hem de bağlılarını kaybedenlerdir” âyeti ile ilgili olarak Meymun b. Mehran, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmektedir: Yüce Allah’ın kendisine cennette bir eş yaratmadığı hiçbir kimse yoktur. O kimse cehenneme girdi mi hem kendisini, hem de kendisine bağlı olanları (ehlini) kaybetmiş olur. İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre (şöyle demiştir): Kim yüce Allah’a itaat ile amel edecek olursa, bundan önce kendisinin olanlar müstesna, o konaklama yeri ve o eşler onun olacaktır. İşte yüce Allah’ın:

“İşte bu kimseler mirasçılardır.” (el-Mu’minun, 23/10) âyetinde kastedilen budur.

De ki: “Ben, dinimi yalnız O’na halis kılarak Allah’a kulluk ederim.”

Diyanet Vakfı
De ki: Ben dinimde ihlas ile ancak Allaha ibadet ederim.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ben dinimi kendisine ihlâs ederek, ancak Allah’a ibadet ederim.

“De ki: Ben dinimi” itaat ve ibadetimi

“kendisine ihlâs ederek, ancak Allah’a ibadet ederim.” Bu âyetteki

“Allah” lâfzının mansub gelmesi;

“İbadet ederim” fiili dolayısıyladır.

De ki: “Eğer Rabbime isyan edersem, büyük bir günün azabından korkarım.”

Diyanet Vakfı
De ki: Rabbime karşı gelirsem, doğrusu büyük günün azabından korkarım.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ben Rabbime isyan edersem, gerçekten büyük bir günün azabından korkarım.”

“De ki: Ben Rabbime isyan edersem, gerçekten büyük bir günün azabından korkarım.” Maksat kıyâmet günü azabıdır. Kavmi kendisini atalarının dinine çağırdığı vakit bu sözleri söylemişti. Tefsir ehlinin çoğunluğu böyle demiştir. Ebû Hamza es-Sümalî ile İbnu’l-Müseyyeb de şöyle demişlerdir: Bu âyet-i kerîme yüce Allah’ın:

“Allah geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın…” (el-Feth, 48/2) âyeti ile neshedilmiştir. Bu durumda bu âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın günahları bağışlanacağı bildirilmeden önce inmiştir.

“Ve Müslümanların ilki olmamla emrolundum.”

Diyanet Vakfı
Bana müslümanların ilki olmam emrolundu.

Kurtubi Tefsiri
“Müslümanların ilki olmakla da emrolundum.”

Bu ümmet arasında da

“müslümanların ilki olmakla da emrolundum.”

Nitekim öyle de olmuştur. Gerçekten o atalarının dinine muhalefet eden, putları terkedip onları paramparça eden, yüce Allah’a teslim olup O’na îman eden ve O’nun yoluna davet eden ilk kişi olmuştur.

“Olmakla” lâfzındaki “lam” zaid bir sıladır. Bunu el-Cürcanî ve başkaları söylemiştir. Bunun lam-ı ecl (sebeblilik, için anlamında) olduğu da söylenmiştir. İfadede hazf de vardır. Ben “müslümanların ilki olmak için” ibadet etmekle emrolundum, demektir.

De ki: “Ben, dini yalnız O’na halis kılarak Allah’a kulluk etmekle emrolundum.”

Diyanet Vakfı
De ki: Bana, dini Allaha halis kılarak Ona kulluk etmem emrolundu.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ben Allah’a dini yalnız O’na halis kılarak ibadet etmekle emrolundum.

“De ki: Ben Allah’a dini yalnız O’na halis kılarak ibadet etmekle emrolundum.” Buna dair açıklamalar sûrenin baş taraflarında geçmiş bulunmaktadır.

De ki: “Ey iman eden kullarım! Rabbinizden sakının. Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır. Allah’ın yeryüzü geniştir. Sabredenlere mükâfatları hesapsız verilir.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Söyle: Ey inanan kullarım! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Bu dünyada iyilik yapanlara iyilik vardır. Allahın (yarattığı) yeryüzü geniştir. Yalnız sabredenlere, mükafatları hesapsız ödenecektir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ey îman eden kullarım! Rabbinizden korkun. Bu dünyada ihsanda bulunanlara bir güzellik vardır. Allah’ın arzı da geniştir. Sabredenlere de ecirleri hiç şüphesiz hesapsız verilir.

“De ki: Ey îman eden kullarım” yani ey Muhammed, mü’min kullanma de ki:

“Rabbinizden korkun” yani O’na karşı gelmekten, isyan etmekten sakının.

“Korkun” âyetindeki “te”; “vav” harfinden bedel olarak gelmiştir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/1-2. âyetler, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs dedi ki: Bununla Cafer b. Ebi Talib ile onunla birlikte Habeşistan’a hicret edenler kastedilmektedir.

Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Bu dünyada ihsanda bulunanlara bir güzellik vardır.” Burada ilk olarak zikredilen “ihsanda bulunanların ihsanından kasıt itaattir. İkinci olarak zikredilen “hasene; güzellikken kasıt ise cennetteki mükâfattu.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Dünyada ihsanda bulunan kimselere dünyada da bir güzellik vardır ve bu, âhiretteki sevaptan ayrı olarak verilecektir. Dünyada ayrıca verilen güzellik ise sıhhat, afiyet, zafer ve ganimetin. el-Kuşeyrî: Birincisi daha doğrudur, çünkü kâfir de dünya nimetlerine nail olur, demiştir.

Derim ki: Mü’min de onunla birlikte dünya nimetlerine nail olur. Ayrıca bu nimetlere şükrettiği takdirde cennette ona fazlası verilir. Dünyadaki iyilik (hasene)’den kasıt güzel övgü, âhirettekinden kasıt ise mükâfat da olabilir.

“Allah’ın arzı da geniştir.” Orada siz de hicret edin ve vasiyetler işleyen kimselerle birlikte kalmayın. Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden en-Nisa Sûresi’nde (4/100. âyet, 4. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Bundan kastın cennet arzı olduğu söylenmiştir. Yüce Allah onlara cennetin genişliğini ve nimetlerinin bolluğunu hatırlatarak teşvikte bulunmuştur. Yüce Allah’ın:

“Eni göklerle yer kadar olan cennete koşuşun” (Al-i İmrân, 3/73) âyetinde olduğu gibi. Çünkü cennete de bazan “yer, arz” denilebilir. Yüce Allah bir başka yerde şöyle buyurmaktadır:

“Diyecekler ki: Bize olan vaadini yerine getiren, cennetten dilediğimiz yere konmak üzere arzı bize miras veren Allah’a hamdolsun.” (ez-Zümer, 39/74)

Ancak birinci görüş daha açık ve güçlüdür. O halde bu hicret etmeye dair bir emirdir. Yani Mekke’den güvenlik duyacağınız yere hicret ediniz.

el-Maverdî de şöyle demiştir: Arzın genişliği ile rızık genişliğini kastetme ihtimali de vardır. Çünkü yüce Allah insanlara arzdan rızık verir. Yani Allah’ın rızkı geniştir demektir, daha uygun görülen anlam da budur. Çünkü yüce Allah burada arzın genişliğini, lütuflarını dile getirmek sadedinde zikretmiştir.

Derim ki: O takdirde âyet-i kerîme pahalılığın olduğu bir yerden ucuzluğun olduğu bir yere taşınmaya delil olur. Süfyan es-Sevrî’nin dediği gibi: Sen torbanı bir dirheme ekmekle dolduracağın bir yerde ol.

“Sabredenlere de ecirleri hiç şüphesiz hesapsız verilir.” Yani herhangi bir miktara tabi olmaksızın verilir, mükâfata fazlası katılır, diye de açıklanmıştır. Çünkü işlediği amel kadarı ile ona mükâfat verilecek olursa bu hesaplı verilmiş olur.

“Hesapsız”ın herhangi bir takib ve bir taleb olmaksızın -dünya nimetlerinin karşılığının istendiği gibi- olması demektir.

Burada

“sabredenler”den kasıt oruç tutanlardır. Delili de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yüce Allah’tan söylediğini haber verdiği: “Oruç Benimdir ve onun karşılığını Ben vereceğim” Buhârî, V, 2215, VI, 2723; Müslim, II, 807; İbn Mace, I, 525; Müsned, II, 232, 234, 477, 480, III, 5. hadisidir.

İlim ehli derler ki: Herbir mükâfat ölçü ve tartı ile verilir. Oruç müstesnâ. O kucak kucak, avuç avuç mükâfatlandırılır. Bu, Ali (radıyallahü anh)’dan da nakledilmiştir.

Malik b. Enes’in de yüce Allah’ın:

“Sabredenlere de ecirleri hiç şüphesiz hesapsız verilir” âyeti hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: Bu, dünyadaki musibetlere ve kederlere sabretmektir. Şüphesiz başına gelen musibetlerde teslimiyeti elden bırakmayıp kendisine yasak kılınan şeyleri terkeden kimsenin alacağı ecrin miktarı, hesabı yoktur.

Katade de şöyle demiştir: Allah’a yemin ederim, bu durumda ne kile, ne de terazi olacaktır. Enes’in bana anlattığına göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “(Kıyâmet gününde) mizanlar konulur. Sadaka ehli getirilir. Ecirleri terazilerle tastamam verilir. Namaz ve hac da aynı şekilde. Sonra bela ve musibete uğramış kimseler getirilir. Onlar için terazi konulmaz. Herhangi bir amel defterleri açılmaz. Ecir üzerlerine hesabsız bir şekilde sağnak sağnak yağdırılır. Yüce Allah da: “Sabredenlere de ecirleri hiç şüphesiz hesabsız verilir” diye buyurmuştur. Öyle ki dünyadaki afiyet ve esenlik içerisinde olanlar keşke cesetleri makaslarla kesilmiş olsaydı diye temenni edeceklerdir. Buna sebeb ise bela ve musibet ehlinin alıp gidecekleri fazilet ve lütuflardır.” Ebû Nuaym, Hilye, III, 91; Taberani, Kebir, XII, 182 (İkisi de İbn Abbâs’tan); Deylemi, Firdevs, V, 482 (kısmen)

el-Huseyn b. Ali -Allah ikisinden de razı olsun- den dedi ki: Dedem Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Farzları eda et. İnsanların en çok ibadet edeni olursun. Kanaatkar olmaya bak, insanların en zengini olursun. Yavrucuğum, şüphesiz cennette bela ağacı diye bilinen bir ağaç vardır. Bela ehli getirilir ve onlar için ne mizan kurulur, ne de amel defterleri açılır. Ecir ve mükâfat üzerlerine sağnak sağnak yağdırılır.”

Sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Sabredenlere de ecirleri hiç şüphesiz hesabsız verilir” âyetini okudu. Taberani, Kebir, III, 92.

“Sabin Sabreden” lâfzı övmek için kullanılır. Bu masiyetlere karşı sabreden kimse hakkındadır. Eğer musibete karşı sabreden bir kimseyi anlatmak istersek “şuna sabreden” denilir. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/155. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak ahiretten korkan, Rabbinin rahmetini uman biri gibi midir? De ki: “Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” Ancak akıl sahipleri öğüt alır.

Diyanet Vakfı
Yoksa geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden, ahiretten çekinen ve Rabbinin rahmetini dileyen kimse (o inkarcı gibi) midir? (Resulüm!) De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri bunları hakkıyla düşünür.

Kurtubi Tefsiri
(O mu) yoksa âhiretten korkarak, Rabbinin rahmetini umarak, gece saatlerinde kıyamda durarak, secde ederek, itaatte bulunan kimse mi (hayırlıdır)? De ki: Hiç bilenlerle, bilmeyenler bir olur mu? Ancak özlü akıl sahibleri öğüt alır.

“(O mu) yoksa… gece saatlerinde kıyamda durarak… kimse mi (hayırlıdır)?” Yüce Allah, mü’minin az önce sözü edilen kâfir gibi olmadığını açıklamaktadır.

el-Hasen, Ebû Amr, Âsım ve el-Kisaî

“yoksa” anlamındaki âyeti “mim” harfini şeddeli olarak diye okumuşlardır. Nafî’, İbn Kesîr, Yahya b. Vessab, el-A’meş ve Hamza ise nida anlamını vermek üzere şeddesiz olarak Ey o kimse” diye okumuştur. Sanki: Ey itaatte bulunan kimse! denilmiş gibidir.

el-Ferrâ” dedi ki: Elif “ya” konumundadır. Mesela “ya Zeyd” denildiği gibi “ya” yerine hemze getirilerek de nida yapılabilir. Bu Sîbeveyh’den ve bütün nahivcilerden böylece nakledilmiştir. Nitekim Evs b. Hacer de şöyle demiştir:

“Ey Lubeynaoğulları, sizler bir el değilsiniz,

Olsa olsa ancak pazusu olmayan bir elsiniz.”

Bir başkası yani Zu’r-Rimme şöyle demektedir:

“Ey Hüzva’da bulunan o ev, gözüm yaşlarını harekete getirdin,

O sevgi suyu (gözyaşı) ardı arkasına düşüyor yahutta parıldayarak aktığı görülüyor.”

Buna göre âyet-i kerimenin takdiri şöyle olur: “De ki küfrünle biraz eğlenedur. Muhakkak sen cehennemliklerdensin.” Ey itaatte bulunan kimse, şüphesiz sen de cennetliklerdensin.

Nitekim konuşma esnasında şöyle denilir: Filan kişi ne namaz kılar, ne oruç tutar. Ey namaz kılıp oruç tutan kimse müjdeler olsun sana. Burada ifadenin buna delâleti dolayısıyla hazfedilmiştir.

“Yoksa… kimse mi”deki “elifin istifham (soru elifi) olduğu da söylenmiştir.

“Yoksa… gece saatlerinde… itaatte bulunan kimse mi” üstündür, hayırlıdır? Allah’a ortak koşan kimse mi? demek olur. İfadenin takdiri de: İtaatte bulunan kimse hayırlıdır, anlamındadır.

“Kimse mi” şeklinde “nun” harfini şeddeli okuyanların kıraatine göre de anlam şöyle olur: Az önce sözü geçen isyankârlar mı hayırlıdır?

“Yoksa… itaatte bulunan kimse mi?” Buna göre:

“Yoksa”nın karşılığında gelmesi gereken cümle hazfedilmiştir. Aslı da şeklinde olup “mim”ler idgam edilmiştir.

en-Nehhâs dedi ki:

“Yoksa” burada “Bilakis, hayır” anlamındadır. “Kimse” de; anlamındadır, ifadenin takdiri de: Hayır itaatte bulunan kimse, sözü edilen kimseden daha üstündür, şeklindedir.

“Kanit: İtaat eden” dört türlü açıklanmıştır:

1- Bundan kasıt itaatkâr kimsedir. Bu açıklamayı İbn Mes’ûd yapmıştır.

2- Namazında huşu duyan kimsedir. Bu açıklamayı İbn Şihab yapmıştır.

3- Namazında kıyamda duran kimse demektir. Bu açıklamayı Yahya b. Sellam yapmıştır.

4- Rabbine dua eden kimsedir.

İbn Mes’ûd’un açıklaması bütün bunları toplamaktadır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Kur’ân’da geçen bütün “kunut” lâfızları aziz ve celil olan Allah’a itaat anlamındadır.’ Taberani, Evsat, II, 224.

Cabir’den rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hangi namaz daha faziletlidir diye sorulmuş, o da: “Kunutu uzun olan” diye cevab vermiştir. Müslim, I, 520; Tirmizi, II, 229; Nesâî, V, 58; İbn Mace, I, 456; Müsned, III, 302, 314, 391, 411, IV, 385 (Cabir’den ve başkalarından).

İlim ehlinden bir takım kimseler bunu kıyamın uzun olması diye yorumlamışlardır.

Abdullah’ın, Nafî’den, onun İbn Ömer’den rivâyetine göre İbn Ömer’e kunutun ne demek olduğu sorulmuş, o da: Benim bildiğim kunut namazda kıyamı uzun tutmak ve Kur’ân okumaktan başka bir şey değildir, demiştir.

Mücahid dedi ki: Rüku’un uzunca yapılması ve gözün başka yerlere bakmaktan alıkonulması kunutun kapsamı içerisindedir.

İlim adamları namaza durdular mı gözlerini sağa sola bakmaktan alıkoyar ve hu’du’ ile hareket eder (boyun bükerek durur), namazlarında etrafa bakınmazlar. Bir yerleriyle oynamaz ve unutmaları hali dışında- dünya ile ilgili bir şeyi hatırlarına getirmezlerdi.

en-Nehhâs dedi ki: Bunun asıl anlamı kunutun itaat demek olduğudur. Bu hususta yapılmış bütün açıklamaların hepsi de yüce Allah’a itaati anlatır. Bunların hepsi ve hatta bunlardan da fazlası itaatin kapsamı içerisine girer. Nitekim Nafî’ şöyle demiştir: İbn Ömer bana: Kalk namaz kıl dedi. Ben de kalkıp namaz kıldım. Üzerimde de eski püskü bir elbise vardı. Beni çağırdı ve bana: Ben seni bir işi görmek üzere gönderecek olsam, bu şekilde mi giderdin diye sordu. Ben, hayır güzel elbiselerimi giyinir, süslenirdim, dedim. Bu sefer bana: Huzuruna güzelce giyinip çıkmak, başkalarından çok Allah’a yakışır.

Burada sözü geçen

“kanit (itaat eden)”in muayyen olarak kim olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Yahya b. Sellam’ın naklettiğine göre bu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. ed-Dahhak’ın kendisinden yaptığı rivâyete göre de İbn Abbâs bu Ebû Bekir ve Ömer -Allah ikisinden de razı olsun- dirler, demiştir.

İbn Ömer de: Bu Osman (radıyallahü anh)’dır demiştir. Mukâtil , Ammar b. Yasir’dir. el-Kelbî, Süheyb, Ebû Zerr ve İbn Mes’ûd’dur demiştir. Yine el-Kelbî’den nakledildiğine göre bu, bu durumda olan herkes hakkında geçerli bir nitelemedir, demiştir.

“Gece saatlerinde” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen şöyle demiştir: Gecenin saatleri başı, ortası ve sonudur. İbn Abbâs’tan ise

“gece saatleri” gecenin ortası, yarısı demektir, dediği nakledilmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Kıyâmet gününde mevkıfte beklemenin Allah tarafından kendisine hafifletilmesini, kolaylaştırılmasını isteyen kimseyi Allah gece karanlığında secde ederken, ayakta durup namaz kılarken, âhiretten korkarak ve Rabbinin rahmetini umarak görsün.

Gece saatlerinin akşam ile yatsı arası olduğu da söylenmiştir. Bununla birlikte el-Hasen’in açıklaması umumi bir açıklamadır.

“Âhiretten korkarak” âyetini Said b. Cübeyr âhiret azabından korkarak diye açıklamıştır.

“Rabbinin rahmetini umarak” cennet nimetlerini umarak… demektir.

el-Hasen’den rivâyet edildiğine göre o masiyetleri işleyip duran ve bununla birlikte Rabbinin rahmetini uman kimse hakkında soru sorulmuş da, o da: Böylesi olmayacak temennilerde bulunan bir kimsedir, diye cevab vermiştir.

“Yoksa… itaatte bulunan kimse mi” anlamındaki âyetin “mim” harfini şeddesiz olarak: “Ey itaatte bulunan kimse” anlamında nida ile okuyan bir kimse “Rabbinin rahmetini” âyeti üzerinde vakıf yapmaz, çünkü yüce Allah’ın:

“De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” âyeti ona bitişiktir. Ancak ifadede hazfedilmiş bir lâfız takdir edilmesi müstesnadır. Bu ise daha önceden açıklandığı üzere daha kolay bir yoldur.

ez-Zeccâc dedi ki: Yani nasıl bilenlerle bilmeyenler bir değil ise aynı şekilde itaat eden ile isyankâr kimse de eşit değildir.

Başkası ise şöyle demektedir: Bilenler, bildiklerinden istifade edenler ve gereğince amel edenlerdir. Bildiğinden faydalanmayan ve gereğince amel etmeyen bir kimse, bilmeyen kişi konumundadır.

“Ancak özlü akıl sahipleri” yani mü’minlerden akıl sahibi olan kimseler

“öğüt alır.”

İnsana bir zarar dokunduğunda, Rabbine yönelerek dua eder. Sonra O, kendisinden bir nimet verdiğinde, daha önce O’na dua ettiği şeyi unutur ve Allah’a eşler koşar ki O’nun yolundan saptırsın. De ki: “Küfrünle biraz oyalan. Şüphesiz sen ateş ehlindensin.”

Diyanet Vakfı
İnsanın başına bir sıkıntı gelince, Rabbine yönelerek Ona yalvarır. Sonra Allah kendisinden ona bir nimet verince, önceden yalvarmış olduğunu unutur. Allahın yolundan saptırmak için Ona eşler koşar. (Ey Muhammed!) De ki: Küfrünle biraz eğlenedur; çünkü sen, muhakkak cehennem ehlindensin!

Kurtubi Tefsiri
İnsana bir zarar isabet etse, Rabbine dönerek O’na dua eder. Sonra ona kendi lutfundan bir nimet verirse, evvelce O’na yalvardığını unutur ve yolundan saptırmak için Allah’a eşler koşar. De ki: “Küfrünle biraz eğlenedur. Muhakkak sen cehennemliklerdensin.”

“İnsana” yani kâfire

“bir zarar” fakirlik ya da bela türünden bir sıkıntı ve darlık

“isabet etse Rabbine dönerek O’na dua eder.” Yani üzerindeki bu darlık ve sıkıntının kaldırılması için yüce Allah’a sığınarak, itaat ederek, O’na yönelerek ve dönerek dua eder.

“Sonra ona kendi lutfundan bir nimet verirse” ona birtakım bağışlarda bulunur ve birtakım şeylere malik kılarsa… demektir.

(Aynı kökten olmak üzere): “Allah sana o şeyi mülk olarak verdi” denilir. Ebû Amr b. el-Ala şu beyiti zikrederdi:

“işte orada malı mülk olarak vermeleri istenirse onlardan verirler,

Ve onlardan bir şey dilenirse bağışlarlar ve eğer meysire

Fakirlere dağıtılmak üzere deve üzerinde kumar oynamaya kalkışırlarsa, semiz develeri seçerler.

Adamın oldukça özel yakın kimseleri” demektir, tekili: …diye gelir. Ebû’n-Necm dedi ki:

“Verdi, -cimrilik etmedi ve cimrilik ettiği de söylenmedi-

Yüksek hörgüçlü develeri, bağış ve ihsanda bulunup mülk verdi.”

“Evvelce O’na yalvardığını unutur.” Yani üzerindeki sıkıntının açılmasından önce kendisine dua ettiği Rabbini unutur. Buna göre buradaki: yüce Allah’a ait olup anlamındadır. Bunun yüce Allah’ın:

“Siz de benim ibadet ettiğime ibadet edecek değilsiniz” (el-Kafirun, 109/5) âyetinde olduğu gibi anlamında olduğu da söylenmiştir. İkisinin de anlamı (kişi, kimse şeklinde olup) birdir.

Bir başka açıklamaya göre; o yüce Allah’a yalvarıp yakarırken yaptığı duayı unutur, demektir. Yani yüce Allah’a duayı terkeder. Bu durumda fiil ile birlikte mastar (yalvarmasını, ibadet etmesini…) anlamını ifade eder.

“Ve yolundan saptırmak için” yani cahiller kendisine uysun diye

“Allah’a eşler koşar.” O’nunla birlikte putlara, heykellere tapınır. es-Süddî dedi ki: Bu bütün işlerinde kendilerine güvenip dayandıkları insanlardan eşler koşarlar, anlamındadır.

“Küfrünle biraz eğlenedur.” Yani sen bu durumda olan insana:

“… eğlenedur” de. Bu ise tehdit ihtiva eden bir emirdir, çünkü dünya hayatının metaı pek azdır.

“Muhakkak sen cehennemliklerdensin.” Yani sonunda varacağın yer cehennem ateşi olacaktır.

Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizden müstağnidir. Kullarına küfrü razı olmaz. Şükrederseniz, onu sizin için razı olur. Hiçbir yük taşıyan, başka bir yük taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir. O size, yapmakta olduklarınızı haber verecektir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir.

Diyanet Vakfı
Eğer inkar ederseniz, şüphesiz Allah, size muhtaç değildir. Bununla beraber O, kullarının küfrüne razı olmaz. Eğer şükrederseniz sizden bunu kabul eder. Hiçbir günahkar diğerinin günahını çekmez. Nihayet hepinizin dönüp gidişi, Rabbinizedir. Yaptıklarınızı O size haber verir. Çünkü O, kalplerde olan herşeyi hakkıyla bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Eğer kâfir olursanız, şüphesiz Allah size muhtaç değildir. Bununla birlikte O, kullarının kâfir olmalarına razı olmaz. Eğer şükür ederseniz, faydanız için ondan razı olur. Yük (günah) yüklenici hiçbir kimse başkasının yükünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir, O, size neler yapmakta olduğunuzu haber verecektir. Çünkü O, göğüslerin özünü çok iyi bilendir.

“Eğer kâfir olursanız, şüphesiz Allah size muhtaç değildir” âyetinde şart ve cevab zikredilmiştir.

“Bununla birlikte, O kullarının kâfir olmalarına razı olmaz.” Onların kâfir olmalarını sevmez. İbn Abbâs ve es-Süddî dediler ki: Bunun anlamı mü’min kullarının kâfir olmalarına razı olmaz. Bunlar da yüce Allah’ın haklarında:

“Benim gerçek kullarım üzerinde senin hakimiyetin yoktur” (el-İsra, 17/65) diye buyurduğu kimselerdir. Ayrıca yüce Allah’ın:

“Allah’ın kullarının kendisinden içtikleri… bir pınardır” (el-İnsan, 76/6) âyeti da bunun gibidir ki, Allah’ın kullarından kasıt, mü’minlerdir. Bu açıklama rıza ile irade arasında fark gözetmeyenlerin görüşüne uygun bir açıklamadır.

Bir başka açıklamaya göre de O küfre -O’nu irade etse dahi- razı olmaz. Çünkü yüce Allah kâfirin küfre girmesini irade eder ve onun iradesi ile kâfir olur, fakat bu işe razı olmaz ve bunu sevmez. Buna göre O, razı olmadığı şeyin olmasını murad edebilir. Yüce Allah İblisi yaratmayı murad etmiştir, fakat O’ndan razı değildir. Yani irade, rızadan başka bir şeydir. Ehl-i sünnetin kabul ettiği görüş de budur.

“Eğer şükür ederseniz, faydanız için ondan razı olur.” Yani sizin şükredici olmanızdan razı olur. Çünkü

“şükür ederseniz” âyeti buna delâlet etmektedir. Şükre dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/52. âyet, 3. başlıkta) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

“Razı olur” sevab ve mükâfat verir ve över anlamındadır. Bu açıklamaya göre rıza ya O’nun sevap vermesidir, bu durumda bu bir fiil sıfatı olur. (Şu âyette dile geritildiği gibi)

“Yemin olsun ki şükrederseniz, elbette size daha çok veririm.” (İbrahim, 14/7) Yahutta bu şükrün övülmesi olur, o takdirde bu bir zat sıfatıdır.

“Ondan razı olur” anlamındaki fiil Ebû Cafer, Ebû Amr, Şeybe ve Âsım’dan rivâyetle Hubeyre şeklinde “he” harfini sakin olarak okumuşlardır. İbn Zekvan, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, el-Kisaî ve Nafî’den, Verş ise dammeyi işba’ ile (açık ve anlaşılır şekilde) okumuşlardır, diğerleri ise bunu ihtilas ile (çok hafif bir şekilde) çıkartmışlardır.

“Yük (günah) yüklenici hiçbir kimse başkasının yükünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir. O size neler yapmakta olduğunuzu haber verecektir. Çünkü O, göğüslerin özünü çok iyi bilendir” âyeti(na dair açıklamalar) da önceden birden çok yerde (mesela el-İsra, 17/15- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Sizi bir tek nefisten yarattı. Sonra ondan eşini var etti. Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi. Sizi annelerinizin karınlarında üç karanlık içinde, yaratılıştan yaratılışa bir yaratılışla yaratır. İşte bu, Rabbiniz Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka ilâh yoktur. O hâlde nasıl çevriliyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Allah sizi bir tek nefisten (ademden) yarattı, sonra ondan da eşini yarattı. Sizin için hayvanlardan sekiz eş meydana getirdi. Sizi de annelerinizin karınlarında üç katlı karanlık içinde çeşitli safhalardan geçirerek yaratıyor. İşte bu yaratıcı, Rabbiniz Allahtır. Mülk Onundur. Ondan başka tanrı yoktur. Öyleyken nasıl oluyor da (Ona kulluktan) çevriliyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
Sizi bir candan yarattı. Sonra ondan eşini yarattı ve sizin için davarlardan sekiz çift yarattı. Sizi analarınızın karnında üç karanlık içinde bir yaratılıştan sonra, öbür yaratılışa geçirerek yaratıyor. İşte bunları yapan Rabbiniz Allah… Mülk yalnız O’nundur, O’ndan başka ilâh yoktur. Böyle iken nasıl döndürülüyorsunuz?

“Sizi bir candan” yani Âdem (aleyhisselâm)’dan

“yarattı. Sonra ondan” soyun devamının gerçekleşmesi için

“eşini yarattı.” Bu husus da daha önceden el-Araf Sûresi’nde (7/189-190. âyet, 1. başlık ve devamında) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

“Ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi.” Yüce Allah çiftlerin indirilmiş olduğunu bize haber vermektedir. Çünkü bu davarlar bitkiler sayesinde, bitkiler de indirilen su sayesinde var olur. İşte buna “tedriç” (bir işi tedricen yani aşama aşama gerçekleştirmek) ismi verilir. Yüce Allah’ın:

“Size… bir elbise indirdik” (el-Araf, 7/26) âyeti da buna benzemektedir.

“İndirdi” lâfzının inşa etti ve var etti anlamında olduğu da söylenmiştir. Said b. Cübeyr de: Yarattı, diye açıklamıştır.

Denildiğine göre yüce Allah bu davarları cennette yaratmış, sonra onları yere indirmiştir. Yüce Allah’ın şu âyetinde belirtildiği gibi:

“Ayrıca kendisinde hem çetin bir güç bulunan… demiri de indirdik.” (el-Hadid, 57/25)

Çünkü Âdem (aleyhisselâm) yeryüzüne indirilince, onunla birlikte demir de indirilmiştir.

“Sizin için davarlardan… indirdi” âyetinin “verdi” anlamında olduğu da söylenmiştir. Burada

“yaratma”nın indirmek olarak zikredildiği de söylenmiştir. Çünkü yaratmak semadan inen bir emir ile gerçekleşir. O halde mana: O size bunları inen emri ile yaratmıştır, demek olur.

Katade dedi ki: Deve türünden iki, inek türünden iki, koyun türünden iki ve keçi türünden iki, bunların herbirisi bir çifttir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-En’am, 6/143-144. âyetler, 1 ve 2. başlıklarda) geçmiş bulunmaktadır.

“Sizi analarınızın karnında üç karanlık içinde bir yaratılıştan sonra öbür yaratılışa geçirerek yaratıyor” âyeti hakkında Katade ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Nutfeden sonra alaka (sülük gibi bir kan) sonra bir çiğnemlik et, sonra kemik, sonra da et olarak yaratıyor.

İbn Zeyd dedi ki:

“Bir yaratılıştan sonra öbür yaratılışa geçirerek yaratıyor” âyeti şu demektir: O Âdem’in belinde sizi yarattıktan sonra annelerinizin karnında yaratmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Önce babanın sırtında, sonra annenin karnında, sonra da doğumdan sonra yaratış ile yaratmaktadır. Bunu da el-Maverdî zikretmektedir.

“Üç karanlık içinde” karın karanlığı, rahim karanlığı ve meşime (eş) karanlığı. Bunu İbn Abbâs, İkrime, Mücahid, Katade ve ed-Dahhak söylemişlerdir. İbn Cübeyr: Meşime (eş), rahim ve gece karanlıkları demiştir. Ancak birinci görüş daha sahihtir.

Erkeğin sulbünün karanlığı, kadının karnının karanlığı ve rahim karanlığı diye de açıklanmıştır. Ebû Ubeyde’nin görüşü budur. Yani karanlık -yaratılmışları engellediği gibi- onu engellemez.

“İşte bunları yapan” bunca şeyleri yaratan

“Rabbiniz Allah… Mülk yalnız O’nundur, O’ndan başka ilâh yoktur. Böyle iken nasıl döndürülüyorsunuz?” Nasıl olur da O’na ibadeti bırakıyor, O’ndan başkasına ibadete döndürülüyor ve yönlendiriliyorsunuz?

Hamza

“analarınızın” anlamındaki âyeti hem “hemze”yi, hem “mim”i kesreli olarak diye okumuştur. el-Kisaî ise “hemze”yi kesreli, “mim”i fethalı okumuştur.

Diğerleri ise “hemze”yi ötreli, “mim”i ise fethalı okumuşlardır.

Gökleri ve yeri hak ile yarattı. Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar. Güneşi ve ayı emrine verdi. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gider. Dikkat edin! O, azizdir, çok bağışlayandır.

Diyanet Vakfı
Allah, gökleri ve yeri hak ile yarattı. Geceyi gündüzün üzerine örtüyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor. Güneşi ve ayı emri altına almıştır. Her biri belli bir süreye kadar akıp gider. Dikkat et! O, azizdir, ve çok bağışlayandır.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yeri hak ile yarattı. Geceyi gündüze dolar, gündüzü de geceye dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kıldı. Herbiri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. Uyanık olun, o galib olandır, günahları çok çok bağışlayandır.

“Göklerle yeri hak ile yarattı.” Yani herşeyi kemal derecesinde var etmeye kadir olan, eşe ve evlada ihtiyacı olmayan O’dur. Böyle olana yakışan, O’na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca O’na ibadet etmektir.

Bununla yüce Allah, kullarına dilediği şekilde kendisine ibadet etmelerini istemek hakkına sahib olduğuna dikkatlerimizi çekmektedir. Nitekim de böyle yapmıştır.

Yüce Allah’ın:

“Geceyi gündüze dolar, gündüzü de geceye dolar” âyeti hakkında ed-Dahhak şöyle demiştir: Yani O, bunu ötekinin, ötekisini de bunun üzerine bırakır. Bu da “tekvin dolamak” kelimesinin sözlükteki anlamına göre yapılmış bir açıklamadır. Bu kelime bir şeyin, bir kısmını öbür kısmının üzerine atmak demektir. Mesela: “Eşyanın bir kısmını, bir kısmının üzerine bıraktı anlamında: denilir. “Sarığı sardı, doladi” tabiri de buradan gelmektedir.

İbn Abbâs’tan bu âyetin anlamına dair bu şekildeki açıklama rivâyet edilmiş ve o şöyle demiştir: Geceden eksilen bölüm gündüze girer, gündüzden eksilen de geceye girer. İşte yüce Allah’ın:

“Geceyi gündüze bitiştirir, gündüzü de geceye bitiştirir” (Fatır, 35/13) âyetinin anlamı da budur.

Bir başka açıklamaya göre gecenin gündüze dolanması, gecenin gündüzü karartması ve sonunda ışığını gidermesidir. Gündüzü de gecenin üzerine örter ve böylelikle onun karanlığını giderir. Bu, Katade’nin açıklamasıdır. Yüce Allah’ın:

“Geceyi durmadan kovaladığı gündüze bürür o” (el-Araf, 7/54) âyetinin anlamı da budur.

“Güneşi ve ayı” kullarının menfaatine doğup batmak suretiyle

“müsahhar kıldı. Herbiri belirli bir süreye kadar” kendi yörüngesinde dünyanın sonunun geleceği kıyâmet gününe kadar

“akıp gitmektedir.” İşte o vakit sema çatlayacak ve yıldızlar darmadağın olacaktır.

Belirli süre’nin (el-ecelu’l-müsemma) güneş ve ayın doğuş ve batışları için düzenlenmiş konak yerlerine gidişlerinin son bulacağı vakit olduğu da söylenmiştir. el-Kelbî dedi ki: Her ikisi de en uzak konaklarına doğru akıp giderler. Sonra tekrar en yakın oldukları konak yerlerine geri dönerler ve bunun sınırını aşmazlar. Buna dair açıklamalar da daha önceden Yasin Sûresi’nde (36/40. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Uyanık olun! O galib olandır, günahları çok çok bağışlayandır” âyetindeki: ” Uyanık olun” dikkat çekmek ve uyarmak içindir. Yani dikkat edin, şüphesiz ki ben herşeye galib olan “Aziz”im ve rahmeti ile kullarının günahlarını örten “Ğaffar”ım.

Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi. O, yücedir. O, Allah’tır, bir olan, kahredici olandır.

Diyanet Vakfı
Eğer Allah bir evlat edinmek isteseydi, elbette yarattıklarından dilediğini seçerdi. O yücedir. O, tek ve kahhar olan Allahtır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Allah bir evlat edinmek istese idi, elbette yarattıklarından dilediğini seçerdi. O, bundan münezzehtir. O, Allah’tır, birdir, herşeye hükmünü geçirendir.

“Eğer Allah bir evlad edinmek isteseydi, elbette yarattıklarından dilediğini seçerdi.” Yani Allah yarattıklarından herhangi bir kimseye böyle bir ismi vermek isteseydi, bu işi onlara bırakmazdı.

“O bundan münezzehtir.” Evlat sahibi olmaktan yücedir, mukaddestir.

“O Allah’tır, birdir, herşeye hükmünü geçirendir.”

Dikkat edin! Halis din yalnız Allah’ındır. O’ndan başka dostlar edinenler derler ki: “Biz onlara sadece bizi Allah’a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz.” Şüphesiz Allah, onların ayrılığa düştükleri şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir. Şüphesiz Allah, yalancı ve inkârcı olanı hidayete erdirmez.

Diyanet Vakfı
Dikkat et, halis din yalnız Allahındır. Onu bırakıp kendilerine bir takım dostlar edinenler: Onlara, bizi sadece Allaha yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz, derler. Doğrusu Allah, ayrılığa düştükleri şeylerde aralarında hüküm verecektir. Şüphesiz Allah, yalancı ve inkarcı kimseyi doğru yola iletmez.

Kurtubi Tefsiri
Uyanık olun! Halis olan din yalnız Allah’ındır. O’ndan başka veliler edinenler: “Biz bunlara ancak bizleri Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” (derler). Muhakkak Allah ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir. Şüphe yok ki Allah yalan söyleyen, kâfir olan hiçbir kimseye hidayet vermez.

“Uyanık olun, halis olan” hiçbir şaibenin karışmadığı

“din yalnız Allah’ındır.”

Hadîs-i şerîfte el-Hasen’in, Ebû Hüreyre’den rivâyet ettiğine göre bir adam şöyle demiş: Ey Allah’ın Rasûlü! Ben bir şeyler tasadduk ediyorum ve bir şeyler yapıyorum. Bununla hem Allah’ın rızasını arıyorum, hem de insanların beni övmesini arzu ediyorum. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da ona şu cevabı vermiş: “Muhammed’in nefsi elinde olana yemin ederim ki, Allah kendisine ortak koşulmuş hiçbir şeyi kabul etmez. ” Bu kadarıyla: Muhammed b. İsmail es-San’ani, Subulu’s-Selam, IV, 186. Daha sonra Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Uyanık olun! Halis olan din yanlız Allah’ındır” âyetini okudu.

Bu anlamdaki yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/262. âyet, 2. başlıkta); en-Nisa Sûresi’nde (4/146. âyetin tefsirinde) ve Kehf Sûresi’nde (18/110. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

2- Amelde Niyetin Gereği:

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu âyet-i kerimede bütün amellerde niyetin vacib oluşuna delil vardır. Bunun en büyüğü ise imanın yarısı olan abdesttir. Bu hususta Ebû Hanife ve el-Velid b. Müslim’in, Malik’ten rivâyetine muhalefet sözkonusudur. Çünkü bunların ikisi: Niyet olmaksızın abdest yeterlidir, derler. Halbuki abdestin imanın yarısı olması ve tırnaklar ile tüyler arasından günahları çıkartma özelliği niyetsiz olamaz.

“Ondan başka veliler edinenler” âyetinde velilerden kasıt putlardır. Haber hazfedilmiştir, yani onlar derler ki:

“Biz bunlara ancak bizleri Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.”

Katade dedi ki: Müşriklere Rabbiniz ve yaratıcınız kimdir? Gökleri ve yeri kim yaratmıştır? Semadan su (yağmur) indiren kimdir? diye sorulduğunda, Allah diyorlardı. Bu sefer onlara: Peki putlara ibadetinizin anlamı nedir? denilince, şöyle cevab veriyorlardı: Bizi Allah’a yakınlaştıranlar, O’nunnezdindebize şefaat etsinler diye.

el-Kelbî dedi ki: Bu sözün cevabı el-Ahkaf Sûresi’ndedir:

“Kendilerini yakınlaştırmak üzere Allah’tan başka ilâh diye edindikleri onlara yardım etmeli değil miydi?” (el-Ahkaf, 46/28)

“Yakınlık” demektir. Yani bizi yüce Allah’a iyice yakınlaştıranlar diye onlara ibadet ediyoruz. Buna göre bu lâfız, mastar (mef’ûl-i mutlak) yerinde kullanılmış olmaktadır.

İbn Mes’ûd, İbn Abbâs ve Mücahid’in kıraatinde:

“Ondan başka veliler edinenler, biz bunlara ancak bizleri Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz derler.” şeklinde, Ubeyy’in kıraatinde ise:

“Ondan başka veli edinenler, biz sizlere ancak bizleri Allah’a yakınlaştırasınız diye ibadet ediyoruz (derler)” şeklindedir. Bunu en-Nehhâs zikretmiş ve Buradaki hikaye (söyledikleri nakledilen sözler) açıkça anlaşılmaktadır, demiştir.

“Muhakkak Allah… aralarında hüküm verecektir.” Kıyâmet gününde çeşitli din sahipleri arasında hüküm verecek ve herkese hakettiği karşılığı verecektir.

“Şüphe yok ki Allah yalan söyleyen, kâfir olan hiçbir kimseye hidayet vermez.” Yani ezelde küfre sapacağına dair hüküm verilmiş olan hidayet bulmaz. Yani yüce Allah’ın razı olduğu din olan İslâm dinine girmez. Nitekim yüce Allah:

“Ve size din olarak İslâm’ı beğenip seçtim” (el-Mâide, 5/3) diye buyurmuştur. Bu âyet önceden de geçtiği üzere (mesela el-Fâtiha, 1/6. âyet, 31. başlık; İbrahim, 14/4. âyetin tefsirinde) Kaderiyye’nin ve diğerlerinin kanaatlerini reddetmektedir.

Şüphesiz biz sana kitabı hak ile indirdik, öyleyse Allah’a kulluk et, dini yalnız O’na halis kılarak.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Şüphesiz ki Kitabı sana hak olarak indirdik. O halde sen de dini Allaha has kılarak (ihlas ile) kulluk et.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Biz sana kitabı hak ile indirdik. O halde Allah’a, dini yalnız O’na halis kılarak ibadet et.

“Muhakkak Biz sana kitabı hak ile indirdik.” Yani bu, kitabın Allah’tan indirilmesidir ve Biz bu kitabı hak ile yani doğruluk ile indirdik. Bu kitab batıl veya eğlence, şaka değildir.

“O halde Allah’a dini yalnız O’na halis kılarak ibadet et” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- İhlas:

“(Ulü): Halis kılarak” âyeti hal olarak nasbedilmiştir. O’na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın tevhid edici olarak, demektir.

“Dini yanlız O’na” itaati yanlız O’na halis kıl, demektir. Buradaki dinin ibadet anlamında olduğu da söylenmiştir, mef’ûlün bihdir.

Kitabın indirilmesi, aziz, hüküm sahibi Allah’tandır.

Diyanet Vakfı
Bu Kitap izzet ve hikmet sahibi Allah katından indirilmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Kitabın indirilmesi mutlak galib, her işi hikmet dolu Allah tarafındandır.

“Kitabın indirilmesi” anlamındaki âyet, mübteda olarak merfudur, haberi ise:

“Mutlak galib, her işi hikmet dolu Allah tarafındandır” âyetidir. Bununla birlikte: “Bu, kitabın indirilmesidir” anlamında merfu olması da mümkündür. Bu açıklamayı el-Ferrâ” yapmıştır.

el-Kisaî ve el-Ferrâ”

“indirilmesi” âyetinin:şeklinde mef’ûlün bih olmak üzere nasb ile gelmesini uygun görmüşlerdir. el-Kisaî: Bu “kitabın indirilmesini” okuyun ve ona uyun demektir. el-Ferrâ” da şöyle demiştir: Bu iğra (teşvik) olmak üzere nasbedilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Allah’ın üzerinizde yazdığına” (en-Nisa, 4/24) bağlı kalınız, âyeti gibidir.

“Kitab” Kur’ân-ı Kerîm’dir. Ona bu ismin verilmesi yazılı olmasından dolayıdır.

“Ve onun haberini elbette bir süre sonra bileceksiniz.”

Diyanet Vakfı
Onun verdiği haberin doğruluğunu bir zaman sonra çok iyi öğreneceksiniz.

Kurtubi Tefsiri
“Onun haberini bir süre sonra elbette bileceksinizdir.”

“O” yani Kur’ân-ı Kerîm

“ancak âlemlere” cinlere ve insanlara

“bir öğüttür. Onun haberini bir süre sonra elbette bileceksinizdir.” Zikrin yani Kur’ân’ın haberinin hak olduğunu mutlaka “bir süre sonra” bileceksinizdir.

Katade: Ölümden sonra diye açıklamıştır. ez-Zeccâc da böyle demiştir. İbn Abbâs, İkrime ve İbn Zeyd de: Kıyâmet günü diye açıklamışlardır. el-Ferrâ” da: Ölümden önce ve sonra diye açıklamıştır. Yani

“bir süre sonra” söylediğimin hakikati sizin için açıklık kazanmış olacaktır. Bir süre sonra bu böyle olacaktır, bu da müslümanların kılıçları tepenize ineceği zaman açığa çıkacaktır, demektir. es-Süddî: Bu da Bedir günü olacaktır diye açıklamıştır.

el-Hasen şöyle derdi: Ey Âdemoğlu, ölüm esnasında sana kesin haber gelecektir.

İkrime’ye: Bir süreye kadar (hîn) mutlaka bu işi yapacağına dair yemin eden kimse hakkında soru sorulmuş o da şöyle demiştir: Bazı “bir süre (hîn)” lâfzının ne demek olduğu anlaşılamaz (veya onun gerçekleşeceği zamana yetişilemez). Yüce Allah’ın:

“Onun haberini bir süre sonra elbette bileceksinizdir” âyeti gibi. Kimisi de ne demek olduğu bilinebilir. Yüce Allah’ın:

“O ağaç Rabbinin izniyle her zaman (hîn) meyvelerini verir” (İbrahim, 14/25) âyetinde olduğu gibi. Buradaki hîn’den kasıt hurmaların toplanmasından tekrar tomurcuklanmasına kadar geçen altı aylık zamandır. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/36. âyet, 6. -başlıkta ve İbrahim Sûresi’nde 14/25- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah’a hamdolsun.

“O, âlemler için ancak bir zikirdir.”

Diyanet Vakfı
Bu Kuran, ancak alemler için bir öğüttür.

Kurtubi Tefsiri
“O ancak âlemlere bir öğüttür.

De ki: “Ben sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum. Ve ben yükümlülük taslayanlardan değilim.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum. Ve ben olduğundan başka türlü görünenlerden de değilim.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğimden bir şeyler uyduranlardan da değilim.

Yüce Allah buyuruyor ki:

“De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.” Vahyi tebliğ etmem karşılığında bir mükâfat istemiyorum. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan daha önceden sözedilmediği halde ondan zamir ile sözedilmiştir. Bunun yüce Allah’ın:

“Aramızdan bu zikir onun üzerine mi indirildi?” (Sâd, 38/8) âyetine raci olduğu da söylenmiştir.

“Ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.” Yani ben bir şeyler uydurmak için kendimi zorlamıyorum ve emrolunmadığım şeyleri uydurup söylemiyorum.

Mesrûk, Abdullah b. Mesud’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bilmediği şey hakkında kendisine soru sorulan bir kimse bilmiyorum desin ve tekellüfe kaçmasın (bir şeyler uydurmaya kendisini zorlamasın). Çünkü onun: Bilmiyorum demesi dahi bir ilimdir. Zaten yüce Allah peygamberine:

“De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğimden bir şeyler uyduranlardan da değilim” demesini emir buyurmuştur.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Mütekellih (bilmediği şeyleri söylemek için kendisini zorlayan kimse)’in üç tane alameti vardır. Kendisinden yukarıda olanlarla tartışır, asla nail olamayacağı şeyleri elde etmeye kalkışır ve bilmediği şeyleri söyler.” Deylemî, Firdevs, III, 328.

Dârâkutnî, Nafî’den, o İbn Ömer’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) seferlerinden birisinde bir gece yol aldı. Büyükçe bir havuzunun başında oturmakta olan bir adamın yanından yolları geçti. Ömer ona: Ey bu havuzun sahibi, bu gece yırtıcı hayvanlar gelip senin bu havuzundan su içtiler mi diye sordu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Ey havuzun sahibi, bu adama sorduğunun cevabını verme. Çünkü bu gereksiz yere kendisini zora koşan bir kimsedir. (Eğer içmişlerse) karınlarında taşıdıkları kendilerinindir, geriye kalan da bizim için hem bir içecektir, hem bir temizlenme suyu” Dârâkutnî, I, 26.

Muvatta’’da Yahya b. Abdurrahman b. Hatıb’dan rivâyete göre Ömer b. el-Hattâb aralarında Amr b. el-As’ın da bulunduğu bir kafile ile birlikte yola çıkmıştı. Nihayet bir havuzun başına geldiler. Amr b. el-As: Ey havuzun sahibi, yırtıcı hayvanlar senin bu havuzuna geliyorlar mı? diye sordu. Ömer: Ey havuzun sahibi, bize haber verme, çünkü biz yırtıcı hayvanların olduğu yere gittimiz gibi, onlar da bizim yanımıza gelirler, demiştir’ Muavatta, I,23..

Sulara dair gerekli açıklamalar daha önce Furkan Sûresi’nde (25/48. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

“Cehennemi mutlaka senden ve onlardan sana uyanların hepsinden dolduracağım.”

Diyanet Vakfı
84, 85. Doğrusu -ki ben hep doğruyu söylerim- mutlaka sen ve sana uyanların hepsiyle cehennemi dolduracağım! buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
“Yemin olsun ki cehennemi senden ve onlar arasından sana uyanların hepsinden dolduracağım.”

“Yemin olsun ki cehennemi senden” yani bizzat senden ve senin soyundan gelenlerden

“ve onlar arasından” Âdemoğullarından

“sana uyanların hepsinden dolduracağım.”

Dedi: “Hak budur — ve ben hakkı söylerim.”

Diyanet Vakfı
84, 85. Doğrusu -ki ben hep doğruyu söylerim- mutlaka sen ve sana uyanların hepsiyle cehennemi dolduracağım! buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “Hak budur. Ben de şu hakkı söyleyeyim:

“Buyurdu ki: Hak budur. Ben de şu hakkı söyleyeyim” âyeti Haremeyn ehli, Basralılar ve el-Kisaî’nin okuyuş şeklidir.

İbn Abbâs, Mücahid, Âsım, el-A’meş ve Hamza ise birincisini merfu okumuşlardır. el-Ferrâ” bunun esreli okunmasını da câiz kabul etmektedir.

İkincisinin:

“Söyleyeyim” ile nasbedildiğinde görüş ayrılığı yoktur. Birincisinin nasb ile okunması ise iğra olmasındandır. Yani hakka tabi olun ve hakkı dinleyin. İkincisinin nasbi ise “söylemek” fiilinin üzerinde cereyan etmesi (mef’ûlu) olması dolayısıyladır. Bunun (birincisinin) “ben hakkı hak ediyorum” yani hakkı yapıyorum anlamında olduğu da söylenmiştir.

Ebû Ali dedi ki: Birinci “hak” kelimesi hazfedilmiş bir fiille nasbedilmiştir. Yahut kasem ve cer harfinin hazfi dolayısıyla nasbedilmiştir. ” Allah adına yemin ederim ki mutlaka yapacağım” demeye benzer. Bunun anlamı da şöyle olur: Yüce Allah hakka yemin ederim ki… diye buyurdu. Bu da yüce Allah’ın kendi zatına yemin etmesi demektir. “Ben de şu hakkı söyleyeyim” anlamındaki cümle de kasem ile hakkında kasem edilen (yemin edilen) şey arasına ara cümlesi olarak gelmiştir. Bu da anlatılan şeyleri te’kid etmek demektir. Şayet “hak” hazfedilmiş bir fiil ile mansub kabul edilecek olursa, o takdirde “yemin olsun ki… dolduracağım” kasem anlamı kastedilmiş bir ifade olur.

el-Ferrâ” ve Ebû Ubeyd “hak” lâfzının “Gerçekten ve yemin olsun ki cehennemi… dolduracağım” anlamında mansub olabileceğini kabul etmişlerdir. Ancak bu bazı nahiv âlimlerine göre bir yanlışlıktır. Çünkü: ” Yemin olsun ki Zeyd’i döveceğim” anlamında kullanılması câiz değildir. Zira “lam”dan sonra gelen ifadenin öncekiyle bir ilişkisi yoktur. O bakımdan onda ameli olmaz. el-Ferrâ” ve Ebû Ubeyd’in görüşlerine göre ise ifade: “Yemin olsun ki cehennemi gerçekten dolduracağım” takdirindedir.

“Hak” lâfzını merfu okuyanlar da mübteda olarak merfu okumuşlardır. Yani ben hakkım yahutta hak Bendendir. Bu iki açıklama da Mücahid’den rivâyet edilmiştir. İfadenin, bu haktır takdirinde olması da mümkündür.

Sîbeveyh ve el-Ferrâ’nın kanaatlerine göre üçüncü bir açıklama şekli de Gerçek şu ki, yemin olsun Ben cehennemi dolduracağım” şeklindeki ifade: “Gerçek şu ki, cehennemi dolduracağım” anlamında olur.

Esreli okunuşa gelince, bu da İbn es-Semeyka’ ve Talha b. Mûsarrif’in kıraati olup açıklaması ile ilgili iki görüş vardır. Birincisine göre burada kasem harfi hazfedildiği için mecrur okunmuştur. Bu el-Ferrâ’nın görüşüdür. Bir kimsenin: ” Aziz ve celil olan Allah hakkı için yemin ediyorum ki, mutlaka bunu yapacağım” demesine benzer. Bu türden bir ifadeyi Sîbeveyh de uygun karşılamıştır. Ancak Ebû’l-Abbas bu konuda onun yanlış olduğunu söylemiş ve esreli okunuşu câiz kabul etmemiştir. Çünkü cer edatları (ki yemin harfleri de bunlardandır) hazfedilmezler. Diğer görüşe göre ise baştaki “fe” harfi kasem (yemin) “vav”ından bedel olarak gelmiştir. Nitekim şairin zikrettikleri şu mısraında da böyledir:

“Senin gibi nice gebe ve süt emzikli kadına geceleyin gitmişimdir.”

“Ancak içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların hariç.”

Diyanet Vakfı
82, 83. İblis: Senin mutlak kudretine andolsun ki, onlardan ihlasa erdirilmiş kulların bir yana, hepsini mutlaka azdıracağım, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Aralarından ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna.”

Bununla birlikte kendisi ancak vesvesede bulunabileceğini ve vesvese vermese dahi bir türlü ıslah olmayacak kimseleri ancak bozup ifsada uğratacağını bilmişti. İşte bundan dolayı:

“Aralarından ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna” dedi. Yani senin kendine ibadet için halis kıldığın ve bana karşı koruduğun kimseler müstesna. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-Hicr Sûresi’nde (15/40. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi: “İzzetine andolsun, onların hepsini mutlaka saptıracağım.”

Diyanet Vakfı
82, 83. İblis: Senin mutlak kudretine andolsun ki, onlardan ihlasa erdirilmiş kulların bir yana, hepsini mutlaka azdıracağım, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “İzzetin hakkı için hepsini mutlaka azdıracağım.

“Dedi ki: İzzetin hakkı için hepsini mutlaka azdıracağım.” Âdem’den ötürü yüce Allah onu kovup uzaklaştırınca, o da Allah’ın izzetine Âdemoğullarını arzu ve isteklerini kendilerine süslü göstermek, kalblerine şüpheler sokmak suretiyle saptıracağına yemin etti. Buna göre

“hepsini mutlaka azdıracağım” âyeti onları masiyetlere çağıracağım demektir.

“Bilinen vaktin gününe kadar.”

Diyanet Vakfı
80, 81. Allah: Haydi, sen bilinen güne kadar mühlet verilenlerdensin, buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
“O belli zamanın gününe kadar.”

Dedi: “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.”

Diyanet Vakfı
80, 81. Allah: Haydi, sen bilinen güne kadar mühlet verilenlerdensin, buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “O halde sen kendisine mühlet verilenlerdensin.

Dedi: “Rabbim! Bana onların diriltileceği güne kadar mühlet ver.”

Diyanet Vakfı
İblis: Ey Rabbim! O halde tekrar diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Rabbim, o halde tekrar diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.”

“Dedi ki: O halde Rabbim, tekrar diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!” Lanetli yaratık ölmemeyi istedi, ancak onun bu isteği kabul olunmadı. Bilinen bir vakte kadar eceli ertelendi. Bu ise bütün mahlukatın öleceği gündür. Ona hiçbir şekilde önem verilmediği için bu vakte kadar ertelendi.

“Ve şüphesiz benim lanetim senin üzerindedir — ceza gününe kadar.”

Diyanet Vakfı
77, 78. Allah: Çık oradan (cennetten)! Sen artık kovulmuş birisin, ceza gününe kadar lanetim senin üzerindedir! buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
“Ve kıyâmet gününe kadar da lanetim şüphesiz senin üzerinedir.”

“Ve kıyâmet gününe kadar da lanetim” seni kovmam ve rahmetimden uzaklaştırmam

“senin üzerinedir.” Bu âyetle onun küfür üzere ısrar ettiği bize anlatılmaktadır. Çünkü kıyâmet gününde lânetleme kesilmiş olacaktır, sonra da cehennem ateşine girmesi ile bu lânetleme gerçekleşmiş olacaktır.

Dedi ki: “Oradan çık, çünkü sen kovulmuşsun.”

Diyanet Vakfı
77, 78. Allah: Çık oradan (cennetten)! Sen artık kovulmuş birisin, ceza gününe kadar lanetim senin üzerindedir! buyurdu.

Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “Defol oradan, çünkü sen artık kovulansın.

“Buyurdu ki: Defol oradan” cennetten

“çünkü sen artık kovulansın” Yıldızlarla ve yıldızlardan atılacak alevli ateşlerle kovulacak, uzaklaştırılacaksın.

Dedi ki: “Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.”

Diyanet Vakfı
İblis: Ben ondan hayırlıyım! Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.”

“Dedi ki: Ben ondan hayırlıyım.” el-Ferrâ” dedi ki: Araplar arasında: “Ben ondan hayırlıyım ve ben ondan şerliyim” diyen (ve bu arada hayırlı ve şerli lâfızlarının başına ismi tafdil hemzesini getirenler) vardır. Asıl olan budur, ancak çokça kullanım dolayısıyla (âyet-i kerimede de olduğu gibi) bu hemze hazfedilmiştir.

“Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” diyerek ateşin çamurdan üstün olduğunu ileri sürdü. Bu ise onun bir cahilliğidir, çünkü cevherler (madde özleri) cins olarak birbiriyle aynı değerdedir. O bunları kıyas etmekle yanlış bir kıyaslama yapmış oldu. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Araf Sûresi’nde (7/12. âyet, 3. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi ki: “Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?”

Diyanet Vakfı
Allah: Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden nedir? Böbürlendin mi, yoksa yücelerden misin? dedi.

Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “Ey İblis! Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu? Büyüktendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?”

“Buyurdu ki: Ey İblis! Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu?” Secde etmeni ne önledi, ne engel oldu?

Yüce Allah herşeyin yaratıcısı olmakla birlikte Âdem’e ikram olmak üzere onu yaratmayı bizzat kendi zatına izafe etmektedir. Bu ruhu, beyti (Kabeyi), nakayı (Allah’ın dişi devesi) ve mescidleri kendi zatına izafe etmesi gibidir. İnsanlara karşılıklı ilişkilerinde bildikleri, alışkın oldukları bir üslub ile hitab etmektedir. Yaratılmışlardan başkanlık konumunda olan bir kimse ancak büyüklüğünü ortaya koymak ve ona ikramda bulunmak üzere herhangi bir işi doğrudan kendi elleriyle yapar, işte burada da “el”in zikredilmesi bu anlamdadır.

Mücahid dedi ki: Burada el teekküd ve ilişki anlamındadır. Bu da bizzat benim yarattığıma… demektir. Bu bakımdan yüce Allah’ın:

“Rabbinin vechi kalıcıdır” (er-Rahmân, 55/27) âyeti gibidir ki Rabbin kalıcıdır demek olur.

Bir diğer açıklamaya göre; yüce Allah’ın yaratmasında “el”deki benzetme, bu yaratmanın nimet, güç ve kudret manasına olmadığını, aksine bunların yüce Allah’ın zat sıfatlarından iki sıfat olduğunu göstermektedir.

Bir başka açıklamaya göre “el” ile kudreti kastetmiştir. Mesela, bu işe benim elim yetmez, ağır yükü kaldırmaya benim iki elim yoktur, denilir. (Buna güç yetiremem demek istenir.) Buna da yaratmanın ancak kudret ile gerçekleştiğine dair icmaın varlığı delil teşkil etmektedir. Şair de şöyle demektedir:

“Afra’dan benim de o sapasağlam dağların da,

İki elimin yetemediği (güç yetiremediğim) şeyleri yüklendim.”

“Kendi ellerimle yarattığıma” âyetinin vasıtasız olarak yarattığıma anlamında olduğu da söylenmiştir.

Secde etmekten

“büyüktendin mi yoksa” Rabbine karşı büyüklük taslayarak

“yücelerden mi oldun?”

Muhammed b. Salih’in Şibl’den onun İbn Kesîr’den rivâyet ettiğine göre ve Mekkeliler: “Kendi ellerimle… büyüklendin mi?” şeklinde “elifi vasl elifi olarak okumuşlardır. Bu da haber anlamını ifade eder. O vakit “Yoksa” munkatı’ olup ” Hayır” anlamında olur. Buna göre anlam şöyle olur: Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu? Sen büyüklendin, hatta yücelik taslayanlardan oldun.

O takdirde:

“Yoksa onlar onu kendiliğinden uydurdu mu derler?” (es-Secde, 32/3) âyeti ve benzerleri gibi olur. Bunu soru olarak kabul edenlere göre ise: “Yoksa” lâfzını istifham hemzesi gibi kabul ederler. Bu ise bir takrir ve bir azardır. (Mealde olduğu gibi) Yani sen Âdem’e secde etmeyi kabul etmeyince, kendi kendine büyüklendin? Yoksa sen büyüklük taslayanlardan olup bundan dolayı büyüklendin?

Ancak İblis — büyüklendi ve inkârcılardan oldu.

Diyanet Vakfı
Yalnız İblis secde etmedi. O büyüklük tasladı ve kafirlerden oldu.

Kurtubi Tefsiri
İblis müstesna. Büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.

“İblis müstesna.” Âdem’e secdenin yüce Allah’a itaat olduğunu bilmeyerek, önünde secdeye varmayı büyüklüğüne yedirmedi. Allah’a itaat etmeyi büyüklüğüne yedirmeyerek kabul etmemek ise, bir küfürdür. Bundan dolayı o yüce Allah’ın emrine karşı büyüklenmesi sebebiyle kâfirlerden olmuştur. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/34. âyet, 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Meleklerin hepsi birlikte secde etti.

Diyanet Vakfı
Bütün melekler toptan secde ettiler.

Kurtubi Tefsiri
Meleklerin tümü hep birlikte secdeye kapandılar.

“Meleklerin tümü hep birlikte secdeye kapandılar.” Yani hemen emre uydular, yüce Allah’a tazim ve itaat ile secdeye kapandılar.

“Onu biçimlendirip ona ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secde edin.”

Diyanet Vakfı
Onu tamamlayıp, içine de ruhumdan üfürdüğüm zaman, derhal ona secdeye kapanın!

Kurtubi Tefsiri
“Ben onu tamamlayıp” âyetinin başındaki: edatı, mazi olan fiile müstakbel (muzari) anlamını verir. Çünkü bu edat şart harflerine benzemektedir. Bunun cevabı da şartın cevabı gibidir. “Onu yarat(aca)ğımda demektir.

“Ona ruhumdan üflediğim zaman” yani ancak Benim malik olduğum, Benden başka kimsenin malik olmadığı ruhtan… İşte izafetin anlamı budur. Buna dair yeterli ve güzel açıklamalar en-Nisa Sûresi’nde Îsa hakkındaki:

“Ve kendinden bir ruhtur” (en-Nisa, 4/171) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

“Hemen ona secdeye kapanın” âyetindeki:

“Secdeye varanlar olarak” lâfzı hal olarak nasbedilmiştir. Buradaki secdeden kasıt, ibadet maksadıyla yapılan bir secde değil, tahiyye (selamlama) secdesidir. Buna dair açıklamalar da daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/34. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Hani Rabbin meleklere demişti: “Ben çamurdan bir insan yaratacağım.”

Diyanet Vakfı
Rabbin meleklere demişti ki: Ben muhakkak çamurdan bir insan yaratacağım.

Kurtubi Tefsiri
Rabbin o zaman meleklere demişti ki: “Şüphesiz ki Ben çamurdan bir beşer yaratacağım.”

“Rabbin o zaman meleklere demişti ki…” âyetindeki

“O zaman” edatı “tartışırlarken” anlamındaki âyetin sılasındandır. Tartıştıkları zaman ve

“Rabbinin meleklere: Şüphesiz Ben çamurdan bir beşer yaratacağım” dediği zaman Mele-i A’la’ya dair benim bir bilgim yoktu, demektir.

” O zaman… demişti ki” âyetinin “tartışırlarken” lâfzından bedel olduğu ve “tartışırların mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği de söylenmiştir. Çünkü anlam: Benim tartıştıkları zamanda Mele-i A’la’nın sözlerine dair bir bilgim olmamıştı, şeklindedir.

“Bana sadece şu vahyediliyor: Ben apaçık bir uyarıcıyım.”

Diyanet Vakfı
Ben ancak apaçık bir uyarıcı olduğum için bana vahyolunuyor.

Kurtubi Tefsiri
“Bana, ben ancak apaçık bir korkutup uyaran olduğum için vahyolunuyor.”

“Bana, ben ancak apaçık bir korkutup uyaran olduğum için vahyolunuyor.” Yani bana ancak korkutup uyarmam (inzar) vahyediliyor, demektir.

Ebû Cafer b. el-Ka’ka,

” Ancak” lâfzındaki ikinci hemzeyi kesreli olarak okumuştur. Çünkü vahiy de bir söz (sözden sonra gelen “elif, nun”un elifi esreli okunur)dür. Sanki şöyle demiş gibidir: Bana deniliyor ki: Sen ancak apaçık bir uyaransın.

Bu hemzeyi üstün okuyanlar ise, ref konumunda kabul ederler. Çünkü meçhul bir fiilin ismi (naib-i faili, sözde öznesi) olmaktadır.

el-Ferrâ” dedi ki: Şöyle demiş gibidir: Bana ancak korkutup uyarmak vahyolunuyor. en-Nehhâs dedi ki:

” Ancak… için” anlamında nasb konumunda olması da mümkündür.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Mele-i a‘lâ çekişirken, benim bir bilgim yoktu.”

Diyanet Vakfı
Onlar orada tartışırken benim mele-i ala hakkında hiçbir bilgim yoktu.

Kurtubi Tefsiri
“Onlar birbirleri ile tartışırlarken benim Mele-i A’la’ya dair bir bilgim yoktur.

“Onlar birbirleri ile tartışırlarken benim Mele-i A’la’ya dair bir bilgim yoktur” âyetinde sözü geçen “Mele-i A’la” İbn Abbâs ve es-Süddî’nin açıklamasına göre meleklerdir. Onlar Âdem (aleyhisselâm) yaratıldığında durumu hakkında tartışmışlardı ve:

“Orada bozgunculuk yapacak… bir kimse mi yaratacaksın?” (el-Bakara, 2/30) demişler, İblis de:

“Ben ondan hayırlıyım.” (el-Araf, 7/12) demişti. İşte bu, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Âdem ve diğerlerinin kıssaları hakkında haber verdiğini açıklamaktadır. Böyle bir şey ise ancak ilâhi bir te’yidin varlığı ile mümkün olabilir, düşünülebilir. O halde bu yolla onun doğru söylediğine dair mucize de ortaya konulmuş olmaktadır. O halde peygamberin doğruluğunu bilmek için Kur’ân’ın üzerinde gereği gibi düşünmekten ne diye yüz çevirdiler? İşte bundan ötürü (bu âyetler) yüce Allah’ın:

“De ki: O büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çevirmektesiniz” âyeti ile bitişik gelmiştir.

İkinci görüşü Eşheb, el-Hasen’den rivâyet etmektedir. el-Hasen dedi ki: Rasulullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Rabbim bana sordu ve dedi ki: Ey Muhammed! Mele-i A’la da neyin hakkında tartışmışlardır? Ben: Keffaretler ve dereceler hakkında dedim. Keffaretler nedir? diye sordu. Ben: Yürüyerek cemaat namazlarına gitmek, soğuklarda iyice abdest almak, bir namazı kıldıktan sonra diğer namazı beklemek suretiyle ardı arkasına mescidlere gitmektir. Peki dereceler nedir? diye sordu. Ben: Selamı yaymak, yemeği yedirmek ve insanlar uykuda iken geceleyin namaz kılmak dedim.” Bu hadisi bu manası ile Tirmizî, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiş ve hakkında garib bir hadistir demiştir. Tirmizî, V, 368 Muaz b. Cebel’den de rivâyet etmiş olup: Bu hasen, sahih bir hadistir demiştir. hadisi “Kitabu’l-Esna fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsna” adlı eserimizde bütünüyle kaydettik ve açıklanması gereken yerleri orada açıkladık, yüce Allah’a hamdolsun.

Daha önce de Yâsîn Sûresi’nde (36/12. âyet, 2. başlık ve devamında) mescidlere yürüyerek gitmeye, atılan adımların kötülüklere keffaret olup dereceleri yükselttiğine dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Âyet-i kerimede sözü edilen

“Mele-i A’la”nın melekler olup

“tartışırlarken” lâfzındaki zamirin iki ayrı fırkaya ait olduğu da söylenmiştir. Bununla da aralarından: Melekler Allah’ın kızlarıdır diyenler ile melekler (Allah’tan başka kendilerine) ibadet edilen ilâhlardır diyenler kastedilmektedir.

Buradaki Mele-i A’la’nın Kureyşliler olduğu da söylenmiştir. Bununla onların kendi aralarındaki tartışmaları kastedilmiş olmaktadır. Allah da peygamberini bu tartışmadan haberdar etti.

“Siz ondan yüz çeviriyorsunuz.”

Diyanet Vakfı
67, 68. De ki: Bu büyük bir haberdir. Ama siz ondan yüz çeviriyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
“Siz ise ondan yüz çevirenlersiniz.

İbn Abbâs, Mücahid ve Katade dediler ki: Yani benim size haber verdiğim bu Kur’ân-ı Kerîm çok üstün ve değerli bir haberdir. Faydası çok büyüktür, diye de açıklanmıştır.

“Siz ise ondan yüz çevirenlersiniz.”

De ki: “O büyük bir haberdir.”

Diyanet Vakfı
67, 68. De ki: Bu büyük bir haberdir. Ama siz ondan yüz çeviriyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “O büyük bir haberdir.

“De ki: O büyük bir haberdir.” Yani ey Muhammed onlara

“de ki: O büyük bir haberdir.” Yani benim sizi kendisiyle korkuttuğum hesab, sevab ve ceza, değeri çok büyük olan bir haberdir. Onun hafife alınmaması gerekir. Bu anlamdaki açıklamayı Katade yapmıştır. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Birbirlerine neyi soruyorlar? O büyük haberi” (en-Nebe’, 78/1-2) âyetidir.

Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi — aziz, çok bağışlayan.

Diyanet Vakfı
Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbi (olan Allah) üstündür, çok bağışlayıcıdır.

Kurtubi Tefsiri
“O, göklerin yerin ve aralarında olan şeylerin Rabbidir, mutlak galibtir, çok mağfiret edendir.”

“De ki: Ben ancak bir uyarıcıyım.” Allah’a isyan eden kimseleri Allah’ın azâbı ile korkutucuyum. Daha önce geçmişti.

“Bir tek, kahhar olan” hiçbir ortağı bulunmayan

“Allah’tan başka hiçbir ilâh” mabud

“da yoktur. O göklerin, yerin ve aralarında olan şeylerin Rabbidir. Mutlak galibtir, çok mağfiret edendir.”

Buradaki

“Mutlak galibtir, çok mağfiret edendir” buyrukları sıfat olarak ref ile okunur. Eğer birincisi nasb ile okunursa, bunlar da nasb ile okunur. Bununla birlikte birincisinin ref ile gelmesi, ondan sonrakilerin övgü olmak üzere nasbedilmeleri de mümkündür.

“Mutlak galib (el-Aziz)” eşi bulunmayan ve gücü herşeyin üstünde olan demektir.

“Çok mağfiret eden (el-Ğaffar)” ise kullarının günahlarını örten demektir.

De ki: “Ben ancak bir uyarıcıyım. Ve Allah’tan başka ilâh yoktur — tek olan, üstün gelen.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) De ki: Ben sadece bir uyarıcıyım. Tek ve kahhar olan Allahtan başka bir tanrı yoktur.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ben ancak bir uyarıcıyım. Bir tek, Kahhar olan Allah’tan başka hiçbir ilâh da yoktur.”

Şüphesiz bu, cehennem halkının çekişmesinin ta kendisidir.

Diyanet Vakfı
İşte bu, cehennem ehlinin tartışması, şüphesiz bir gerçektir.

Kurtubi Tefsiri
Cehennem ehlinin bu davalaşmaları hiç şüphesiz bir gerçektir.

“Cehennem ehlinin bu davalaşmaları hiç şüphesiz bir gerçektir” âyetindeki

“Bir gerçektir” âyeti

“Şüphesiz” lâfzının haberidir. ” Davalaşma” ise hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. O bir davalaşmadır demektir. Bununla birlikte

“bir gerçek”den bedel olması da mümkündür, haberden sonra gelen bir haber olması da mümkündür.

“Bu” lâfzının mahallinden bedel olması da mümkündür. Yani şüphesiz cehennem ehlinin cehennem ateşinde davalaşmaları elbette bir gerçektir. Bununla da onların:

“Hayır, asıl siz rahat bulamayasınız” (Sad, 38/60) âyetinde ve benzeri âyetlerde sözü edilen cehennemliklerin söyleyeceği sözleri kastetmektedir.

“Onları alaya mı almıştık? Yoksa gözler mi kaydı onlardan?”

Diyanet Vakfı
Alaya aldığımız onlar değil miydi? Yoksa (buradalar da) onları gözden mi kaçırdık?

Kurtubi Tefsiri
“Biz onları alaya aldık? Yoksa gözler onlardan başka tarafa mı kaymıştır?”

“Biz onları alaya aldık.” Mücahid dedi ki: Dünyada iken onları alaya aldık, bu bakımdan hata ettik.

“Yoksa gözler onlardan başka tarafa mı kaymıştır” da biz de onların nerede olduklarını bilemiyoruz?

el-Hasen dedi ki: Onlar bütün bunları yaptılar. Mü’minleri alaya aldılar, dünyada -onları küçümseyerek, hakir görerek- gözleri başka taraflara kaydı.

“Yoksa gözler onlardan başka tarafa mı kaymıştır?” âyetinin şu anlama geldiği de söylenmiştir: Onlar bizimle birlikte cehennem ateşindedirler de biz onları göremiyoruz.

İbn Kesîr, el-A’meş, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisaî: “Kötülerden… biz onları… aldık” âyetini vasıl halinde okudukları takdirde; (kat’) “elifini hazfederek okumuşlardır. Ebû Cafer, Şeybe, Nafî’, Âsım ve İbn Amir ise istifham (soru) olmak üzere kat’ elifi ile okumuşlar ve vasl elifi düşmüş olmaktadır, çünkü ona ihtiyaç kalmamıştır. Elifi hazfederek okuyanlar ” Kötüler” lâfzı üzerinde vakıf yapmaz. Çünkü ” Biz onları… aldık” lâfzı da haldir. en-Nehhâs ile es-Sicistanî ise bunun “adamlar” lâfzının sıfatı olduğunu söylemişlerdir. İbnu’l-Enbarî ise: Bu bir hatadır, çünkü sıfat ne mazi, ne müstakbel (müzari) bir fiil olabilir, der.

“Biz onları… aldık” anlamındaki lâfzı kat’ elifiyle okuyanlar: “Kötülerden” lâfzı üzerinde vakıf yapar.

el-Ferrâ” dedi ki: Burada istifham azar ve taaccüb anlamındadır.

“Yoksa gözler onlardan başka tarafa mı kaymıştır” âyeti da eğer (âyetin başı) istifham ile okunmuş ise bu durumda “yoksa” eşitlik anlamını verir. İstifhamsız olarak okunmuş ise bu durumda “Hayır” anlamında olur.

Ebû Cafer, Nafî’, Şeybe, el-Mufaddal, Hubeyre, Yahya, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî: “Alaya” lâfzını “sin” harfini ötreli olarak okumuşlardır, diğerleri ise esreli okumuşlardır. Ebû Ubeyde dedi ki: “Sin” harfini esreli okuyan kimseler bunu Alaya almak”tan gelen bir kelime kabul etmişlerdir. Ötreli okuyanlar ise: “Emir altında angaryada çalıştırmak” anlamından geliyor kabul etmiş olurlar. Buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Derler: “Ne oldu bize, görmüyoruz adamları — onları kötülerden sayardık?”

Diyanet Vakfı
(İnkarcılar) derler ki: Kendilerini dünyada iken kötülerden saydığımız kimseleri burada niçin görmüyoruz?

Kurtubi Tefsiri
Diyecekler ki: “Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?

Müşriklerin ileri gelenleri

“diyecekler ki: Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?” Bu âyet hakkında İbn Abbâs dedi ki: Bu sözleriyle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabını kastedeceklerdir. Ebû Cehil diyecek ki: Nerde Bilal? Nerde Suhayb? Nerde Ammar? Onlar Firdevstedirler. Ebû Cehil’in haline hayret doğrusu! O zavallı birisidir. Oğlu İkrime, kızı Cuveyriye müslüman oldu. Annesi müslüman olduğu, kardeşi müslüman olduğu halde kendisi kâfir olmuştur. (İbn Abbâs devamla) dedi ki:

“Bir nûr ki doğudan batıya kadar yeryüzünü aydınlattı,

Benim ayağımı bastığım yer ise,

(nurun aydınlatmadığı) simsiyah ve karanlık bir yerdir.”

Derler: “Rabbimiz! Bunu bize sunan kimseye ateşte kat kat azap ver!”

Diyanet Vakfı
Yine onlar: Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse onun ateşteki azabını iki kat artır! derler.

Kurtubi Tefsiri
Diyecekler ki: “Rabbimiz, bunu önümüze kim sürdü ise onun ateşteki azabını kat kat arttır.”

Tabi olanlar

“diyecekler ki: Rabbimiz bunu önümüze kim sürdü ise…”

el-Ferrâ” bu işi bize kim gösterdi ve bu yolu önümüze kim açtı ise, diye açıklamıştır. Başkası da: Bizi masiyetlere çağırmak suretiyle azâbı önümüze kim getirdi ise… diye açıklamıştır.

“Onun ateşteki azabını kat kat arttır.” Bu azâbın birisi de onun bizi çağırmasından ötürü olsun. İşte böylece azâbı iki kat artmış olacaktır.

İbn Mes’ûd da şöyle demektedir: Cehennem ateşinde azâbın kat kat arttırılmasının anlamı yılanlar ve ejderhaların musallat olması demektir.

Bu âyet-i kerimenin bir benzeri de yüce Allah’ın:

“Rabbimiz, işte bizi bunlar saptırdılar. Onun için bunlara ateş azabını iki kat ver” (el-Araf, 7/38) âyetidir.

Onlar derler: “Hayır, siz hoş gelmediniz. Çünkü onu bize siz sundunuz. Ne kötü bir duraktır!”

Diyanet Vakfı
(Liderlere uyanlar ise:) Hayır, asıl siz rahat yüzü görmeyin! Onu bize siz sundunuz! Ne kötü bir yerdir! derler.

Kurtubi Tefsiri
“Hayır, asıl siz rahat bulamayasınız. Bunu önümüze siz getirdiniz. Ne kötü bir duraktır burası” diyecekler.

Ve yine onlar:

“Hayır, asıl siz rahat bulamayasınız” diyeceklerdir. Bu; ileri gelenlere uyanların söyleyecekleri sözlerdendir.

en-Nekkaş’ın naklettiğine göre ilk atılacak grub müşriklerin ileri gelen önderleri ve Bedir günü savaşa çıkan müşriklere yemek yedirenleridir. İkinci grub ise Bedir günü onların arkasından gidenlerdir. Ancak âyet-i kerimeden zahir olan bunun, uyan ve kendisine uyulan herkes hakkında umumi olduğudur.

“Bunu önümüze siz getirdiniz.” Yani isyankârlığa bizi çağıran sizlerdiniz.

“Ne kötü bir duraktır burası!” Hem bizim, hem de sizin için,

“diyecekler.”

Bu, sizinle birlikte dalarak gelen bir topluluktur. Onlara “hoş gelmediniz” denir. Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir.

Diyanet Vakfı
(İnkarcıların liderlerine:) İşte bu sizinle beraber cehenneme girecek topluluktur (denildiğinde, liderler:) Onlar rahat yüzü görmesin (derler). Onlar mutlaka ateşe gireceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Bu da atılırcasına sizinle birlikte giren bir grubtur. Merhaba (radıyallahü anhhat) yok onlara. Çünkü onlar ateşi boylayacaklardır.

“Bu da atılırcasına sizinle birlikte giren bir gruptur” âyeti hakkında İbn Abbâs şöyle demektedir: İleri gelenler, kumandanlar cehenneme girdikten sonra onlara tabi olanlar girecekler. Bu sefer cehennemin bekçileri ileri gelenlere:

“Bu da… bir gruptur” diyeceklerdir. Kastedecekleri kimseler ise onlara tabi olanlardır.

“Fevc (grub)” cemaat ve topluluk demektir.

“Atılırcasına sizinle birlikte giren” sizinle birlikte ateşe giren anlamındadır.

Bu sefer ileri gelenler, efendiler, önderler:

“Merhaba yok onlara” diyeceklerdir, yani cehennemdeki yerleri geniş olmasın.

(Merhabanın geldiği kök olan): “er-Rahb” genişlik demektir. Mescidin ve başka yerlerin rahbesi onların geniş yeri demek olup buradan gelmektedir. Bu ifade dua kabilinden olduğundan ötürü

“merhaba” anlamındaki lâfız nasb ile gelmiştir. Şair en-Nabiğa da şöyle demiştir:

“Ne yarına merhaba olsun, ne de safa geldin derim,

Eğer sevilenlerin ayrılması yarın olacaksa.”

Ebû Ubeyde dedi ki: Araplar: ” Sana merhaba olmasın, sana merhaba yok” derken, yer senin için geniş ve rahat olmasın, demek isterler.

“Çünkü onlar ateşi boylayacaklardır” âyeti denildiğine göre ileri gelenlerin söyleyecekleri sözlerdendir. Yani çünkü onlar da bizim boyladığımız gibi ateşi boylamışlardır. Meleklerin söyleyecekleri söz olduğu da söylenmiştir ve bu meleklerin:

“Bu da atılırcasına sizinle birlikte giren bir gruptur” şeklinde söyleyecekleri söze muttasıldır.

Ve onun benzerlerinden başka çiftler.

Diyanet Vakfı
Buna benzer daha türlü türlü başkaları da vardır.

Kurtubi Tefsiri
O türden başka çeşit çeşit daha vardır.

“O türden başka çeşit çeşit daha vardır” âyetindeki

“Başka” lâfzını Ebû Amr; şeklinde ” Başka, diğer” lâfzının çoğulu olarak; ” Büyük”ün çoğulunun diye gelmesi gibi okumuştur. Diğerleri ise; Başka” lâfzını müfred ve müzekker okumuşlardır. Ancak Ebû Amr yüce Allah’ın:

“Çeşitler (mealde: çeşit çeşit)” âyeti dolayısı ile bu okuyuşu kabul etmemektedir. Yani tekil bir lâfız ile çoğul hakkında haber verilmediğine işaret etmektedir. Âsım el-Cahderî de (Ebû Amr’ın) kıraatini kabul etmeyerek: Eğer diye olsaydı, onun gibi (çoğul) olurdu.

Bununla birlikte her iki red de bağlayıcı değildir, her iki kıraat de sahihtir.

“Başka” kaynar su ile irinin dışında bir başka azâb daha vardır demektir.

“O türden” âyeti hakkında da Katade: Ona benzer, o kabilden diye açıklamıştır. İbn Mes’ûd da: Kasıt Zemherirdir, demiştir.

“Başka” anlamındaki lâfız mübteda olarak merfu gelmiştir.

“Çeşit çeşit” anlamındaki lâfız da ikinci mübtedadır.

“O türden” anlamındaki lâfız ise onun haberidir. Cümle olarak da

“başka”nın haberidir. Bununla birlikte

“başka” anlamındaki lâfzın mübteda, haberin de

“bu tatsınlar onu, kaynar su ve irindir o” âyetinin delalet ettiği gizli bir lâfız olması da mümkündür. Çünkü bu ifadede bunun onlar için hazırlanmış olduğuna delil vardır. Sanki: “Onlar için başka… da vardır” denilmiş gibidir. Bu durumda “o türden… çeşit çeşit” ifadesi ise “başka”nın sıfatı olur. Buna bağlı olarak da mübteda sıfat ile bir özellik kazanmış olur. “Çeşit çeşit” anlamındaki lâfız da zarf olmak suretiyle merfudur.

“Diğerleri” şeklinde (Ebû Amr gibi) okuyanlar ise, bununla azaptan başka çeşitler de vardır, demek istemektedir. Zemheriri kastetmekle birlikte çoğul okuyanların bu okuyuşu ise zemheriri çeşitli türler kabul etmelerine binaen böyle okumuş olurlar, cinsleri farklı olduğundan dolayı çoğul yapmış demek olur. Yahutta herbir parçasını ayrı bir zemherir olarak değerlendirip ondan sonra çoğul yapmış olur. Nitekim: ” Onun saçının ayrıldığı yerler ağarmıştır” demeleri bu kabildendir. Yahutta bunu çoğul kullanması ifadedeki çoğulun yapılabileceğine delaletten ötürüdür. Zira ileri derecede soğuk demek olan zemheriri yüce Allah’ın:

“Bu, tatsınlar onu, kaynar su ve irindir o” karşılığında zikretmiş olduğundan dolayı böyle okumuş olur. “Ö türden” lâfzındaki zamirin de “kaynar su” yahutta “irin”e ait olması mümkündür. Yahutta belirttiğimiz gibi “o türden başka” lâfzının anlamına raci olabilir.

“Diğerleri” şeklindeki çoğul kıraatine göre merfu gelmesi mübteda olması dolayısı iledir. “O türden” lâfzı ise onun sıfatı olur. Bunda mübtedaya ait bir zamir bulunmakta ve “çeşit çeşit” lâfzı da haberi olmaktadır. Bununla birlikte bu okuyuşa göre: Onlar için başkaları da vardır ve “o türden” lâfzının “başkaları” lâfzına sıfat yapılması “çeşit çeşit” lâfzının da -tekil okuyuşta câiz olduğu gibi- zarf ile merfu kabul edilmesi mümkün değildir. Çünkü sıfatta “çeşit çeşit” lâfzının merfu kılınmasına sebep teşkil eden kelime türünden müfred bir zamir bulunmamaktadır. Bu açıklamayı Ebû Ali yapmıştır.

“Çeşit çeşit” yani türlü ve çeşitli azaplar anlamındadır. Yakub dedi ki: Şekil (şın harfi) üstün olarak benzer demektir. Esreli okunursa güzel geçim ve davranış anlamına gelir.

İşte bu — tatsınlar: kaynar su ve irin.

Diyanet Vakfı
İşte bu; kaynar su ve irindir. Onu tatsınlar.

Kurtubi Tefsiri
Bu (onlar içindir). Tatsınlar onu! Kaynar su ve irindir o.

“Bu (böyledir). Tatsınlar onu, kaynar su ve irindir o” âyetinde de: ” Bu” mübteda olarak ref konumundadır, haberi de:

“Kaynar su…dur” lâfzı olup takdim ve tehir sözkonusudur. Yani bu kaynar sudur ve irindir, onu tatsınlar takdirindedir. Bu durumda

“tatsınlar onu” anlamındaki âyet üzerinde vakıf yapılmaz. Bununla beraber

“bu” anlamındaki lâfzın mübteda olarak ref konumunda,

“tatsınlar onu” anlamındaki âyet da haber konumunda olabilir.

“Tatsınlar onu” anlamındaki âyetin başına “fe” harfi de “bu” lâfzının mahiyetine dikkat çekmek için gelmiştir. Buna göre

“tatsınlar onu” anlamındaki âyet üzerinde vakıf yapılır ve

“kaynar su” anlamındaki âyet da “bu kaynar sudur” takdiri üzere merfu okunur.

en-Nehhâs dedi ki: Manası: Durum budur. Kaynar su ve irindir, şeklinde olması da mümkündür. O takdirde

“kaynar su ve irin” anlamındaki lâfızlar haber yapılmamış olur. Merfu gelmeleri ise: ” kaynar su ve irindir” anlamına geldiğinden ötürüdür. el-Ferrâ” ise bu ikisini: ” Onun bir bölümü kaynar sudur, bir bölümü irindir” anlamında merfu okumakta ve şu beyiti zikretmektedir:

“Nihayet sabah alaca karanlıkta aydınlık verince,

Ve bakliyat (kimi) bükülmüş ve (kimi) biçilmiş iken bırakıldığında.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Onun (dişi devenin) üzerinde eşyası var ve sabah o eşyaları beraberinde getiren yardımcıları,

(Bunların kimi) sulama aracıdır ve (kimi) büyük kovadır, boşaltıldığı vakit uzaklara kadar (suyu) giden.”

Bununla birlikte

“bu” lâfzının

“tatsınlar onu” fiilinin açıkladığı bir fiil takdir edilerek nasb konumunda olması da mümkündür. Nitekim: “Zeyd’i vur” demeye benzer. Bu durumda nasb daha uygundur. O takdirde:

“Tatsınlar onu” anlamındaki âyet üzerinde vakıf yapılır ve “kaynar su ve irindir” anlamındaki âyet ile yeniden okumaya: “Durum şu ki (o) kaynar su ve irindir” takdirinde olur.

Medinelilerin, Basralıların ve bazı Kûfelilerin kıraatinde ” İrindir” âyetinde “sin” harfi şeddesiz okunmuştur. Yahya b. Vessab, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî ise bunu şeddeli okumuşlardır. İki ayrı söyleyiş olup el-Ahfeş’e göre aynı anlamdadır. Anlamlarının farklı olduğu da söylenmiştir. Şeddesiz okuyanların kıraatine göre bu, azâb, cevab, sevab gibi bir isimdir. Şeddeli okuyanlar ise şöyle demektedir: Bu ism-i fail olup mübalağa için “fe’al” veznine nakledilmiştir. ” Çokça vuran, çokça öldüren” gibi. Bu da: fiilinden “fe’al” vezninde bir kelimedir. Buna göre ismi-i failleri: …diye gelir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu zemherirdir. Yüce Allah onları zemheririn soğuğu ile korkutmaktadır.

Mücahid ve Mukâtil , “son derece soğuk kar” demektir, demişlerdir. Başkaları ise: Nasıl ki “Hamim (kaynar su)” harareti ile yakıyor ise, bu da soğuğu ile yakıcıdır.

Abdullah b. Amr da şöyle demiştir: Bu oldukça katı bir irindir. Ondan ufak bir parça doğu tarafına düşecek olursa, batıda bulunanlar onun pis kokusundan rahatsız olurlar. Batıda ondan bir damla düşecek olursa, doğuda bulunanlar o pis kokudan rahatsız olurlar.

Katade de şöyle demiştir: Bu zinakarların ferclerinden, kâfirlerin etlerinden ve derilerinden akacak irinler ve kötü kokulardır.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Bu, cehennemliklerin usaresidir. Bu açıklama dildeki anlamı itibariyle en yakın açıklamadır. Mesela: Yaradan sarı su (irin) çıktı, çıkar” denilir. Şair de şöyle demektedir:

“Hayatı ve hayatın bana güzel geldiğini hatırladım mı

Geceden soğuk bir gözyaşı akar.”

Burada yazılı ibare: “Minelleyl” olup geceden” demektir. Arapça baskıyı hazırlayanların da dikkat çektikleri gibi “mine’l-ayn: gözden” olması ihtimali daha güçlüdür.

Görüldüğü gibi burada “soğuk” anlamındadır. Nitekim: “Soğuk gece” denilir, çünkü gece gündüzden daha soğuktur.

es-Süddî dedi ki: “Ğassak (irin)” cehennemliklerin gözlerinden akan şeyler ve onların gözyaşlarıdır. Hamim (kaynar su) ile birlikte onlara içirilecektir. İbn Zeyd de dedi ki: Hamim onların gözyaşlarıdır. Cehennem ateşindeki havuzlarda toplanılır ve onlara içirilir. Sadid ise derilerinden çıkan sulardır. Bu tercihe göre “ğassak” lâfzı (vezin itibariyle) “seyyal” gibi olur.

Ka’b dedi ki: Ğassak cehennemdeki bir pınardır. Oraya akrep yılan ve buna benzer her zehirli hayvanın zehiri akar.

Bu kelimenin karanlık ve siyahlıktan alınma olduğu da söylenmiştir. Çünkü “ğasek” gecenin ilk karanlığıdır. ” Gecenin karanlığı bastırdı, bastırır” demektir. Tirmizî’de Ebû Said el-Hudrî’den gelen hadise göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Eğer ğassaktan bir kova dünyaya dökülecek olursa, dünyadaki herkes o pis kokudan rahatsız olur.” Tirmizî, IV, 706; Müsned, III, 28, 83.

Derim ki: Açıkladığımız gibi bu birinci iştikak (kelimenin türediği köke) daha yakın bir açıklamadır. Bununla birlikte ğassakın akıcılığı ile birlikte oldukça koyu siyah olması da mümkündür. O takdirde her iki iştikak (kelimenin türediği kök) doğru olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Cehennem — oraya girerler. Ne kötü yataktır!

Diyanet Vakfı
Onlar cehenneme girecekler. Orası ne kötü bir kalma yeridir.

Kurtubi Tefsiri
Cehennemdir o. Onlar oraya girecekler, o ne kötü yataktır.

“Cehennemdir o. Onlar oraya girecekler, o ne kötü yataktır!” Kendileri için hazırladıkları ne kötüdür veya o yatak onlar için ne kötü bir yataktır!

“Çocuk beşiği” lâfzı buradan gelmektedir.

Burada bir hazfin olduğu da söylenmiştir. Yani o yatağın yeri ne kötüdür. Manası: İşte takva sahibleri için, niteliklerini belirttiğim bu mükâfatlar vardır, dedikten sonra azgın kimseler için de hiç şüphesiz çok kötü bir dönüş yeri vardır! şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamaya göre de “bu” lâfzı üzerinde vakıf yapılır.

İşte bu; azgınlar için ise kötü bir dönüş yeri vardır.

Diyanet Vakfı
Bu böyle; ama azgınlara kötü bir gelecek vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bu böyledir. Azgınlar için muhakkak en kötü dönüş yeri vardır.

“Bu böyledir. Azgınlar için muhakkak en kötü dönüş yeri vardır” âyetinden önce yüce Allah takva sahiblerine hazırlanmış mükâfatları sözkonusu etti. Bununla da azgın kimselere neler hazırlandığını sözkonusu etmektedir.

ez-Zeccâc dedi ki:

“Bu” hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Yani durum budur. Buna göre burada vakıf yapılır.

İbnu’l-Enbarî dedi ki:

“Bu” lâfzı üzerinde vakıf güzeldir. Sonra da:

“Azgınlar için muhakkak…” âyeti ile okumaya başlar. Bunlar peygamberleri yalanlayan kimselerdir.

“En kötü dönüş yeri vardır.” Onların sonunda varacakları yer en kötüdür. Daha sonra bu yeri şöylece açıklamaktadır:

Şüphesiz bu, tükenmeyen rızkımızdır.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz bu, bizim verdiğimiz rızıktır. Ona bitmek ve tükenmek yoktur.

Kurtubi Tefsiri
İşte muhakkak bu bizim rızkımızdır, tükeneceği yoktur.

“İşte muhakkak bu bizim rızkımızdır, tükeneceği yoktur” âyeti cennet nimetlerinin sürekli ve kesintisiz olduğuna delildir. Yüce Allah’ın:

“Bu arkası kesilmeyen bir bağıştır.” (Hud, 11/108);

“Çünkü onlar için sonu gelmez bir mükâfat vardır” (et-Tin, 95/6) âyetinde olduğu gibi.

Bu, hesap günü için size vaat edilendir.

Diyanet Vakfı
İşte, hesap günü için size vadolunan şeyler bunlardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte hesab günü için size vaadolunan budur.

“İşte hesab günü için size vaadolunan budur.” Yani size vaadolunan mükâfat işte budur. Genel olarak: Vaadolunduğunuz” şeklinde okunmuştur. Ey mü’minler! İşte vaadolunduğunuz şey… demektir.

Ancak İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ebû Amr ve Yakub haber vermek anlamında (“te” yerine) “ye” ile (vaadolundukları anlamında) diye okumuşlardır. es-Sülemî’nin kıraati de bu olup Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim’in tercih ettiği de budur. Buna sebep de yüce Allah’ın:

“Şüphe yok ki takva sahibleri için elbette güzel bir dönüş yeri vardır” âyetidir. Bu âyet bir haberdir.

“Hesab günü için” âyeti da hesab gününde anlamındadır. el-A’şa şöyle demiştir:

“Kötü zamanlar için kendilerinin olan şeyleri değersiz kılanlar,

Nihayet o ayıkınca ayıkanlar.”

Şair burada “kötü zamanlarda” demek istemiştir.

Yanlarında bakışlarını kısan, yaşıtlar vardır.

Diyanet Vakfı
Yanlarında, eşlerinden başkasına bakmayan, kendilerine yaşıt güzeller vardır.

Kurtubi Tefsiri
Yanlarında da aynı yaşta, gözleri yalnız eşlerine bakanlar vardır.

“Yanlarında aynı yaşta, gözleri yanlız eşlerine bakanlar vardır.” Yani gözlerini sadece eşlerine dikmiş ve başkalarına bakmayan kadınlar vardır. Buna dair açıklamalar es-Saffat Sûresi’nde (37/48. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Aynı yaşta” yani hepsinin doğumu aynı, hem güzellikleri, hem gençlikleri itibariyle birbirine eşit, otuzüç yaşında kızlar olacaklardır. İbn Abbâs dedi ki: Bununla Âdemoğlu kadınları kastedilmektedir.

” Aynı yaşta” lâfzı’in çoğulu olup

“gözleri yanlız eşlerine bakanlar” anlamındaki lâfzın sıfatıdır. Çünkü

“gözleri yanlız eşlerine bakanlar” anlamı verilen lâfız her ne kadar marifeye muzâf ise de nekredir. Buna delil de “elif” ile “lam”ın başına gelebilmesidir, şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Gözlerini eşlerinden başkasına düşmeyenlerden (öyleleri vardır ki)

küçücük bir karınca dahi,

Gömleğinin üzerinden yürüyecek olsa (teninin narinliğinden)

mutlaka üzerinde iz bırakır.”

Orada yaslanırlar, orada bol meyve ve içecek isterler.

Diyanet Vakfı
Onlar koltuklara yaslanıp kurularak orada bir çok meyveler ve içecekler isterler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar oralarda yaslananlar olarak; orada çokça meyve ve içecek isterler.

“Onlar orada yaslananlar olarak” anlamındaki âyet da onda amel eden lafızdan önce gelmiş bir haldir ki, amili yüce Allah’ın:

“orada… isterler” anlamındaki âyettir ve: “Cennetlerde yaslananlar olarak… isterler” demektir.

“Çokça meyve” çeşitli meyveler

“ve içecek” yani çokça şarab isterler. Buradaki

“çok” lâfzının hazf edilmesi ifadenin ona delalet etmesinden dolayıdır.

Adn cennetleri — kapıları onlar için açılmıştır.

Diyanet Vakfı
Kapıları yalnızca kendilerine açılmış Adn cennetleri vardır.

Kurtubi Tefsiri
Kendileri için kapıları açılmış haldeki Adn cennetleridir.

“Kendileri için kapıları açılmış haldeki Adn cennetleri” âyetinde geçen:

“Açılmış halde” lâfzı haldir.

“Kapılar” anlamındaki kelimenin merfu gelmesi ise meçhul bir fiilin ismi (naib-i faili) olduğundan dolayıdır.

ez-Zeccâc dedi ki: Yani oranın kapıları onlar için açılmış halde olacaktır. el-Ferrâ” da: Onun kapıları onlar için açılmış haldedir, diye açıklamıştır, el-Ferrâ” “kapılar” anlamındaki kelimenin nasb ile okunmasını da câiz kabul etmektedir. O dedi ki: Bu, ” Kapıları açılmış halde” demek olup sonradan (yuvarlak te üzerine) tenvin ile (“kapılar” anlamındaki lâfzın son harfi olan “be” üzerine) nasb getirilmiştir. el-Ferrâ” ve Sîbeveyh (buna örnek olmak üzere) şu beyiti zikrederler:

“Biz ondan sonra bir yaşayışın kuyruklarına asılırız ki

Hörgücü bulunmayan zayıf düşmüş sırtı düz bir devenin.”

Yüce Allah burada:

” Açılmış haldeki” diye buyurup diye buyurmamış olması, kapıların onlara el değdirilmek suretiyle değil, emir verilmek suretiyle açılacağından dolayıdır. el-Hasen dedi ki: Bu kapılara: Açıl denilecek, kapılar açılacak, kapan denilecek, kapanacaklar.

Kapıları onlara meleklerin açacağı da söylenmiştir.

Bu bir hatırlatmadır. Şüphesiz muttakiler için güzel bir dönüş yeri vardır.

Diyanet Vakfı
İşte bu, bir hatırlatmadır. Doğrusu Allaha karşı gelmekten sakınanlara güzel bir gelecek vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bu bir zikirdir. Şüphe yok ki takva sahibleri için elbette güzel bir dönüş yeri vardır;

“Bu bir zikirdir.” Yani bu dünyada güzel bir şekilde anılıştır ve ebediyyen kendisi ile anılacakları bir şereftir.

“Şüphe yok ki takva sahipleri için elbette güzel bir dönüş yeri vardır.”

Yani bu dünyadaki güzel anılış ile birlikte onlar için kıyâmette de güzel bir dönüş yeri olacaktır. Daha sonra yüce Allah bunu şu buyruklarıyla açıklamaktadır:

“Adn cennetleridir.” Bu âyetteki “Adn” sözlükte ikamet demektir. Mesela: “O yerde ikamet etti” demektir.

Abdullah b. Ömer dedi ki: Cennette Adn ismi verilen bir köşk vardır. Onun etrafında yüksek burçlar ve çok güzel bahçeler vardır. Beşbin kapısı vardır. Herbir kapının üzerinde çizgili Yemen kumaşından beşbin örtü vardır. Oraya ancak bir peygamber yahut bir sıddîk ya da bir şehit girer.

İsmail’i, Elyesa’yı ve Zülkifl’i de an. Hepsi iyilerdendi.

Diyanet Vakfı
İsmaili, Elyesayı, Zülkifli de an. Hepsi de iyilerdendir.

Kurtubi Tefsiri
İsmail’i, Elyesa’ı ve Zülkifl’i de an. Hepsi de hayırlılardan idi.

“İsmail’i, Elyesa’ı ve Zülkifl’i de an” âyetinde sözü geçen

“Elyesa'”den el-En’am Sûresi’nde (6/84-86. âyetler, 3. başlıkta) Zülkifl’den de el-Enbiya Sûresi’nde (21/85. âyetin tefsirinde) söz edilmiş bulunmaktadır.

“Hepsi de hayırlılardan” peygamberlik için seçilmiş kimselerden

“idi.”

Şüphesiz onlar, katımızda seçilmiş, hayırlı olanlardandır.

Diyanet Vakfı
Doğrusu onlar bizim katımızda seçkin iyi kimselerdendir.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak onlar yanımızda seçkinlerden, hayırlılardan idi.

“Muhakkak onlar yanımızda seçkinlerden, hayırlılardan idi.” Merhum, müfessir bu ayetin tefsirini önce yapmış bundan önceki ayetin tefsirini sonya bırakmıştır. Biz de bu sırayı bozmadık Yani yüce Allah’ın kirlerden arındırıp temizlediği, risaleti için seçtiği kimseler idi.

” Seçkinler” lâfzı “mustafa: seçkin”in çoğuludur. Bunun aslı “te” ile şeklindedir. Buna dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/130. âyetin tefsirinde) yüce Allah’ın:

“Allah sizin için bu dini beğenip seçti” (el-Bakara, 2/132) âyetinin tefsirinde geçmiş bulunmaktadır. Merhum müfessirin ibaresi böyle olmakla birlikte sözkonusu açıklama 130. âyetin tefsirindedir.

“Hayırlılar” ise ” Hayırlı” lâfzının çoğuludur. el-A’meş, Abdu’l-Varis, el-Hasen ve Îsa es-Sakafî vasl ve vakıf hallerinde: ” Güçlü” lâfzını sonunda “ye”siz olarak okumuşlardır ki yüce Allah’a itaat hususunda güç sahibi kimseler demektir. Bununla birlikte ye’nin hafifletmek maksadıyla hazfedilmiş olup anlamın cemaatin kıraatinin anlamı gibi olması da mümkündür.

Şüphesiz biz onları ahiret yurdunu anmakla ihlâslı kıldık.

Diyanet Vakfı
Biz onları özellikle ahiret yurdunu düşünen ihlaslı kimseler kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü Biz onları bir hasletle ihlaslı kıldık ki, bu da yurdu anmaktır.

“Çünkü Biz onları bir hasletle ihlaslı kıldık ki, bu da yurdu anmaktır” âyetindeki:

“Bir hasletle” lâfzı genel olarak tenvinli okunmuştur. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatim’in tercih ettiği şekil de budur. Nafî’, Şeybe, Ebû Cafer ve İbn Amir’den Hişam ise: ” Yurdu anma hasleti ile” anlamında izafet ile okumuşlardır. Bu durumda

“bir hasletle” âyetini tenvinli okuyanlar

“yurdu anmak” anlamındaki terkibi ondan bedel olarak kabul ederler. îfade: Biz âhiret yurdunu hatırlamaları ve onun için hazırlanarak hem kendileri ona rağbet etsinler, hem de insanların ona rağbetlerini arttırmaları şeklindeki bir haslet ile ihlaslı kıldık, takdirinde olur.

Bununla birlikte:

“Bir hasletle” âyetinin: ” Halis oldu, kurtuldu, arındı” fiilinin mastarı, buna karşılık:

” Anmak” âyetinin da fail olarak ref konumunda olması da mümkündür. Anlam da şöyle olur: Yurdu hatırlamak yani âhiret yurdunu hatırlatmak onlar için halis olmak suretiyle onları ihlâsa erdirdik, arındırdık, kurtardık. Yine

“bir haslet”in: ” Kurtardım, arındırdım, halis kıldım” fiilinin mastarı olması ve fazla gelen hemzenin hazfedilmiş olması da mümkündür. Bu takdirde “anmak” anlamındaki lâfız, nasb konumunda olur. İfade de: Yurdu hatırlamayı halis kılmaları suretiyle… takdirinde olur.

“Yurt” ile dünyanın kastedilmesi de mümkündür. Yani onlar dünyayı hatırlasınlar ve ona rağbet etmesinler. Böylelikle dünya da onlardan güzel övgülerle sözedilmek suretiyle, dünya onlar için halis olsun (kötülüklerden arınsın). Yüce Allah’ın:

“Ve onlara doğruyu söyleyen yüce bir dil verdik. (Yahut onlardan doğru olarak ve övgü ile sözedilmesini sağladık)” (Meryem, 19/50) âyetine benzer.

“Yurt” ile âhiret yurdu ile bu yurdun insanlara hatırlatılması anlamı da kastedilmiş olabilir.

“İhlas ile” lâfzını

“yurt”a izafe ile okuyan kimselerin bu okuyuşuna göre

“ihlâs” anlamında bir mastar olur,

“anmak” da mastarın kendisine izafe edilmiş olduğu mef’ûlün bih olur. Bu da âhiret yurdunu ihlâs ile (anmaları) suretiyle… demek olur. Yine mastarın faile izafe edilmesi “ihlâs ile” anlamındaki lâfzın “hulus (halislik)” anlamında mastar olması da mümkündür. Yani yurdu anmak işi, onlar için halis olması suretiyle…

Burada da

“yurt” önceden geçtiği üzere ya âhiret ya da dünya yurdudur. İbn Zeyd dedi ki: Anlamı âhiret yurdunu anmak suretiyle Biz onları ihlâsa erdirdik, şeklindedir. Yani onlar âhireti hatırlarlar, ona rağbet ederler, dünyaya karşı da zahiddirler (radıyallahü anhğbet etmezler). Mücahid de şöyle demiştir:

Biz onlara cenneti zikredip hatırlatmak suretiyle onları ihlâsa erdirdik, demektir.

Kullarımdan İbrahim’i, İshak’ı ve Yakub’u an — güç ve basiret sahipleriydi.

Diyanet Vakfı
(Ey Muhammed!), Kuvvetli ve basiretli kullarımız İbrahim, İshak ve Yakubu da an.

Kurtubi Tefsiri
Güçlü ve basiretli kullarımız İbrahim, İshak ve Yakub’u da an!

“Güçlü ve basiretli kullarımız İbrahim, İshak ve Yakub’u da an” âyetindeki: ” Kullarımız” lâfzını İbn Abbâs sahih bir senetle nakledildiğine göre: ” Kulumuz” diye okumuştur. Bunu İbn Uyeyne, Amr’dan, o Atâ’dan, o İbn Abbâs’tan diye rivâyet etmiştir. Aynı zamanda bu Mücahid, Humeyd, İbn Muhaysın ve İbn Kesîr’in de kıraatidir. Bu kıraate göre “İbrahim” âyeti “kulumuz”dan bedel olmaktadır. İshak ve Yakub ise buna atıf olur. Bununla birlikte çoğul (kullarımız anlamında) kıraati daha açık ve anlaşılırdır. Ebû Ubeyd ile Ebû Hatem’in tercih ettiği kıraat de budur. Bu durumda

“İbrahim” ve sonra gelen isimler bedel olurlar.

en-Nehhâs dedi ki: Arapça açısından bunun açıklaması şöyledir: Eğer sen: Ben arkadaşlarımız Zeyd’i, Amr’ı ve Halid’i gördüm diyecek olursan, Zeyd, Amr ve Halid bedeldir ve kendilerinden sözedilen “arkadaşlar” onlardır. Şayet: Arkadaşımız Zeyd’i, Amr’ı ve Halid’i gördüm diyecek olursan, tek başına “Zeyd” bedel olur ve “arkadaşımız” diye sözü edilen kişi odur. Zeyd ve Amr ise “arkadaşımız” lâfzına atıf edilmişler ve bunlar bunun dışında bir başka delil bulunmadıkça “arkadaşlık” kapsamı içerisine girmezler. Şu kadar var ki yüce Allah’ın:

“İshak ve Yakub” âyetlerinin “kulluk”un kapsamı içerisinde oldukları bilinen bir husustur. Bu âyet-i kerimeyi: Boğazlanması emredilen kişi İsmail değil, İshak’tır, görüşünü kabul edenler delil gösterirler. Bizim de daha önce “el-î’lam bi Mevlidi’n-Nebiyyi Aleyhi’s-Selam” adlı eserimizde belirttiğimiz üzere sahih olan da budur.

“Güçlü ve basiretli” âyeti ile ilgili olarak en-Nehhâs şöyle demektedir:

“Basiretli” âyetinin din ve ilim noktasında basiret sahibi diye te’vili ittifakla kabul edilmiş bir te’vildir.

“Güçlü” lâfzının te’vili hususunda ise görüş ayrılığı vardır. Tefsir âlimleri bunun dinde güç ve kuvvet anlamında olduğunu söylerken bazı kimseler de Güçlü” kelimesi nimet anlamındaki: ” El” lâfzının çoğuludur, derler. Yani onlar nimet sahibi kimseler idiler, bu da: Allah’ın kendilerine nimet ihsan ettiği kimseler… demek olur. Nimet ve ihsan sahibi kimseler, diye de açıklanmıştır. Çünkü onlar gerçekten kendilerine ihsanda bulunulmuş ve önceden (dünyada iken) hayır işlemiş kimselerdir; Taberî’nin tercih ettiği açıklama da budur.

“Elinle bir demet al, onunla vur ve yeminin bozulmasın.” Şüphesiz biz onu sabırlı bulduk. Ne güzel kul! Şüphesiz o çokça yönelen biriydi.

Diyanet Vakfı
Eline bir demet sap al da onunla vur, yeminini böyle yerine getir. Gerçekten biz Eyyubu sabırlı (bir kul) bulmuştuk. O, ne iyi kuldu! Daima Allaha yönelirdi.

Kurtubi Tefsiri
Ve: “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma! Gerçekten Biz onu sabredici bulduk. O ne güzel kuldu! Çünkü o (radıyallahü anhbbine) çokça dönen idi.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1- Eyyub (aleyhisselâm)’ın Yemini:

Eyyub (aleyhisselâm) hastalığı sırasında hanımına yüz sopa vurmaya yemin etmişti. Bu yeminine neyin sebep olduğu hususunda dört ayrı görüş vardır:

1- İbn Abbâs’ın naklettiğine göre İblis doktor suretinde hanımı ile karşılaşmış, onu Eyyub’u tedavi etmek için çağırmış. İblis: “Şu şartla onu tedavi ederim, demiş. İyileşecek olursa sen beni iyileştirdin diyecek, bunun dışında ondan hiçbir karşılık istemiyorum.” Hanımı: Peki diyerek Eyyub’a böyle davranması doğrultusunda da kanaat belirtince, onu dövecek diye yemin etmiş ve: Yazık sana! O dediğin kişi şeytandır, demişti.

2- Said b. el-Müseyyeb’in naklettiğine göre önceden Eyyub’a getirdiği ekmekten daha fazlasını getirmiş. O hıyanet edeceğinden korkunca, mutlaka onu dövecek diye yemin etmiş.

3- Yahya b. Sellam ve başkalarının anlattığına göre de şeytan Eyyub’un hanımını Eyyub’u kendisine kurban olarak bir keçi kesmeye mecbur etmesini ve bunun sonucunda da iyileşeceğini belirterek telkinde bulunmuş. Hanımı bundan Eyyub’a sözedince, iyileştiği takdirde ona yüz sopa vuracağına dair yemin etmiş.

4- Denildiğine göre hanımı saç örüklerini iki ekmek karşılığında satmış. Çünkü Eyyub’a yemek üzere götürecek hiçbir şey bulamamıştı. Eyyub ise ayağa kalkmak istedi mi ona tutunurdu. İşte onu dövmeye yemin etmesinin sebebi bu olmuştu.

Yüce Allah ona şifa verince eline bir demet sap alarak onlarla vurmasını emretmişti. O da yaklaşık yüz kadar kurumuş bir salkım demeti aldı ve ona bunlarla bir defa vurdu.

Mealde:

“Bir demet sap” diye anlam verilen-: ‘ın “yaş ve kuru karışık olmak üzere bir kabza ot” demek olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs dedi ki: Bu, sapları ile birlikte hurma ağacı salkımı demektir.

2- Kocanın Te’dib Maksadıyla Hanımını Dövmesi:

Bu âyet-i kerîme erkeğin hanımını te’dib etmek maksadıyla dövmesinin câiz olduğu hükmünü ihtiva etmektedir. Çünkü Eyyub’un hanımı bir hata işlemiş, o da ona yüz sopa vuracak diye yemin etmişti. Yüce Allah da Eyyub’a hurma ağacı salkımlarından bir salkım ile onu vurmasını emretmişti. Ancak had uygulamalarında böylesi câiz değildir. Yüce Allah’ın ona bu emri vermesi te’dib haddinden daha ileri derecede hanımını vurmaması içindi. Zira kocanın hanımını te’dib haddi ötesinde vurması yetkisi yoktur. Bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) -daha önce en-Nisa Sûresi’nde açıklandığı üzere (4/34. âyet, 8. başlıkta): “İz bırakmayacak şekilde onlara vurunuz” Müslim, II, 890; Tirmizî, III, 467, V, 273; Ebû Dâvûd, II, 185; İbn Mace, I, 594, II, 1025; Müsned, V, 72. diye buyurmuştur.

3- Bu Hüküm Eyyub’a Has Mıdır? Yoksa Bütün Mü’minler Hakkında Umumi Midir?:

İlim adamları bu hüküm umumi midir? Yoksa sadece Eyyub’a has bir hüküm müdür, hususunda farklı görüşlere sahihtir. Mücahid’den bunun bütün insanlar hakkında umumi olduğu rivâyeti gelmiştir. Bunu İbnu’l-Arabî zikretmiştir.

el-Kuşeyrî’den de bunun Eyyub’a has olduğunu belirttiği nakledilmiştir. el-Mehdevî’nin Atâ b. Ebi Rebah’dan naklettiğine göre o, bu hükmün baki olduğu kanaatinde imiş. Dolayısıyla bir kimse yüz sopa ve benzeri ile bir defada vuracak olur ise, yeminini yerine getirmiş olur. Şâfiî de buna yakın bir rivâyette bulunmuştur. Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’den de buna yakın bir rivâyet gelmiştir. Buna göre, cariyenin kendisinden hamile kaldığı kötürüm kimseye, yüz tane sapı bulunan bir salkım ile bir defa vurulmasını emretmiştir. Hadisi merhum müfessir biraz sonra kaydeceğinden kaynakları orada görülebilir

el-Kuşeyrî dedi ki: Atâ’ya: Bugün bununla amel edilebilir mi? diye sorulmuş, o da: Kur’ân-ı Kerîm ancak kendisi ile amel olunsun ve ona uyulsun diye indirilmiştir diye cevab vermiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Atâ’dan bunun Eyyub’a has olduğu rivâyeti de gelmiştir. Aynı şekilde Ebû Zeyd İbnu’l-Kasım’dan, o Malik’ten: Bir kimse kölesine yüz sopa vuracağına yemin etse, sonra bunları biraraya getirip bir defada o sopaları ona vursa yeminini yerine getirmiş olmaz, demiştir. (Mezhebimize mensub) kimi ilim adamımız da şöyle demiştir: Malik bununla yüce Allah’ın:

“Sizden herbiriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik” (el-Mâide, 5/48) âyetine işaret etmektedir. Yani bu uygulama bizim şeriatimiz ile neshedilmiştir.

İbnu’l-Münzir dedi ki: Biz Ali’den el-Velid b. Ukbe’ye iki tarafı bulunan bir kamçı ile kırk celde vurduğunu rivâyet etmiş bulunuyoruz. Malik ise bunu kabul etmeyip yüce Allah’ın:

“Herbirine yüzer değnek vurun” (en-Nûr, 24/2) âyetini okumuştur. Bu, re’y ashabının kabul ettiği görüştür. Şâfiî kendi görüşüne delil olarak bir hadis delil göstermiş ise de o hadisin senedi hakkında (olumsuz şekilde) konuşulmuştur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Derim ki: Şâfiî’nin delil gösterdiği hadisi Ebû Dâvûd Sünen’inde şöylece rivâyet etmektedir: Bize Ahmed b. Said el-Hemedanî anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihab’dan haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Umame b. Sehl b. Huneyf haber verdi, ona da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından ensardan birisi, haber verdiğine göre onlardan bir kişi oldukça zayıf düşünceye kadar rahatsızlandı. Bir deri, bir kemik kaldı. Onun yanına birilerine ait bir cariye girdi. Bu cariyeden hoşlandı ve üzerine atıldı. Kavminden birtakım kimseler onu ziyaret etmek üzere yanına gittiklerinde onlara durumu bildirdi ve: Benim için Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan fetva isteyin. Ben yanıma gelmiş bir cariye ile birlikte oldum, dedi. Durumu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a anlattılar ve şöyle dediler: Biz hiç kimseyi onun kadar hasta ve bitkin görmemiştik. Onu sana taşıyıp getirecek olursak kemikleri dökülür. O bir deri, bir kemik kalmış. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onun için yüz çubuğu bulunan bir salkım almalarını emretti. Bu salkım ile onu bir defa vurdular. Ebû Dâvûd, IV, 161; Dârâkutnî, III, 100; İbn Mace, II, 869; Müsned, V, 222.

Şâfiî dedi ki: “Filan kimseye yüz sopa vuracak” diye yemin etse yahutta bir vuruş vuracağım diye yemin edip şiddetlice vuracağını söylemeyip kalbinden de bunu niyet etmemişse âyet-i kerimede sözü geçen şekilde onu vurması yeterlidir ve yeminini bozmuş olmaz.

İbnu’l-Münzir dedi ki: Bir adam kölesine yüz sopa vuracak diye yemin etse ve ona hafif bir şekilde vursa, Şâfiî, Ebû Sevr ve Re’y ashabına göre yeminini yerine getirmiş olur. Malik: Acı verip can yakmayan vurma, vurma değildir, demiştir.

4- Yeminden Bir Süre Sonra İstisna Yapmak:

Yüce Allah’ın:

“Ve yeminini bozma” âyetinde yeminde istisna yapmanın eğer aradan süre geçmiş ise hiçbir hükmü kaldırmayacağına delil vardır.

Bu husustaki açıklamalar daha önceden el-Mâide Sûresi’nde (5/89- âyet, 16. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Birisi yemininin gereğini yerine getirmediği takdirde: “Yeminini bozdu, bozar” denilir. Kûfelilere göre bu âyetteki “vav” (ve) fazladan gelmiştir. Yani: ” Vur, yeminini bozma!” demektir.

5- Yemin ve Adak Keffareti:

İbnu’l-Arabî dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Onunla vur ve yeminini bozma” âyeti iki şeyden birisine delalet etmektedir: İlk olarak, onların şeriatlerinde keffaret yoktu, sadece yemini yerine getirmek yahut bozmak sözkonusuydu. İkinci olarak, o bu sözlerini yemin olarak değil de adak olmak üzere söylemişti. Muayyen olduğu takdirde, Malik ve Ebû Hanife’ye göre adağın keffareti yoktur. Şâfiî ise herbir adak için keffaret sözkonusudur, demiştir.

Derim ki: İbnu’l-Arabî’nin: “Onların şeriatlerinde keffaret yoktu” şeklindeki ifadeleri doğru değildir. Çünkü Eyyub (aleyhisselâm)’ın belası, İbn Şihab’ın hadisinde belirtildiği gibi, onsekiz yıl devam etmişti. İki arkadaşı kendisine şöyle demişti: Sen öyle bir günah işledin ki, kimsenin böyle bir günah işlediğini sanmıyoruz. Bunun üzerine Eyyub (aleyhisselâm) şöyle demişti: Ne söylediğinizi bilmiyorum, şu kadar var ki Rabbim de biliyor ki, ben karşılıklı iddialaşan ve buna bağlı olarak Allah’ın adına yemin eden iki adamın yanından yahutta yine karşılıklı iddialarda bulunan bir topluluğun yanından geçiyor, sonra evime geri geliyorum. Onun ismini anan kimsenin günahkar olmasını ve kimsenin ismini hak olmayan bir surette anmasını istemediğimden ötürü onların yeminlerinin keffaretini veriyordum. İşte Eyyub Rabbine:

“Rabbim, başıma bu bela gelip çattı ve sen merhametlilerin merhametlisisin” (el-Enbiya, 21/83) diye seslendi… ve hadisin geri kalan bölümlerini zikretti. İbnu’l-Mubarek, Zühd, s. 48.

İşte bu Hadîs-i şerîf Eyyub’un şeriatinde keffaretin sözkonusu olduğunu ve başkasının adına onun izni olmaksızın dahi keffarette bulunan kimsenin o kişi adına vacibi yerine getirmiş ve o kimseden keffaretin sakıt olacağını ifade etmektedir.

6- Bu Âyetten Sufilerin Yanlış Bir İstidlali İle Raksa Cevaz Çıkarmaları:

Zahidlik taslayanların cahilleri ile mutasavvıfların haddi aşmış birtakım kimseleri yüce Allah’ın Eyyub (aleyhisselâm)’a:

“Ayağını yere vur” âyetini raksın cevazına delil göstermişlerdir.

Ebû Ferec el-Cevzî dedi ki: Bu çok soğuk bir delillendirmedir. Çünkü eğer bu ayağın sevinç dolayısıyla yere vurulmasına dair bir emir olsaydı, onların bunu delil gösterebilme ihtimalleri belki olabilirdi. Fakat bu ayağın su fışkırması için yere vurulmasına dair bir emirdir. İbn Akîl dedi ki: Yüce Allah’ın mucize olmak üzere su kaynasın diye ayağını yere vurmak suretiyle belaya uğramış birisinin üzerindeki belayı gidermesi nerede? Raks için böyle bir işi yapmak nerede? Eğer hastalıkların takatsiz düşürdüğü bir ayağı hareket ettirmek İslamda raksın câiz oluşuna delil olabilseydi, bu durumda yüce Allah’ın Mûsa (aleyhisselâm)’a verdiği:

“Asanı taşa vur” (el-Bakara, 2/60) âyetinin da sert cisimler üzerine sopalarla vurmaya delalet etmesi de mümkün olur. Ancak şeriatı oyuncak etmekten Allah’a sığınırız.

Hatta onların kıt anlayışlı bazı kimseleri Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ali (radıyallahü anh)’a: “Sen bendensin, ben de sendenim.” demesi üzerine sevinçten özel bir şekilde yürüdüğünü, Cafer’e: “Yaratılışınla da, huyunla da bana benziyorsun.” demesi üzerine sevinçle yürüdüğünü, Zeyd’e de: “Sen hem bizim kardeşimiz, hem bizim mevlamızsın” deyip onun da böylece yürüyüşünü delil göstermişlerdir. Hatta kimileri Habeşlilerin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendilerine bakıp dururken savaş oyunlarını dahi delil göstermiştir. Buna cevab ise: Sevinçle yürümek (el-Hacn) bir çeşit yürüyüştür ve sevinç halinde yapılır. Bunun raks ile alakası nedir? Aynı şekilde Habeşlilerin yürüyüşü de (zefn) böyledir. O da savaşta düşmanla karşılaşma esnasında yapılan bir yürüyüş çeşididir.

7- Sabırlı Güzel Kul:

“Gerçekten Biz Onu” Belaya Karşı

“Sabredici Bulduk. O Ne Güzel Kuldu! Çünkü o çokça dönen idi” çokça tevbe eden, itaatle bize çok dönen birisi idi.

Süfyan’a birisi belaya maruz kalıp sabreden bir kul ile diğerine nimet ihsan edilip şükreden bir kul hakkında soru sorulmuş, o da: İkisi de aynıdır demiştir. Çünkü yüce Allah birisi sabreden, diğeri şükreden iki kuldan aynı ifadelerle övgüyle sözetmiştir. Eyyub hakkında: “O ne güzel kuldur, çünkü o çokça dönen idi” dediği gibi, Süleyman (aleyhisselâm) hakkında da:

“O ne güzel kuldu, çünkü o çokça dönen idi” (Sâd, 38/30) diye buyurmuştur.

Derim ki: “el-Kut (Kutu’l-Kulub)” müellifi bu görüşü reddeder ve fakirin zenginden daha faziletli oluşuna Eyyub (aleyhisselâm)’ın kıssasını delil göstererek bu iddiasını pekiştirdiği uzun açıklamalarda bulunur. Biz ise bunları başka bir yerde “Menhecu’l-Ubbad ve Mahaccetu’s-Salikîne ve’z-Zühad” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Ancak o Eyyub (aleyhisselâm)’ın gerek belaya uğramadan önce, gerek sonrasında peygamberlerin zenginlerinden birisi olduğunu görmezlikten gelmiştir. O mal ve çocuklarının elinden alınması ile bedeninde büyük hastalıklarla sınanmış bir kimse idi. İşte peygamberler de kendisiyle imtihan olundukları ve fitneye maruz kaldıkları hususlara sabır göstermiş kimselerdir. Eyyub (aleyhisselâm) belli bir vasıf ile bela ile karşı karşıya kaldığı gibi, ilk karşılaştığı hali ne ise öylece o beladan kurtulmuştur. Onun halinde olsun, sözlerinde olsun herhangi bir değişiklik görülmemiştir. Böylelikle (Süleyman -aleyhisselâm-) maksud olan mana itibariyle Eyyub ile aynı konumda olmuştur. Bu ise bazı insanların bazısına üstün oldukları değişmeme noktasıdır. Bu itibarla şükreden zengin ile sabreden fakir birbirine eşit olur. Dolayısıyla durum Süfyan’ın dediği gibidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

İbn Şihab’ın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiği: “Eyyub ihtiyacını karşılamak için dışarı çıktığında yüce Allah kendisine: “Ayağını yere vur. Bu hem yıkanacak, hem içilecek soğuk bir sudur” diye vahyetti. O da o su ile yıkandı. Yüce Allah etini, saçlarını, tenini en güzel şekli ile ona iade etti. Sonra o sudan içti, yüce Allah karnında (ve diğer iç organlarında) bulunan hertürlü acı ya da güçsüzlüğü giderdi. Allah üzerine semadan beyaz iki elbise indirdi. Bunlardan birisini belden aşağısı için giyindi, birisini de belden yukarısına giyindi. Sonra da evine doğru yürümeye başladı. Hanımı geciktiğini hissedince o da onun yoluna koyuldu. Nihayet onunla karşılaştı, fakat onu tanıyamadı. Ona selam verdi ve: Ey filan! Allah’ın rahmeti üzerine olsun. Şu musibete uğramış adamı gördün mü? Adam: O kim? diye sordu. Kadın: Allah’ın peygamberi Eyyub’u. Allah’a yemin ederim ki sağlıklı olduğu zamanına ona senden daha çok benzeyen kimseyi de görmedim. Adam: Ben Eyyub’um dedi ve bir demet sap alıp onlarla hanımını dövdü.”

İbn Şihab’ın dediğine göre o demet aldığı ot oldukça zayıf bir ot idi. Yüce Allah da aile halkını ve bir o kadarını ona geri verdi. Sonra bir bulut geldi, buğdayını dövdüğü yere- orasını dolduruncaya kadar altın yağdırdı. Bir başka bulut gelip arpasını ve diğer hububatını dövdüğü yere orasını dolduruncaya kadar gümüş yağdırdı. İbn Mübarek, Zühd, 49

Ona ailesini ve onlarla birlikte bir mislini verdik — katımızdan bir rahmet ve akıl sahipleri için bir hatırlatma olarak.

Diyanet Vakfı
Bizden bir rahmet ve olgun akıl sahipleri için de bir ibret olmak üzere ona hem ailesini hem de onlarla beraber bir mislini bağışladık.

Kurtubi Tefsiri
Biz ona tarafımızdan bir rahmet ve tam akıl sahibleri için bir öğüt olmak üzere, aile halkını ve onlarla birlikte onların bir mislini daha bağışladık.

“Biz ona tarafımızdan bir rahmet” bir nimet

“ve tam akıl sahibleri için bir öğüt” yani akıl sahibleri için bir ibret

“olmak üzere aile halkını ve onlarla birlikte onların bir mislini daha bağışladık.” Buna dair açıklamalar daha önce el-Enbiya Sûresi’nde (21/83-24. âyetlerin tefsirlerinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ayağını yere vur. Bu yıkanılacak soğuk bir su ve içilecek şeydir.”

Diyanet Vakfı
Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su (dedik).

Kurtubi Tefsiri
“Ayağını yere vur. Bu hem yıkanacak, hem içilecek soğuk bir sudur.”

“Ayağını yere vur!” âyetindeki fiilin mastarı: ” Ayakla itmek” demektir. Mesela: “Atı ayağıyla topukladı” ve ” Elbisesini ayağıyla itti” denilir.

el-Muberred dedi ki: “Hareket ettirmek” demektir. Bundan dolayı el-Esmaî: ” Binek hareket ettirildi” denilir, ancak O hareket etti” denilmez, demiştir. Çünkü bu binicinin ayaklarını hareket ettirmesi anlamındadır. Bineğin bu fiilde bir katkısı yoktur.

Sîbeveyh de: ” Ben ayağımla bineği topukladım, o da ayağını hareket ettirdi” kullanımını nakletmektedir.

Bu şekil: ” Kemiği sardım o da iyileşti” ile “Onun için üzüldüm, o da üzüldü” demeye benzer.

Bu âyette hazfedilmiş takdiri ifadeler de vardır. Yani Biz ona “… vur” dedik, takdirindedir. Bu açıklamayı el-Kisaî yapmıştır. Bu emir kendisine Allah ona afiyet verdiği sırada verilmişti.

“Bu hem yıkanacak, hem içilecek soğuk bir sudur.” Yani o da ayağını yere vurdu, oradan bir su fışkırdı. Onunla yıkandı, bedenindeki zahiri hastalıklar gitti. Sonra da ondan içti, bu sefer içindeki hastalıklar gitti.

Katade dedi ki: Bunlar el-Cabiye diye bilinen Şam topraklarındaki bir yerdeki iki pınardır. Bunlardan birisi ile yıkandı, yüce Allah onunla hastalıklarının zahir olanlarını giderdi. Diğerinden de içti”, yüce Allah onunla da iç organlarındaki rahatsızlıklara şifa verdi.

Buna yakın bir açıklama el-Hasen ve Mukâtil ‘den nakledilmiştir. Mukâtil dedi ki: Sıcak bir pınar fışkırdı, ondan yıkandı ve sağlığına kavuşmuş olarak çıktı. Sonra bir başka pınar daha fışkırdı, ondan da tatlı bir su içti.

Bir açıklamaya göre ayağını yere vurmasının emredilmesi vücudundaki herbir hastalığın üzerinden etrafa dağılması içindir. ” Kendisi ile yıkanılan su” demektir. Bu açıklamayı da el-Kutebî yapmıştır. Bunun “yıkandığı yer” demek olduğu da söylenmiştir, bu açıklama da Mukâtil ‘indir.

el-Cevherî dedi ki: “Su ile yıkandım” demektir, ” Kendisiyle yıkanılan su”ya (……..) denilir. (……..) de “kendisi ile yıkanılan su” demektir. Nitekim yüce Allah’ın:

“Bu hem yıkanacak, hem içilecek soğuk bir sudur” âyetinde de bu şekilde kullanılmıştır. Bu kelime aynı zamanda “içinde yıkanılan şey” anlamına da gelir,ise “ölülerin yıkandığı yer” demektir, çoğulu: …diye gelir.

Eyyub (aleyhisselâm)’ın bu bela ve mihnet içerisinde ne kadar kaldığı hususunda farklı görüşler vardır. İbn Abbâs: Yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi saat demiştir. Vehb b. Münebbih de şöyle demiştir: Eyyub (aleyhisselâm) yedi yıl süre ile bela içinde kaldı. Yusuf da hapiste yedi yıl kaldı. Buht Nassar yedi yıl süre ile azaba uğratıldı ve yırtıcı hayvanlar arasında bırakıldı. Taberi, Tarih, I, 208 Bunu da Ebû Nuaym zikretmiştir.

Belasının on yıl sürdüğü söylendiği gibi, onsekiz yıl sürdüğü de söylenmiştir. el-Maverdî’nin naklettiğine göre Enes bunu merfu olarak rivâyet etmiştir.

Derim ki: Bunu İbnu’l-Mübarek de zikretmiştir: Bize Yûnus b. Yezid haber verdi. O AkîPden, o İbn Şihab’dan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir gün Eyyub’u ve başına gelen belayı sözkonusu etti. Ona gelen belanın onsekiz yıl ondan ayrılmadığını söyledi. Hadisi el-Kuşeyrî de zikretmiştir. Kırk yıl belada kaldığı da söylenmiştir.

Kulumuz Eyyub’u an. Hani Rabbine seslenmişti: “Şeytan bana yorgunluk ve azap dokundurdu.”

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Kulumuz Eyyubu da an. O, Rabbine: Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve eziyet verdi, diye seslenmişti.

Kurtubi Tefsiri
Kulumuz Eyyub’u da hatırla. Hani o Rabbine: “Şeytan bana yorgunluk ve azapla dokundu.” diye seslenmişti.

“Kulumuz Eyyub’u da hatırla!” âyeti ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hoş olmayan şeylere karşı sabırda onlara uyması emri verilmektedir.

“Eyyub” lâfzı (“kulumuz” lâfzından) bedeldir.

“Hani o Rabbine: Şeytan bana yorgunluk ve azapla dokundu, diye seslenmişti” âyetindeki: ” Diye” lâfzını Îsa b. Ömer hemzeyi esreli olarak; diye okumuştur ki: “Dedi ki…” demek olur.

el-Ferrâ” dedi ki: Kıraat âlimleri

” Yorgunluk” lâfzını icma ile ötreli ve şeddesiz “nun” ile okumuşlardır.

en-Nehhâs şöyle demektedir: Bu bir yanlışlıktır. Bundan sonrasında ise hem bir çelişki, hem de bir yanlışlık daha vardır. Çünkü o: Kıraat âlimleri bunun üzerinde icma etmişlerdir, dedikten sonra kıraat âlimlerinin Yezid b. el-Ka’ka’dan bu kelimeyi: şeklinde “nun” ve “sad” harfi ile okuduğunu zikretmiş olduklarını belirtemektedir. Ancak bu hususta Ebû Cafer ile ilgili yanlışlık da yapmıştır. Çünkü Ebû Cafer “nun” ve “sad” harflerini ötreli olarak: ” diye okumuştur. Ebû Ubeyd ve başkaları bunu böylece nakletmişlerdir.-Ayrıca bu el-Hasen’den de böylece rivâyet edilmiştir. “Nun” ve “sad” harflerinin fetha ile okunması ise Âsım el-Cahderî ile Yakub el-Hadramî’nin kıraatidir. Yine bu kıraat el-Hasen’den de rivâyet edilmiştir. Ebû Cafer’den “nun” harfi fetha ve “sad” harfi sakin olarak okuduğu da nakledilmiştir. Bütün bunlar nahivcilerin çoğunluğuna göre ” Yorgunluk” anlamındadır. Çünkü; kullanımı ile kullanımı tıpkı -üzüntü anlamındaki gibidir. Bununla birlikte; şeklinin; in çoğulu olması da mümkündür. Tıpkı;” Putlar” kelimesinin, ‘in çoğulu oluşu gibi. Aynı şekilde; anlamında olup ikinci dammenin hazfedilmiş olması da mümkündür.

“Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” (el-Mâide, 5/3) âyetine gelince, bu kelimenin: ” Dikili taş” lâfzının çoğulu olduğu söylenmiştir.

Ebû Ubeyde ve başkaları dedi ki: ” Kötülük ve bela” demektir. ” Yorgunluk ve bitkinlik” anlamındadır.

“Şeytan bana yorgunluk ve azapla dokundu” âyetinde kastedilen anlamın, sadece şeytandan kendisine gelen vesvese demek olduğu başka bir manaya gelmediği de söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

Buradaki

“yorgunluk”un bedenine isabet eden rahatsızlıklar,

“azâb”ın ise malına gelen musibetler olduğu da söylenmiştir. Uzak bir ihtimaldir.

Müfessirlerin dediklerine göre Eyyub (Şam ile Ezriat arasında bir yer olan) el-Beseniyye diye bilinen bir yerden bir Rumî’dir. Künyesi Vakıdî’nin dediğine göre Ebû Abdullah’dır. Yüce Allah onu peygamberliğine seçmiş, türlü mallardan ona pek büyük servet ve bir çok evlat vermişti. Yüce Allah’ın nimetlerine şükreden, Allah’ın kullarını görüp gözeten çok iyi ve merhametli birisi idi. Ona yalnızca üç kişi îman etmişti.

İblis’e ait yedinci semada bir yer vardı. Adeti üzere orada durduğu bir sırada yüce Allah ona Eyyub (aleyhisselâm) hakkında şöyle dedi -ya da ona öyle denildi: Senin kulum Eyyub’un aleyhine herhangi bir şeye gücün yetti mi? Rabbim dedi, benim onun aleyhine bir şey yapabilme gücüm nasıl olsun? Onu mal ve afiyet ile sınamış bulunuyorsun. Eğer onu belaya uğratır, fakirliğe mübtela kılar, ona verdiğini elinden alacak olursan, bu hali değişir, sana itaatin dışına çıkar. Yüce Allah: Onun aile halkına ve malına seni musallat ediyorum, dedi. Allah’ın düşmanı yere indi, cinlerin ifritlerini topladı Ve onlara durumu bildirdi. Onlardan birisi dedi ki: Ben içinde ateş bulunan bir kasırga olacağım ve malını yok edeceğim. Dediği gibi oldu. Eyyub’a malının vekil harcı suretinde geldi ve başından geçenleri bildirdi. Eyyub, Allah’a hamdolsun, veren de O, alan da O, dedi. Daha sonra bu ifrit içinde çoluk çocuğu bulunan sarayına geldi. Sarayını dört bir yanından kaldırıp çoluk çocuğunun üzerine bıraktı. Sonra yine onun yanına gelip durumu ona bildirdi ve başına toprak saçtı. İblis semaya yükseldi, fakat Eyyub’un tevbesi ondan önce ulaştı. Rabbim beni bedenine musallat et! dedi. Yüce Allah: Dili, kalbi ve gözü dışında seni bedenine de musallat ettim, dedi. Bu sefer vücuduna bir üfürüş üfledi, bundan ötürü cesedi yandı ve cesedinde kabarcıklar, siğiller çıktı. Kanayıncaya kadar bunları tırnaklarıyla kaşıdı, sonra da çömlek ve tabaklarla kaşıdı ve nihayet etleri düştü. Bu sefer:

“Şeytan bana… dokundu” dedi. Ancak İblis vücudunun iç organlarından herhangi birisine zarar verememişti. Çünkü ancak bu şekilde canlı kalabilirdi. O yemek yer ve içerdi. Bu haliyle üç yıl devam etti. Eyyub, İblisi yenik düşürünce bu sefer boy pos ve güzellik itibariyle Âdemoğullarından daha büyük bir şekilde hanımının karşısına çıktı ve ona: Ben yeryüzünün ilâhıyım, senin kocana bunları yapan benim. Bana bir defa secde edecek olursan malını, ailesini ona geri vereceğim. Onlar benim yanımdadırlar. Sonra da vadinin iç tarafında bütün bunları gerçek şekliyle ona gösterdi. Hanımı gidip durumu Eyyub’a haber verdi. O da: Allah kendisine afiyet verecek olursa, (hanımını) dövecek diye yemin etti.

Eyyub’un bu belaya uğramasının sebebine Rabbine yalvarması ve başına gelen bu beladan dolayı yalvarıp yakarmasına, ona îman eden üç kişinin onu bu işten alıkoyduklarına ve ona itiraz ettiklerine dair uzun açıklamalarda bulunulmuştur.

Yine denildiğine göre, bir mazlum kendisinden yardım istemiş, ona yardım etmemiş, bundan ötürü belaya uğratılmış. Bir diğer açıklamaya göre, bir gün insanları ziyafete çağırmış, bir fakirin ziyafete gelenler arasına katılmasına engel olmuş. Bundan dolayı belaya maruz kalmış. Yine bir başka görüşe göre, Eyyub bir krala karşı gaza düzenliyordu. Onun topraklarında Eyyub’a ait koyunları vardı. Bu koyunları sebebiyle ona gaza tertiplemeyi keserek ona iyilik yapar gibi oldu, bundan dolayı belaya maruz kaldı.

Bir diğer açıklamaya göre, insanlar hanımındaki hastalığın kendilerine bulaşacağından çekiniyorlar ve biz de hastalanmaktan korkuyoruz diyerek ondan tiksiniyorlardı. İşte bundan dolayı

“şeytan bana… dokundu” demiştir. Hanımı ise Yakub’un kızı Leya idi. Eyyub, Yakub döneminde idi, annesi de Lut’un kızı idi.

Bir başka görüşe göre Eyyub’un hanımının ismi İfraim kızı Rahme idi. İfraim Yakub oğlu Yusuf’un oğlu idi. Hepsine selam olsun. Bu iki görüşü Taberî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- zikretmiştir.

Eyyub (aleyhisselâm.) ile İlgili Rivâyetlerin Değerlendirilmesi

İbnu’l-Arabî dedi ki: Müfessirlerin sözkonusu ettikleri şekilde “İblisin senede bir gün yedinci semada durduğu bir yeri vardı” görüşü batıl bir görüştür. Çünkü İblis semadan yeryüzüne lanet ve gazab ile indirilmiştir. Rıza makamına nasıl yükselir ve nasıl peygamberlerin makamlarında dolaşır, yüksek semaları nasıl aşarak peygamberlerin konumları olan yedinci sema ya yükselebilir ve candan dostun (el-Halil) konumunda durabilir? Şüphesiz ki bu abuk sabuk ifadeler çok büyük bir cahillikten kaynaklanmaktadır.

Onların: Yüce Allah İblise: Kulum Eyyub’a bir zarar verebildin mi? demiş olması ise katiyyetle batıldır. Çünkü yüce Allah lanetli İblisin askerlerinden olan kâfirlerle bile konuşmaz. Onları saptırmayı üzerine alan İblisin kendisi ile nasıl konuşur’

Yine onların: Allah ona Ben seni malına ve çoluk çocuğuna musallat ettim dediği şeklindeki sözlerine gelince, bu kudret-i ilâhiyye açısından mümkündür. Fakat bu kıssada böyle olma ihtimali çok uzaktır. Aynı şekilde: Yüce Allah İblisi ona musallat edince, vücuduna bir defa üfledi sözleri de gerçekten uzaktır. Çünkü şanı yüce Allah bütün bunları şeytanın herhangi bir kesbi sözkonusu olmaksızın yaratmaya kadirdir, ta ki İblisin peygamberlere mal, çoluk-çocuk ve canlarında zarar verme imkanını bulmak suretiyle İblis gözü herhangi bir şekilde aydın olmasın.

Yine kıssacıların söyledikleri: İblis, Eyyub’un hanımına ben yeryüzü ilâhıyım, Allah’ı zikretmeyi bırakıp sen bana secde edecek olursan, onu iyileştiririm diye söylediği belirtilen sözlere gelince, eğer sizden herhangi birinize rahatsız iken bu şekilde görünecek ve bu sözü söyleyecek olursa, onun yeryüzünün ilâhı olmasının mümkün olmadığını, ona secde edilemeyeceğini, onun belalardan kurtaramayacağını bildiğinize göre bir peygamberin hanımı nasıl bu hususta şüpheye düşebilir? Hatta siyahi bir adamın hanımı ve kıt anlayışlı bir berberi dahi olsa, o bile böyle bir şeyi uygun göremez.

İblisin malları, çoluk-çocuğunu kadına bir vadide imiş gibi göstermesine gelince, bunlar hiçbir şekilde İblisin güç yetiremeyeceği şeylerdendir. Bunlar sihir kabilinden de değildir ki bunların bir çeşit sihir olduğu söylenebilsin. Eğer böyle bir şey görünecek olsaydı kadın da -tıpkı bizim bildiğimiz gibi- bunların sihir olduğunu bilecekti. Çünkü onun bunları bilmesi bizden daha ileri derecededir. Şüphesiz sihrin olmadığı, sihrin sözkonusu edilmediği, insanlar arasında cereyan etmediği ve sihir neticesinde bir takım görüntülerin sözkonusu olmadığı bir zaman olmaz.

Kadı (İbnu’l-Arabî devamla) dedi ki: Bunlara bu hususları anlatma cesaretini veren ve bu sözleri söylemelerine sebep teşkil eden yüce Allah’ın:

“Hani o Rabbine: Şeytan bana yorgunluk ve azapla dokundu diye seslenmişti” âyetidir. Eyyub’un şeytanın dokunmasından şikayet ettiğini görünce, kendi görüşlerinden hareketle tefsir diye bu sözleri ilave ettiler. Oysa durum iddia ettikleri gibi değildir. Hayrıyla, şerriyle, imanıyla, küfrüyle, itaatiyle, isyanıyla bütün fiillerin yaratıcısı yüce Allah’tır. Yaratılmışlarda O’na ortak hiçbir yaratıcı olmadığı gibi, bunların dışındaki şeylerin yaratılmasında da ortağı yoktur. Şu kadar var ki, hilkat itibariyle onun tarafından var edilmiş olmakla birlikte, şer zikredilerek O’na nisbet edilmez. Bu da O’nun bizi edeblendirdiği bir edeb, bize öğrettiği bir hamd ve sena çeşididir. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Rabbini zikrederken söylediği sözlerden olan: “Hayır Senin elindedir, şer ise Sana nisbet edilmez” Müslim, I, 535; Tirmizî, V, 486; Dârimî,.l, 309; Dârâkutnî, I, 296; Ebû Dâvûd, I, 201, 202; Nesâî, II, 130. sözleri de bu anlamdadır. İbrahim (aleyhisselâm)’ın söylediği:

“Hastalandığımda bana şifa veren O’dur” (eş-Şuara, 26/80) âyeti da bu kabildendir. Kelimullah Mûsa da beraberindeki genç delikanlıya:

“Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” (el-Kehf, 18/63) demiştir.

Müfessirlerin zikrettikleri: Bir mazlum ondan yardım istedi de ona yardım etmedi sözlerine gelince, bu sözün doğru olduğunu bize kim söyleyebilir? Eyyub (aleyhisselâm) böyle bir durumda o mazluma yardımcı olabilirdi, diye düşünebilir. Ama böyle bir kimseyi yardımsız bırakmak kimseye helal değildir. Bu bakımdan günahı dolayısıyla böyle bir kimse kınanır. Eyyub (aleyhisselâm) ise bundan münezzehtir. Ona yardım edemeyecek durumdaydı, bu takdirde de onun herhangi bir sorumluluğu olmaz.

Aynı şekilde: Bir fakirin ziyafete girmesini engellemiştir, sözlerinin durumu da böyledir. Eğer bunu bilerek yapmış ise bu onun hakkındaki batıl bir iddiadır, eğer bunu bilmeyerek yapmışsa bundan dolayı onun için vebal yoktur.

O kâfir bir hükümdara koyunları sebebiyle hoşuna gidecek bir iş yaptı (müdahanede bulundu) sözlerine gelince; burada “müdahanede bulundu” demek yanlıştır. Durumu idare etti, demek daha uygundur. Kâfir ve zalim bir kimsenin cana ya da mala vereceği bir zararı mal ile önlemek caizdir. Güzel sözle de aynı şey sözkonusudur.

İbnu’l-Arabî Kadı Ebû Bekr (radıyallahü anh) dedi ki: Eyyub (aleyhisselâm) ile ilgili olarak yüce Allah’ın kitab-ı kerimindeki iki âyet-i kerimede bize haber verdiğinden başkası sahih değildir. Birincisi yüce Allah’ın:

“Eyyub’u da (an). Hani Rabbine: Rabbim başıma bu bela gelip çattı ve Sen merhametlilerin merhametlisisin diye seslenmişti” (el-Enbiya, 21/83) âyetidir, ikincisi ise Sâd Sûresi’nde:

“Şeytan bana yorgunluk ve azapla dokundu diye seslenmişti” âyetidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan ise şu hadis dışında ondan tek bir harf ile sözettiği sahih olarak sabit değildir. Gelen rivâyet de şudur: “Eyyub yıkanmakta iken üzerine altın çekirgeler dökülmeye başladı…” Buhârî, I, 107, III, 1240, VI, 2723; Nesâî, I, 200; Müsned, II, 243, 314, 490, 511.

Sözünü ettiklerimiz dışında Eyyub hakkında Kur’ân’da da, sünnette de sahih bir şey gelmediğine göre Eyyub’a dair bu haberleri bunları işitmiş kimseye ulaştıranlar kimlerdir? Yahut o hangi dilden bunları dinlemiştir? İsrailiyat ise ilim adamları tarafından kesinlikle reddedilmiş şeylerdir. O bakımdan İsrailiyatın yazılı olduğu satırlara bakma! Gözünü onlardan uzak tut, kulakların İsrailiyata karşı sağır olsun. Çünkü İsrailiyat sana hayalden başka bir şey öğretmez. Kalbinin gereksiz meşguliyetinden başka bir şeyini de arttırmaz.

Lâfız Buhârî’nin olmak üzere sahih hadiste belirtildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Ey müslümanlar! Peygamberinize indirilmiş olan Kitabınız Allah’tan gelmiş en son haber olduğu, ona hiçbir şey katılmaksızın arı duru haliyle okuduğunuz, halde kitab ehlinin Allah’ın kitablarını değiştirip değişiklikler yaptığını kendi elleriyle kitabları yazarak,

“az bir paha ile onu satabilmek için bu Allah’ın katındandır” (el-Bakara, 2/79) dediklerini size bildirdiği halde, siz kalkıyorsunuz kitab ehline soru soruyorsunuz. Size gelmiş olan bunca ilim sizi onlara soru sormaktan alıkoymuyor. Allah’a yemin ederim, biz onlardan bir kimsenin size, size indirilene dair soru sorduğunu görmedik. Buhârî, II, 953, VI, 2679, 2735.

Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da Muvatta’’da yer alan hadiste belirtildiği üzere Ömer (radıyallahü anh)’ın Tevrat’ı okumasına tepki göstermiştir. Heysemî, Mecmau’z-Zevaid, I, 174, VIII, 262; İbn Ebi Şeybe, Mûsannaf, V, 312; Müsned, III, 387.

Şüphesiz onun katımızda yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.

Diyanet Vakfı
Doğrusu onun, bizim katımızda büyük bir değeri ve güzel bir yeri vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz onun yanımızda yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.

“Şüphesiz onun yanımızda yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.” Yani Biz dünyada ona nimet ihsan etmiş olmakla birlikte, onun âhirette Bizim nezdimizde bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.

“İşte bu, bizim ihsanımızdır; artık ihsan et yahut tut, hesapsız.”

Diyanet Vakfı
«İşte bu bizim bağışımızdır. İster ver, ister (elinde) tut; hesapsızdır» dedik.

Kurtubi Tefsiri
“İşte bu Bizim hesapsız bağışımızdır. Artık ister ver, ister vermeyip tut.”

“İşte bu Bizim… bağışımızdır” âyetindeki

“bu” ile mülke işaret edilmektedir. Yani işte bu mülk Bizim bağışımızdır, sen artık istediğin kimseye ondan ver, istemediğine de verme. Bundan dolayı senin hesaba çekilmen sözkonusu değildir. Bu açıklama el-Hasen, ed-Dahhak ve başkalarından nakledilmiştir. el-Hasen dedi ki: Yüce Allah her kime bir nimet vermişse mutlaka bu nimet dolayısıyla onun için bir sorumluluk sözkonusudur. Süleyman (aleyhisselâm) müstesnadır. Çünkü yüce Allah:

“İşte bu Bizim hesabsız bağışımızdır, artık ister ver, ister vermeyip tut” diye buyurmuştur.

Katade de şöyle demiştir: Yüce Allah’ın:

“İşte bu Bizim… bağışımızdır”

âyetinde Süleyman (aleyhisselâm)’a verilen cima gücüne işaret edilmektedir. Onun üçyüz hanımı, yediyüz cariyesi vardı. Sırtında yüz erkeğin suyu vardı. Bunu da İkrime, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Bu anlamdaki bir açıklama Buhârî’de de vardır.

Buna göre;

” Artık ister ver” emri aslında “meni”den geliyor demek olur. Nitekim: ” Menisini akıttı, akıtır” diye söylenir.

” Menisini akıttı” şeklinde emir yapmak istenirse: denilir. şeklinden emir yapılırsa, bu sefer: denilir. Eğer fiilin aslından olan şeddesiz “nun” getirilecek olursa: denilir.

Bu lâfzın “minnet”den geldiği kanaatinde olanlar: “Ona minnet etti, lütfetti” denilir, derler. Bu fiilden emir yapılacak olursa, her iki “nun” açığa çıkartılır. Çünkü burada “nun” mudaaf (şeddeli) olduğundan emir: …diye gelir.

Haberde rivâyet edildiğine göre Süleyman’a şeytanlar müsahhar kılınmıştı. O da bunlardan dilediği kimseyi azad edip serbest bırakarak ona minnet eder, dilediği kimseyi de eli altında tutardı. Bu açıklamayı da Katade ve es-Süddî yapmıştır. İkrime’nin İbn Abbâs’tan yaptığı rivâyete göre de anlam şöyle olur: Hanımlarından dilediğin kimse ile cima et, onlardan dilediğin ile de cimaı terket. Bundan dolayı senin hesaba çekilmen sözkonusu olmayacaktır.

Ve diğerlerini — zincirlerle bağlı olarak.

Diyanet Vakfı
36, 37, 38. Bunun üzerine biz de, istediği yere onun emriyle kolayca giden rüzgarı, bina kuran ve dalgıçlık yapan şeytanları, demir halkalarla bağlı diğer yaratıkları onun emrine verdik.

Kurtubi Tefsiri
Zincirlerle bağlanmış olan diğerlerini de.

“Zincirlerle bağlanmış olan diğerlerini de.” Yani Biz ona azgın şeytanları da müsahhar kıldık, emrine verdik. Öyle ki onları demir zincir ve bukağılara bağlamıştı. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. es-Süddî, boyunlarına vurulan zincirlerle bağlamıştı; İbn Abbâs onları zincirlere vurmuştu, demiştir. Şairin şu beyitinde de (aynı kökten gelen kelime) kullanılmıştır:

“Onlar yaptıkları talanlarla ve esirlerle döndüler geriye,

Biz ise zincirlere vurulmuş hükümdarlarla döndük geriye.”

Yahya b. Sellam dedi ki: O bu işi sadece şeytanların kâfirlerine yapıyordu. Îman ettiler mi onları serbest bırakıyor, onları angarya işlerde çalıştırmıyordu.

Ve şeytanları — her bina yapanı ve dalgıcı.

Diyanet Vakfı
36, 37, 38. Bunun üzerine biz de, istediği yere onun emriyle kolayca giden rüzgarı, bina kuran ve dalgıçlık yapan şeytanları, demir halkalarla bağlı diğer yaratıkları onun emrine verdik.

Kurtubi Tefsiri
Ve şeytanları, her bina ustasını ve dalgıçları da.

“Ve şeytanları, her bina ustasını ve dalgıçları da” Yani Biz ona şeytanları müsahhar kıldık. Halbuki ondan önce kimseye müsahhar kılınmamışlardı.

“Her bina ustası” şeytanlardan bedeldir. Aralarından her bina ustasını, demektir. Bu ustalar ona dilediği binayı yapıyorlardı. Şair (en-Nabiğa) ez-Zübyanî dedi ki:

“Süleyman müstesna ilâh ona demişti ki:

Kalk yaratıklar arasında sen onları hatadan uzak tut.

Cinleri de emrine al, çünkü Ben izin verdim onlara,

Tedmur’u ince enli taşlarla ve direklerle bina etmelerine.”

“Dalgıçlar” denize dalıp onun için inci çıkartanlar demektir. Denizden ilk olarak inci çıkartan kişi Süleyman (aleyhisselâm)’dır.

Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; buyruğuyla yumuşakça estiği yere giderdi.

Diyanet Vakfı
36, 37, 38. Bunun üzerine biz de, istediği yere onun emriyle kolayca giden rüzgarı, bina kuran ve dalgıçlık yapan şeytanları, demir halkalarla bağlı diğer yaratıkları onun emrine verdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz de, emriyle yumuşak olarak istediği yere akıp giden rüzgarı emrine verdik;

“Biz de emriyle yumuşak olarak istediği yere akıp giden rüzgarı emrine verdik.” Yani bu rüzgar güçlü ve şiddetli olmakla birlikte kimseye zarar vermesin diye yumuşak bir rüzgardı. Askerleriyle, ordularıyla, alaylarıyla bu rüzgar onu taşıyordu. Rivâyete göre onun kafileleri bir fersaha, bir fersah idi. Biri diğerinin üstünde yüz basamaktı. Her bir basamak bir kesim insanı teşkil ediyordu. Kendisi ise cariyeleri, yakınları ve hizmetçileri ile birlikte en üst basamakta idi. Allah’ın salat ve selamları üzerine olsun.

Hafız Ebû Nuaym şunu zikretmektedir: Bize Ahmed b. Cafer anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Eyyub anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyaş anlattı. O İdris b. Vehb b. Mühebbih’den dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Süleyman b. Dâvûd’un (aleyhisselâm)’ın bin tane evi vardı. Bunun üstü billurdan, altı demirden idi. Bir gün rüzgara bindi, bir çiftçinin yakınından geçti. Çiftçi ona bakarak: Gerçekten Dâvûd hanedanına çok büyük bir mülk verilmiştir, dedi. Rüzgar o çiftçinin sözünü alıp Süleyman’ın kulağına bırakıverdi. Süleyman inip çiftçinin yanına gitti ve: Senin sözünü duydum, sana gelişimin tek sebebi güç yetiremeyeceğin şeyleri temenni etmemendir. Şüphesiz yüce Allah’ın senden kabul edeceği bir teşbih (subhanallah demek) senin için Dâvûd hanedanına verilen şeylerden daha hayırlıdır. Bunun üzerine çiftçi ona: Benim üzüntümü giderdiğin gibi Allah da senin üzüntünü gidersin, dedi.

“İstediği yere, dilediği yere” demektir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır. Araplar da:derler, yani “o doğruyu söylemek istedi, ancak yanlış cevab verdi.” Bu açıklamayı İbnu’l-A’rabî yapmıştır. Şair de şöyle demiştir:

“Konuşmak istedi konuşamadı,

Ayırdedici söz söyleneceği yerde de cevabı yanlış verdi.”

Himyerlilerin lehçesinde “istedi, diledi” anlamında olduğu söylenmiştir. Katade ise Hecerlilerin lehçesinde bu anlamda olduğunu söylemiştir. “İstediği yere” gitmek istediği zaman anlamında olduğu da söylenmiştir. O vakit bu ifade atılan okun isabet ettirilmek istenen hedefe isabet etmesinden alınmış demek olun.

Dedi ki: “Rabbim! Beni bağışla. Bana, benden sonra kimseye yaraşmayan bir mülk ver. Şüphesiz sen, çok bağışta bulunansın.”

Diyanet Vakfı
Süleyman: Rabbim! Beni bağışla; bana, benden sonra kimsenin ulaşamayacağı bir hükümranlık ver. Şüphesiz sen, daima bağışta bulunansın, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Rabbim, bana mağfiret buyur ve benden sonra hiç kimseye nasib olmayacak bir mülk ver bana! Çünkü Sen bol bol ihsan edersin.”

“Dedi ki: Rabbim bana” günahımı

“mağfiret buyur ve benden sonra hiç kimseye nasib olmayacak bir mülk ver bana.”

Soru: Yüce Allah dünyayı yermiş, ona buğzetmiş ve Allah nezdinde değersiz olmakla birlikte, Süleyman dünyayı istemeye nasıl kalkıştı?

Cevab: Bu ilim adamları tarafından şöylece yorumlanmıştır: Yüce Allah’ın haklarını eda etmek ve mülkünü adilane bir şekilde yönetip yarattıklarını konumlarına ve mertebelerine göre yerleştirip hadlerini uygulamak, onun emrettiği mali yükümlülükleri korumak, dinin şiarlarını tazim etmek, ibadetini açıkça ortaya çıkarmak, ona itaatte bağlılığı sürdürmek, Allah’ın kulları üzerindeki geçerli hükmü ve kanunu düzenlemek ve meleklerine açıkladığı üzere yarattıklarından hiç kimsenin bilmediği vaadlerini gerçekleştirmek için olmuştur. Nitekim yüce Allah:

“Sizin bilmediğinizi herhalde Ben bilirim.” (el-Bakara, 2/30) diye buyurmuştur. Yoksa Süleyman (aleyhisselâm)’ın bu isteğinin bizatihi dünyalık için olması sözkonusu olamaz. Çünkü o da, diğer bütün peygamberler de Allah’ın yarattıkları arasında dünyaya karşı en zahid kimselerdir. O dünya mülkünü sırf Allah için istemiştir. Nitekim Nûh (aleyhisselâm) da sırf Allah için dünyalığın yok olup helâk olmasını istemişti. Her ikisi de bu istekleri dolayısıyla övülmüş ve istekleri kabul edilmiş oldu. Nûh’un duası kabul edilerek yerin üzerindekiler helâk edildi, Süleyman’a da istediği mülk verildi.

Şöyle de denilmiştir: Onun bu talebte bulunması, Allah’ın diğer kulları arasında ancak Süleyman’ın hakkı ile yerine getireceğini bildiği şekli ile, yüce Allah’ın verdiği emir üzerine olmuştur yahutta Süleyman bana çok büyük bir mülk ver demek istemiş, ancak:

“Benden sonra hiç kimseye nasib olmayacak” demiştir. Ancak bu açıklama tartışılabilir. Birincisi daha doğrudur. Diğer taraftan yüce Allah ona:

“İşte bu bizim hesabsız bağışımızdır. Artık ister ver, ister vermeyip tut” diye buyurulmuştur.

el-Hasen dedi ki: Yüce Allah’ın ihsan ettiği nimetleri bakımından kulunun üzerinde belli bir yükümlülüğü bulunmayan hiçbir kimse yoktur. Bundan Dâvûd oğlu Süleyman (aleyhisselâm) müstesnadır. Çünkü ona:

“İşte bu bizim hesabsız bağışımızdır…” diye hitab etmiştir.

Derim ki: Bu da bir haber olarak rivâyet edilen: “Peygamberler arasında cennete en son girecek kişi Dâvûd oğlu Süleyman (aleyhisselâm)’dır. Buna sebep ise onun dünyadaki mülküdür.” sözünde dile getirilene aykırıdır. Kimi haberlerde de şöyle denilmektedir: “O diğer peygamberlerden kırk yıl sonra cennete girecektir.” Bunu el-Kut (Kutu’l-Kulub) müellifi zikretmiş olmakla birlikte asılsız bir hadistir. Çünkü şanı yüce Allah ona herhangi bir sorumluluk yüklemeksizin bağışta bulunduğuna göre -çünkü bu bir lütuf olmak üzere verilmişti- nasıl olur da cennete en son girecek peygamber olduğu söylenebilir. Üstelik yüce Allah:

“Şüphesiz onun yanımızda yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır” diye buyurmuştur. Sahih hadiste de şöyle buyurulmuştur: “Herbir peygamberin Allah tarafından kabul edilen bir duası vardır. Her peygamber bu duasını acilen (dünya hayatında) yapmıştır…” Buhârî, V, 2323; Müslim, I, 189; Tirmizi, V, 580; İbn Mace, II, 1440; Müsned, II, 275, 42

Bu hadis daha önceden de geçmiş idi. Böylece duası ile bir ihtiyacı karşılanmış oldu. Bundan dolayı Süleyman (aleyhisselâm)’ın bir sorumluluğu sözkonusu değildir.

Yüce Allah’ın:

“Benden sonra hiç kimseye nasib olmayacak” âyeti kimsenin istemeyeceği anlamındadır. Sanki o kendisinden sonra herhangi bir kimsenin böyle bir dilekte bulunmamasını istemiş gibidir; ta ki kimse böyle bir şeyi ümit etmesin. Ancak böyle bir duanın kabul olunmamasını dilememiştir.

Yine denildiğine göre; onun kendisinden sonra kimseye verilmeyecek bir mülk istemesi, gökler ve yerdeki bütün yaratıklar arasında Allah nezdindeki konum ve üstünlüğünün açıkça görülmesi içindi. Çünkü peygamberlerin Allah’ın nezdindeki konum noktasında birbirleriyle âdeta yarışmaları vardır. Herkes Allah nezdindeki konumuna delil göstereceği özel bir yerinin olmasını arzu eder. Bundan ötürü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) namazını kesmek isteyen ifriti yakalayıp Allah da ona bu imkanı verdiğinde önce bu ifriti bağlamak istemiş, sonra da kardeşi Süleyman’ın:

“Rabbim bana mağfiret buyur ve benden sonra hiç kimseye nasib olmayacak bir mülk ver bana” demiş olduğunu hatırlattı ve onu küçülmüş olarak serbest bıraktı. Buhârî, I, 176, III, 1260, IV, 1809; Müslim, I, 384; Müsned, II, 298.

Şayet ondan sonra bir kimseye ona verilenin benzeri verilmiş olsaydı, onun bu özelliği kalmazdı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şeytanların Süleyman’ın emrine verilmesi özelliğinin olduğunu ve böyle bir özelliğin kendisinden sonra kimseye verilmemesi duasının kabul edilmiş olduğunu bildikten sonra, bu özelliğinde onunla ortak olmaktan hoşlanmamış gibi görünüyor. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Andolsun, Süleyman’ı denedik; onun tahtının üzerine bir ceset bıraktık. Sonra yöneldi.

Diyanet Vakfı
Andolsun biz Süleymanı imtihan ettik. Tahtının üstüne bir ceset bırakıverdik, sonra o, yine eski haline döndü.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz Süleyman’ı imtihan ettik ve bu sebeple tahtı üzerine bir ceset bırakmıştık. Sonra o (pişman olup) döndü.

“Yemin olsun Biz Süleyman’ı imtihan ettik” âyeti ile ilgili olarak denildiğine göre Süleyman hükümdarlığından yirmi yıl sonra imtihan edildi. İmtihanından sonra yirmi yıl daha hükümdarlık yaptı. Bunu ez-Zemahşerî zikretmektedir.

“İmtihan ettik” sınadık ve cezalandırdık anlamındadır. Bunun sebebi Said b. Cübeyr’in İbn Abbâs’tan yaptığı şu rivâyette zikredilmektedir. İbn Abbâs dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm)’ın huzuruna iki kesim davacı olarak geldi. Bunlardan birisi Süleyman’ın hanımı Cerade’nin yakınları idi. O da bu hanımını çok seviyordu. Hükmün onların lehine çıkmasını arzu etti. Sonra da aralarında hak ile hüküm verdi. İşte bu arzusu dolayısı ile ceza olsun diye başına gelenler geldi.

Said b. el-Museyyeb dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm) üç gün süreyle insanların arasına çıkmayıp saklandı. İnsanlar arasında hüküm vermedi ve hiçbir mazlumun zalimdeki hakkını almadı. Yüce Allah kendisine şunu vahyetti: “Ben kullarımdan perdeler arkasında saklanasın diye seni halife yapmadım. Onlar arasında hüküm veresin ve zulme uğramış olanın hakkını veresin diye halife yaptım.”

Şehr b. Havşeb ile Vehb b. Münebbih dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm), Saydun diye bilinen denizdeki adalardan bir adaya yaptığı gazada bir kralın kızını esir aldı. Bu kızı sevdi, fakat o ondan yüz çeviriyordu. Ancak farkettirmeden ona bakıyordu. Çok nadir onunla konuşuyordu. Babasına kederinden dolayı da gözyaşları bir türlü dinmiyordu. Son derece güzeldi. Sonraları Süleyman’dan görsün diye babasının sureti gibi kendisine bir heykel yapmasını istedi. O da böyle bir heykel yapılmasını emretti, bu kız heykeli tazim etti ve ona secde etti. Cariyeleri de onunla birlikte heykele secde ettiler. Böylelikle kendisinin haberi olmadan evinde ibadet edilen bir put oldu. Nihayet kırk gün geçti. Buna dair haberler İsrailoğulları arasında yayıldı, Süleyman da bunu öğrenince o putu kırdı ve yaktı. Sonra da denize savurdu.

Denildiğine göre Süleyman, ismi -ez-Zemahşerî’nin naklettiğine göre- Cerade olan Saydun kralının kızını esir alınca, o kızı beğendi. Ona müslüman olmasını teklif etti, kabul etmedi. Onu korkuttuysa da kız: İstersen beni öldür, müslüman olmam, dedi. Müşrik olduğu halde o kızla evlendi. Yakuttan bir putu vardı, bu puta müslüman oluncaya kadar Süleyman’dan habersiz kırk gün süreyle ibadet etti. Süleyman da kırk gün mülkü elinden alınmak suretiyle cezalandırıldı.

Ka’b el-Ahbar dedi ki: Süleyman atları öldürmek suretiyle zulmedince mülkü elinden alındı.

el-Hasen de dedi ki: O ay halinde veya bir başka durumda hanımlarından birisine yaklaştı.

Bir başka görüşe göre ona ancak İsrailoğullarından olan bir kadınla evlenmesi emredildiği halde o İsrailoğullarından olmayan bir kadın ile evlendi. Bundan dolayı cezalandırıldı. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Ve bu sebeple tahtı üzerine bir ceset bırakmıştık” âyeti ile ilgili olarak tefsir bilginlerinin çoğunun kabul ettiği görüşe göre, bir şeytan bırakıldı. Allah bu şeytanı Süleyman (aleyhisselâm)’a benzetti. Bu şeytanın ismi denizlerin sorumlusu olan Sahr b. Umeyr idi. Beytu’l-Makdis’in yapılması emrini verdiğinde Süleyman’a elması bildiren odur. Demir ile işlendiklerinden taşlar ses çıkarıyordu. Bu sefer elması aldılar ve elmas ile taşları, kıymetli taşları ve diğerlerini -sesleri duyulmaksızın- kesmeye başladılar.

İbn Abbâs dedi ki: Bu bütün şeytanların güç yetiremedikleri azgın birisi idi. Hileleri Dâvûdoğlu Süleyman’ın yüzüğünü ele geçirinceye kadar yapıp durdu. Süleyman helaya yüzüğü ile birlikte girmezdi. Sahr, Süleyman suretinde geldi ve Süleyman’ın hanımlarından birisinden yüzüğü aldı. Bu hanım Emine diye bilinen ve Süleyman’dan çocuğu olmuş bir cariye idi. Bunu Şehr ile Vehb söylemiştir.

İbn Abbâs ve İbn Cübeyr (kadının) adının Cerade olduğunu söylemişlerdir. Bu şeytan kırk gün süre ile Süleyman’ın yerine hükümdarlık yaptı. Süleyman ise kaçmış idi. Nihayet yüce Allah yüzüğü ve hükümdarlığı ona geri çevirdi.

Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Süleyman yüzüğünü yatağının altına bırakmıştı, şeytan da onu oradan almıştı. Mücahid dedi ki: Şeytan yüzüğü Süleyman’ın elinden almıştı. Çünkü Süleyman ismi Asaf olan şeytana: İnsanları nasıl saptırıyorsunuz? diye sormuştu. Şeytan da ona: Bana yüzüğünü ver, sana bildireyim dedi. Süleyman ona yüzüğünü verdi. Şeytan yüzüğü alınca, Süleyman’ın tahtına onun suretine kendisini benzeterek oturdu. Hanımlarının yanına girmeye, çıkmaya başladı. Haksızca hükümler veriyor, doğru olmayan şeyleri emrediyordu. Bu tür açıklamaların lehine ileri sürülebilecek Şer’i ya da akli bir delil bulunması şöyle dursun, bunların bilinir kat’i şer’i delil ve hükümlere aykırı oldukları, aklın da bunları kabullenemeyeceği açıktır. Bu anlatılanlar Peygamberlerin sahip olmaları gereken temel sıfatlara aykırı olduğu gibi; şeytanın Süleyman (aleyhisselâm) suretinde hanımlarının yanına girebilecek bir hale gelmesi de asla kabul edilemez. Kısacası bu anlatılanlar şer’i ve akli hiçbir dayanağı olmadığından red edilirler.

Ancak Süleyman’ın hanımlarına yaklaşıp yaklaşmadığı hususunda farklı görüşler vardır. İbn Abbâs ile Vehb b. Münebbih’den nakledildiğine göre hanımlarına ay hali oldukları sırada yaklaşıyordu. Mücahid ise: Onlara yaklaşmaktan alıkonulmuştu, demiştir.

Böylece Süleyman’ın mülkü elinden alındı. Deniz kıyısına kaçıp gitti ve insanlara misafir olmaya başladı. Ücret karşılığı balıkçıların balıklarını taşıyordu. İnsanlara kendisinin Süleyman olduğunu söylediği vakit yalancı olduğunu söylüyorlardı. Katade dedi ki: İsrailoğulları şeytanın verdiği hükümleri ve yönetimini uygun bulmamaya başladığında Süleyman bir balıkçıdan bir balık aldı. Bunu yiyeyim diye kendisine verilmesini istediği de söylenmiş ise de İbn Abbâs: Balık taşıma karşılığında ona ücret olarak verilmişti, demiştir. Yine denildiğine göre Süleyman’ın kendisi bu balığı avlamıştı. Balığın karnını yarınca yüzüğünü içinde buldu. Bu ise mülkünün elinden alınmasından kırk gün sonra olmuştu. Bu kırk gün evinde puta ibadet edilen süre sayısınca idi. Yüzüğü balığın karnında bulmasının sebebi ise, yüzüğü almış olan o şeytanın yüzüğü denize atmış olması idi.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) dedi ki: Süleyman denizin kıyısında yüzüğü ile oynamakta iken yüzüğü elinden denize düştü. Onun hükümdarlığı yüzüğünde idi.

Cabir b. Abdullah da dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Dâvûd oğlu Süleyman’ın yüzüğündeki yazı “la ilahe illallah Muhammedu’r-Rasûlullah’tı.”

Yahya b. Ebi Amr eş-Şeybanî’nin naklettiğine göre Süleyman yüzüğünü Askalan’da buldu. Oradan Beytu’l-Makdis’e kadar -yüce Allah’a karşı tevazu olmak üzere- yürüyerek gitti.

İbn Abbâs ve başkaları da dedi ki: Yüce Allah Süleyman’a mülkünü geri verince, yüzüğünü almış olan Sahr’ı yakaladı, onun için bir kaya oydu, onu o kayaya sokup bir başka kaya ile ağzını kapattı, demir ve kurşun ile de onu sağlam bir şekilde kaynattı. Yüzüğü ile o kayayı mühürledi ve denize attı. Kıyâmet gününe kadar burada hapis kalacaksın, dedi.

Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Süleyman yüzüğünü alınca, şeytanlar, cinler, insanlar, kuşlar, yabani hayvanlar ve rüzgar hep ona doğru gelmeye başladı. Ailesi arasında kalmış olan şeytan ise kaçtı, denizdeki bir adaya vardı. Diğer şeytanları onun peşinden salmak istedi, onlar: Onu ele geçiremeyiz, fakat o yedi günde bir adadaki bir pınara gelir. Sarhoş olmadıkça da onu ele geçiremeyiz, dediler. Bunun üzerine Süleyman o pınarın suyunu çekti, yerine şarab akıttı. Şeytan o pınara geldiği gün şarap akmakta olduğunu gördü. Allah’a yemin ederim sen güzel bir içeceksin, şu kadar var ki sen akıllı kimsenin aklını başından alır, cahilin cahilliğini arttırırsın, dedi. Daha sonra oldukça susamış olarak tekrar oraya geldi, aynı sözlerini söyledi. Sonra oradan içti ve aklı başından gitti. Ona yüzüğü gösterdiler, o da dinleyip itaat ederek geliyorum dedi. O şeytanı alıp Süleyman’a getirdiler. Onu zincire vurdu ve bir dağa gönderdi. Dediklerine göre bu da Duman dağıdır. Yine dediler ki: Sizin o gördüğünüz duman onun nefesindendir, o dağdan çıkan su da onun sidiğindendir.

Mücahid dedi ki: O şeytanın ismi Asaf idi.

es-Süddî de ismi: Habakik idi, der. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ancak bu görüş, şeytanın peygamberlerin suretine giremeyeceği belirtilerek zayıf kabul edilmiştir. Diğer taraftan Süleyman ülkesinin insanlarının şeytanı Süleyman’la karıştırmaları ve gerçekte şeytan ile birlikte batıl içinde oldukları halde, peygamberleri ile beraber hakkın içinde bulunduklarını sanacak kadar Süleyman ile şeytanı biribirlerinden ayırdedemeyecek hale gelmeleri, imkansız bir şeydir.

Bir diğer açıklamaya göre sözü edilen “ceset” Süleyman’ın bir çocuğudur. Bu dünyaya geldiğinde şeytanlar bir araya toplandılar ve birbirlerine: Onun bir oğlu yaşayacak olursa, içinde bulunduğumuz bu bela ve bu angaryadan asla kurtulamayız. Gelin onun bu oğlunu öldürelim yahutta aklını başından alalım, dediler. Süleyman durumu öğrendi ve rüzgara emir vererek çocuğunu bulutların üzerine taşıdılar. Şeytanların zarar vermesi korkusuyla oğlu bulutlarda kaldı. Yüce Allah ise şeytandan korktuğundan ötürü ona sitem etti. Bir de baktı ki oğlu tahtı üzerine ölü olarak düşüvermiş. Bu anlamdaki açıklamayı en-Nehaî yapmıştır. İşte yüce Allah’ın:

“Bu sebeple tahtı üzerine bir ceset bırakmıştık” âyetinde anlatılan budur.

en-Nekkaş ve başkalarının naklettiğine göre ise, Süleyman’ın cariyeleriyle ilişki kurmasından maksadı çoğunlukla çocuğunun olması isteği idi. Yarım insan suretinde bir çocuğu oldu. İşte tahtı üzerine bırakılan ceset bu olmuştu. Ebe bu çocuğu getirmiş, tahtı üzerine bırakmıştı. Buhârî ile Müslim’in Sahih’lerinde Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Süleyman: Bu gece doksan tane hanımımı dolaşacağım. Hepsi de Allah yolunda cihad edecek bir atlı doğuracaktır, dedi. Arkadaşı kendisine: İnşaallah de dedi, ancak o inşaallah demedi. Bütün hanımlarını dolaştı, onlardan sadece bir tanesi gebe kaldı. O da yarım bir insan doğurdu. Muhammed’in canı elinde olana yemin ederim. Eğer inşaallah demiş olsaydı, hepsi de süvari olarak Allah’ın yolunda cihad edeceklerdi.” Buhârî, III, 1038, VI, 2447; Müslim, III, 1276; Nesâî, VII, 25.

Bir başka açıklamaya göre sözü edilen ceset Süleyman’ın katibi Sıddîk Berhiya oğlu Asaf idi. Şöyle ki Süleyman sınandığı vakit yüzüğü elinden düştü. Onun hükümdarlığı yüzüğünde idi. Yüzüğünü tekrar eline geri aldı ise de yine yüzüğü düştü ve böylelikle kesinlikle sınanacağına kanaat getirdi. Asaf da ona: Sen imtihan edilmektesin, yüzüğün elinde durmayışının sebebi budur. Bu işten tevbe ederek yüce Allah’a koş. Yüce Allah senin tevbeni kabul edinceye kadar senin aleminde, senin yerinde ben kalacağım. Bu imtihan edildiğin günden itibaren sana ondört günlük bir süre vardır. Süleyman Rabbine kaçarak gitti, Asaf yüzüğü alıp eline koydu ve yüzük elinde durdu. Asaf kitabın bilgisine sahip bir kimse idi. Süleyman’ın mülkünde ve ailesi arasında kaldı. Onun davranışı gibi davranıyor, uygulaması gibi uygulamada bulunuyordu ta ki Süleyman yüce Allah’a tevbe etmiş olarak evine geridönünceyekadar. Allah da mülkünü ona geri çevirdi. Süleyman Asaf’ı da eski yerinde tuttu, tahtına oturup yüzüğü aldı.

Bir başka açıklamaya göre ceset Süleyman’ın kendisi idi. Şöyle ki o âdeta bir ceset oluncaya kadar çok ağır bir hastalığa yakalandı. Çünkü oldukça yıpranmış ve bitip tükenmiş bir hasta bu şekilde nitelendirilerek: “Bırakılmış ceset gibi” denilebilmektedir.

Süleyman’ın Tahtının ve Mülkünün Niteliği:

İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Süleyman’ın önüne altıyüz taht konurdu. Sonra insanların eşrafı gelir, onun yanında otururlar. Sonra cinlerin eşrafı gelir, insanların yanında otururlar. Sonra kuşlar, çağırır, onlara gölge yapardı. Sonra rüzgarı çağırır, onları taşırdı. Bir sabah vaktinde onları bir aylık mesafeye götürürdü.

Vehb, Ka’b ve başkaları da şöyle demiştir: Süleyman (aleyhisselâm) babasından sonra hükümdar olunca, hüküm vermek üzere üzerinde oturmak için kendisine bir taht yapılmasını emretti. Bu tahtın görülmedik ve oldukça etkileyici bir şekilde yapılmasını da istedi. Öyle ki haksız bir kimse yahut yalancı bir şahit bu tahtı görecek olursa, bu haksızca işinden vazgeçsin ve kalbine korku girsin. O bakımdan bu tahtının inci, yakut ve zebercetten kakmalı fil dişinden yapılmasını altın hurma ağaçları ile örtülmesini istedi. Etrafında altından dört hurma ağacı yapıldı. Bu hurma ağaçlarının salkımları kırmızı yakut ve yeşil zümrütten idi. Bu hurma ağaçlarının ikisinin başında da altından iki tavus, diğer ikisinin başında ise altından iki kartal vardı. Bunlar karşılıklı yerleştirilmişti. Tahtın iki yanında altından iki arslan vardı. Herbirisinin başı üzerinde de yeşil zümrütten bir direk vardı. Hurma ağaçlarının üzerinde kırmızı altından asma ağaçları bağlamışlardı. Bu asma ağaçlarındaki salkımlar kırmızı yakuttan idi. Öyle ki bu asmalar hem hurmaların, hem tahtın üstünü gölgelendirmişti. Süleyman (aleyhisselâm) bu tahta çıkmak istedi mi alt basamağa ayaklarını koyar ve taht içindekilerin tümüyle hızlıca dönen bir değirmen gibi döner, o kartallar ve tavuslar bu arada kanatlarını açar, arslanlar pençelerini yayar, kuyruklarıyla yeri döverlerdi. Süleyman’ın çıktığı herbir basamakta bunlar oluyordu. Tahtının üstüne oturdu mu hurma ağaçları üzerindeki iki kartal Süleyman’ın tacını alır başına koyarlardı. Sonra taht yine içindekilerle birlikte döner, onunla beraber de iki kartal, iki tavus ve iki arslan başlarını Süleyman’a doğru çevirmiş oldukları halde dönerlerdi. İçlerinden ona misk ve anber kokuları saçarlardı. Daha sonra kürsinin üstündeki mücevher direklerinden birisinin üzerinde bulunan altından bir güvercin ona Tevrat’ı uzatır, Süleyman (aleyhisselâm) Tevrat’ı açar, insanlara Tevrat’ı okur ve onları vereceği hükme davet ederdi.

(Kıssacılar) dediler ki: İsrailoğullarının büyükleri de mücevher kakmalı altın tahtlara otururlardı. Bu tahtlar sağ tarafında olup bin tane idi. Cinlerin büyükleri ise yine bin tane olan sol tarafındaki gümüş tahtlara otururlardı. Sonra kuşlar gelir, onları gölgelendirir, insanlar da aralarındaki anlaşmazlıklarda hüküm verilmesi için öne geçerlerdi. Şahitler şahitlikte bulunmak üzere ileri atıldı mı Süleyman’ın tahtı içindeki ve üzerindekilerle birlikte hızlı dönen bir değirmen gibi döner, arslanlar pençelerini yayar, kuyruklarını yere vururlar. Kartallar ve tavuslar kanatlarını açar. Şahitler korkuya kapılır ve ancak hak ile şahitlik yaparlardı.

Yine denildiğine göre bu tahtı bu şekilde döndüren tahtın üzerinde oturduğu altından bir ejderha idi. Bu da cinni Sahr’ın kendisine yaptığı çok büyük bir şey idi. Tahtın altındakinden üstüne kadar üzerinde bulunan kartallar, arslanlar, tavuslar, onun döndüğünü hisseder etmez onlar da o ejderha ile birlikte dönerlerdi. Durdular mı hepsi Süleyman (aleyhisselâm)’ın başı ucunda dururlar, o da tahtı üzerinde oturarak kalırdı. Sonra da hepsi içlerinden misk ve anber kokularını onun üzerine salıverirlerdi. Süleyman vefat ettikten sonra Buht Nassar gönderdiği askeri birlik ile bu tahtı aldı ve onu Antakya’ya taşıttı. Tahtın üzerine çıkmak istedi, ancak bu tahtın üzerine nasıl çıkacağını bilemiyordu. Ayağını koyunca arslan onun ayağına indirdiği bir darbe ile kırdı. Süleyman (aleyhisselâm) tahta çıktı mı iki ayağını birlikte koyardı. Buht Nassar öldükten sonra taht tekrar Beytu’l-Makdis’e taşındı. Hiçbir hükümdar onun üzerine oturamadı. Şu kadar var ki sonunda bu tahtın ne olduğu bilinmemektedir, belki (semaya) kaldırılmış da olabilir. (Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Naşir).

“Sonra o döndü.” Yani yüce Allah’a dönüp tevbe etti. Bu âyetin anlamı daha önce geçmiş bulunmaktadır.

“Onları bana geri getirin.” Derken, onların bacaklarını ve boyunlarını okşamaya başladı.

Diyanet Vakfı
32, 33. Süleyman: Gerçekten ben mal sevgisini, Rabbimi anmak için istedim, dedi. Nihayet güneş battı. (O zaman:) Onları (atları) tekrar bana getirin, dedi. Bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.

Kurtubi Tefsiri
“Onları bana geri getirin” (dedi.) Boyunlarını ve ayaklarını sıvazlamaya başladı.

” Onları bana geri getirin” sözündeki “he (onu diye de tercüme edilebilir)” zamirin, atlara ait değil de güneşe ait olduğu da söylenmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Ben Ali (radıyallahü anh)’a bu âyet-i kerîme hakkında soru sordum da bana: Onun hakkında sana ulaşan nedir? diye sordu. Dedim ki: Ka’b’ı şöyle derken dinledim: Güneş perde arkasına gizlenip Süleyman namazı geçirinceye kadar atların kendisine sunulması ile meşgul olunca

“Ben ancak hayır sevgisi ile meşgul iken Rabbimi anmaktan uzak kaldım” yani “hayır sevgisini Rabbimi anmaya tercih ettim” dedi.

“Onları bana geri getirin” sözünde kastettiği ise atlardır. Bunlar ondört at idi. Kılıçla bacaklarını ve boyunlarını vurdu. Allah da ondört gün süreyle mülkünü elinden aldı, çünkü atlara zulmetmişti. Ali b. Ebî Tâlib bunun üzerine dedi ki: Ka’b yalan söyledi, çünkü Süleyman cihad için atların sunulması ile uğraştı. Nihayet o gizlendi, yani güneş perde arkasında battı. Yüce Allah’ın güneş üzerinde görevli meleklere emri üzerine “onu bana geri getirin” yani güneşi geri getirin, dedi. Onlar da güneşi geri getirdiler ve ikindi namazını vaktinde eda etti. Şüphesiz ki Allah’ın peygamberleri zulmetmezler, çünkü onlar masum (günahtan korunmuş)durlar.

Derim ki: Tefsir(e dair rivâyetler)de çoğunlukla görülen açıklamalar perde arkasında saklananın güneş olduğu şeklindedir. Güneşin zikredilmeyiş sebebi ise, daha önce onunla ilgili olup sözkonusu edilmiş şeylerin önceden de açıklandığı üzeredinleyene güneşe delalet edecek bir izlenim vermiş olmasıdır. Güneşten zamir ile sözedildiği de çokça rastlanan bir şeydir. Lebid dedi ki:

“Nihayet (gecenin örten) karanlığına bir el atınca,

Ve onun karanlığı düşmana karşı zayıf noktaları gizleyince…”

“Onları bana getirin” lâfzındaki “he (onları)” zamiri atlara aittir. Onları sıvazlamasına gelince, ez-Zührî ve İbn Keysan dedi ki: O atların bacaklarını ve boyunlarını sıvazlar, onlara sevgisinden ötürü üzerlerindeki tozlan alırdı. el-Hasen, Katade ve İbn Abbâs da böyle demiştir. Hadîs-i şerîfte de belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sırtındaki ridasıyla atını silerken görülmüş ve: “Bu gece atlar dolayısıyla bana sitem edildi.” diye buyurmuştur. Muvatta’, II, 468. Bunu Muvatta’'(da İmâm Mâlik) Yahya b. Said’den mürsel olarak rivâyet etmiştir. Muvatta’’ın dışındaki eserlerde ise Malik’ten, o Yahya b. Said’den o Enes’ten diye muttasıl senedle rivâyet edilmiştir. el-Enfal Sûresi’nde de (8/60. âyet, 2. başlıkta) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “…Onların alınlarını ve sağrılarını sıvazlayınız…” İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XXIV, 100; ancak bu muttasıl senedli rivâyetin sahih olmadığını da belirtmektedir. âyeti da geçmiş bulunmaktadır. İbn Vehb de Malik’ten (Süleyman -aleyhisselâm-ın) atların boyun ve bacaklarını kılıçla sıvazladığını söylediğini rivâyet etmiştir.

Derim ki: Şiblî ve onun dışında sufilerden bazı kimseler elbiselerini yırtıp parçalamaya Süleyman (aleyhisselâm)’ın bu fiilini delil göstermişlerdir. Ancak bu bozuk, tutarsız bir delil göstermedir. Zira masum bir peygambere fasid bir iş işlediğini nisbet etmek câiz değildir. Ayrıca müfessirler âyetin anlamı hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Onlardan kimisi: Atlara verdiği değeri göstermek için boyun ve bacaklarını sıvazlamıştır ve: Siz Allah yolundasınız demiştir, bu bir ıslahtır. Kimisi de: Önce ayaklarını bağlamış, sonra kesmiştir. Atları kesip etlerini yemek de caizdir. Buna dair açıklamalar daha önceden en-Nahl Sûresi’nde (16/8. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Buna göre de Süleyman (aleyhisselâm) günahı gerektiren bir iş yapmış değildir. Sağlıklı bir maksat olmaksızın sağlam bir elbiseyi berbat etmek ise câiz değildir.

Diğer taraftan Süleyman (aleyhisselâm)’ın yaptığı söylenen işin, şeriatinde câiz olmakla birlikte, bizim şeriatimizde câiz olmaması imkanı da vardır. Şöyle de denilmiştir: O bu atlara yüce Allah’ın yaptığını mubah kılması üzerine bu uygulamayı yapmıştır. Bir diğer açıklamaya göre onun atları sıvazlaması, atları dağlayarak işaretlemesi ve onları Allah yoluna vakfetmesidir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Ancak bu görüş, bacaklarda hiçbir şekilde dağlamayla işaret yapılmayacağı açısından zayıf kabul edilmiştir. Şöyle de denilebilir: Bacaklar üzerinde dağlamaya “ilat” denilir. Boyun üzerindeki dağlamaya da “visak” denilir. el-Cevherî’nin “es-Sıhah”ındaki açıklama ise şöyledir: ” Deveyi boynunda dağlayarak alametlendirdi” da “boynun iki tarafı” demektir.

Derim ki:

“Onları bana getirin” âyetindeki “he” zamiri güneşe raci olduğunu söyleyenlerin görüşlerine göre (o takdirde “onu benim için geri çevirin” demek olur) bu onun mucizelerinden olur. Benzeri bir durum bizim Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) için de olmuştur. Tahavî “Muşkilu’l-Hadis” adlı eserinde Esma bint Umeys’den gelen iki rivâyet yoluyla kaydettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a başı Ali’nin kucağında iken vahiy gelirdi. (Bir sefer) ikindi namazını güneş batıncaya kadar kılamadı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Namaz kıldın mı ey Ali?” deyince, o: Hayır dedi. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah’ım, o sana ve Rasûlüne itaat etmekte idi. Onun için güneşi geri çevir.” Esma dedi ki: Ben güneşin önce battığını, battıktan sonra da tekrar çıkıp dağlara ve yere aydınlık saçtığını gördüm. Bu ise Hayber’de es-Sahba’da olmuştu. Tahavî dedi ki: İşte bunlar sabit’iki hadis olup ravileri de sika kimselerdir. Taberani, Kebir, XXIV, 151. Zehebi, Mizanu’l-Î’tidal, V, 205’de bu rivâyeti kaydettikten sonra hadisin ravilerinden Ammar b. Matar hakkında: Ebû Hatim’in: “yalan söylerdi”; İbn Adiyy’in: “Hadisleri batıldır.” Dârakutnî’nin: “Zayıftır” dediğini kaydetmektedir. Ayrıca merhum müfessirimizin hemen bundan sonra İbnu’l-Cevzi’den yaptığı nakil de dikkate değer.

Derim ki: Ebû’l-Ferec İbnu’l-Cevzî bu hadisin zayıf olduğunu belirterek şöyle demiştir: Rafızilerin, Ali (radıyallahü anh)’a karşı duydukları aşırı sevgi onları Ali’nin faziletlerine dair pekçok hadis uydurmaya itmiştir. Bunlardan birisi de güneşin batıp Ali (aleyhisselâm)’ın ikindi namazını geçirmesinden sonra tekrar onun için güneşin döndürüldüğüne dair rivâyettir. Böyle bir şey nakil açısından imkansız olduğu gibi, mana açısından da şunu belirtelim ki, vakit geçtikten sonra güneşin tekrar geri döndürülmesi yeni bir doğuş sayılır, vakti geri çevirmez.

Zamirin (“onları” anlamındaki “he” zamirinin) atlara ait olduğunu söyleyen ve yarış esnasında Süleyman’ın gözünden uzaklaştığını kabul edenlerin görüşlerine göre de bunda atlarla yarışmaya delil vardır, bu da meşru bir iştir. Buna dair açıklamalar da daha önceden Yusuf Sûresi’nde (12/17. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Dedi ki: “Ben, Rabbimi anmaktan dolayı mal sevgisini sevdim.” Ta ki gözden kayboluncaya kadar.

Diyanet Vakfı
32, 33. Süleyman: Gerçekten ben mal sevgisini, Rabbimi anmak için istedim, dedi. Nihayet güneş battı. (O zaman:) Onları (atları) tekrar bana getirin, dedi. Bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.

Kurtubi Tefsiri
Ve demişti ki: “Ben ancak hayır sevgisi ile meşgul iken Rabbimi anmaktan uzak kaldım. Nihayet o perdenin arkasına girince;

Süleyman:

“Ben ancak hayır sevgisi ile meşgul iken Rabbimi anmaktan uzak kaldım” dedi. Bu sözlerinde

“hayır”dan kastı atlardır. Araplar atlara bu ismi veriyorlar. Ayrıca Araplar “ra” ile “lam” (hayrın sonundaki “re” ile “hayl; at” lâfzının sonundaki “lam” harflerini) biri diğerinin yerine kullanabiliyorlar. Mesela Araplar: “Gözden yaş aktı ve aldattı” derken, bu fiillerde “lam” ile “re” harflerini birini diğerinin yerine kullanmaktadırlar.

el-Ferrâ” dedi ki: Arapçada “hayr” ile “hayl” aynı anlama gelir. en-Nehhâs dedi ki: Hadîs-i şerîfte: “Hayl (atlar)ın perçemlerinde kıyâmet gününe kadar hayır düğümlenmiştir” Buhârî, III, 1047, 1048, 1135, III, 1332; Müslim, III, 1492, 1493; Tirmizî, IV, 173; Dârimî, II, 278; Tirmizî, VI, 214, 215, 221, 222; İbn Mace, II, 932; Muvatta’, II, 467; Müsned, II, 28, 49, 101, 102… diye buyurmuştur. Sanki bundan dolayı atlara “hayr” ismi verilmiş gibidir. Yine hadiste belirtildiğine göre Zeyd el-Hayl Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna geldiğinde ona: “Sen Zeyd el-Hayr’sın” diye buyurmuştur. İsmi Zeyd b. Mühelhil olup şair birisi idi. Taberani, Kebir, X, 202.

Bir diğer açıklamaya göre atlara “hayr” adının veriliş sebebi, onların çokça faydalı oluşlarından dolayıdır. Haberde zikredildiğine göre yüce Allah Âdem’e bütün hayvanları gösterdi. Ona: Bunlardan birisini seç denildi, o da atı tercih etti. Bunun üzerine ona: Kendin için güç kaynağı olan şeyi seçtin, denildi. İşte bu bakımdan ata “hayr” ismi verilmiş oldu. Atâ “hayl” adının veriliş sebebi ise izzet nişanı ile nişanlanmış olmasından dolayıdır. Atâ “fares” denilmesinin sebebi ise arslanın avının üzerine atılması (iftirâs) gibi uzak mesafeleri alması (iftirâs etmesi)ndan ve ön ayaklarını herşeyin üzerine bırakarak âdeta elleriyle yakalarcasına mesafeleri kat etmesinden dolayıdır. Atâ “Avabî” adının veriliş sebebi ise; Âdem (aleyhisselâm)’dan sonra Beyt’in kaidelerini (duvarlarını) yükseltmesinden ötürü mükâfat olmak üzere İsmail’e getirilmiş olmasından dolayıdır. İsmail de Arabîdir. O bakımdan at ona Allah’tan verilen bir bağış olmuş ve bundan dolayı ona “Arabî” ismi verilmiştir.

“Sevgisi” lâfzı el-Ferrâ’nın görüşüne göre bir mef’ûldür. Yani ben hayır sevgisini tercih ettim, demektir. Başkası ise bunu mef’ûle izafe edilmiş bir mastar olarak takdir etmektedir. “Ben hayrı oldukça sevdim, o da Allah’ı anmaktan beni alıkoydu” demek olur.

Buradaki: “Sevdim” lâfzının devenin çöküp geri kalışını anlatmak üzere kullanılan: “Deve çöktü” tabirinden, “oturdum ve geri kaldım, uzak kaldım” anlamında olduğu söylenmiştir. (Mealde olduğu gibi.)

” Filan kişi başını önüne eğdi” demektir. Ebû Zeyd dedi ki: Deve hastalanır yahut bir tarafı kırılır da iyileşinceye ya da ölünceye kadar yerinden ayrılmaması halinde: denilir.

Sa’leb dedi ki: Yine yorgun argın düşmüş deveye: denilir. Buna göre âyet: Rabbimi zikretmeyip oturdum, onu anmaktan uzak kaldım, demek olur. Bu açıklamaya göre; “Sevgisi ile” mef’ûlün leh olur. Ebû’l-Feth el-Hemedanî, “et-Tıbyan” adlı eserinde de: ” Yanında kaldım, ayrılmadım” anlamında olduğunu ve şairin şu mısraında da bu anlamda kullanıldığını belirtmektedir:

“Yerinden ayrılmayıp kalan kötü deve gibi.”

“Nihayet o perdenin arkasına girince” âyetinde sözü edilmemiş olmakla birlikte güneşten zamir yoluyla sözedilmektedir. Yüce Allah’ın:

“…onun sırtında dolaşanlardan hiçbirini bırakmazdı.” (Fatır, 35/45) Maksat “yeryüzü üzerinde” demektir. Araplar: “Soğuk esti” derken, soğuk bir rüzgar esti, demek isterler. Yüce Allah da:

“Hele o bir de boğaza gelince” (el-Vakıa, 56/83) diye buyurmaktadır ki can boğaza gelince demektir. Yine yüce Allah bir başka yerde şöyle buyurmaktadır:

“Çünkü o herbiri saray kadar kıvılcımlar atar.” (el-Mürselat, 77/32) Halbuki daha önceden ateşten sözedilmiş değildi.

ez-Zeccâc dedi ki: Bir şeyden daha önceden sözedilmiş yahut sözedilmişliğine delil varsa zamir kullanmak caizdir. Burada delil de yüce Allah’ın:

“Öğleden sonra” ifadesidir. Bu da zevalden sonraki vakti ifade eder. “Bir şeyin arkasından saklanmak” ise göze görünmemek demektir. “Perde” ise yaratılmışları kuşatan yeşil bir dağdır. Bu açıklamayı Katade ve Ka’b yapmışlardır. Kaf dağı olduğu söylendiği gibi, Kafin berisinde bir dağ olduğu da söylenmiştir. “Perde”den kasıt gecedir. Ona içindekileri gizlediğinden ötürü “perde” denilmiştir.

“Nihayet o… saklanınca” ifadesinin, yarışta atlar saklanınca anlamına geldiği de söylenmiştir. Şöyle ki, Süleyman’ın atlarının birbiriyle yarıştığı yuvarlak bir alanı vardı. Nihayet bu atlar onun gözüne görünmeyip yarış esnasında gözünden uzaklaşmış oldu. Çünkü burada güneşten sözedilmemiştir. en-Nehhâs’ın naklettiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) namazda iken ona sunulmak üzere birtakım atlar getirildi. Bu atlar ganimet alınmıştı. Eliyle işarette bulundu, çünkü namaz kılıyordu. Nihayet atlar gizlendi ve ahırların duvarları arkasında kaldılar. Namazını bitirince “onları bana geri getirin” dedi ve “boyunlarını ve ayaklarını sıvazlamaya başladı.” Bunun anlamı ile ilgili iki görüş vardır. Birincisine göre o atlara değer vermenin ve değerli bir şahsiyetin kendi atlarına bu gibi davranışları yapmasının çirkin olmadığını ortaya koymak maksadıyla kendi elleriyle bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı. Bu görüşü benimseyenler: O atları nasıl öldürür? Halbuki böyle bir şey malı ifsad etmek ve günahsız bir kimseyi cezalandırmak demek olur, diye sorar. Yine denildiğine göre, burada sıvazlamaktan kasıt kesmektir. Onları öldürmesi için ona izin verilmişti.

el-Hasen, el-Kelbî ve Mukâtil dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm) ilk namazı kıldı ve tahtı üzerine oturdu. Atlar da ona sunuluyordu, bunlar bin tane idi. Bu atlardan dokuzyüzü kendisine sunulduğunda ikindi namazı hatırına geldi. Güneş de batmış, namazı da geçmiş idi. Ondan çekinildiğinden kimse ona durumu haber vermemişti. Bu işe çok üzüldü ve: “Onları bana geri getirin” dedi. Ona geri getirildiklerinde Allah’a kurban olmak üzere onları kılıçla kesti ve onlardan geriye yüz tane kaldı. İşte bugün o asil atlardan insanların elinde kalan atlar bu geri kalan atların soyundandırlar.

el-Kuşeyrî dedi ki: Şöyle de denilmiştir: O dönemde ne öğle namazı, ne de ikindi namazı vardı. Onun kılmayı unuttuğu bir nafile namazdı. Süleyman (aleyhisselâm) heybetli bir şahsiyetti. Farz olsun, nafile olsun kimse ona unuttuğu bir şeyi hatırlatmadı. O namazı ertelemenin mubah olduğunu zannettiler. Süleyman bu geçen namazı hatırlayınca üzüntü ve keder üslubu ile: “Ben ancak hayır sevgisi ile meşgul iken Rabbimi anmaktan uzak kaldım” yani namazdan uzak durdum, dedi, atların kendisine geri getirilmesini emrettikten sonra, atların bacak ve boyunlarının kesilmesini emretti. Bu ise atları cezalandırmak maksadı ile yapılmış bir iş değildi. Zira etleri yeniliyor ise hayvanları kesmek caizdir. Aksine o kendi kendisini cezalandırdı; ta ki atlar bundan sonra onu meşgul ederek namazı unutmasına sebep olmasın. Atların ayaklarını onları kesmek üzere bağlamış olması ve böylelikle onların kaçmalarını önlemek istemiş olmasa sonra da etlerini tasadduk etmek üzere anında onları kesmiş olması ihtimali de vardır. Yahutta böyle davranması onun şeriatında mubah idi. Onlarla uğraştığından Allah’ı zikretmeyi unutunca onları telef etti. Böylelikle kendisini Allah’tan uzak tutan herhangi bir şeye nefsi bağlılığını koparmış oldu. Bundan ötürü yüce Allah onu övdü ve rüzgarı ona müsahhar kılmakla ona mükâfat verdiğini açıkladı. O bakımdan rüzgar üzerinde bir günde aldığı mesafe, atın üzerinde gidiş ve geliş olarak iki ayda aldığı mesafeykbuluyordu.

Akşam üzeri, kendisine duraklayıp bekleyen hızlı atlar sunuldu.

Diyanet Vakfı
Akşama doğru kendisine, üç ayağının üzerine durup bir ayağını tırnağının üzerine diken çalımlı ve safkan koşu atları sunulmuştu.

Kurtubi Tefsiri
Hani ona öğleden sonra bir ayağını tırnağı üzere dikip üç ayağı üzere duran, hızlı koşan atlar sunulmuştu;

“Hani ona öğleden sonra bir ayağını tırnağı üzere dikip üç ayağı üzere duran, hızlı koşan atlar sunulmuştu” âyetinde geçen ile atlar kastedilmektedir. Hızlı koşan at demek olan: (……..)’in çoğuludur. Nitekim çokça bağışta bulunup cömertçe veren insana da bu sıfat verilmektedir.

“Cömert kimseler”; ise “hızlı koşan (asil) at” demektir. “Adam malıyla cömertlik etti, eder, cömertlik etmek” demektir. Cömert kişiye de denilir, çoğulu: ” Cömert kimseler” şeklinde gelir. (Çoğul şekli itibariyle) “(Kafa (başın arka tarafı) ve kafalar” kelimesi gibidir. Buradan “vav” harfinin harekesiz gelmesi ise illet harfi oluşundan dolayıdır. Ayrıca: şekillerinde de çoğulu yapılabilir. Kadın için de: “Cömert kadın”; ” Cömert kadınlar” denilir. -Şekil itibariyle-: “Şüpheden çokça kaçan kadın ve kadınlar; erkeğinden kaçan inek, inekler” gibi. Şair de şöyle demektedir:

“Biz(i andıran kolu) ile maharetle iş yapar, eteğini iffetle koruyandır o,

Son derece aç olmakla birlikte kendisini doyuracak olanı cömertçe verir.”

Mesela: “Bir merhaleyi güzelce yürüdük, iki merhaleyi güzelce yürüdük, birçok merhaleyi güzelce yürüdük” denilir. “At çok güzel oldu” demektir. Muzari hali; (……..) mastar ismi de: (……..) dir. (……..) hem erkek, hem dişi için kullanılır.

Bu da: “Asil atlar” lâfzından gelmektedir.

Bir görüşe göre bu, boyunları uzun atlar demek olup boyun, gerdan demek olan’den alınmış bir sıfattır. Çünkü atlarda boynun uzun olması da atların güzel nitelikleri arasındadır.

“Bir ayağını tırnağı üzere dikip üç ayağı üzere duranlar” âyeti da iki şekilde açıklanmıştır. Birincisine göre bu, onların ayakta durmaları demektir. el-Kutebî ile el-Ferrâ” derler ki: Arapçada: tabiri at ya da başkaları için “ayakta duran” anlamındadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın buyurduğu rivâyet edilen: “Erkeklerin, huzurunda ayakta durmalarından hoşlanan kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın” âyetinde de aynı kökten gelen lâfız kullanılmıştır ki, önünde uzun süre ayakta durmalarından hoşlanan… anlamındadır. Bunu Kutrub da nakletmiş olup en-Nabiğa’nın şu beytini de zikretmektedir:

“Onun geniş düzlüğünde kurulmuş bir çadırımız var bizim,

Asil kısraklar ile ayakta duran asil atlar.”

Bu Katade’nin görüşüdür.

İkinci açıklamaya göre bu, ön ayaklarından birisini tırnağı üzerine dikerken, üç ayağı üzerinde duran demektir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Alışmıştır, o üç ayağı üzerinde dikilenlere; sanki o,

Bir ayağım tırnağı üzerine dikip üçü üzerinde ayakta duranlardan gibidir.”

Amr b. Külsum da şöyle demiştir:

“Atları onun yanıbaşında bıraktık biz,

Dizginleri geçirilmiş ve üç ayağı üzerinde dikilmişler olarak.”

Bu da Mücahidin görüşüdür.

el-Kelbî dedi ki: Süleyman (aleyhisselâm) Dımaşk ile Nusaybin (Nasibin) halkına bir gaza düzenledi. Onlardan bin at ganimet aldı. Mukâtil de şöyle dedi: Süleyman’a babası Dâvûd’dan bin at miras kaldı. Babası da bunları Amalikalılardan almıştı.

el-Hasen dedi ki: Bana ulaştığına göre bunlar denizden çıkmış kanatlı atlar idi. ed-Dahhak da böyle demiştir. Yine belirtildiğine göre bunlar Süleyman’a denizden çıkartılmış kanatlı ve nakışlı atlar idiler. İbn Zeyd dedi ki: Şeytan Süleyman’a denizdeki yaylaklardan atlar çıkarmıştı. Bu atların da kanatları vardı. Ali (radıyallahü anh) da böyle demiştir: Buna göre onlar kanatlı yirmi at idiler. Yüz at olduğu da söylenmiştir. İbrahim et-Teymî’den gelen haberde zikredildiğine göre bu atların sayısı yirmibin imiş. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ve Davud’a Süleyman’ı bağışladık. Ne güzel kuldu! Şüphesiz o, çokça yönelen biriydi.

Diyanet Vakfı
Biz Davuda Süleymanı verdik. Süleyman ne güzel bir kuldu! Doğrusu o, daima Allaha yönelirdi.

Kurtubi Tefsiri
Ve Biz Davud’a Süleyman’ı lütfettik. O ne güzel kuldu! Çünkü o (Allah’a) çokça dönen idi.

Yüce Allah Dâvûd (aleyhisselâm)’ı sözkonusu ettikten sonra:

“Ve biz Davud’a Süleyman’ı lütfettik. O ne güzel kuldu! Çünkü o çokça dönen idi” âyeti ile de Süleyman (aleyhisselâm)’dan sözetmektedir. Çokça dönen” itaatkar anlamındadır.

Bu, sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır ki ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Sana bu mübarek Kitabı, ayetlerini düşünsünler ve aklı olanlar öğüt alsınlar diye indirdik.

Kurtubi Tefsiri
(Bu), âyetlerini düşünsünler, tam akıl sahibleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz hayır ve bereketi bol bir kitaptır.

Bu,

“âyetlerini düşünsünler… diye sana” ey Muhammed

“indirdiğimiz hayır ve bereketleri bol bir kitaptır” âyetindeki

“Düşünsünler diye” âyeti; şeklinde olup “te” harfi “dal” harfine idgam edilmiştir. Bu âyette Kur’ân’ın manalarını bilmenin vacib oluşuna delil olduğu gibi, Kur’ân’ı tertil ile (ağır ağır) okumanın süratlice okumaktan daha faziletli olduğuna da delil vardır. Çünkü “et-Tizkar-(Tezkire)” adlı eserimizde de açıkladığımız gibi, hızlıca okumakla birlikte âyetleri iyice düşünmek mümkün olamamaktadır.

el-Hasen dedi ki: Allah’ın âyetlerinin düşünülmesi onlara uymak demektir. “Düşünsünler diye” anlamındaki âyet, genel olarak “dal” ve “be” harfleri şeddeli ve üstün okunmuş olmakla birlikte; Ebû Cafer ile Şeybe: “Düşünesiniz diye” şeklinde “te” ile ve “dal” harfi şeddesiz olarak okumuşlardır. Bu, aynı zamanda Ali (radıyallahü anh)’ın da kıraatidir. Bunun asıl şekli ise: olup hafif olsun diye iki “te”den birisi hazfedilmiştir.

“Tam akıl sahibleri öğüt alsınlar diye” âyetinden kasıt, aklı başında olan kimselerdir. “Akıllar”ın tekili: şeklinde gelir. Bunundiye de çoğulu yapılmıştır. Nitekim: “Yoksulluk, sefalef’in şeklinde “Nimef’in de diye çoğulunun yapılması da böyledir. Ebû Talib de şöyle demiştir:

“Kalbim ona kalbler arasında en çok şevk duyandır.”

Bazan tad’if i (“be” harfinin şeddeli söylenişini) şiir zarureti dolayısıyla çözdükleri de olabilir. Şair el-Kümeyt şöyle demiştir:

“Ey peygamber hanedanı, size umutla bakmıştır,

Kalbimden ve akıllardan susamış meyil ve duygular.”

Yoksa iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozgunculuk yapanlar gibi mi tutarız? Yoksa muttakileri, günahkârlar gibi mi tutarız?

Diyanet Vakfı
Yoksa biz, iman edip de iyi işler yapanları, yeryüzünde bozgunculuk yapanlar gibi mi tutacağız? Veya (Allahtan) korkanları yoldan çıkanlar gibi mi sayacağız?

Kurtubi Tefsiri
Îman edip salih amel işleyenleri yeryüzünde fesad çıkaranlar gibi mi kılarız? Yahut takva sahiblerini günahkârlar gibi mi kılarız?

“Îman edip salih amel işleyenleri yeryüzünde fesad çıkaranlar gibi mi kılarız?” diye buyurmaktadır.

Buradaki”(…mi” lâfzındaki “mim” harfi sıla (zaid)dir. İfade (hemze’den sonra mim getirmeksizin) îman edip salih amel işleyenleri “yeryüzünde fesad çıkaranlar gibi mi kılarız” takdirindedir. Bu âyet Mürcie’nin kanaatlerini reddeden bir muhtevaya sahibtir. Çünkü Mürcie: Fesad çıkartan kimsenin salih bir kimse gibi olması veya ondan daha yüksek bir mertebede olması mümkündür, derler. Bundan sonra gelen: “Yahut takva sahiblerini günahkârlar gibi mi kılarız?” âyeti da böyledir. Yani biz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabını kâfirler gibi mi kılarız? Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

Bu âyetin takva sahibi müslümanlar ile günahkâr kâfirlerin tümü hakkında umumi olduğu da söylenmiştir. Bu, daha güzel bir açıklamadır. Bu âyet itaatkâr kimseler ile isyankâr kimselerin aynı sonuca ulaşacaklarını kabul eden, öldükten sonra dirilişi inkar edenlerin görüşlerini reddetmektedir.

Biz göğü, yeri ve aralarındakileri batıl olarak yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Vay ateşe uğrayacak olan inkâr edenlere!

Diyanet Vakfı
Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri biz boş yere yaratmadık. Bu, inkar edenlerin zannıdır. Vay o inkar edenlerin ateşteki haline!

Kurtubi Tefsiri
Biz göğü, yeri ve onların aralarında olanları boşuna yaratmadık. Bu, kâfirlerin zannıdır. Cehennem ateşinden dolayı vay o kâfirlerin haline!

“Biz göğü, yeri ve onların aralarında olanları boşuna” oyun ve eğlence olsun diye

“yaratmadık.” Yani Biz, onları ancak doğru bir iş için yarattık. O da Bizim kudretimize delalet etmeleridir.

“Bu, kâfirlerin zannıdır.” Allah’ın bunları boşuna yarattığını ileri sürmek, kâfirlerin bir iddiasıdır.

“Cehennem ateşinden dolayı vay o kâfirlerin haline!” Daha sonra yüce Allah onları azarlayarak:

Ey Davud! Şüphesiz biz seni yeryüzünde halife yaptık. Artık insanlar arasında hak ile hükmet, hevaya uyma, sonra seni Allah’ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlara, hesap gününü unutmaları sebebiyle şiddetli bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Ey Davud! Biz seni yeryüzünde halife yaptık. O halde insanlar arasında adaletle hükmet. Heva ve hevese uyma, sonra bu seni Allahın yolundan saptırır. Doğrusu Allahın yolundan sapanlara, hesap gününü unutmalarına karşılık çetin bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Ey Dâvûd! Biz seni gerçekten yeryüzünde bir halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet! Sakın hevaya uyma! O takdirde seni Allah’ın yolundan saptırır. Muhakkak Allah’ın yolundan sapanlara hesab gününü unuttuklarından, onlar için çok çetin bir azâb vardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Yeryüzünde Bir Halife:

“Biz seni gerçekten yeryüzünde bir halife kıldık.” Yani iyiliği emredip münkerden alıkoymak için seni hükümdar yaptık. Böylelikle senden önce geçmiş bulunan peygamberler ile salih önder ve yöneticilere halife olmanı sağladık.

Halife, onun ile ilgili hükümlere dair yeterli açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/30. âyet, 3. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

2- İnsanlar Arasında Hak İle Hükmetmek:

“O halde insanlar arasında hak ile” yani adalet ile

“hükmet” âyeti vücub ifade eden bir emirdir. Böylelikle bu âyet, kendisinden önceki âyetlerle irtibatlı bulunmaktadır. Çünkü Dâvûd (aleyhisselâm)’ın siteme maruz kalmasının sebebi, kadını kocasından istemesi idi. Bu ise adaletli bir istek değildi. Bundan ötürü akabinde ona:

“O halde, insanlar arasında adalet ile hükmet!” denildi.

“Sakın hevaya uyma!” Allah’ın emrine uygun olmayan hevanın peşinden gitme!

“O takdirde seni Allah’ın yolundan” cennete giden yoldan

“saptırır. Muhakkak Allah’ın yolundan sapanlara” o yoldan yan çizip onu terkedenlere

“hesab gününü unuttuklarından” Allah’ın yolunu izlemeyi terkettiklerinden

“onlar için” cehennem ateşinde

“çok çetin bir azâb vardır.”

Buradaki

“unuttuklarından” o güne îman etmeyi terkettiklerinden yahutta o gün için amel etmeyi terkederek, unutanlar gibi olduklarından… anlamındadır.

Yüce Allah’ın bu buyrukları Dâvûd (aleyhisselâm)’a peygamberliği lütfettiği zaman söylendiği gibi, onun tevbesini kabul edip günahını bağışladıktan sonra söylemiştir, de denilmiştir.

3- İnsanlar Arasında Hüküm Vermenin Aslî Dayanakları:

Hüküm vermekte asıl dayanak yüce Allah’ın:

“Ey Dâvûd! Biz seni gerçekten yeryüzünde bir halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet!” âyeti ile:

“Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet!” (el-Mâide, 5/49);

“Allah’ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmetmen için…” (en-Nisa, 4/105) ile

“Ey îman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar, adaletle şahitlik eden kimseler olun!” (el-Mâide, 5/8) âyetleridir. Buna dair açıklamalar daha önceden (gösterilen âyet-i kerimelerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

4- Hak ile Hükmetmek, Hevaya Uymamak:

İbn Abbâs yüce Allah’ın:

“Ey Dâvûd! Biz seni gerçekten yeryüzünde bir halife kıldık! O halde insanlar arasında hak ile hükmet! Sakın hevaya uyma! O takdirde seni Allah’ın yolundan saptırır” âyeti hakkında İbn Abbâs dedi ki: Sana iki davacı geldi, sen hevan ile onlardan birisine meylettin. O bakımdan o kimse arkadaşına üstün gelsin diye onun haklı olmasını içten içe arzulama.

Böyle bir şey yapacak olursan, peygamberlerin arasından ismini silerim. Sonra da ne Benim halifem olursun, ne de kendilerine lütufta bulunacağım kimselerden.

İşte bu, hak ile hükmetmenin vücubunu açıklamakta, hüküm veren kimsenin akrabalık, menfaat ümidi yahut dostluk, arkadaşlık ve buna benzer meyletmeyi gerektirecek herhangi bir sebep dolayısıyla davacılardan herhangi birisine meyletmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

İbn Abbâs dedi ki: Davud’un oğlu Süleyman (aleyhisselâm)’ın sınanmasının sebebi, ona iki davacı gelip o ikisinden birisinin haklı olmasını içten içe dilemiş olması idi.

Abdulaziz b. Ebi Revvad dedi ki: Bana ulaştığına göre İsrailoğulları döneminde bir hakim varmış. Hakka göre hüküm vermekte o derece gayretli idi ki, Rabbinden bu hususta kendisinin bileceği bir alamet vermesini dilemiş. Hak ile hükmedecek olursa bunu bilsin, bu konuda kusuru olursa bunu da bilsin istemiş. Bunun üzerine ona şöyle denilmiş: Evine gir, sonra duvarda elini yukarıya doğru uzat. Duvarın üzerinde parmaklarının ulaştığı yere bak, sonra oraya bir çizgi çiz. Hüküm meclisinden kalktın mı o çizgiye git, elini ona doğru uzat. Hak üzere kaldığın sürece elin o çizgiye ulaşacaktır. Şayet hakkı isabet ettiremeyecek olursan, elin o çizgiye ulaşamayacaktır. O bakımdan o da sabah hüküm vermek üzere çıkar, olanca gayretini ortaya koyar ve ancak hak ile hükmedermiş. Hüküm meclisinden kalkıp işini bitirdi mi yemek yemeden, bir şey içmeden, hiçbir şekilde hanımının çocuklarının yanına gitmeden doğru o çizgiye gidermiş. O çizgiye ulaştı mı yüce Allah’a hamdeder, ondan sonra da ailesinden yiyecek ya da içeceklerden Allah’ın kendisine helal kıldığı ne varsa hepsinden istifade edermiş. Bir gün hüküm meclisinde iken iki kişi onunla görüşmeye gelmiş. İçinden onların davacı olarak geldiklerini, mahkemeleşmek istediklerini anlamış, bu iki kişiden birisi onun yakın bir arkadaşı ve dostu imiş. İçinden bu arkadaşının haklı olmasını ve böylelikle onun lehine hüküm vermeyi temenni etmiş. Davacılar konuşunca arkadaşının haksız olduğu ortaya çıkmış, o da onun aleyhine hüküm vermiş. Mahkeme meclisinden kalkıp o çizgiye hergün yaptığı gibi gitmiş, elini çizgiye doğru uzatmış, bir de ne görsün! Çizgi oradan silinivermiş, tavana doğru uzanmaya çalışırken ona bir türlü ulaşamamış. Secdeye kapanarak: Rabbim, kasten yaptığım hiçbir şey bilmiyorum, hiç böyle bir şey istemedim. Onu bana beyan buyur, demiş. Kendisine: Sen yüce Allah’ın kalbindeki hainliği görmediğini mi zannediyorsun? Arkadaşının lehine hüküm vermek üzere arkadaşının haklı olduğunu temenni etmedin mi? Evet, sen böyle bir şey istedin ve arzu ettin; fakat yüce Allah senin hoşuna gitmese dahi hakkı sahibine geri döndürdü. (Allah en iyisini bilir. Naşir).

Leys’ten şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb’ın huzuruna iki davacı gelmiş. Onları bir süre ayakta tutmuş, tekrar gelmişler yine ayakta bekletmiş, sonra tekrar geldiklerinde aralarında hüküm vermiş. Ona: Niçin böyle yaptığı sorulunca şu cevabı vermiş: Bana geldiler, ben de birisine karşı duymadığım bir duyguyu ötekine karşı duyduğumu anladım. Bu halde iken aralarında hüküm vermekten hoşlanmadım. Tekrar geldiler yine o kişi lehine böyle bir duyguyu kısmen de olsa hissettim. Tekrar geldiklerinde ise bu duygu gitmişti, o bakımdan ben de aralarında hükmettim.

en-Nehaî dedi ki: Ömer ile Ubeyy arasında bir anlaşmazlık vardı. Zeyd b. Sabit’in hakimliğine başvurdular. Onun yanına gittiklerinde Ömer (radıyallahü anh)’a yastığına doğru oturması için işaret etti. Bunun üzerine Ömer: Bu senin yaptığın ilk haksızlık. Onu ve beni aynı yerde oturtmalısın. Bunun üzerine her ikisi de Zeyd’in önünde oturdular.

5- Hakim Kendi Bilgisine Göre Hüküm Verebilir mi?:

Bu âyet-i kerîme hakimin kendi bilgisine göre hüküm vermesini engellemektedir. Çünkü hakimlere kendi bilgilerine göre hüküm verme imkanı verilecek olursa, eğer bir hakim kendi dostunu korumak, düşmanını da yok etmek isteyecek olursa, mutlaka vereceği hükümde bilgisinin bu doğrultuda olduğunu ileri sürerdi. Buna benzer bir rivâyet aralarında Ebû Bekr’in de bulunduğu ashab-ı kiram’dan bir topluluktan nakledilmiş bulunmaktadır. O şöyle demiştir: Ben bir adamın Allah’ın had cezası uygulanmasını emrettiği bir suçu işlemekte olduğunu görecek olsam dahi, bu işe benden başkası şahitlik edinceye kadar bu suçu dolayısıyla sorumlu tutmam.

Rivâyete göre bir kadın Ömer (radıyallahü anh)’ın yanına gelerek ona: Benim lehime filanın aleyhine şu hükmü ver, çünkü sen benim ondaki hakkımı biliyorsun, dedi. Ömer ona dedi ki: Eğer lehine şahitlik etmemi istiyorsan, yaparım. Ancak lehine hüküm vermemi istiyorsan bunu yapamam.

Müslim’in Sahih’inde İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir yemin ve bir şahid ile hüküm vermiştir/ Müslim, III, 1337; Ebû Dâvûd, III- 308; Müsned, I, 323. Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine göre o, birisinden bir at satın almış, ancak daha sonra satıcı bunu inkar etmiş. Peygamber o kişi hakkında bilgisine göre hüküm vermeyerek: “Benim lehime kim şahitlik eder” demiş. Bunun üzerine Huzeyme kalkıp şahitlik edince hüküm vermiştir. Bu hadisi Ebû Dâvûd ve başkaları rivâyet etmiş olup Azimabadi, Avnu’l-Ma’bud, X, 20; Hakim, Müstedrek, II, 21; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübra, VII, 66, X, 145; Müsned, V, 215. daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/282. âyet, 49. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Biz de onu bağışladık. Şüphesiz onun katımızda yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.

Diyanet Vakfı
Sonra bu tutumundan dolayı onu bağışladık. Kuşkusuz yanımızda onun yüksek bir makamı ve güzel bir geleceği vardır.

Kurtubi Tefsiri
Biz de ona bunu mağfiret ettik. Şüphesiz onun nezdimizde bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.

23- Dâvûd (aleyhisselâm)’ın Mağfirete Nail Olması:

“Biz de ona bunu mağfiret ettik” âyeti Biz de ona günahını bağışladık, demektir. İbnu’l-Enbarî dedi ki: “ Biz de ona bunu mağfiret ettik” âyeti tam bir vakıftır. Daha sonra da “(……..): Şüphesiz onun…” diye okumaya başlar.

el-Kuşeyrî dedi ki: Bununla birlikte:

“Biz de ona mağfiret ettik” diye vakıf yaptıktan sonra:

“İşte böyle, şüphesiz onun… vardır” diye başlar.

Yüce Allah’ın:

“Bu böyledir, azgınlar için muhakkak… vardır” (Sâd, 38/55) âyeti gibidir. Yani durum işte böyledir, anlamındadır.

Atâ el-Horasanî ve başkaları dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm) yüzünün etrafında ot bitip başını örtünceye kadar kırk gün süreyle secdede kaldı. Sonra ona şöyle seslenildi: Aç mısın sana yemek verilsin? Yoksa çıplak mısın giydirilesin? Bunun üzerine öyle bir hıçkırarak ağladı ki, içinden gelen hararetle o mera coşup büyüdü. Böylelikle ona mağfiret olundu ve bu sebeple günahı setredildi.

Bu sefer dedi ki: Rabbim bu benimle Senin arandaki günahım. Onu bağışlamış bulunuyorsun, peki İsrailoğullarından olan şu şu adamların durumu ne olacak? Ben onların çocuklarını yetim, hanımlarını dul bıraktım. Buyurdu ki: Ey Dâvûd! Kıyâmet gününde senin tarafından gelmiş herbir zulmü cennetin sevabı karşılığında o kişiden sana bağışlamasını isteyeceğim. Dâvûd dedi ki: Rabbim kolay mağfiret işte böyle olur. Sonra: Ey Dâvûd başını kaldır, denildi. Başını kaldırmak istedi ancak yere batmış olduğunu gördü. Cebrâîl gelip ağaçtan zamkı koparıldığı gibi, onu yerin üzerinden söküp kardı. Bunu el-Velid b. Müslim İbn Cabir’den, o Atâ’dan rivâyet etmiştir, el-Velid dedi ki: Ayrıca Münir b. ez-Zubeyr bana haber verdi, dedi ki: Davud’un secde yerleri yere yapıştı. Yüzünden de Allah’ın dilediği miktar yapışmıştı. el-Velid dedi ki: İbn Lehia dedi ki: Secdesi sırasında: Seni tenzih ederim, işte benim içeceğim olan gözyaşlarını ve işte benim yiyeceğim önümdeki bir külün içerisinde, diyordu. Bir rivâyette belirtildiğine göre o kırk gün secdede kaldı. Farz namaz dışında başını kaldırmadı. Gözyaşlarından ot bitinceye kadar ağlayıp durdu.

Bu Ebû Hüreyre yoluyla merfu bir hadis olarak da rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Dâvûd kırk gün süreyle secdede kaldı. O kadar ki gözyaşlarından biten ot başını örttü. Yer onun alnını aşındırdı. Secdesinde de: Rabbim, Dâvûd bir defa yanıldı ve bu yanılması sebebiyle doğu ile batı arasındaki mesafe kadar uzaklaştı. Rabbim, eğer Davud’un zayıflığına merhamet buyurmaz, günahını bağışlamazsan, sen ondan sonra insanlar arasında günahını konuşulacak bir söz kılarsın. Kırk sene sonra Cebrâîl ona dedi ki: “Ey Dâvûd! Şüphesiz Allah senin içinden işlemeyi geçirdiğin günahı sana bağışlamış bulunuyor. ” Tirmizî, el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, II, 178

Vehb dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm)’a şöyle seslenildi: Şüphesiz ben sana mağfiret buyurdum. Ancak Cebrâîl gelip kendisine: Rabbin sana mağfiret buyurmuşken, ne diye başını kaldırmıyorsun? deyinceye kadar, başını da kaldırmadı. Bunun üzerine şöyle dedi: Rabbim bu nasıl olur? Sen hiç kimseye zulmetmezsin. Bunun üzerine yüce Allah Cebrâîl’e şöyle buyurdu: Davud’a git ve ona Orya’nın kabrine gidip ondan helallik dilemesini söyle. Onun seslenişini Orya’nın duymasını Ben sağlayacağım. Bunun üzerine Dâvûd üzerine hayvan postları giyindi, Orya’nın kabri yanında oturdu. Ey Orya diye seslendi, Orya: Buyur, benim bu lezzetimi Tirmizî, el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, II, 183 yarıda kesip beni uyandıran da kim? diye sordu. Dâvûd: Ben kardeşin Davud’um, bana hakkını helal etmeni diliyorum. Çünkü ben seni öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya bıraktım, dedi. Orya: Sen beni cennetle karşı karşıya getirdin, sana hakkımı helal ediyorum, dedi.

el-Hasen ve başkaları da dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm) o günahtan sonra ancak günahkarlarla oturup kalkmaya başladı. Onlara da: Pek günahkar Davud’a gelin, diyordu. Her ne içtiyse mutlaka ona gözyaşlarını karıştırırdı. Kuru arpa ekmeğini bir kaba koyar ve gözyaşlarıyla o ekmeği ıslatıncaya kadar ağlar dururdu. Onun üzerine kül ve tuz serper, onu yer ve: Günahkarların yiyeceği budur, derdi. Günahını işlemeden önce gecenin yarısını namaz kılar ve senenin yarısını oruçla geçirirdi. Daha sonra ise senenin tamamını oruçla ve gecenin tümünü namaz kılarak geçirmeye başladı. Rabbim, günahımı avucumda kıl dedi, bunun üzerine günahı avucuna nakşedildi. Elini bir yemeğe, içeceğe ya da herhangi bir şeye uzattı mı mutlaka onu görür ve bundan dolayı ağlardı. Kendisine üçte ikisi dolu bardak getirilir, o bardağı eline aldı mı günahını görürdü. Gözyaşlarından dolup taşmadan o bardağı dudaklarının üzerine koymazdı.

el-Velid b. Müslim rivâyetle dedi ki: Bana Ebû Amr el-Evzaî’nin anlattığına göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Davud’un gözleri su damlatan iki kırba gibi idi. Gözünden akan yaşlar tıpkı suyun yerde kendisine yatak açması gibi yanağında kendisine akacak yerler açmıştı.”

el-Velid dedi ki: Osman b. Ebi’l-Atike’nin bize anlattığına göre Davud’un henüz o hatasını işlememiş iken günahkarlar hakkında söylediği ağır sözlerden birisi: Allah’ım, günahkarlara mağfiret etme, sözü idi. Daha sonra: Allah’ım, Rabbim! Günahkarlara mağfiret buyur ki, onlarla birlikte Davud’a da mağfiret edesin. Nurun yaratıcısı, her türlü eksiklikten münezzehtir. Ya ilâhi! Ben çıkıp kullarının tabiblerine benim günahımı tedavi etmelerini istedim, hepsi bana Senin kapını gösterdi. Ya ilâhi! Ben bir günah işledim, bu günahın mahsulünü -eğer onu bağışlamayacak olursan- kıyâmet gününde vereceğin azâb kılacağından korkarım. Nurun yaratıcısını her türlü eksiklikten tenzih ederim. Ya ilâhi! Ben günahımı hatırladım, yeryüzü, genişliğine rağmen bana dar geldi. Fakat senin rahmetini hatırlayınca, canım bana geri döndü, diye dua etti.

Haberde kaydedildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm) minbere çıktı mı insanlara işlediği günahın izini göstermek maksadı ile sağ elini kaldırır ve onlara doğru çevirip şöyle seslenirdi: Ya ilâhi! Ben günahımı hatırladığım vakit yeryüzü genişliğine rağmen bana dar geliyor. Senin rahmetini hatırladığımda da canım bana tekrar geri dönüyor. Rabbim Sen günahkarlara -onlarla birlikte Davud’un günahını da bağışlaman için- mağfiret buyur.

Dâvûd (aleyhisselâm) içerisi kül ile doldurulmuş liften yedi döşek üzerinde otururdu. Onun göz yaşyarı ayaklarının dibini ıslatırdı. Nihayet bütün bu döşekleri ıslatır ve yaşları altlarından sızardı. Ağlayıp sızladığı gün geldi mi, onun münadisi yollarda, çarşı-pazarlarda, vadilerde, dağ yollarında, dağların başlarında ve mağara ağızlarında şöyle seslenirdi: Şunu bilin ki, bugün Davud’un ağlama günüdür. Günahından ötürü ağlamak isteyen kimse Davud’a gelsin ve ona yardımcı olsun. Mağaralarda, vadilerde ibadete çekilmiş olanlar onun bulunduğu yere gelir, minberi etrafında sesler birbirine karışır. Yırtıcı hayvanlar, yabaniler ve kuşlar onun etrafında durur. İsrailoğulları da minberinin etrafını çevirir. Feryad ve figana başlayıp yanıp yakılması gözyaşlarının pınarlarını coşturunca bu sefer etrafındaki cemaat de tek bir sesten ağlar, feıyad ve figan ederdi. Hatta böyle bir günde minberi etrafında pekçok kişi ölürdü.

Nakledildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm) aniden bir cumartesi günü öldü. Mihrabına çıkıp inmekte iken ölüm meleği ona gelerek: Ruhunu kabzetmeye geldim, dedi. Ona: Bana izin ver de yukarı çıkayım yahut aşağı ineyim. Melek: Buna imkanım yok. Günler, aylar, yıllar, atacağın adımlar, rızıklar tükenmiş bulunuyor. Artık sen bundan sonra bir ayak izi dahi bırakamayacaksın. Bunun üzerine Dâvûd minberdeki bir basamak üzerinde secdeye kapandı ve bu haliyle canını aldı. (Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır).

Dâvûd ile Mûsa -ikisine de selam olsun- arasında beşyüzdoksandokuz yıllık bir süre vardır. Beşyüzyetmişdokuz yıl olduğu da söylenmiştir. Dâvûd (aleyhisselâm) yüzyıl yaşadı, halifeliği oğlu Süleyman’a vasiyet etti.

24- Dâvûd (aleyhisselâm)’ın Konumu:

“Şüphesiz onun nezdimizde bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır” âyeti ile ilgili olarak Muhammed b. Kab ile Muhammed b. Kays şöyle demişlerdir:

“Şüphesiz onun nezdimizde” mağfirete nail oluşundan sonra

“bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.” İkisi de derler ki: Allah’a yemin ederim, kıyâmet gününde kadehten ilk içecek kişi Dâvûd (aleyhisselâm)’dır.

Mücahid de Abdullah b. Ömer’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Yakınlığı” kıyâmet gününde yüce Allah’a yakınlık demektir. Mücahid’den de şöyle dediği nakledilmiştir: Yüce Allah kıyâmet gününde Davud’u günahı eline nakşedilmiş olarak diriltecektir. Kıyâmet gününün o dehşetli hallerini göreceğinde yüce Allah’ın rahmetine sığınmaktan başka bir korunacak yer bulamayacaktır. Sonra günahını görecek, bundan tedirgin olacak, kendisine: Buraya, buraya denilecek. Tekrar günahını görecek, tedirgin olacak yine ona: Buraya, buraya denilecek. Yine bunu görecek, tedirgin olacak tekrar ona: Buraya, buraya denilecek. Nihayet yüce Allah’a yaklaşacak ve huzur bulacaktır. İşte yüce Allah’ın:

“Şüphesiz onun nezdimizde bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır.” âyeti bunu anlatmaktadır. Bunu et-Tirmizî el-Hakim zikretmektedir. (el-Hakim) dedi ki: Bize el-Fadl b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdu’l-Melik b. el-Esbağ anlattı, dedi ki: Bize el-Velid b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize İbrahim b. Muhammed el-Fezarî, Abdu’l-Melik b. Ebi Süleyman’dan anlattı, dedi ki: Abdu’l-Melik de Mücahid’den diyerek bu rivâyeti zikretti. Tirmizî dedi ki: Ben uzun bir süre bu âyet-i kerimeleri okuyup duruyor fakat yüce Allah’ın:

“Rabbimiz hesab gününden önce payımızı bize çabuk ver” (Sâd, 38/16) âyetinden maksadın ve anlamın ne olduğu benim için açıklığa kavuşmuyordu. Buradaki “el-kıt (pay)” sözlükte sahife demektir. Şöyle ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara:

“Kitabı sağdan verilmiş olana gelince…” (el-Hakka, 69/19) âyetini okuyup da kendilerine: Siz bütün bu yaptıklarınızı da sol tarafınızdan verilecek sahifelerinizde yazılmış göreceksiniz deyince, bu sefer onlar: “Rabbimiz hesab gününden önce payımızı” yani sahifemizi “bize çabuk ver” dediler. Yüce Allah da ona: “Onların dediklerine sabret ve güçlü kulumuz Davud’u hatırla!” dedi. Daha sonra (et-Tirmizî el-Hakim) Davud’un günahının kıssasını başından sonuna kadar kaydettikten sonra şöyle demektedir: Kendi kendime diyordum ki: Yüce Allah ona söylediklerine sabretmesini ve Davud’u hatırlamasını emretti. Acaba bu hatırlatma ile ne kastedilmiştir? Bunun onunla ilişkisi nedir? Bir türlü kalbime huzur verecek bir şeye vakıf olamıyordum. Nihayet yüce Allah bir gün bana bunu da gösterdi ve bu hususta Rabbimin ilhamına mazhar oldum. Buna göre bu kimseler, içinde yüce Allah’ın emri ile alay ederek günah ve hatalarının yazılı bulunduğu amel defterlerinin sol taraflarından kendilerine verilmesini kabul etmeyip inkar ettiler ve: “Rabbimiz hesab gününden önce payımızı bize çabuk ver” dediler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onların bu alaylarından incindi. Yüce Allah da bu sözlerine karşılık ona sabretmesini ve kulu Davud’u hatırlamasını emretti. Çünkü Dâvûd işlediği günahını elinde kazılmış olarak görmeyi dünyada istedi. Bundan dolayı da başına gelenler geldi. Öyle ki o bunu gördüğü vakit, bundan ızdırap duyar ve elindeki kase gözyaşları ile dolardı. Günahının bu izini gördü mü öyle ağlardı ki, kül ile doldurulmuş liften yedi döşekten bile ıslaklığı geçerdi. O, günahının bağışlanmasından ve davacının mesuliyetinden yana teminatın verilmesinden ve şanı yüce Allah’ın hasmını razı edip bağışlamasını ondan isteyeceğine dair teminatın verilmesinden sonra bu dilekte bulunmuştu. Halbuki Dâvûd onun sevdiği, onun dostu ve seçkin bir kulu idi. Bu mertebe ile birlikte, günahının izinin nakşedilmiş olması onu bu hale getirdi. Peki ya Allah’ın düşmanları, yarattıklarının isyankarları ve hor ve hakir düşüreceği kimselerin başına gelecekler ne olabilir? Eğer onların amel defterleri çabucak verilip de küfür ve inkar üzere işledikleri o günahların suretini görecek olurlarsa bu sahifelerdeki bu günahlara baktıkları vakit, başlarına neler geleceğini görürlerse (halleri ne olur?) Yüce Allah onların halinin ne olacağını haber vererek şöyle buyurmaktadır:

“Günahkarları kitabın içindekilerinden korkuya kapılmış göreceksin. Vay bizim halimize! Bu kitaba ne olmuş? Küçük, büyük hiçbir şey bırakmayıp sayıp dökmüş, diyecekler.” (el-Kehf, 18/49)

İşte Dâvûd -Allah’ın salat ve selamlan üzerine olsun- mağfirete nail olmakla birlikte müjdeyi almış, ilâhi lutfa mazhar olmuş olmakla birlikte, o günahının suretini görmeye tahammül edemiyordu. Bizim rivâyetimize göre hadiste şöyle denilmiştir: Kıyâmet gününde ayasında onun nakşedilmiş olduğunu göreceği vakit tedirgin olacak, ona: Buraya (gel) denilecek. Tekrar onu görecek yine tedirgin olacak, yine: Buraya denilecek. Sonra onu yine tekrar görecek ve nihayet yüce Allah’a yakınlaştırılacak ve huzur ve sükun bulacaktır. Tirmizî, el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, II, 699 vd. -bazr ibarelerde az farkla- Davud (aleyhisselâm) ile ilgili rivâyetlerin bir kısmını ihtiyatla karşılamak lazım. Naşir).

Dâvûd dedi ki: “Dişini kendi dişilerine katmak istemekle sana zulmetmiş. Şüphesiz ortakların çoğu birbirine haksızlık eder — ancak iman edip salih işler yapanlar müstesna, onlar da pek azdır.” Dâvûd, kendisini imtihan ettiğimizi sandı, Rabbinden bağışlanma diledi, secdeye kapanarak tevbe etti.

Diyanet Vakfı
Davud: Andolsun ki, senin koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlıkta bulunmuştur. Doğrusu ortakçıların çoğu, birbirlerinin haklarına tecavüz ederler. Yalnız iman edip de iyi işler yapanlar müstesna. Bunlar da ne kadar az! dedi. Davud, kendisini denediğimizi sandı ve Rabbinden mağfiret dileyerek eğilip secdeye kapandı, tevbe edip Allaha yöneldi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: “Yemin olsun ki o senin bir koyununu koyunlarına (katmak) istemekle sana zulmetmiş. Muhakkak katan (ortak)ların çoğu şüphesiz birbirlerine haksızlık ederler. Îman edip salih amel işleyenler müstesna. Böyleleri ise ne de azdır!” Bunun üzerine Dâvûd bizim kendisini imtihan ettiğimizi sandığından hemen mağfiret istedi. Rükû ederek yere kapanıp döndü.

11- Hz. Davud’un İsteğinin Mahiyeti Neydi?:

“Dedi ki: Yemin olsun ki, o senin bir koyununu koyunlarına (katmak) istemekle sana zulmetmiş” âyeti ile ilgili olarak en-Nehhâs şöyle demektedir: Denildiğine göre bu, Dâvûd (aleyhisselâm)’ın işlediği günahı idi. Çünkü burada: Herhangi bir belge ve sağlam kanaat bildirmeye dayanak olacak bir şey istemeksizin ve hasmın ikrarı da ortada bulunmaksızın durum gerçekten böyle mi olmuştur, olmamış mıdır, tesbit etmeksizin:

“Sana zulmetmiş” deyivermisti. Bu, bu husustaki görüşlerden birisidir.

Bundan sonraki başlıkta buna dair açıklama gelecektir. Yüce Allah’ın izniyle de bu güzel bir açıklamadır.

Yine Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Aralarında Abdullah b. Mesud ve İbn Abbâs’ın da bulunduğu sözleri reddedilemeyecek türden olan ilim adamlarının görüşlerine gelince, onlar şöyle demişlerdir: Dâvûd (sallallahü aleyhi ve sellem) adama: Benim için hanımından vazgeç, demekten fazla bir söz söylemiş değildir. Ebû Cafer (en-Nehhâs) dedi ki: İşte yüce Allah bundan dolayı ona sitem etmiş ve bu hususa dikkatini çekmişti. Bu ise büyük bir masiyet değildir. Kim bundan daha ileriye gidecek olursa, o hiçbir ilim adamından sahih olarak gelmemiş bir kanaat belirtmiş olur ve bu hususta çok büyük bir vebal altında kalır. (en-Nehhâs) “I’rabu’l-Kur’ân” adlı eserinde böyle demiştir. Yine o “Meani’l-Kur’ân” adlı eserinde de buna benzer açıklamalarda bulunmuştur. Şöyle demektedir: Dâvûd (aleyhisselâm) ile Orya’nın durumu ile ilgili birtakım haber ve kıssalar gelmiştir. Bunların büyük çoğunluğu sahih değildir, senedleri de muttasıl değildir. Bunların sahih olanları bilinmedikçe bu gibi şeyleri benimseme cesaretini göstermemek gerekir. Bu hususta gelmiş en sahih rivâyet ise Mesrûk’un, Abdullah b. Mesrûk’tan şöyle dediğine dair yaptığı rivâyetidir: Dâvûd (aleyhisselâm)

“o koyunu bana ver” yani benim için ondan vazgeç demenin dışında bir şey söylemedi. el-Minhal de Said b. Cübeyr’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Dâvûd (aleyhisselâm):

“O koyunu bana ver” yani benim için onu bırak ve onu bana kat, demekten fazla bir şey söylemiş değildir.

Ebû Cafer (en-Nehhâs) dedi ki: Bu, bu hususta gelmiş en değerli rivâyettir. Buna göre anlam da şöyle olur: Dâvûd (aleyhisselâm), Orya’dan bir adamın cariyesini satmasını istemesi gibi hanımını boşamasını istemiştir. Yüce Allah ise bu’ noktaya dikkatini çekmiş ve ona sitem etmiştir. Çünkü o bir peygamberdi ve onun doksandokuz tane hanımı vardı. Dünyalığının artmasını isteyerek meşguliyete dalmasının uygun olmadığını belirtmişti. Bunun dışında yapılacak açıklamalara kalkışma cesaretini göstermemek gerekir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Kıssacıların belirttiği gibi kadın Dâvûd (aleyhisselâm)’ın hoşuna gidince, Allah yolunda öldürülmesi için kocasının ön saflarda yerleştirilmesine dair emir vermesi ise kesinlikle batıldır. Çünkü Dâvûd (aleyhisselâm) kendi nefsi için kocasının kanını akıtacak değildi. Ancak mesele şöyle olmuştu: Dâvûd (aleyhisselâm) arkadaşlarından birisine: Benim için hanımından vazgeç demiş ve bu hususta ısrar etmişti. Bir adamın samimi bir arzu ile bir diğerine ihtiyacının görülmesini istemesi gibi. Bu mesele ister aile ile ilgili olsun, ister mala dair olsun.

Said b. er-Rabî’, Abdurrahman b. Avf’a Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onları kardeş yaptıklarında şöyle demişti: Benim iki hanımım var. Onların en güzellerini senin için. bırakıvereyim. Abdurrahman ona: Allah sana ve çoluk çocuğuna bereketler ihsan etsin, dedi.

Yapılması câiz olan bir işin yapılmasını istemek de caizdir. Kur’ân-ı Kerîm’de böyle bir şeyin olduğuna dair bir ifade olmadığı gibi, adamın onu boşayıp iddetinin bitmesinden sonra Dâvûd (aleyhisselâm)’ın onunla evlendiğine, onun Süleyman (aleyhisselâm)’ı doğurduğuna dair hiçbir şey yoktur. Böyle bir şey kimden rivâyet edilmektedir ve kime isnad edilmektedir. Bunu naklederken kime güvenilmektedir. Böyle bir şeyi güvenilir, sağlam kimselerden hiçbir kimse de rivâyet etmemektedir.

el-Ahzab Sûresi’ndeki Dâvûd (aleyhisselâm)’ın bunu hanımı olarak almış olduğuna delalet eden şu âyetteki: “Peygamberi lehine Allah’ın farz (mubah) kıldığı şeylerde peygambere hiçbir vebal yoktur. Bu önce geçenlerde Allah’ın geçerli kıldığı sünnetidir” (el-Ahzab, 33/38) âyetinde yer alan ve onu eşi olarak aldığına delalet eden buradaki nükte ise, bu husustaki görüşlerden birisine göre şu anlamdadır: Davud’un gördüğü kadın ile evlenmesi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Cahş kızı Zeyneb ile evlenmesine benzemektedir. Şu kadar var ki Zeyneb ile evliliği kocasından ayrılmasını istemeksizin olmuştu. Aksine o kccisma hanımını nikâhı altında tutması için emir vermişti. Davud’un o kadın ile evlenmesi ise kocasından ayrılmasını istemesi neticesinde olmuştu. İşse bu husus Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın diğer bir çok menkıbesi ile birlikte Dâvûda bir üstünlüğüdür.

Ancak şöyle de denilmiştir:

“Bu, önce geçenlerde Allah’ın geçerli kıldığı sünnetidir” âyeti peygamberlerin kendilerini mehirsiz olarak peygambere adamış olan hanımlarla mehirsiz bir şekilde peygamberlerin evlendirilmeleri demektir. Yüce Allah’ın:

“Bu önce geçenlerde Allah’ın sünnetidir” âyeti ile yüce Allah peygamberlere nikâh ve başka hususlarda riayet edecekleri bir takım hususları farz kıldığı kastedilmiştir. Bu husustaki görüşlerin en sahih olanı budur. Müfessirler de Dâvûd (aleyhisselâm)ın yüz hanımı nikâhladığını rivâyet etmişlerdir. Kur’ân’ın nassı da budur. Yine rivâyete göre Süleyman (aleyhisselâm)’ın üçyüz hanımı, yediyüz cariyesi varmış. Doğrusunu en iyi bilen yüce Allah’tır.

el-Kiya et-Taberî’nin (u’l-Kur’ân)”ında yüce Allah’ın:

“Sana şu hasımların haberi geldi mi? Hani onlar duvarı tırmanarak namaz kıldığı yere inmişlerdi” âyeti hakkında şunu kaydetmektedir: Peygamberlerin büyük günah işlemekten münezzeh olduğunu kabul eden muhakkik ilim adamlarının naklettiklerine göre Dâvûd (aleyhisselâm), başkası tarafından evlenmek maksadı ile talib olunmuş bir kadına talib olmaya kalkmıştır. Denildiğine göre ondan önce bu kadına talib olan kişinin ismi Orya imiş. Bu kadının akrabaları birinci talibi bırakarak Dâvûd (aleyhisselâm)’a kızlarını vermek istemişler. Dâvûd (aleyhisselâm) ise kıza talib olunduğundan haberdar değildi. Ancak bunu bilebilir ve böyle bir istekten vazgeçerek bu kadına talib olmayabilirdi. Halbuki o bunu yapmadı. Çünkü ya başkasının ona bu kadını anlatması sonucunda yahutta kasıt olmaksızın görmesi sonucunda kadını beğenmişti. Dâvûd (aleyhisselâm)’ın ayrıca pekçok hanımı vardı. O kadına daha önceden talib olmuş kişinin ise hanımı yoktu. Yüce Allah iki meleğin ibadet ettiği yerin duvarını tırmanması ile ve dolaylı anlatım yolunu seçerek, temsili ifadelerle anlattıklarıyla bu hususa onun dikkatini çekmişti. Bu yolla bu durumdan kendisine niçin sitem edildiğini kavrayarak böyle bir yolu izlemekten vazgeçmesi, bu küçük günahı sebebiyle Rabbinden mağfiret dilemeye yönelmesi istenmişti.

12- Hüküm ve Fetva Vermek İçin Tek Tarafı Dinlemek Yeterli Olabilir mi?:

“Dedi ki: Yemin olsun ki o senin bir koyununu, koyunlarına (katmak) istemekle sana zulmetmiş” âyetinde hasımlardan birisinin sözlerini dinledikten ve diğer hasmı dinlemeden önce, ilk hasmın söylediğinin zahirinden anlaşılana binaen mesele hakkında fetva verilebileceğine delil vardır.

(Ancak) İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu hiçbir kimseye göre câiz olmadığı gibi, hiçbir dinde de câiz olamaz ve hiçbir insanın bu şekilde davranması da mümkün değildir. Sözün takdiri ancak şöyledir: Hasımlardan birisi iddiada bulundu, diğeri de iddianın böyle olduğunu kabul etti. Fetva da ancak bundan sonra verildi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “İki hasım senin huzurunda oturdukları takdirde diğerinin de sözlerini dinlemeden biri lehine sakın hüküm verme.” İbn Hibban, Sahih, XI, 451; Hakim, Müstedrek, IV, 105; Ebû Abdullah el-Makdisi, el-Ehadisu’l-Muhtara, II, 388; Ebû Dâvûd, III, 301; Müsned, I, 96, 101, 149.

Şöyle de denilmiştir: Dâvûd (aleyhisselâm), arkadaşı bunun böyle olduğunu itiraf etmedikçe diğeri lehine hüküm vermiş değildir. Yine bir başka açıklamaya göre ifadenin takdiri şöyledir: Eğer durum böyle ise arkadaşın sana zulmetmiş… Mümkün olan bu şekillerden bizzat hangisinin olduğunu en iyi bilen Allah’tır.

Derim ki: Bu iki şekli el-Kuşeyrî, el-Maverdî ve başkaları da sözkonusu etmiştir. el-Kuşeyrî dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki o senin bir koyununu koyunlarına (katmak) istemekle sana zulmetmiş” sözlerini karşı tarafın sözlerini dinlemeden söylemiş olmasının izahı zordur. Şöyle denilebilir: O bu hükmünü ancak karşı tarafa durumu sorup karşı tarafın da böyle olduğunu itiraf etmesinden sonra vermiştir. Bu husus rivâyet edilmiştir, ancak bu rivâyet sabit değildir. Şu kadar var ki, durumun böyle olduğunu ya halin karinelerinden bilmişti, yahutta: “O sana zulmetmiştir” sözleri ile eğer durum dediğin gibi ise, sana zulmetmiştir demek istemiştir. Bu suretle onun susmasını ve karşı tarafa soruncaya kadar sabretmesini sağlamıştır, (el-Kuşeyrî devamla) dedi ki: Şöyle de denilebilir: Davalı susup da sözlü olarak davacının söylediğini reddetmiyor ise davacının sözüne binaen hüküm vermek onların şeriatlerinde kabul edilen bir husustu.

el-Halimî Ebû Abdullah da “Minhacu’d-Din” adlı eserinde şöyle demektedir: Beklenen bir nimetin gelivermesi yahut gizli olup da açığa çıkması halinde nimete şükür ile ilgili varid olmuş hususlardan birisi de (bundan dolayı) yüce Allah’a secde etmektir. Bu konuda asıl dayanak yüce Allah’ın:

“Sana şu hasımların haberi geldi mi?… rüku ederek yere kapanıp döndü” âyetleridir. Yüce Allah bu buyruklarıyla Dâvûd (aleyhisselâm)’ın iki davacıdan haksızlığa uğradığını söyleyen kimsenin davasını dinlemiş olduğunu haber vermekle birlikte, diğerine bu hususu sorduğuna dair haber vermemektedir. Sadece haksızlığa uğradığını söyleyen kimseye arkadaşının kendisine zulmettiğini söylediğini nakletmektedir. Bunun zahirinden anlaşıldığına göre o, davacı olan kimsenin zayıf ve haksızlığa uğramış olduğunun iz ve belirtilerini görmüş, onun bu halini dediği şekilde zulme uğramışlığına yorumlamış ve bu ayrıca davalıya soru sormasına gerek bırakmamış. Bundan dolayı elini çabuk tutarak: “Yemin olsun ki o… sana zulmetmiş” deyivermişti. Halbuki davalıya sormuş olsaydı, davalı ona şöyle diyebilirdi: Benim yüz koyunum vardı, bunun da hiçbir koyunu yoktu. Bu koyunu benden çalıverdi. Ben bu koyunu onun yanında görünce, ona: Onu bana geri ver, dedim. Ona: O koyununu bana ver. demeci;. Benim bu kimseyi senin huzuruna getireceğimi bildiğinden ben onu getirmeden o beni getirdi, ben onu huzuruna çağırmadan, o haksızlığa uğradığını söyleyerek yanına geldi. Böylelikle senin kendisini haklı, beni de zalim zannetmesini sağlamak istedi. Dâvûd (aleyhisselâm) aceleciliğin etkisi ile hüküm verince, yüce Allah’ın o vakit bu işte kendisini kendi nefsi ile başbaşa bıraktığını da anlamış oldu. İşte daha önce sözünü ettiğimiz fitne de bu olmuştu. Bu ise sadece onun bu husustaki kusurundan ötürü olmuştu. Bu sebepten dolayı Rabbinden mağfiret diledi ve yüce Allah’a sadece şikayet edilen şahsın zalimliğini belirtip azarlamak, dövmek ya da zalim olduğu zannedilen bir kimseye layık görülecek herhangi bir davranışı eklemeksizin şikayet edilen şahsın sadece zalim olduğunu belirtmekle kaldı ve böylelikle Allah kendisini koruduğu için ona rüku ederek secdeye kapandı. Yüce Allah da günahını bağışladıktan sonra ona serzenişte bulunmak üzere:

“Ey Dâvûd! Biz seni gerçekten yeryüzünde bir halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet. Sakın hevaya uyma! O takdirde seni Allah’ın yolundan saptırır” (Sâd, 38/26) diye buyurdu.

Yüce Allah’ın kendisine mağfiret buyurmasından sonra vermiş olduğu bu öğüt ve anlattığı bu kıssadan açıkça görülüyor ki Dâvûd (aleyhisselâm)’ın hatası, hüküm vermekteki kusuru ile henüz haksızlığı sabit olmamış kimsenin zalim olduğunu söylemekte elini çabuk tutması olmuştur. Diğer taraftan İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Dâvûd (bu âyette işaret olunan) secdeyi şükür olmak üzere yapmıştı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bu secdeyi ittibaen (ona uyarak) yapmıştı. Böylelikle şükür maksadıyla secdeye kapanmanın peygamberlerden tevatür yoluyla nakledilmiş bir sünnet olduğu sabit olmaktadır.

“Koyununu… istemekle” sana ait olan koyunu istemesiyle… demek olup mastar mef’ûle izafe edilmiş ve “istemek” (anlamındaki kelimenin sonunda gelmesi gereken) “he” zamiri zikredilmemiştir. Bu da yüce Allah’ın: ” İnsan iyilik dilemekten usanmaz” (Fussilet, 41/49) âyeti gibidir ki; “hayrı istemesinden” demektir.

13- Katıp Karıştıranlar ve Ortaklar:

“Muhakkak katanların çoğu” âyetindeki: “Katanlar”ın tekili: “Katan” şeklinde gelir. Ancak “vav”daki harekenin ağırlığı dolayısıyla: “ Uzun”un çoğulu olarak denilmez.

Bu lâfzın iki açıklaması yapılmıştır: Birincisine göre maksat, arkadaşlardır, ikinci açıklamaya göre maksat ortaklardır.

Derim ki: Bu lâfzın “ortaklar (şüreka)” hakkında kullanılması uzak bir ihtimaldir. İlim adamları “el-hulata katıp karıştıranlardın mahiyeti hakkında farklı açıklamalarda bulunmuşlardır. İlim adamlarının çoğu der ki: Bu herkesin koyunlarını getirip tek bir çoban tarafından güdülmeleri, aynı kovadan su içmeleri ve aynı merada yayılmaları demektir.

Tavus ve Atâ: “Katıp karıştıranlar” ancak ortaklar olabilir, derler. Bu açıklama bu hususta varid olmuş habere muhaliftir. Sözkonusu haber de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetidir: “-Zekat (artar) korkusuyla- ayrı olanlar bir araya getirilmez, bir arada olanlar birbirinden ayrılmaz. Her iki türden karışık olanlara gelince, aralarında eşit olarak rücu’ ile (herkes diğerindeki hakkını) alır.” Buhârî, II, 526, 880; Tirmizî, III, 17; Ebû Dâvûd, II, 97, 98; Nesâî, V, 22, 28; Muvatta’, I, 58, II, 15. Bu âyetin son bölümü: “Artan olursa birbirlerine geri verirler” şeklinde de rivâyet edilmiştir. Muvatta’, I, 263. Oysa ortaklar arasında fazlalığın geri verilmesinin sözkonusu edildiği bir yer yoktur. Bunu bellemek gerekir. Burada sözü edilen “katıp karıştırma”nın hükümleri fıkıh kitablarında zikredilmiş bulunmaktadır. Malik ve mezhebine mensub ilim adamları ile bir grub ilim adamının görüşüne göre özel payında zekatın vacib olmadığı kimseye sadaka (zekat) vermek mükellefiyeti yoktur.

er-Rabî’, el-Leys ve aralarında Şâfiî’nin de bulunduğu bir grub ilim adamına göre ise: Eğer karışımların toplamında zekat düşecek miktar var ise, onlardan zekat alınır.

Malik ise şöyle demektedir: Eğer zekatı tahsil eden şahıs bu görüşü kabul ederek zekat alacak olursa -bu husustaki görüş ayrılığı dolayısıyla- kendi aralarında verme, alma işlemini tamamlarlar. (Yani payından hakettiğinden fazla zekat alınmış kimseye, payından hakettiğinden az alanın vermesi gerektiği kadarını ona verir) ve bu bir hakimin ihtilaflı bir hususta hüküm vermesine benzer.

14- Azınlık Olan Îman Edip Salih Amel İşleyenler:

“Muhakkak katan (ortak)ların çoğu şüphesiz birbirlerine haksızlık ederler” Birbirlerine zulmederler.

“Îman edip salih amel işleyenler müstesna.” Onlar kimseye zulmetmezler.

“Böyleleri” yani salih kimseler

“ise ne de azdır.” Onlar pek azdır demektir. Buna göre fazladan gelmiş demektir. Bunun: anlamında olduğu da söylenmiştir. İfadenin takdiri de: “Onlar, o kimseler azdırlar” şeklindedir.

Ömer (radıyallahü anh), bir adamın: Allah’ım, beni az olan kullarından kıl, diye dua ettiğini işitmiş. Ömer ona: Bu dua da ne oluyor? diye sorunca, adam şöyle demiş: Bununla yüce Allah’ın:

“Îman edip salih amel işleyenler müstesna. Böyleleri ise ne de azdır!” âyetini kastediyorum deyince, Ömer: Bütün insanlar senden daha fakihtir (dinin inceliklerini daha iyi bilir) Ey Ömer! dedi.

15- Sınandığını Zanneden Dâvûd (aleyhisselâm):

“Dâvûd Bizim kendisini imtihan ettiğimizi” sınadığımızı

“sandığından…” âyetindeki “sanmak” kesinlikle bilmek (yakın) anlamındadır. Ebû Amr ve el-Ferrâ” şöyle demektedirler: ” Zannetti, sandı”; ” Kesinlikle bildi” anlamındadır. Şu kadar var ki el-Ferrâ” bunu: Gözle görülen şeyler hakkında “zan”; ancak “yakın” anlamında kullanılır.

” Kendisini imtihan ettik” şeklinde sadece “nun” harfi şeddeli okunmuştur. Ancak Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) mübalağa kipi olmak üzere: ” diye “te” ve “nun” harflerini şeddeli okumuştur. Katade ve Ubeyd b. Umeyr ile İbn es-Semeyka’ ise her ikisini de şeddesiz olarak: ” O ikisi onu sınadı, imtihan etti” diye okumuşlardır. Ayrıca Ali b. Nasr bunu Ebû Amr’dan diye de rivâyet etmiştir. (Sınayanlardan) maksat Dâvûd (aleyhisselâm)’ın yanına giren iki melektir.

16- Mescidde Mahkemeleşmek:

Denildiğine göre; Dâvûd (aleyhisselâm) mescidde o ikisi arasında hüküm verdikten sonra biri diğerine bakıp güldü. Dâvûd bunun ne anlama geldiğini anlayamadı. Kendilerini bilmek istediler. Bunun için gözünün önünde semaya yükseldiler. Böylelikle Dâvûd (aleyhisselâm) yüce Allah’ın bununla kendisini sınamış olduğunu ve sınadığı noktaya da onun dikkatini çekmiş olduğunu öğrenmiş oldu.

Derim ki: Kur’ân-ı Kerîm’de bu âyetin dışında mescidde hüküm vermeye delalet eden başka bir âyet yoktur. Mescidde hüküm vermenin câiz olduğunu kabul edenler bunu delil göstermişlerdir. Eğer bu -Şâfiî’nin dediği gibi- câiz olmasaydı, Dâvûd (aleyhisselâm) onların bu yaptıklarını ikrar ile karşılamazdı. Bunun yerine: Yargı meclisine gidiniz, derdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile halifeler mescidde hüküm veriyorlardı. Hatta Malik: Mescidde hüküm vermek oldukça eskiden beri devam etmektedir, demiştir. Bununla işlerin bir çoğunda (böyle olduğunu) kastetmektedir. Bununla beraber güçsüz ve zayıf, müşrik ve ay hali olanların da kendisinin yanına gelebilmeleri için hakimin mescidin genişçe bir yerinde (avlusu gibi) oturmasında bir sakınca yoktur. Fakat mescidde hadleri uygulamaz. Hafif te’dib (ta’zir)de bulunmasında bir sakınca yoktur. Eşheb dedi ki: Hakim evinde ve istediği her yerde hüküm verebilir.

17- Kadı Tayin Ederken Aranacak Bazı Özellikler:

Malik -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- dedi ki: Halifeler bizzat kendileri hüküm verirlerdi. İlk kadı tayin eden kişi ise Muaviye’dir. Malik dedi ki: Hakimlerin ilim adamlarıyla danışmaları gerekir.

Ömer b. Abdu’l-Aziz dedi ki: Geçmişlerin eserlerini bilen, sağlam görüş sahibleriyle istişare eden, halim (ağırbaşlı hareket eden) ve nezih olmayan bir kimseyi hakim olarak tayin etmemek gerekir. Ayrıca hakimin vera (şüpheli şeylerden dahi kaçınan) bir kimse olması gerekir.

Malik dedi ki: Hakimin uyanık, hilelerden çokça sakınan bir kişi olması gerektiği gibi, şartları çok iyi bilen ve Arapçanın bilinmesi gereken özelliklerinden haberdar olan bir kişi olması gerekir. Çünkü hükümler lehine hüküm verilecek kimsenin haklarını ihtiva eden şartların, şahitliklerin, ikrar, dava ve ibarelerin farklılığına göre farklılık arzeder. Ayrıca hüküm vermeden önce davalıya: İleri sürecek başka bir delilin var mıdır? diye sorması gerekir. Eğer hayır derse, onun hakkında hükmünü verir ve hükmünü verdikten sonra, kabul edilebilir bir sebep yahut açık bir delil getirmedikçe; onun ileri süreceği herhangi bir delilini de kabul etmez.

Yargı ve yargıçların hak ve görevleri ile ilgili hükümler başka bir yerde sözkonusu edilmiştir.

18- Hz. Davud’un Allah’tan Mağfiret Dilemesinin Sebebi:

“Hemen Rabbinden mağfiret istedi” âyeti ile ilgili olarak Rabbinden kendisinden dolayı mağfiret dilediği günahı hususunda müfessirlerin farklı altı görüşü vardır:

1- O kadına doyasıya baktı. Said b. Cübeyr dedi ki: Onun sınanması bakmaktır. Ebû İshak dedi ki: Dâvûd kadına kasti bakmamıştı, fakat ona birden fazla baktı. Böylelikle birinci bakış lehine iken, ikincisi aleyhine oldu.

2- O kadının kocasını tabutu taşıyanlar arasında gazaya gönderdi.

3- Kocası ölecek olursa, o kadın ile evlenmeyi niyet etti.

4- Orya o kadına talib olmuştu. Ayrılıp gidince bu sefer Dâvûd ona talib oldu. Üstün konumu dolayısıyla onunla evlendirildi. Orya bu işe üzüldü, yüce Allah da o kadını ilk talihlisine bırakmadığından ötürü Davud’a sitem etti. Çünkü onun doksandokuz hanımı da vardı.

5- Orya’nın öldürülmesine diğer öldürülen askerler için üzüldüğü gibi üzülmedi. Ondan sonra da hanımıyla evlendi. Bundan dolayı yüce Allah ona sitem etti. Çünkü peygamberlerin günahı -küçük olsa dahi- Allah katında büyüktür.

6- O ikincisini dinlemeden önce davacılardan birisinin lehine hüküm verdi.

Kadı İbnu’l-Arabî dedi ki: O diğerini dinlemeden önce iki hasımdan birisinin lehine hüküm verdi, diyenlerin görüşleri kabul edilemez. Çünkü böylesi peygamberler hakkında câiz değildir. Kadının kocasını ölüme maruz bıraktığı da aynı şekilde kabul edilemez. Kadına doyasıya baktı, diyenlerin görüşlerine gelince, bence bu da hiçbir şekilde câiz değildir. Çünkü kendilerini ibadete vermiş, Allah dostlarına bile bu şekilde bir bakış yakışmıyor iken, gaybı gören, Allah ile kulları arasında vasıta durumunda olan peygamberlere nasıl yakıştırılabilir?

es-Süddî, Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini nakletmektedir: Ben bir adamın Dâvûd (aleyhisselâm)’ın bu kadına haram olan bir surette baktığından sözeden bir kişinin varlığını haber alacak olursam, yüzaltmış celde vururum. Çünkü sair insanlara iftira edenin haddi seksen çektedir, peygamberlere iftira edenlerin haddi ise yüzaltmış celdedir. Bunu el-Maverdî ve aynı zamanda es-Sa’lebî de zikretmiştir.

Yine es-Sa’lebî dedi ki: el-Haris el-Aver, Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Her kim kıssa anlatıcıların rivâyet ettiği şekliyle ve buna inanarak Dâvûd ile ilgili anlatılanları anlatacak olursa, ona iki had vururum. Buna sebep ise yüce Allah’ın makam ve mevkisini yükselttiği insanlar için âlemlere rahmet olarak içtihad edenler içinde bir delil ve belge olarak beğenip seçtiği kimseye iftirada bulunmak suretiyle işlediği günahın büyüklüğüdür.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu, Ali (radıyallahü anh)’dan sahih olmayan rivâyetler arasındadır. Şayet: Size göre böylesinin hükmü nedir? diye sorulacak olursa, deriz ki: Bir peygamberin zina ettiğini söyleyen bir kimse öldürülür. Peygambere bundan daha hafif olan (haram) bakış ve dokunmayı isnad eden kimseye gelince, bu hususta insanların yaptıkları nakiller arasında farklılık vardır. Bir kimse peygamber hakkında bunu içten içe kabul eder ve böyle bir şeyi o peygambere nisbet ederse onun öldürüleceğine hükmederim. Çünkü o, bu tutumuyla emrolunduğu peygambere saygı göstermek ile çelişkiye düşmüş olur.

Kıssacıların: O çıplak olarak yıkanan bir kadını gördü. Onu görünce, saçını çözdü ve saçı da vücudunu örttü, şeklindeki açıklamalarına gelince, ümmetin icmaı ile bundan dolayı onun için vebal sözkonusu değildir. Çünkü ilk görüş, görülen kişiyi açığa çıkartır, ancak bu şekilde gören kişi günahkar olmaz. İkinci defa baktığını söyleyenlere gelince, bunun aslı astarı yoktur. Kıssacıların: O eğer kocası ölürse, o kadın ile evleneceğini niyet etti, şeklindeki sözlerine gelince, bunda da bir sakınca yoktur. Çünkü onu ölüme maruz bırakmamıştır. Dâvûd (aleyhisselâm) Orya talib olmakla birlikte, o kadına talib oldu, şeklindeki görüş ise batıldır. Kur’ân-ı Kerîm ile bu konuda gelmiş bütün tefsir rivâyetleri bunu reddetmektedir.

Eşheb, Malik’ten şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bana ulaştığına göre o güvercin gelip Dâvûd (aleyhisselâm)’ın yakınına düştü. Bu güvercin altından idi, onu görünce hoşuna gitti. Onu yakalamak maksadıyla ayağa kalktı. Çünkü ona yakın düşmüştü. Aynı şeyi iki defa tekrarladı, sonra güvercin uçtu. Gözüyle onu takib ederken, uzun saçlı o kadını yıkanmakta iken görüverdi. Bana ulaştığına göre döktüğü gözyaşlarından ot bitinceye kadar kırk gün secdede kaldı,

İbnu’l-Arabî dedi ki: Müfessirlerin sözünü ettikleri kuş onun önünde düştü, onu yakalamak istedi ve arkasından onu izledi, şeklindeki açıklamalarında sözkonusu edilen hal ibadete aykırı değildir. Çünkü bu yapılması mubah olan işlerdendir. Özellikle bu helal bir iştir, helal talebinde bulunmak ise farzdır. O kuşu kuş olduğu için izlemiştir, güzelliğinden dolayı değil. Çünkü güzelliğinde bir menfaati yoktu. Bu kıssayı anlatanların kuşun güzelliğini sözkonusu etmeleri ileri derecedeki bir cahillikten kaynaklanmaktadır. Bunun altından bir güvercin olup onu yakalamak maksadıyla peşinden gittiğine dair rivâyete gelince, bu da Sahih’te rivâyet olunduğu şekliyle yüce Allah’ın bir lütfü idi: “Eyyub (aleyhisselâm) çıplak olarak yıkanmakta iken altından çekirgelerden bir bölük üzerine döküldü. O da bu çekirgelerden toplamaya ve elbisesine doldurmaya koyuldu. Yüce Allah kendisine: Ey Eyyub! Ben seni ihtiyaçtan kurtarmadım mı? diye sorunca, o da: Kurtardın Rabbim, fakat Senin bereketine muhtaç olmamam mümkün değildir, dedi.” Buhârî, I, 107, III, 1240, VI, 2723; Nesâî, I, 200; Müsned, I, 314

el-Kuşeyrî dedi ki: Dâvûd küçük bir çocuğuna onu vermek maksadıyla o güvercini yakalamak istedi. Kuş uçtu ve evin pencereciği üzerine kondu… Bu açıklamayı es-Sa’lebî de yapmıştır, daha önce de geçmiş bulunmaktadır.

19- Rüku Ederek Rabbine Dönüş:

“Rüku ederek yere kapanıp (Allah’a) döndü.” Secdeye kapandı, demektir. Çünkü sücud, bazan rüku ile ifade edilebilir. Şair şöyle demiştir:

“Rüku ederek yüzü üstü kapandı,

Ve herbir günahtan yüce Allah’a tevbe etti.”

İbnu’l-Arabî dedi ki: Burada rükudan kastın secdeye varmak olduğunda ilim adamları arasında görüş ayrılığı yoktur. Çünkü secde etmek meyletmek demektir. Rüku ise eğilmektir. Biri diğerini kapsayabilir. Çünkü önce bunların herbirisi kendi şeklinde has iken, daha sonraları birine diğerinin ismi verilir olmuş ve sucuda rüku denilmiştir.

el-Mehdevî de der ki: Onların rükua varmaları sücud idi. Hayır, sücudları rüku idi, diye de açıklanmıştır.

Mukâtil dedi ki: O rükuundan yüce Allah’a secdeye kapandı, yani durumu farkedince namaz kılmak üzere ayağa kalktı, sonra rükudan secdeye kapandı. Çünkü her ikisi de aynı zamanda eğilmeyi ihtiva etmektedir.

“Döndü” günahından tevbe edip Allah’a yöneldi, demektir. el-Husayn b. el-Fadl dedi ki: Abdullah b. Tahir el-Valî bana yüce Allah’ın:

“Rüku ederek yere kapanıp” âyeti hakkında rüku edene yere kapandı denilir mi? diye sordu, ben hayır dedim. Bu sefer: O halde âyetin anlamı nedir? diye sordu, şöyle dedim: O daha önce rükuda iken yere kapandı, yani secde etti, demektir.

20- Burada Geçen Tilavet Secdesinin Hükmü:

Dâvûd (aleyhisselâm)’ın bu secdesinin Kur’ân-ı Kerîm’de yapılması emrolunup istenmiş secdelerden olup olmadığı hususunda farklı görüşler vardır.

Ebû Said el-Hudrî’nin rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) minber üzerinde

“Sâd. Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun” âyetini okudu. Secde âyetine varınca indi, secde etti. Müslümanlar da onunla birlikte secde ettiler. Bir başka gün yine bu buyrukları okudu. Müslümanlar secde etmek için hazırlandılar. Bu sefer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bu bir peygamberin tevbesini ifade etmektedir. Ancak ben sizin secde için hazırlandığınızı gördüm” deyip (minberden) indi ve secde etti. Davud’un lâfzı budur. Ebû Dâvûd, II, 59

Buhârî’de ve başkalarında da İbn Abbâs’tan şöyle dediği zikredilmektedir:

“Sâd” Kur’ân-ı Kerîm’in azimetlerinden (açıkça secde edilmesi emredilmiş secde âyetlerinden) değildir. Ancak ben Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın burada secde ettiğini görmüşümdür. Buhârî, I, 363, III, 1358; Ebû Dâvûd, II, 59; Müsned, I, 359.

İbn Mes’ûd yoluyla gelen rivâyette de şöyle dediği kaydedilmektedir: Sâd bir peygamberin tevbesidir, orada secde yapılmaz. Yine İbn Abbâs’tan: O bir peygamberin tevbesidir, peygamberiniz de ona uymakla emrolunmuşlardandır. Buhârî, III, 1258, IV, 1695, 1808; Müsned, I, 360.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Benim kanaatime göre burası secde yeri değildir. Ancak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) burada secde etmiştir, biz de ona uyarak secde ederiz.

Sücudun anlamı şudur: Dâvûd (aleyhisselâm) Rabbine zilletle boyun eğip günahını da itiraf ederek, günahından tevbe ederek, Rabbine secdeye kapandı. O bakımdan kim burada secdeye kapanacak olursa, bu niyet ile secde etsin. Belki yüce Allah, tabi olduğu Dâvûd (aleyhisselâm)’ın hürmetine ona mağfiret edebilir. Bizler, bizden öncekilerin şeriatının bizim için de şer’î hüküm ifade ettiğini (şer’u men kablena) kabul edenlerden olalım, ister kabul etmeyenlerden olalım, farketmez. Çünkü bu bütün ümmetlerde herkes için meşru bir iştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

21- Buradaki Şükür Secdesi Nasıl Yapılmalıdır?

İbn Huveyzîmendad dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Rüku ederek yere kapanıp (Allah’a) döndü” âyetinde, şükür maksadıyla sadece secdeye varmanın câiz olmadığına delalet vardır. Çünkü burada sücud ile birlikte rüku da sözkonusu edilmiştir. Câiz olan şekil iki rekat namaz kılmasıdır. Tek başına bir secde câiz değildir. Çünkü hem Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, hem de ondan sonraki İmâmlara (halifelere) müjde türünden haberler geliyordu. Fakat onlardan herhangi birisinin şükür olmak üzere secdeye kapandığı rivâyeti nakledilmiş değildir. Eğer onlar böyle bir işi yapsalardı, elbetteki bu birbirini destekleyen rivâyetler halinde nakledilirdi. Çünkü böyle bir şeyin câiz olup olmadığının ve Allah’a yakınlaştırıcı bir amel olup olmadığının bilinmesine herkesin ihtiyacı vardır.

Derim ki: İbn Mace’nin Sünen’inde Abdullah b. Ebi Evfa’dan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ebû Cehil’in kellesinin koparıldığı müjdesini alınca, iki rekat namaz kılmıştır. İbn Mace, I, 445. Ebû Bekre yoluyla rivâyet ettiği hadise göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a sevindirecek bir hususun haberi geldi mi yüce Allah’a şükür olmak üzere secdeye kapanırdı rivâyetini de zikretmektedir. Hakim, Müstedrek, I, 411; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübra, II, 370; Dârâkutnî, Sünen, I, 410, IV, 147 İbn Mace, I, 446. İmâm Şâfiî ve başkalarının kabul ettiği görüş de budur.

22- Tilavet Secdesi Yaparken Okunacak Dualar:

Lâfız başkasının olmak üzere Tirmizî ve başkalarının rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde ensardan bir adam geceleyin bir ağacın arkasında saklı olarak namaz kılarken:

“Sad, çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun…” âyetini okuyordu. Secde âyetine gelince, o da secde etti, onunla birlikte ağaç da secde etti. Ağacın: “Allah’ım, bu secde sebebiyle bana büyük bir ecir ver ve bunun sebebiyle bana şükretmeyi nasib kıl” dediğini duydu. (3), (4) nolu dipnotlar ile ilgili malumat bir sonraki sahifenin dipnotundadır.

Derim ki: İbn Mace Simen’inde, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini kaydetmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanında idim. Bir adam ona gelip dedi ki: Dün rüyamda kendimi bir ağacın dibinde namaz kılarken gördüm. Secde âyetini okudu, ben de secde ettim. Benini secdem dolayısıyla ağaç da secde etti. Bu arada ağacın: “Allah’ım, bu secde sebebiyle benden bir günahı sil, onun sebebiyle bana bir ecir yaz ve bu secdemi(n ecrini) benim için saklı kıl,” dediğini duydum. İbn Abbâs dedi ki: Ben de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın secde âyetini okuduğunu ve bunun üzerine secde ettiğini, secdesi sırasında da o adamın, ağacın söylediğini haber verdiği sözleri söylediğini de duydum.

Bunu es-Sa’lebî, “Ebû Said el-Hudrî’den..” diye rivâyet etmiştir. Buna göre Ebû Said dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü dedim. Ben kendimi rüyada bir ağacın altında gördüm. Ağaç Sâd Sûresi’ni okuyordu. Secde âyetine gelince, orada secde etti. Sücudu sırasında da şöyle dediğini duydum: Allah’ım, bu secde sebebiyle benim için bir ecir yaz ve benden bir günahı sil. Onun sebebiyle bana bir şükür nasib et, kulun Dâvûd’dan secdesini kabul ettiğin gibi bunu da benden kabul buyur. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bana şöyle dedi: “Ey Ebû Said sen de secde ettin mi?” Ben: Allah’a yemin ederim ki, hayır ey Allah’ın Rasûlü, dedim. Şöyle buyurdu: “Ağaçtansa senin secde etmen daha uygundu.” Sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Sâd Sûresi’ni secde âyetine varıncaya kadar okudu, sonra secde etti, sonra da ağacın dediğinin benzerini söyledi Buralarda (67. sahifedeki (3) ve (4) nolu dipnotlarda) zikredilen hadisler, lâfız ve mana itibariyle birbirlerine yakın olduklarından hepsi için aşağıdaki kaynaklara atıfta bulunmakla yetiniyoruz: ibn Huzeyme, I, 282, VI, 473; Hakim, Müstedrek, I, 341; Tirmizî, II, 472, V, 489; İbn Mace, I, 334; Taberani, Kebir, XI, 129.

“Bu kardeşim; onun doksan dokuz dişisi var, benimse bir tek dişim var. Dedi ki: ‘Onu da bana ver.’ Ve sözde beni yendi.”

Diyanet Vakfı
(Onlardan biri şöyle dedi:) Bu, kardeşimdir. Onun doksan dokuz koyunu var. Benimse bir tek koyunum var. Böyle iken «Onu da bana ver» dedi ve tartışmada beni yendi.

Kurtubi Tefsiri
(Birileri dedi ki): “Bu benim kardeşimdir. Onun doksandokuz koyunu vardır. Benim ise bir koyunum var. O koyunu da bana ver, dedi ve söz söylemede beni yendi.”

8- “Koyunlar”ın Mahiyeti ve Te’vili:

“Bu benim kardeşimdir. Onun doksandokuz koyunu vardır” âyeti şu demektir. Orya adına konuşan melek dedi ki: “Bu benim kardeşimdir.” Yani benim dinim üzeredir. Bu arada davalıya işaret etti. Buradaki “kardeşim”in arkadaşım anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Onun doksandokuz koyunu vardır” anlamındaki âyetindeki

“doksandokuz” anlamındaki kelimelerin baştaki “te” harflerini el-Hasen üstün ile:şeklinde okumuştur. Bu şaz bir söyleyiştir. Ancak el-Hasen’in kıraati olarak sahih yolla gelmiştir. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

Araplar sükuneti kalçalarının büyüklüğü ve nisbeten zaafı dolayısıyla kinaye yoluyla kadından, koyun diye sözederler. Kimi zaman inek, kısrak ve dişi deve tabirlerinin de kadından kinaye yoluyla kullanıldığı olur. Çünkü bunların hepsinin ortak vasfı sırtlarına biniliyor olmasıdır. İbn Avn şöyle demiştir:

“Babasıyım ben onların, üç tanedir onlar,

En küçükleri dördüncüleri ise evdedir.

Benim koyunum ile beşe tamamlanmaktadırlar,

Onları besleyecek cömert bir kişi yok mudur?

Acıktıklarında kum tepeciğinin üzerinde kıvrılır yatarlar.

Ellerine geçirdikleri ekmeğin vay haline, vay haline o ekmeğin.”

Antere de şöyle demiştir:

“Ey avlanılacak koyun, kimin eline düşersen,

Artık o bana yasak olur, keşke yasak olmasa,

Kızımı gönderdim, git dedim ona,

Benim için ona dair haberleri araştır ve öğreniver,

Dedi ki: Düşmanlar farkında olmadan gördüm,

O koyun ok atanın eline geçmişti.

Sanki alnında beyazlık bulunan bir ceylan yavrusu gibi,

Kısacık boynunu dönüp bana baktı.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Onun koyununu görmediği bir sırada okumu attım,

Ta kalbinin ortasından ve dalağından isabet ettirdim.”

Kadınlardan kinaye yoluyla koyun diye sözetmek, kullanılabilecek tariz (üstü kapalı) ifadelerin en güzellerindendir.

el-Huseyn b. el-Fadl dedi ki: Bu ifade meleklerin bir tarizi ve bir uyarışıdır. Arapların: Zeyd, Amr’ı dövdü, ifadelerine benzer, oysa ortada ne dövme vardır, ne de gerçek manada bir koyun. Sanki: Biz, durumu bu olan iki davacıyız, demiş gibidirler.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta yapılmış en güzel açıklama anlamın şu olduğu şeklindeki açıklamadır: O soru sormak maksadıyla: (Biz) biri diğerine haksızlık etmiş iki davacıyız. Nitekim: Bir adam hanımına bunu söylerse, ona ne düşer? demeye benzer.

Derim ki: İmâm Şâfiî’nin arkadaşı el-Müzenî bu âyet-i kerîme ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Muvatta’’da ve başkalarından rivâyet edilen İbn Şihab yoluyla gelen hadiste yer alan: “O senindir, ey Abd b. Zema” Muvatta’, II, 739; Buhârî, II, 724, 895, III, 1007; Müsned, VI, 129, 200 hadisini de buna yakın bir şekilde yorumlamıştır. el-Müzenî dedi ki: Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya, bu hadis bana göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendisine sorulan bir soruya verdiği bir cevab mahiyetindedir. Onlara hükmün şöyle olduğunu bildirmiştir: Böyle bir şey, hem döşek sahibi (evli bulunan koca)nin hem de zina etmiş kimse aynı anda iddiada bulunduğu takdirde sözkonusu olur. Yoksa aleyhine kardeşi Sa’d’ın sözünü Zem’anın aleyhine de oğlunun -zina mahsulü bir çocuk olduğuna dair- sözünü kabul etmiş değildir. Çünkü herbirisi başkası adına haber vermiştir. Müslümanlar ise bir kimsenin diğeri aleyhindeki ikrarının geçerli olmayacağını icma ile kabul etmişlerdir. Şanı yüce Allah da bunun bir benzerini Dâvûd ve melekler kıssasında zikretmiş bulunmaktadır. Melekler Davud’un yanına girdiklerinde onlardan korkuya kapılmış, onlar: Korkma, biz iki davacıyız, demişlerdi. Halbuki onlar davacı değillerdi. Onlardan herhangi birisinin doksandokuz koyunu yoktu. Fakat onlar onunla neyi anlatmak istediklerini bilmesini sağlamak maksadı ile meseleyi müşahhaslaştırarak konuştular. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın da bu olay hakkında sorulan soru üzerine hüküm vermiş olma ihtimali vardır. Bu hadise dair benim bu yorumumu destekleyecek herhangi bir kimse bulunmasa dahi, bana göre böyle bir yorum sahihtir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

9- “Doksandokuz Koyun”:

en-Nehhâs dedi ki: İbn Mes’ûd’un

“Bu benim kardeşimdir, onun doksandokuz koyunu vardır. Benim ise bir koyunum var” anlamındaki âyeti: ” Bu benim kardeşimdir, onun doksandokuz koyunu vardı, benim ise dişi bir koyunum var.” diye okumuştur. Buradaki: “…dır.” Yüce Allah’ın:

“Allah gafurdur, rahimdir.” (en-Nisa, 4/96) âyetindekine göredir (nakıstır demek istemektedir). Kıraatinde yer alan “dişi” anlamındaki lâfız da te’kiddir. Nitekim: ” O erkek bir adamdır” denildiği gibi, burada da te’kiddir.

Şöyle de açıklanmıştır: Aralarında az miktarda erkek bulunmakla birlikte “bunlar yüz koyundur” denildiği gibi, burada ayrıca “dişi” tabirinin aralarında hiçbir erkek bulunmadığının anlaşılması için zikredilmesi uygun düşmüştür. Tefsirde bunun: Onun ise doksandokuz hanımı vardır, anlamına geldiği belirtilmiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Eğer bunların hepsi hür kadın iseler bu onun şeriatına uygun bir şeydi, demektir. Şayet aralarında cariyeler var ise bu da bizim şeriatimize uygun düşer. Ancak kuvvetli görülen görüşe göre bizden öncekilerin şeriatinde evlenilecek hanım sayısı belli bir sayı ile sınırlı değildi. Bu sınırlandırma Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şeriatindedir. Buna sebep ise bedenlerin güçsüzlüğü, ömürlerin azlığıdır.

el-Kuşeyrî de şöyle demektedir: Muayyen onlara bu sayı sözkonusu değildi. Maksat bir örnek vermekti de denilebilir. Nitekim: Eğer bana yüz defa dahi gelecek olsan, senin ihtiyacını görmeyeceğim, demek de böyledir. Maksat defalarca gelirsen… demektir.

İbnu’l-Arabî de şöyle demektedir: Bazı müfessirlerin dediklerine göre Dâvûd’un yüz hanımı yoktu, doksandokuz örnek olsun diye zikredilmiştir. Bunun da maksadı şudur: Bunun başka bir hanıma ihtiyacı olmadığı halde, benim hanıma ihtiyacım vardır, demektir. Ancak böyle bir açıklama iki bakımdan yanlıştır.

1- Delilsiz bir şekilde lâfzın zahir manasından uzaklaşmanın anlamı yoktur. Bizden öncekilerin şeriatinde ise bizim şeriatimizde belirtildiği gibi evlenilecek hanım sayısı sınırlı değildi.

2- Buhârî ve başkalarının rivâyetine göre Süleyman (aleyhisselâm) şöyle demiştir: “Bu gece yüz hanımımı dolaşacağım. Bu hanımlardan herbirisi Allah yolunda savaşacak bir çocuk doğuracaktır. Ancak inşaallah demeyi unutmuştu. Buhârî, V, 2007; Müslim, III, 1275; Müsned, II, 229, 275. Bu ifade açık bir nasstır.

10- Tartışmada Galib Gelmek:

“Benim ise bir koyunum” tek bir hanımım

“var. O koyunu bana ver, dedi.” Yani o benim payım olsun diye, benim lehime ondan vazgeç demektir. İbn Abbâs: Onu bana ver, diye açıklamıştır. Yine ondan gelen bir rivâyete göre: Benim için sen onu bırak, diye açıklamıştır. İbn Mes’ûd da böyle açıklamıştır. Ebû’l-Aliye de şöyle demiştir: Ben onu payıma alayım diye onu bana kat. İbn Keysan da şöyle demiştir: Sen onun benim payım olmasını sağla, diye açıklamıştır.

“Ve söz söylemede de beni yendi.” Beni yenik düşürdü. ed-Dahhak dedi ki: Konuştuğu vakit o benden daha fasih konuşur. Savaşacak olursa, düşmana zararı benden daha fazla olur. (Âyet-i kerimedeki “yendi” ile aynı kökten olmak üzere): ” Onu yendi, yener” denilir. Darb-ı meselde de ” Galib gelen, talan vurur” denilmektedir. Bundan isim, “izzet” şeklinde gelir ki, bu da güç ve galebe demektir. Şair de şöyle demiştir:

“Bir ağın yenik düşürdüğü bir keklik ki geçirdi geceyi,

Ağdan kurtulmaya çalışarak, halbuki kanadı ağa takılmış.”

Abdullah b. Mesud ve Ubeyd b. Umeyr:

“Ve söz söylemede de beni yendi” anlamındaki âyeti: ” Ve söz söylemede benimle yenişmeye koyuldu” diye okumuştur. Benimle yarışa koyuldu demek olur ki, bu da karşılıklı yenişmek, yarışmak anlamında: O’den gelmektedir. ” Onunla yenişti, yarıştı” demektir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu yenmenin sebebi hususunda farklı görüşler vardır. Bir açıklamaya göre, bu yaptığı açıklamalarıyla beni yendi demektir. Bir başka açıklamaya göre, sahib olduğu güç ve otoritesiyle beni yendi, demektir. Çünkü ondan böyle bir şeyi isteyince, ona muhalefet edememişti. Bizim topraklarımızda Seyr b. Ebi Bekr diye bilinen bir emir vardı. Onunla bir adamdan bir ihtiyacımı görmesini istemesi için konuştum. Bana şöyle demişti: Bir yöneticinin bir ihtiyacı istemesinin onu gasbetmesi anlamına geldiğini bilmiyor musun? Bu sefer ben: Hayır, bu adaletin bir gereği olsa dahi istemiyorum, dedim. Eğitim görmemiş bir kişi olmakla birlikte söylediği bu söze ve zekasına hayret ettiğim gibi, o da benim kendisine verdiğim cevaba hayret etmiş, şaşırmıştı.

Dâvûd’un yanına girdiler, o onlardan ürktü. Dediler: “Korkma! Biz iki davacıyız; birimiz diğerine haksızlık etti. Aramızda hakkaniyetle hükmet, haksızlık etme, bizi doğru yola ilet.”

Diyanet Vakfı
21, 22. (Ey Muhammed!), Sana davacıların haberi ulaştı mı? Mabedin duvarına tırmanıp, Davudun yanına girmişlerdi de Davud onlardan korkmuştu. «Korkma! Biz birbirine hasım iki davacıyız, aramızda adaletle hükmet, haksızlık etme; bize doğru yolu göster» dediler.

Kurtubi Tefsiri
Sana şu hasımların haberi geldi mi? Hani onlar duvarı tırmanarak namaz kıldığı yere inmişlerdi.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yirmidört başlık halinde sunacağız:

1- Duvarı Aşarak Hz. Davud’un Huzuruna Giren Davacılar:

“Sana şu hasımların haberi geldi mi? Hani onlar duvarı tırmanarak namaz kıldığı yere inmişlerdi” âyetinde geçen “hasm” hem bir, hem iki kişi, hem de topluluk hakkında kullanılır. Çünkü bunun aslı mastardır. Şair de şöyle demiştir:

“Ve sakallarını silkeleyen kızgın hasımlar ki

Arap katırlarının, ahdi olmayan düşmanları püskürttüğü gibi.”

en-Nehhâs dedi ki: Burada “hasım” ile iki meleğin kastedildiği hususunda tefsir bilginleri arasında görüş ayrılığı yoktur.

“Tırmanarak” fiili çoğul gelmekle birlikte, tesniye hakkında kullanılması ise “hasm” lâfzının anlamına binaendir. Çünkü bu lâfız çoğul manası ile varid olmuştur, “Kafile ve arkadaşlar” lâfızları gibi. İki kişi için kullanılması kastedilecek olursa: “İki hasım” çoğul için kullanılacak olursa: ” Hasımlar” takdirinde kabul edilir.

“Onlar duvarı tırmanarak namaz kıldığı yere inmişlerdi” âyeti, surunun üst tarafından yanına gelmişlerdi, demektir. Mesela: ” Duvara tırmandı” denilir. Zaten “sur” şehrin etrafındaki duvar demektir ve hemzesizdir. Aynı şekilde: , “sûrenin” çoğulu demektir. Tıpkı ‘in çoğulunun, diye gelmesi gibi. Bu da binanın herbir konağına, aşamasına verilen isimdir. “Kur’ân sûresi” de buradan gelmektedir. Çünkü herbir sûre diğerinden ayrı bir menzile (konak yeri) teşkil etmektedir. Buna dair açıklamalar bu kitabın (Tefsirin) mukaddimesinde (sûre, âyet, kelime ve harf başlığında) geçmiş bulunmaktadır. Nabiğa’nın şu beyiti de geçmişti:

“Görmez misin, Allah’ın sana yüksek bir şeref ve üstünlük verdiğini?

Ondan aşağıda kalan herbir hükümdarın aşağıdan ona yükselmeye çalıştığını görürsün.”

Görüldüğü gibi burada sûre ile şeref ve mevkiyi kastetmektedir.

Hemzeli olarak: ” Yemeğin kabta geri kalan bölümü” demektir. İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu Farsça ziyafet anlamındadır, Hadîs-i şerîfte de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ahzab gününde: “Cabir size bir ziyafet hazırlamıştır. Haydi bakalım oraya” dediği kaydedilmektedir. Bu husustaki rivâyetlerin en sağlamı bu olmakla birlikte sahih olmadığına göre; merhum müfessirimiz bu ve benzeri rivâyetleri niçin kaydediyor? üstelik kitabının başında sahih olmayan ve sahifeleri boş yere dolduran israiliyyatı almayacağını söylemişti. Bu iki sebepten olabilir: 1. Kurtubi bu gibi rivâyetlere güvenilmemesi gerektiğine ayrıca dikkat çekmek için bunları kitabına almış olabilir.

Burada sözü edilen mihrab (mealde: namaz kıldığı yer) oda demektir. Çünkü o odanın içinde iken iki melek de tırmanarak onun yanına varmışlardı. Bu açıklamayı Yahya b. Sellâm yapmıştır. Ebû Ubeyde ise şöyle demektedir: Mihrabtan kasıt meclisin üst ve en iyi yeridir. Mescidin mihrabı da buradan gelmektedir. Buna dair açıklamalar daha önce birkaç yerde (Al-i İmrân, 3/37. âyet, 1. başlıkta, Meryem, 19/11. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Hani onlar Davud’un yanına girmişlerdi” âyetinde ikinci defa olarak: ” Hani” âyeti gelmiş bulunmaktadır. Çünkü her ikisinde de bunlardan sonra fiil gelmiş bulunuyor. el-Ferrâ’nın iddiasına göre ise bunlardan birisi: “…diğinde, dığında” anlamındadır. Bir diğer görüşe göre ikincisi kendisinden sonra gelen ifadelerle birlikte daha öncekisini açıklamaktadır.

Bu gelen iki kişinin, iki insan olduğu da söylenmiştir. Bunu en-Nekkaş demiştir. İki melek oldukları da söylenmiştir. Bu görüşü de bir topluluk benimsemiştir. Kimileri de bunları, kimliklerini tayin ederek gelen bu iki şahıs Cebrâîl ve Mikail idi, demişlerdir. Bunların insan suretinde ibadet ettiği günde Allah’ın ona gönderdiği iki melek olduğu da söylenmiştir, Bekçiler onları içeri girmekten alıkoymak isteyince, bunlar da ibadet ettiği yerin duvarını aşarak yanına gitmişlerdi. O namazda iken onların geldiklerini farketmemiş, ansızın önünde oturmakta olduklarını görüvermişti. İşte yüce Allah’ın:

“Sana şu hasımların haberi geldi mi? Hani onlar duvarı tırmanarak namaz kıldığı yere inmişlerdi” âyeti bunu anlatmaktadır. Yani namaz kıldığı yerin üzerinden çıkarak yanına gelmişlerdi. Bu açıklamayı Süfyan es-Sevrî ve başkası yapmıştır.

Bunun sebebi ise İbn Abbâs’ın naklettiği şu husustur: Dâvûd (aleyhisselâm) içinden eğer ilâhi bir imtihana tabi tutulacak olursam, kendimi yanlışlıktan koruyacağım, diye geçirmişti. Ona: Sen sınanacaksın ve sınanacağın günü de bileceksin. Onun için tedbirini al, denildi. O da Zebur’u yanına alıp ibadet ettiği yere girdi, yanına kimsenin girmemesini istedi. Zebur’u okumakta iken en güzel surette bir kuş geldi, onun önünde uçmaya başladı. Eliyle onu yakalamak istedi ve arkasından gitti. Kuş nihayet mihrabın aydınlanma deliğine kondu. Onu almak üzere ona yaklaşınca, yine kuş uçuverdi. Onu görmek için ileri uzanınca yıkanmakta olan bir kadını gördü. Kadın onu görünce vücudunu saçlarıyla örttü. -es-Süddî dedi ki: Kadın Davud’un kalbinde yer etti.- (Devamla) İbn Abbâs dedi ki: Kocası Allah yolunda gazaya çıkmış, Oriya b. Hannan idi. Dâvûd gaza kumandanına kocasını tabutu taşıyanlar arasına katması için emir yazdı. Tabutu taşıyanlara ise yüce Allah ya zafer nasib ederdi yahut öldürülürlerdi. Oriya’yı kumandan tabutu taşıyanlar arasına yerleştirdi ve öldürüldü. Kadının iddeti bitince Dâvûd ona talib oldu. Kadın da, eğer bir oğlu olursa, ondan sonra hükümdarlığa o geçecek, diye şart koştu ve buna dair de bir belge düzenledi. İsrailoğullarından da elli kişiyi buna şahit tuttu. Süleyman dünyaya gelip delikanlılık yaşına gelinceye iki melek duvarı aşıp namaz kıldığı yere gelinceye ve yüce Allah’ın kitabında anlattığı durum meydana gelinceye kadar nefsi bir türlü karar kılmamıştı.

Bunu el-Maverdî ve başkaları zikretmiş ise de sahih değildir. Bu tür israiliyyatın dini hükümlerle ilgisini görmediğinden, İsrailoğullarından nakli mubah rivâyetlerden kabul ettiği için zikretmiş olabilir. Hangisi olursa olsun, bunlarla hiçbir şekilde meşgul olmamak gerekirdi. Bu gibi rivâyetlerin doğru olmadıklarına dikkat çekmek daha uygun olurdu. Vallahu a’lem. Tirmizî el-Hakim, Nevadiru’l-Usul, II, 178. İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu hususta gelmiş rivâyetlerin en sağlamı budur.

Derim ki: Bu manasıyla bunu Tirmizî el-Hakim de Nevadiru’l-Usul’de peygambere merfu bir rivâyet olarak zikretmiştir: Yezid er-Rukaşî’den, Enes b. Malik’i şöyle derken dinlemiş: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Dâvûd peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kadını görüp onunla evlenmek isteyince, İsrailoğullarının bir askeri birlik çıkarıp göndermelerini emretti. Birliğin kumandanına da düşman ile karşılaştığınız vakit -ismini vererek- filanı öne geçir, dedi. O kişiyi tabutun önüne kattı. O dönemde o tabut ile zafer taleb edilirdi. Tabutun önüne geçirilen kimseler ise ya öldürülürdü yahutta savaştıkları ordu önlerinden dağılır gider, öyle geri dönebilirlerdi. Kadının kocası öne geçirildi ve öldürüldü. Her iki melek de Davud’a indi ve ona olayı anlattılar… ”

Said, Katade’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Belka şehri yakınındaki Amman kuşatması esnasında kocasına kapının halkasını yakalamalarını emretti. Bu da ölümün kendisi demekti. Bu maksatla kocası öne geçti ve öldürüldü.

es-Sa’lebî ile bir grub ilim adamı şöyle demişlerdir: Yüce Allah Davud’u bu günah ile imtihan etti. Çünkü o bir gün Rabbinden kendisini İbrahim, İshak ve Yakub’un mertebesine çıkarmasını temenni etti, onları sınadığı gibi kendisini de sınamasını, onlara verdiği şeyler gibi kendisine de bağışlamasını temenni etti. Dâvûd zamanı üçe ayırmıştı. Bu üç günün birisinde insanlar arasında hüküm veriyor, birisinde tek başına Rabbine ibadet için halvete çekiliyor, birisinde ise hanımlarıyla ve işleriyle meşgul oluyordu. Okuduğu kitablarda İbrahim, İshak ve Yakub’un faziletine dair şeyler okuyordu. Rabbim dedi, bütün hayırları benim atalarım alıp götürmüş. Bunun üzerine yüce Allah ona şunu vahyetti: Onlar başkalarının maruz kalmadıkları belalar ile sınandılar ve bunlara sabrettiler. İbrahim, Nemrut, ateş ve oğlunu boğazlamakla; İshak boğazlanmakla, Yakub, Yusuf için üzülmekle ve gözlerini kaybetmekle sınandılar. Sen ise bu tür hiçbir şeyle sınanmış değilsin, denildi.

Bunun üzerine Dâvûd (aleyhisselâm): Onları sınadığın gibi beni de sına ve onlara verdiğinin benzerini bana da ver, dedi. Yüce Allah da ona: Sen şu ayda cuma gününde sınanacaksın, diye vahyitti. O gün mihrabına girdi, kapısını üzerine kapattı, namaz kılmaya ve Zebur okumaya başladı. Aniden altından bir güvercin suretinde şeytan ona göründü. Bu güvercinde herbir güzel renk vardı. Güvercin gelip ayaklarının önünde durdu. Onu yakalayıp küçük oğluna vermek maksadıyla elini uzattı, uzak sayılmayan bir yere kadar uçarak, yakalanacağından yana Davud’un ümidini kesmedi. Yine onu yakalamak üzere uzandı, yine güvercin biraz daha geri çekildi. Güvercinin arkasından gitti ve nihayet bir pencereciğe uçup kondu. Oradan almak üzere gidince, güvercin uçtu, Dâvûd da onu yakalayacak kimse göndermek maksadıyla gözleri ile onu takib edip durdu. Bir havuzun kenarında bahçede yıkanmakta olan bir kadını görüverdi. -Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır.- es-Süddî de: Evinin damı üzerinde çıplak olarak yıkanıyordu, demiştir.

Böyle güzel bir kadın görmemişti. Kadın onun gölgesini görünce, saçlarını çözdü ve saçları vücudunu örttü. Bundan dolayı kadını daha da beğendi. Kocası Orya b. Hannan ise Davud’un kızkardeşinin oğlu Eyyub b. Suriye ile birlikte bir gazada bulunuyordu. Dâvûd, Eyyub’a: Orya’yı şu şu yere gönder ve onu tabutun önünde yerleştir, dedi. Tabutun önünden giden bir kimsenin zafer nasib olmadan ya da şehid düşmeden geri dönmesi helal değildi. Derken Eyyub onu tabutun önüne yerleştirdi, zafer nasib oldu. Davud’a durumu yazdığı bir mektubla haber verdi.

el-Kelbî dedi ki: Orya, Dâvûd döneminde Allah’ın yeryüzündeki kılıcı idi. Bir darbe indirip tekbir getirdi mi bu tekbiri dolayısıyla sağından Cebrâîl, solundan Mikail tekbir getirir, semadaki melekler tekbir getirir ve Arşa varıncaya kadar bu böylece sürerdi. Nihayet Arşın etrafındaki melekler de onun tekbiri ile tekbir getirirdi. (el-Kelbî) dedi ki: Allah’ın kılıçları üç tane idi. Bunlar Mûsa döneminde Kalib b. Yufanna, Dâvûd zamanında Orya, Rasûlullah zamanında da Hamza b. Abdu’l-Muttalib idi. Eyyub, Davud’a yüce Allah’ın Orya’ya zaferi nasib ettiğini haber vermek üzere mektub yazınca, bu sefer Dâvûd ona: Onu şu birlikle birlikte gönder ve yine tabutun önüne yerleştir.

Yine Allah ona zafer nasib etti, sonuncusunda da şehit düştü. Dâvûd da iddeti bittikten sonra o kadın ile evlendi. İşte Davud’un oğlu Süleyman’ın annesi o kadındır. (Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır).

Bir başka görüşe göre Dâvûd (aleyhisselâm)’ın sınanmasının sebebi şudur: O içinden kötü hiçbir şey yapmadan bir gün geçirebileceğini geçirdi. el-Hasen dedi ki: Dâvûd zamanını dörde bölmüştü. Bir bölümünü hanımlarına, bir bölümünü ibadete, bir bölümünü İsrailoğulları ile birbirlerine karşılıklı öğüt vermek ve birlikte ağlayıp ağlaşmak, bir bölümünü de hüküm vermek için ayırmıştı. Derken bir insanın hiçbir günah işlemeden bir gün geçirmesi olabilir mi? diye müzakere ettiler. Dâvûd bu işin altından kalkabileceğini içinden geçirdi. İbadet ettiği günü kapıyı üzerine kapattı, yanına kimsenin girmemesini emretti. Zebur’u okumaya koyuldu ve derken altından bir güvercin önüne gelip düştü. Sonra da az önce geçenlere yakın rivâyeti anlattı.

İlim adamlarımızın: Bundan şu hususa delil vardır… deyip çıkardıkları sonuçlara gelince, bu da bir sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir:

2- Hakimin, Kocanın ve Abidin Dikkat Etmesi Gereken Hususlar:

İlim adamlarımız bunu hakimin her gün hüküm vermek üzere insanların davalarına bakmakla yükümlü olmadığına ve insanın ibadetle meşgul olsa dahi, hanımları ile ilişkiyi terketme hakkına sahib olmadığına delil göstermişlerdir. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden en-Nisa Sûresi’nde (4/3. âyet, 10. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yine orada Ka’b (b. Sevvar)’ın Ömer (radıyallahü anh) döneminde onun huzurunda böylece hüküm verdiği de geçmişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da Abdullah b. Ömer’e Tercüme ettiğimiz Tefsir metninde böyle olmakla birlikte, doğrusu Abdullah b. Amr el-As’tir. “Muhakkak senin eşinin de senin üzerinde bir hakkı vardır” Buhârî, II, 696, 697, V, 1995, 2272; Müslim, II, 813, 817; Müsned, II, 197, 198. diye buyurduğu sabittir.

Yine el-Hasen ve Mücahid dediler ki: Dâvûd (aleyhisselâm) halifelik makamına getirildiğinde İsrailoğullarına şöyle demişti: Allah’a yemin ederim mutlaka ben aranızda adaletle hükmedeceğim. O bu yemini -inşaallah diyerek- istisnada bulunmaksızın yapmıştı, o bakımdan bununla sınandı.

Ebû Bekir el-Verrak dedi ki: Dâvûd çokça ibadet eden birisi idi. Amelini beğenir gibi oldu ve: Acaba yeryüzünde benim gibi ameli olan bir kimse var mıdır? dedi. Yüce Allah ona Cebrâîl’i gönderdi, Cebrâîl dedi ki: Allah sana şöyle buyuruyor: Sen ibadetini beğendin, ibadeti beğenmek (ucb) ise ateşin odunu bitirmesi gibi ibadeti yer bitirir. İkinci bir defa daha beğenecek olursan ben seni kendi nefsinle başbaşa bırakırım. Bunun üzerine: Rabbim dedi, sen bir sene beni nefsimle başbaşa bırak. Yüce Allah: Bu çok uzun bir süredir, dedi. Bu sefer: O halde bir ay, dedi. Yüce Allah: Bu da çoktur deyince, o halde bir gün, dedi. Yine yüce Allah: Bu da çoktur dedi. Bu sefer: O halde Rabbim sen beni nefsimle bir saat (kısa bir süre) başbaşa bırak, deyince yüce Allah: Haydi seni nefsinle başbaşa bıraktım, diye buyurdu. Dâvûd da bekçileri görevlendirdi, yün elbiselerini giyindi ve ibadetgahına girdi. Önüne Zebur’u koydu. İbadetine dalmış iken bir kuş gelip önüne düştü ve kadın ile ilgili başından geçen olaylar geçti.

Safran es-Sevrî dedi ki: Dâvûd bir gün şöyle demişti: Rabbim Dâvûd hanedanından bir kimsenin oruç tutmadığı bir gün yine Dâvûd hanedanından bir kimsenin namaz kılmadığı bir gece geçmiyor. Yüce Allah ona: Ey Dâvûd dedi. bu senden midir? Benden midir? İzzetim hakkı için seni kendi nefsinle başbaşa bırakacağım. Dâvûd, Rabbim beni affet dedi. Yüce Allah: Seni bir yıl kendi nefsinle başbaşa bırakacağım dedi. Dâvûd izzetin hakkı için yapma diye yalvardı, yüce Allah: O halde bir ay dedi. Dâvûd: İzzetin hakkı için yapma dedi, yüce Allah: O halde bir hafta dedi. Dâvûd: İzzetin hakkı için yapma dedi, yüce Allah: O halde bir gün diye buyurdu. Dâvûd: İzzetin hakkı için yapma dedi, yüce Allah: O halde bir saat diye buyurdu. Dâvûd: İzzetin hakkı için yapma dedi, yüce Allah: O halde bir an diye buyurdu. Şeytan ona: Bir an ne kadardır ki, dedi. Bunun üzerine Dâvûd da: Bir an beni bana bırak dedi. Yüce Allah da onu bir an nefsi ile başbaşa bıraktı. Ayrıca ona: Bu filan gün, filan vakitte olacaktır denildi. O gün gelince, o gününü ibadete ayırdı. Bulunduğu yerin etrafında da bekçileri görevlendirdi. Bu bekçilerin dörtbin kişi olduğu söylendiği gibi, otuzbin yahut otuzüçbin kişi olduğu dahi söylenmiştir. Tek başına Rabbine ibadete çekildi, Zebur’u önünde yaydı. Güvercin geldi, önüne düştü ve kadını görmesi olayı başından geçti. Yüce Allah da bu iki meleği Süleyman (aleyhisselâm)’ın doğumundan sonra ona gönderdi. Bu iki melek de ona koyunları örnek verdiler. O bu örneği dinleyince, işlediği günahı hatırladı ve -ileride geleceği üzere- kırk gün secdeye kapandı.

3- Dâvûd (aleyhisselâm)’ın Yanına Gelenler:

“O bunlardan korkmuştu.” Çünkü yanına davacıların geldikleri vaktin dışında geceleyin gelmişlerdi. İzinsiz yanına girdiklerinden dolayı korktuğu da söylenmiştir. Bir başka açıklamaya göre onlar duvarı tırmanıp yanına geldikleri, kapıdan gelmedikleri için korkmuştu.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm)’ın ibadet ettiği yer girilmeyecek kadar oldukça yüksekti, öyle ki bir insanın o duvarı tırmanabilmesi çok sayıdaki yardımcılarıyla ve çeşitli ve pekçok aletler ile kendi gücü oranında günlerce yahutta aylarca uğraşıp bunun çaresini bulması ile mümkün olabilirdi. Eğer bizler: İbadet ettiği yerin kapısından oraya girilebilir diye düşünsek bile, yüce Allah bu hususu haber vererek:

“Hani onlar duvarı tırmanarak” diye buyurmaktadır. Zira oraya giden basamakları çıkarak yahut aşağı tarafından gelen bir kimseye odaya ya da mihraba tırmandı -mecazi bir ifade olması müstesna- denilmez. Davacıların içinden girdiği belirtilen o pencereciği görecek olursak, kesinlikle o gelen iki kişinin iki melek olduğunu biliriz. Çünkü o pencerecik ancak ulvi bir varlığın ulaşabileceği kadar yüksek bir yerdedir.

es-Sa’lebî dedi ki: Duvarı aşan iki kişinin İsrailoğullarından anne baba bir iki kardeş oldukları da söylenmiştir. Dâvûd (aleyhisselâm) onlar hakkında hüküm verince meleklerden birisi ona: Ey Dâvûd niye bu şekilde kendi hakkında hüküm vermedin, dedi.

es-Sa’lebî dedi ki: Ancak onların Davud’un dikkatini yaptıklarına çeken iki melek oldukları şeklindeki birinci görüş daha güzeldir.

Derim ki: Tevil bilginlerinin çoğunluğunun kabul ettiği görüş de budur. Şayet: Meleklerin kendilerinin: “(Biz) iki davacıyız. Birimiz diğerine haksızlık etmiştir” demeleri nasıl mümkün olabilir? Bu bir yalandır, melekler ise böyle bir şeyden münezzehtir denilecek olursa, buna cevab şudur; Bu durumda ifadelerde takdiri bir takım lâfızların bulunduğunu kabul etmemiz kaçınılmaz bir şeydir. O iki melek şöyle demiş gibidirler: Farzet ki biz biri diğerine haksızlık yapmış iki davacıyız. Sen de aramızda hak ile hüküm ver. İşte o iki meleğin: “Bu benim kardeşimdir. Onun doksandokuz koyunu vardır…” sözleri de böylece yorumlanır. Çünkü bu ifade her ne kadar haber vermek suretinde ise de bunu zikretmekten kasıt, Davud’un yaptığı şeylere bir varsayımla dikkatlerini çemketi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4- Peygamberin Korkmasının Sebebi:

Şayet: Dâvûd bir peygamber olduğu, nübüvvet ile de ruhu güç kazanıp vahiy ile itminana erdiği, Allah’ın ona ihsan etmiş olduğu mevki dolayısıyla da metanet kazanıp Allah ona pekçok mucizeler gösterdiği halde ve yine oldukça kahraman bir kişi olmakla birlikte, onun korktuğundan nasıl sözedilebilir diye sorulursa, şöyle cevap verilir: Kendisinden önceki peygamberlerin yolu da bu idi. Ondan önce gelen peygamberler öldürülmekten, eziyete uğratılmaktan yana kendilerine güvenlik (teminat) verilmemişti. O da bu ikisinden korkuyordu. Nitekim Mûsa ile Harun (ikisine de selam olsun)’a:

“Ey Rabbimiz biz! Bize karşı aşırı gitmesinden veya azgınlığını arttırmasından korkarız” (Ta-Ha, 20/45) dediklerini yüce Allah’ın da kendilerine: “Korkmayın” diye buyurduğunu görüyoruz. Elçiler de Lut (aleyhisselâm)’a: Korkma,

“Biz Rabbinin elçileriyiz, onlar sana asla ulaşamazlar” (Hud, 11/81) demişlerdi. İşte burada da bu iki melek ona: “Korkma!” demişlerdir.

Muhammed b. İshak dedi ki: Allah ona huzurunda davalaşacak iki meleği o, mihrabında (mabedinde) ibadet ederken göndermişti. Bu yüce Allah’ın ona ve Orya’ya dair verdiği bir örnekti. O bu iki meleği tepesinde duruyor görünce: Benim yanıma nasıl girebildiniz? dedi. Onlar da: “Korkma, iki davacıyız. Birimiz diğerine haksızlık etmiştir.” Sen aramızda hüküm veresin diye yanına geldik, dediler.

5- Dâvûd (aleyhisselâm)’ın Yanına İzinsiz Girenlere Karşı Tutumunun Sebepleri:

İbnu’l-Arabî dedi ki: Eğer: onların maksadlarını bildikten sonra niye dışarı çıkartılmalarını emretmedi? İzinsiz huzuruna girdikleri halde niye onları te’dib itmedi? diye sorulacak olursa, buna dört açıdan cevap verilebilir:

1-Bizler başkalarına karşı teşrifat ve izin istemek hususundaki şer’î hükümlerinin keyfiyetini bilmiyoruz. Bilseydik vereceğimiz cevap bu ahkama göre olurdu. Nitekim bizim şeriatimizin geldiği ilk dönemlerinde Yüce Allah bunlara dair etraflı açıklamaları indirinceye kadar bu gibi hükümlere değinilmemişti.

2- Biz bu hususta verilecek cevabı hicab ile ilgili hükümlere bağlı kabul edecek olursak, onun karşı karşıya kaldığı bu korkmasının, bu konuda yapması gereken uygulamayı ona unutturmuş olma ihtimaline bağlı kabul edebiliriz.

3- O, işin sonunun nereye varacağını bilmek ve böyle bir iş için izinsiz girmenin muhtemel olup olmadığını görmek maksadı ile başladıkları sözü tamamlamalarını istemiştir. Bu tutumları ile birlikte onları haklı kılabilecek bir mazeretleri var mıdır, yok mudur? Böylece öğrenmek istemiştir. Nihayet bu işin kendisi için bir sınama, bir mihnet olduğunu Allah’ın bu kıssa ile kendisine bir misal verdiğini ve günahtan korunmak iddiasına karşı bir te’dib olduğu açıkça ortaya çıkmış oldu.

4- Dâvûd (aleyhisselâm)’ın bir mescidde ibadet etmekte olduğu ihtimali vardır. Mescide girmek için ise herhangi bir kimsenin izin alması gerekmez. Zira mescide girmek için kimseye sınır konulmamıştır.

Derim ki: el-Kuşeyrî’nin sözünü ettiği beşinci bir görüş (ihtimal) daha vardır. O da şudur: Gelen şahıslar şöyle demişlerdi: Teşrifatçılıkla görevli olan kimseler bize izin vermediklerinden, biz de bu şekilde girme yolunu denedik ve meselenin aramızda çözülemez bir hal alacağından korktuk. Dâvûd (aleyhisselâm) da onların bu özürlerini kabul etti ve sözlerini dinledi.

6- Gelen Davacıların Durumu:

Yüce Allah’ın:

“İki davacıyız” âyeti ile ilgili olarak denilse ki: Bundan önce (üç ve yukarısı için kullanılan çoğul kipi ile):

“Hani onlar duvarı tırmanarak… inmişlerdi” denilmişken, burada nasıl olur da: “İki davacıyız” denilmiştir. Bu soruya şöyle cevap verilebilir: Çünkü iki kişi de cem (çoğul)’dir. el-Halil dedi ki: İki kişi olmakla birlikte: ” Biz yaptık” demeye benzer. el-Kisaî de şöyle demiştir: Cümle haber vermek mahiyetinde olduğundan dolayı çoğul gelmiştir. Haber bitip karşılıklı hitaba sıra gelince, bu sefer iki şahıs kendileri hakkında haber vererek: “İki davacıyız” dediler. ez-Zeccâc da: Bu: “Biz iki davacıyız” anlamındadır. Başkası da şöyle demiştir: Buradaki “söylemek” kökünden gelen fiil, hazfedilmiştir. Yani: “İki davacı” diyordu ki: “Birimiz, diğerine haksızlık etmiştir.”

el-Kisaî de dedi ki: Eğer bu ifade “onların biri diğerine haksızlık etmiştir” şeklinde olsaydı, o da olurdu.

el-Maverdî dedi ki: Bu iki şahıs iki melek idiler. Bunlar ne iki davacı idiler, ne de birbirlerine haksızlık eden kimseler. Meleklerin yalan söylemeleri de beklenilmez. O halde ifadeleri: Şayet sana iki davacı gelip: Birbirinize haksızlık ettik deseler… takdirinde olmalıdır.

Şöyle de denilmiştir: Yani bizler biri diğerine haksızlık eden davacılardan iki bölüğüz. Bu açıklamaya göre “davalaşma”nın iki kişi arasında olması da mümkündür. Herkes ile -çoğul olarak- ayrı ayrı olması da mümkündür. Bu kesimden herbir kişinin diğer kesimdeki herbir kişi ile bir davası da olabilir. İşte bunlar davalarını ortaya koymak üzere gelmiş oldular, fakat onlardan iki kişi konuşmaya başladı. Dâvûd da nikâhtan Gerek tercemeye esas aldığımız baskı, gerek onu esas alarak yapılan sonraki baskılarda “nikâh” kelimeleri kayd edilmiştir. Oysa, hasımlarının sözkonusu ettikleri “koyunlar’ demek olan “ni’ac’dır. Hat benzerliğinin böyle bir okuma hatasına sebep olduğu kanaatindeyiz. Dolayısıyla ibareyi: “Davud da koyunlardan söz edilmesi…” diye anlamak gerekir. sözedilmesi ile birlikte meseleyi anlamış oldu. Bu durumda diğerlerinin davalarını ayrıca ele almaya gerek bırakmadı.

” Haksızlık”: Haddi aşmak ve gerekenin sınırlarının dışına çıkmak demektir. Mesela, yaranın acısı çok ileri gittiği ve son derece çirkin bir hal aldığı takdirde: denilir. Fahişelik yapan bir kadın hakkında kullanılan: Kadın fahişe oldu.” tabiri de buradan gelmektedir.

7- Hak ve Adaletle Hükmetmek Zulme Sapmamak:

“Aramızda hak ile hükmet, zulmetme” âyetindeki:lâfzı, es-Süddî’ye göre “haksızlık etme” anlamındadır.”Ebû Ubeyd’in naklettiğine göre; ile ” Ona haksızlık ettim, zulmettim” demektir.

Temim ed-Darî’nin rivâyet ettiği hadiste de: tabiri “Verdiğin hükümde bana haksızlık ediyorsun” anlamındadır.

Katade de; (haktan) meyletme diye açıklamıştır. el-Ahfeş: “İsraf etme (sınırı aşma)!” diye açıklamıştır. Bunun aşırıya kaçma demek olduğu da söylenmiştir ki, bunların anlamlan birbirlerine yakındır.

Bunun asıl anlamı ” Ev uzak düştü” tabirinden olmak üzere uzaklık manasını ihtiva eder. “Ev uzak düştü, uzak düşer, uzak düşmek” demektir, ” Meselede haksızlık yaptı, zulmetti” denilir; “Pazarlıkta oldukça ileri gitti”; ” Beni takib etmekte işi çok ileriye götürdüler” demektir.

Ebû Amr dedi ki: ” Her hususta makul sınırı aşmak” demektir. Hadîs-i şerîfte de şöyle denilmiştir: ” O kadına mehri verilir. Ne aşağıya çekilir, ne de aşırıya gidilir.” İbn Hibban, Sahih, IX. 409, 411; Tirmizî, III, 450; Ebû Dâvûd, II, 237; Nesâî, VI, 121, 122, 198; Müsned, I, 447, IV, 279, 280. Bu da ne eksiği, ne fazlası verilir demektir. Kur’ân-ı Kerîm’de de:

” O takdirde gerçekten son derece batıl bir söz söylemiş oluruz” (el-Kehf, 18/14) diye buyurulmaktadır, ki zalimce ve haktan uzak bir söz söylemiş oluruz, demektir.

“Ve bizi doğru yola ilet!” Bize yolun doğrusu hangisi ise onu göster.

Sana davacıların haberi geldi mi? Mihrapa tırmandıkları zaman.

Diyanet Vakfı
21, 22. (Ey Muhammed!), Sana davacıların haberi ulaştı mı? Mabedin duvarına tırmanıp, Davudun yanına girmişlerdi de Davud onlardan korkmuştu. «Korkma! Biz birbirine hasım iki davacıyız, aramızda adaletle hükmet, haksızlık etme; bize doğru yolu göster» dediler.

Kurtubi Tefsiri
Âyetin tefsiri için bak:22

Hükümranlığını güçlendirdik ve ona hikmet ve sözün ayırımı verdik.

Diyanet Vakfı
Onun hükümranlığını kuvvetlendirmiş, ona hikmet ve güzel konuşma vermiştik.

Kurtubi Tefsiri
Onun mülkünü de pekiştirdik. Ona hikmeti ve hakkı batıldan ayıran sözü söyleme imkanını verdik.

“Onun mülkünü de pekiştirdik.” İyice sağlamlaştırdık, güçlendirdik. Bunun heybet ile kalplere onun korkusunun yerleştirilmesi ile olduğu söylendiği gibi, askerlerinin çokluğu ile olduğu, ilâhi yardım ve destek ile olduğu da söylenmiştir. İbnu’l-Arabî’nin tercih ettiği açıklama da budur. Çünkü pekçok ve kalabalık fakat ilâhi yardıma ve desteğe mazhar olmayan bir ordunun hiçbir faydası olmaz. İbn Abbâs (radıyallahü anh) dedi ki: Dâvûd yeryüzü krallarının egemenlik ve saltanatı en güçlü olanları idi. Her gece onun mabedini otuzbin küsur kişi korurdu. Sabah olduğunda: Geri dönün, Allah’ın peygamberi sizden razı olmuştur, denilirdi.

Mülk, çokça şeylere malik olmak, sahib olmaktan ibarettir. Bir kimsenin çokça mülkü olmakla birlikte bu mülk daha da çoğalmadıkça o melik (hükümdar) olamaz. Bir kimsenin evi ve hanımı olursa, Âdemoğlu olarak zorunlu bir şekilde ihtiyaç duyduğu menfaatine olan hususlardaki tasarruf külfetini üzerinden alacak bir hizmetçisi de olmadıkça hükümdar (melik) olamaz. Bu anlamdaki açıklamalar et-Tevbe Sûresi’nde (9/60. âyet, 3. başlıkta) geçtiği gibi mülkün gerçek mahiyeti ile ilgili yeterli açıklamalar da en-Neml Sûresi’nde (27/15-16. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ona hikmeti ve hakkı batıldan ayıran sözü söyleme imkanını verdik.” âyetine dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Hüküm ve Ayırdedici Söz:

“Ona hikmeti” âyetindeki hikmet, es-Süddî’ye göre peygamberlik, Mücahid’e göre de adalettir. Ebû’l-Aliye yüce Allah’ın Kitabını bilmektir, Katade: Sünnettir, Şureyh de ilim ve fıkıhtır, diye açıklamıştır.

“Ve hakkı batıldan ayıran söz” âyeti ile ilgili olarak Ebû Abdurrahman es-Sülemî ile Katade, hüküm vermekte hakkı ve batılı ayırdedici şekilde hüküm vermek diye açıklamıştır. İbn Mes’ûd, el-Hasen, el-Kelbî ve Mukâtil ‘in görüşü de budur. İbn Abbâs da: Sözün açıkça ifade edilmesidir, diye açıklamıştır. Ali b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: Bundan kasıt, davacının delili ortaya koyması, inkar edenin de yemin etmesi demektir. Şureyh, en-Nehaî ve yine Katade de böyle demiştir.

Ebû Mûsa el-Eş’arî ve yine en-Nehaî de şöyle demişlerdir: Bu konuşma sırasında “emma ba’du: imdi” demektir. Bunu ilk kullanan kişi odur.

“Hakkı batıldan ayıran sözü söyleme imkanı”nın hak ile batıl arasındaki sınırı ayırdedici açıklama, demek olduğu; az sayıdaki sözcüklerle pek çok anlamı ifade edecek şekilde veciz konuşmak olduğu da söylenmiştir.

Bu açıklamaların anlamı birbirine yakındır. Ali (radıyallahü anh)’ın sözü bunların hepsini toparlamaktadır. Çünkü -Ebû Mûsa’nın sözü dışında- yargıda verilecek hükümlerin etrafında döndüğü nokta budur.

2- Yargı Bilgisi:

Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî dedi ki: Yargı ilmine gelince, Allah’a yemin ederim ki o soyut bir ilim türüdür. İlmin oldukça sağlam bir bölümüdür. Bu, hükümleri bilmekten, helal ve haramı çok iyi ayırdedebilmekten farklı bir şeydir. Sünnette: “Aranızda en iyi hüküm vereniniz Ali, helal ve haramı en iyi bileniniz de Muaz b. Cebel’dir” Müsned, V, 583. Hadîs-i şerîfi varid olmuştur.

Kişi fiillerin hükümlerini basiretle kavrayan, helal ve haramı iyice bilen bir kişi olmakla birlikte, hakkı batıldan ayırdedici hükmü veremeyecek bir durumda olabilir.

Rivâyet edildiğine göre Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) beni Yemen’e gönderdiği sırada bazı kimseler arslan avlamak maksadıyla bir çukur kazmışlardı. Bir arslan gelip bu çukura düşmüş, insanlar da bu çukurun etrafında kalabalıkça toplandıkları bir sırada bir adam bu çukura düşmüş, düşerken diğerine tutunmuş, diğeri de bir başkasına tutunmuştu. Nihayet çukura dört kişi düşmüştü. Arslan bu çukurda onların hepsini yaralamış ve hepsi de ölmüşlerdi. Ölenlerin sahipleri silahlarına koşuştular, neredeyse aralarında çarpışma çıkacaktı. Onların yanına gidip şöyle dedim: Siz dört kişi için ikiyüz kişi mi öldüreceksiniz? Gelin, ben sizin aranızda bir hüküm vereyim. Eğer hükmümü beğenirseniz bu sizin aranızda uyacağınız bir hüküm olur, beğenmezseniz bunu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a götürürsünüz. O hüküm verme hakkına daha bir sahibtir.

Bunun üzerine ilk düşen kişiye diyetin dörtte birini, ikinciye diyetin üçte birini, üçüncüye diyetin yarısını, dördüncüye de diyetin tamamının verilmesini emretti. Verilecek olan bu diyetleri de bu çukuru kazan kimseler arasında olan dört kişinin kabilelerine yükledi. Kimileri bu işe kızdı, kimileri razı oldu. Daha sonra Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gittiler, ona olayı anlattılar. Peygamber: Ben de sizin aranızda hüküm vereyim, dedi. Birisi: Ali aramızda hüküm verdi, deyip Ali (radıyallahü anh)’ın verdiği hükmü ona bildirdiler. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Hüküm Ali’nin verdiği şekildedir” diye buyurdu. Bir rivâyette de: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ali’nin verdiği hükmü geçerli kabul edip yürürlüğe koydu, denilmektedir.

Aynı şekilde yargıyı iyi bilmek hususunda nakledilen rivâyete göre bir adam Ebû Hanife’ye gelmiş ve şöyle demiş: İbn Ebi Leyla -ki o sırada Küfe kadısı idi- deli bir kadın, bir adama: Ey zina eden iki kişinin oğlu, dediği için o kadına mescidde ve kadın ayakta olduğu halde iki sopa haddi uyguladı, dedi. Ebû Hanife de: Hata etmiştir, diye cevab verdi.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Ebû Hanife’nin hiç duraksamadan verdiği bu cevabı aacai ıkın adamları iyice düşündükten sonra anlayabilir. Ali’nin verdiği hûkmü de bağırıp çağıran bir kimse idrak edemeyeceği gibi, ancak gecesini gündüzüne katarak, verilen hükümler üzerinde duran bir kimse anlayabilir.

Bu hükmün gerçek açıklaması şöyledir: Bu öldürülen dört kişi, o çukur etrafında bulunanlar tarafından itişilerek hataen öldürülmüş kimselerdir. Bundan dolayı bu dört kişinin diyeti orada bulunanlar tarafından hata yoluyla diyet olmak üzere ödenmelidir. Şu kadar var ki, birinci şahıs itilerek öldürülmüş olmakla birlikte diğer üç kişiyi de beraberinde çekerek ölümlerine sebep olmuştur. O halde öldürülmesi karşılığında ona bir diyet, fakat ölümlerine sebep olduğu üç kişi dolayısı ile de dörtte üç diyet ödemesi gerekir. İkincisi için diyetin üçte biri var, buna karşılık çekerek ölümlerine sebep olduğu iki kişinin de diyetlerinin üçte ikisini ödemesi gerekir. Üçüncüsüne gelince, onun yarım diyet alma hakkı vardır, yarım diyet de ödemesi gerekir. Çünkü bir kişinin de çekerek ölümüne sebep olmuştur. Böylelikle karşılıklı hisseleşme ortaya çıkmış olmaktadır. Arada gerekli takaslar yapıldıktan sonra bu oranlarda da akıleler diyetleri ödemek durumundadırlar. İşte bu harikulade bir istinbat (hüküm çıkarma) şeklidir.

Ebû Hanife’ye gelince, o da mesele ile ilgili hususları gözönünde bulundurmuş ve bunların altı (yanlışlık) olduklarını görmüştür. Birincisi, deliye had uygulanmaz, çünkü delilik teklifi kaldırır. Elbetteki bu, yapılmış iftiranın delilik halinde olması halinde böyledir. Eğer bir kimse kimi vakit deliriyor, kimi zaman kendisine geliyor ise, ayık olduğu zamandaki iftiraları dolayısı ile ona had uygulanır.

İkincisi kadın: Ey iki zaninin oğlu demiş, bundan dolayı İbn Ebi Leyla da o kadına ebeveynin herbirisi için bir had uygulamış. Ebû Hanife’nin kanaatine göre bu noktada da hatalı davranmış, çünkü kazf hadleri birden çok olursa, bir tanesi uygulanır (tedahül olur). Zira ona göre bu içki ve zina haddi gibi Allah’ın bir hakkıdır. Şâfiî ve Malik’e göre ise kazf haddi insanoğluna ait hadlerdendir. Kazfe uğrayan kişinin birden çok olması halinde, bu had de birden çok olur.

Yanıldığını söylediği üçüncü noktaya gelince, İbn Ebi Leyla iftiraya uğrayan kimsenin talebi olmadan haddi uygulamıştır. Oysa, ister zina iftirası haddi Allah’ın bir hakkıdır diyenler, ister insanoğlunun hakkıdır diyenlerin icma ile kabul ettiklerine göre zina iftirası haddinin ancak uygulanmasının talebinden sonra uygulanacağı hususunda icma vardır. Taleb olmadan uygulaması câiz değildir. İşte bu husus dolayısıyla onun insanoğlunun bir hakkı görüşünde olanlar kendi kanaatlerinin lehine bunu delil olarak kabul edebilirler. Zira bu Allah’ın bir hakkı olsaydı, zina haddinde olduğu gibi uygulanması uygulanma talebine bağlı kalmazdı.

Dördüncü nokta ise o arka arkaya iki haddi uygulamıştır. Halbuki bir kimseye eğer iki had uygulanması icab ediyorsa, bunlar arka arkaya uygulanmaz. Önce birisi uygulanır, sonra da darbenin etkileri kayboluncaya yahut had vurulan kişi iyileşinceye kadar bırakılır, sonra ona diğer had uygulanır.

Beşinci nokta kadına ayakta had uygulamış olmasıdır. Oysa kadına ancak tesettüre uygun ve oturmuş olduğu halde had uygulanır. Hatta bazıları bir zembil içinde konularak ona had uygulanır, demişlerdir.

Yanıldığını kabul ettiği altıncı nokta ise ona haddi mescidde uygulamış olmasıdır, oysa icma ile hadler mescidde uygulanmaz. Mescidde hüküm vermek ve tazir cezalarını vermekte ise görüş ayrılığı vardır.

Kadı (Ebubekir İbnu’l-Arabî) dedi ki: İşte rivâyet edilen hadiste: “Aranızda en iyi hüküm vereniniz Ali’dir.” ifadesinin tevillerinden birisine göre kendisine işarette bulunulan ayırdedici söz ve yargı ilmi budur.

Bundan kasıt özlü söz söylemektir, diyenlerin görüşüne gelince, bu Arap olmayanlar için değil de Araplar için sözkonusudur. Araplar arasında da Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) içindir. Bunu da: “Ve bana özlü sözler (cevamiu’l-kelim) verilmiştir” Müslim, I, 371, 372; Buhârî, VI, 2573; Müsned, II, 250, 268, 314. hadisiyle ifade etmiştir.

Bunun “emma ba’du” sözünü söylemek olduğunu söyleyenlerin görüşüne gelince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da hutbesinde “emma ba’du” derdi. Rivâyet edildiğine göre cahiliye döneminde bu sözü ilk söyleyen kişi ise Sahban b. Vail’dir. Öldükten sonra dirilişe îman eden ilk kişi de odur, bastona yaslanan ilk kişi odur, yüzseksen yıl yaşamıştır. Eğer Dâvûd (aleyhisselâm)’ın bu sözü söylediği sahih olarak sabit ise bu açıklamaya göre elbetteki o bunu Arapça olarak söylemiş olamaz, kendi diliyle söylemiş olmalıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Kuşları da toplu hâlde. Hepsi ona yönelirdi.

Diyanet Vakfı
18, 19. Doğrusu biz akşam sabah onunla beraber tesbih eden dağları, toplu halde kuşları onun emri altına vermiştik. Hepsi Ona yönelmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Toplanıp gelen kuşları da (emrine verdik). Her birisi ona dönücü idi.

“Toplanıp gelen kuşları da” âyeti daha önce geçen “dağları” âyetine atfedilmiştir. el-Ferrâ” dedi ki: Bu âyet: “Kuşlar da toplanırdı” diye okunsa yine câiz olur. Çünkü burada fiil zahir değildir.

İbn Abbâs dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm) tesbih etti mi dağlar ona cevab verir. Kuşlar onun etrafında toplanır ve onunla birlikte teşbih ederlerdi. İşte kuşların onun yakınında toplanmaları, onların haşredilmeleri (toplanıp gelmeleri)dır. Buna göre anlam şöyle olur: Biz kuşları onunla birlikte tesbih etmeleri için onun etrafında topluca bir araya gelmelerini sağlayarak müsahhar kıldık.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani Biz onunla birlikte tesbih etmeleri için kuşları toplasın diye rüzgarı müsahhar kıldık, yahutta meleklere kuşları toplamalarını emrettik. Müslim, II, 698.

“Her birisi ona” yani Davud’a

“dönücü idi.” İtaat ederdi. Bu da ona gelir, onunla birlikte teşbih ederlerdi, demektir. Buradaki “he” (ona) zamirinin yüce Allah’a ait olduğu da söylenmiştir.

Şüphesiz biz dağları onunla birlikte musahhar kıldık — akşam ve güneş doğarken tesbih ederlerdi.

Diyanet Vakfı
18, 19. Doğrusu biz akşam sabah onunla beraber tesbih eden dağları, toplu halde kuşları onun emri altına vermiştik. Hepsi Ona yönelmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten Biz dağları -akşamleyin ve kuşluk vakti onunla birlikte teşbih eder halde- musahhar kıldık.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Davud’a Mûsahhar Kılınan Dağlar:

“Gerçekten Biz dağları -… onunla birlikte teşbih eder halde- musahhar kaldık” âyetindeki:

“Teşbih eder halde” hal olarak nasb mahallindedir. Şanı yüce Allah ona vermiş olduğu delil ve mucizeyi söz konusu etmektedir ki, bu da onunla birlikte dağların da tesbih etmesi idi.

Mukâtil dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm) yüce Allah’ı andı mı dağlar da onunla birlikte Allah’ı anardı ve o dağların teşbihini anlardı.

İbn Abbâs dedi ki:

“Teşbih eder halde” namaz kılar halde… demektir. Bu insanlar tarafından görülüp bunun ne olduğunu anladıkları takdirde bir mucizedir.

Muhammed b. İshak dedi ki: Dâvûd (aleyhisselâm)’a öyle güzel bir ses verilmişti ki, onun dağlardaki yankısı da güzel olurdu. Sesinin güzelliği dolayısıyla kuşlar ona kulak kabartır, onunla birlikte ses çıkartırdı. İşte dağların ve kuşların teşbihi budur.

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah dağları onunla birlikte yürüsünler diye musahhar kılmıştı. İşte dağların teşbihi budur. Çünkü bunlar yüce Allah’ın yaratılmışlara benzemekten münezzeh olduğuna delalet etmektedir.

Bu anlamdaki açıklamalar daha önce Sebe’ Sûresi’nde (34/10. âyetin tefsirinde) ve İsra Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Onu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların teşbihlerini anlamazsınız” (el-İsra, 17/44) âyetini açıklarken geçmiş bulunmaktadır. Orada belirttiğimiz gibi konu ile ilgili sahih kabul edilen görüşe göre bu varlıkların teşbihi sözlü teşbihtir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Akşamleyin ve kuşluk vakti” âyetinde geçen:

“Kuşluk vakti”; aynı zamanda güneşin doğuşundan sonra, ışığının beyazlaşması demektir, “Güneş doğdu” denilir, ” Güneş etrafı aydınlattı” demektir. İşte Dâvûd (aleyhisselâm) güneşin doğuşu sırasında namazının akabinde ve batışı sırasında Allah’ı teşbih ederdi.

2- Kuşluk Vakti ve Kuşluk Namazı:

İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ben bu:

“Akşamleyin ve kuşluk vakti” âyetini okuyup durur fakat bunun mahiyetini bilmiyordum tâ ki Um Hanî bana şu hadisi nakledinceye kadar: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir seferinde yanına girmiş ve abdest almak üzere su istedikten sonra abdest almıştı. Sonra da kuşluk namazı kılmış ve şöyle buyurmuştu: “Ey Um Hanî! İşte bu işrak (kuşluk vakti) namazıdır.” Taberani, Evsat, IV, 296; İbn Abdi’l-Berr, Temhid, VIII, 138

İkrime de dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: Kuşluk namazı ile ilgili kalbimde bir kuşku vardı. Nihayet ben bunu Kur’ân-ı Kerîm’de buldum:

“Akşamleyin ve kuşluk vakti onunla birlikte teşbih eder halde…”

İkrime dedi ki: İbn Abbâs önceleri kuşluk namazı kılmazdı. Daha sonra bu namazı kılmaya başladı.

Rivâyete göre Ka’b el-Ahbar, İbn Abbâs’a şöyle demiş: Ben Allah’ın indirmiş olduğu kitablarda güneşin doğuşundan sonra bir namazdan sözedildiğini görüyorum. Bu evvabin Allah’a dönenlerdin namazıdır. İbn Abbâs da dedi ki: Ben de sana bu namazın Kur’ân’daki yerini gösteriyorum. Bu, Dâvûd kıssasında yer alan:

“Akşamleyin ve kuşluk vakti onunla birlikte teşbih eder halde…” âyetidir.

3- Kuşluk Namazının Hükmü:

Kuşluk namazı müstehab ve nafile bir namazdır. Öğleden sonra ikindi namazının (vakit itibariyle) durumu ne ise sabahleyin kuşluk namazının da durumu odur. Güneş doğuşundan sonra beyazlaşıp bulanıklığı gidinceye, ışığıyla etrafıaydınlatıncaya kadar kılınmamalıdır. Tıpkı ikindi namazının güneşin ışıklarının sarardığı vakte kadar bırakılmaması gerektiği gibi.

Müslim’in Sahih’inde Zeyd b. Erkam’dan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Evvabin (kuşluk) namazı deve yavrularının ayaklarını ısınan kumların yakmaya başladığı vakittir.” Müslim, I, 515; Müsned, IV, 367, 372. Merhum müfessir, hadisi kaydettikten sonra “Fısal: Deve yavruları” ile “ramda: Yerin aşın ısınması” lâfızlarını açıklamaktadır. Bunlar anlam itibariyle hadisin tercemesi muhtevasında yer aldıklarından ayrıca terceme edilmemişlerdir.

Burada özellikle deve yavrularının sözkonusu edilmesi, tahammüllerinin azlığı dolayısıyla onların annelerinin ayaklarını yakan ileri derecedeki sıcağın sona ermesinden önceki vakitte, ayaklarının kumdan yanmaya başlamasından dolayıdır. Bu da ya kuşluk vaktinde yahutta ondan kısa bir süre sonra olur. Güneşin doğması ile zevali arasındaki vakit, orta vakittir. Bu açıklamayı Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî yapmıştır.

Bazı kimseler acele edip bundan önce namazı kılabilmektedir. Bunu da işi olur, böylelikle o amelini kaybeder, düşüncesiyle yapar. Zira bu namazı, kılınması yasak olan bir vakitte kılmış olur ve böylece kişi lehine değil de aleyhine olan bir işi yapmış olmaktadır.

4- Kuşluk Namazına Dair Bazı Rivâyetler:

Tirmizî’nin rivâyetine göre Enes b. Malik şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kim kuşluk namazını oniki rekat olarak kılarsa, Allah ona cenuneme altından bir köşk bina eder.” (Tirmizî) dedi ki: Bu garib bir hadistir. Müslim, I, 515; Müsned, IV, 367, 372. Merhum müfessir, hadisi kaydettikten sonra “Fısal: Deve yavruları” ile “ramda: Yerin aşın ısınması” lâfızlarını açıklamaktadır. Bunlar anlam itibariyle hadisin tercemesi muhtevasında yer aldıklarından ayrıca terceme edilmemişlerdir.

Müslim’in Sahih’inde yer alan rivâyete göre Ebû Zerr Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan Şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Her sabah sizin herbirinizin bütün eklemlerine birer sadaka düşer. Herbir teşbih bir sadakadır, herbir tehlil bir sadakadır, herbir tekbir bir sadakadır. İyiliği emretmek bir sadakadır, kötülükten sakındırmak bir sadakadır. Bunun için de kuşluk vaktinde kılacağı iki rekat yeterlidir. ” Tirmizî, II, 337.

Yine Tirmizî’de Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kim kuşluk namazının iki rekatını muhafaza ederse, ona günahları -deniz köpükleri gibi olsa dahi- bağışlanır.” Müslim, I, 498; Müsned, V, 167.

Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmektedirler: “Can dostum bana üç şey tavsiye etti. Ölünceye kadar onları terketmem. Her (kameri) ayın üç gününü oruçla geçirmek, kuşluk namazını kılmak, vitir kılmadan uyumamak. ” Tirmizî, II, 341, Tirmizî ravilerinden Nehhas b. Kum’u bu hadisi dışında tanımadığını kaydetmektedir; İbn Ebi Hatim, el-Cerh ve’t-Ta’dil, VIII, 511’de verilen bilgilere göre rivâyetlerine itibar edilmeyen kıssalı birisi imiş. Bu Buhârî’nin lâfzıdır.

Müslim de: “Kuşluk vaktinde kılınan iki rekat…” demiştir. Buhârî, I, 395, II, 699; Müslim, I, 499; Nesâî, III, 229; Dârimî, I, 402; Müsned, II, 258, 271, 526. Ayrıca Müslim, Ebû’d-Derda’dan, Buhârî’nin Ebû Hüreyre’den rivâyet ettiği gibi rivâyet etmiştir. Müslim, I, 499.

İşte bütün bunlar kuşluk namazının en az iki, en çok da oniki rekat olduğunu göstermektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Hadiste geçen: ” Eklemler” aslında parmak, el ve ayakların kemikleridir. Daha sonra vücuttaki diğer kemik ve eklemler hakkında kullanılır olmuştur.

Âişe (radıyallahü anha)’dan gelen rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“O (yüce Allah) Âdemoğullarından herbir insanı üçyüzaltmış eklemli olarak yaratmıştır. Kim Allah’ı tekbir eder, Allah’a hamdeder, Allah’ı tehlil eder (la ilahe illallah der), Allah’ı teşbih eder, Allah’tan mağfiret diler, insanların yolu üzerindeki bir taşı yahut dikeni, yahutta bir kemiği alıp uzaklaştırır, iyiliği emredip münkerden alıkoyarsa (ve bunları) bu üçyüzaltmış eklem sayısı kadar gerçekleştirirse, o gün o kimse kendisini cehennem ateşinden uzaklaştırmış olarak yürür.” (Hadisin ravilerinden) Ebû Tevbe dedi ki: Belki de “(yürür yerine): akşamı eder” demiş olabilir. Müslim de bunu böylece rivâyet etmiştir. Müslim, I, 499.

Hadîs-i şerîfte geçen: “Bunun için de iki rekat yeter” âyeti şu demektir: Bu organlar adına verilmesi gereken bu sadakalar karşılığında iki rekat kılmak yeter. Çünkü namaz vücudun bütün azaları ile yapılan bir ameldir. Kişi namaz kıldı mı herbir azası asıl itibarı ile vazifesi olan işi de yerine getirmiş olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Söylediklerine sabret. Güç sahibi kulumuz Dâvûd’u hatırla. O çokça dönen biriydi.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Onların söylediklerine sabret, kulumuz Davudu, o kuvvet sahibi zatı hatırla. O, hep Allaha yönelirdi.

Kurtubi Tefsiri
Onların dediklerine sabret ve güçlü kulumuz Davud’u hatırla! Çünkü o, (Allah’a) çokça dönen birisi idi.

“Onların dediklerine sabret!” âyeti ile yüce Allah kendisi ile alay etmeleri üzerine peygamberine (salat ve selam ona) sabretmesini emretmiştir. Bu âyet-i kerîme kılıç (cihadı emreden) âyeti ile neshedilmiştir.

“Ve güçlü kulumuz Davud’u hatırla!” Yüce Allah kâfirlere dair haberleri, onların ayrılık çıkarmalarını, kendilerinden önceki kavimlerin helâk edilmesi hatırlatılarak azarlanmalarını söz konusu ettikten sonra, bu âyeti ile yüce peygamberine onların verdikleri eziyetlere sabretmesini emretmekte ve daha önce sözü edilen bütün hususlarla onları teselli etmiş bulunmaktadır.

Bundan sonra da Dâvûd ve peygamberlerin kıssalarını sözkonusu etmeye geçmektedir ki, Peygamber onların sabırlarını hatırlayarak teselli bulsun, âhirette bunun için Davud’a ve diğer peygamberlere verilenlerin kat kat fazlasının verileceğini bilsin.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onların söylediklerine sabret ve onlara peygamberlerin kıssalarını hatırlat ki, bu senin peygamberliğinin doğruluğuna açık ve kesin bir delil olsun.

“Güçlü” âyeti ibadette güç sahibi demektir. O bir gün oruç tutar, bir gün orucunu açardı. Bu ise orucun en ağır ve en faziletli şeklidir. Gecenin yarısını namazla geçirir, düşmanla karşılaştığında kaçmazdı. Yüce Allah’a duada güç sahibi idi.

“Kulumuz” âyetiyle kul olarak bu şekilde onun Allah’a izafe edilmesi, onun şerefini açıkça ortaya koymak içindir.

(“Güçlü” anlamı verilen): lâfzı, şeklinde de kullanılır. Nitekim: “Kusur” anlamındaki lâfzın,şeklinde kullanılabileceği gibi. Şair şöyle demektedir:

“Önceden bükülmezdi o fakat bükülür oluverdi.”

“Güçlü adam” ifadesi de buradan gelmektedir. “Güçlendi” anlamındadır. Şair de şöyle demiştir:

“O çok kuvvetli kişi yaya kiriş takarsa,

Atışını yapar böbreklere isabet ettirir ve onlar da lezzetli olurlar.”

Şair şunu demek istiyor:

Yüce Allah, buluttaki yaya kiriş takarsa, develerin böbreklerine atış yapar ve bu yağla develeri semirtir. Bundan da maksat yağmurdan oluşan bitkileri otlayarak semirdiklerini anlatmaktır.

“Çünkü o (Allah’a) çokça dönen birisi idi.” ed-Dahhak: Çokça tevbe eden birisi idi, demektir, diye açıklamıştır. Başkasından gelen rivâyete göre ise o günahını hatırladığında yahut hatırına geldiği her seferinde bundan ötürü Allah’tan mağfiret dilerdi. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben bir gün ve gecede yüce Allah’tan yüz defa mağfiret dilerim.” Tirmizi, V, 383; Müsned, V, 394.

” Döndü, döner” denilir. Nitekim şair de şöyle demiştir:

“Ayrılıp giden herkes elbette döner,

Fakat ölüp ayrılan asla dönmez.”

Dâvûd (aleyhisselâm) her hususta yüce Allah’a itaate ve rızasına dönen birisi idi. O bakımdan, kendisine uyulmaya layık bir kimsedir.

Dediler ki: “Ey Rabbimiz! Hesap gününden önce payımızı bize hemen ver.”

Diyanet Vakfı
Rabbimiz! Bizim payımızı hesap gününden önce ver, dediler.

Kurtubi Tefsiri
Ve dediler ki: “Rabbimiz, hesab gününden önce (azaptan) payımızı bize çabuk ver (de görelim)!”

“Ve dediler ki: Rabbimiz hesab gününden önce payımızı bize çabuk ver”

âyeti ile ilgili olarak Mücahid: Azabımızı diye açıklamıştır. Katade de aynı şekilde azaptan payımızı (çabuk ver), diye açıklamıştır. el-Hasen dedi ki: Cennetteki payımızı ondan istifade edelim diye dünyada bize ver. Said b. Cübeyr de böyle açıklamıştır.

Aydan aya verilecek mükâfatın yazılı olduğu mektuba: denildiği de dilde bilinen bir husustur. el-Ferrâ” dedi ki: Bu lâfız Arap dilinde “pay ve nasip” demektir. Sak (elinde bulunduranın lehine olmak üzere yazılı mal ya da paranın ait olduğunu belirten belge)’e bu adın verilmesi de buradan gelmektedir. Ebû Ubeyde ve el-Kisaî şöyle demişlerdir: Bu kelime verilecek mükâfatlara dair yazılı belge demektir, çoğulu da: …diye gelir. Şair el-A’şa şöyle demiştir:

“Mükâfatların yazılı olduğu belgeleri verip durumu düzelten,

Nimeti ve üstün hali ile karşılaştığım günde hükümdar en-Numan da değil.”

Buradaki “nimet ve üstün hali ile” diye anlamı verilen: kelimesinin yerine: “Topluluğu ile” diye de rivâyet edilmektedir.

” Pay” kelimesinin çoğulu olarak: şekli de kullanılır. Azlık çoğulu için de: ile kullanılır. Bunları en-Nehhâs zikretmiştir.

es-Süddî dedi ki: Kâfirler kendilerine verilen vaadlerin gerçek olup olmadığını bilmek maksadı ile cennetteki yerlerinin kendilerine gösterilmesini istediler.

İsmail b. Ebi Halid dedi ki: Bu, rızıklarımızı bize çabucak veriver, anlamındadır. Bunun bize yetecek kadarını çabucak ver, anlamında olduğu ve bana yeter anlamında kullanılan: den geldiği de söylenmiştir.

Bir başka açıklama da şudur: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Kur’ân-ı Kerîm’in, kitablarının sağ ve sollarından verileceğine dair, âyetlerini onlara okuyunca, bu kitabların kendilerine çabucak verilmesini isteyerek bu sözleri söylediler. Sözü edilen âyetler da yüce Allah’ın:

“Kitabı sağdan verilmiş olana gelince” (el-Hakka, 69/19);

“Kitabı arkasından (sol eline) verilecek kimseye gelince…” (el-İnşikak, 84/10) âyetleridir.

(……..)’in asıl anlamı “kesmek”tir. “Kalemin kesilmesi (traş edilmesi ucunun açılması)” da buradan gelmektedir. O halde bu lâfız bir şeyden kesilen parçanın adıdır. “Kesmek, ayırmak”, “Pay etmek” gibi. Daha sonra bu pay, kitab (yazılıp takdir edilen) ve rızık hakkında kullanılmıştır. Çünkü bunlar başkasından kesilip ayrılmaktadır. Şu kadar var ki, bu kitab (yazılan şey, yazılan belge) hakkında daha çok kullanılmakta ve gerçek anlamının bu olması daha güçlü bulunmaktadır. Ümeyye b. Ebi’s-Salt şöyle demiştir:

“Bir kavim ki, Irak sahası onlarındır ve,

Oraya toplanan şeyler ile kıt’ (kitab) ve kalem dahi.”

“Hesap gününden önce” eğer durum Muhammed’in dediği gibi ise dünyada kıyâmet gününden önce “payımızı ver” demektir. Bütün bunları alay olsun diye söylüyorlardı.

Bunlar ise sadece tek bir çığlık bekliyorlar, onda hiç gecikme yoktur.

Diyanet Vakfı
Bunlar da ancak, bir an gecikmesi olmayan korkunç bir ses beklemektedirler.

Kurtubi Tefsiri
Bunlar devenin iki sağımlığı kadar dahi gecikmesi olmayan bir çığlıktan başkasını beklemiyorlar.

“Bunlar… bir çığlıktan başkasını beklemiyorlar” âyetinde geçen: ” Bakmak, gözetlemek”;”Beklemek” anlamındadır. Yüce Allah’ın:” Bizi bekleyin, nurunuzdan aydınlanalım” (el-Hadid, 57/13) âyetinde de böyledir.

“Bunlar”dan kasıt Mekke kâfirleridir.

“Bir çığlıktan başkası” âyetinde kastedilen ise kıyâmet için sûr üfürüşüdür. Yani bunlar Bedir’de o yarayı aldıktan sonra geriye sadece kıyâmetin çığlığını bekliyorlar.

Şöyle de açıklanmıştır: Şu anda aralarından hayatta olanlar artık sadece sûra üfürmek demek olan o çığlığı bekliyorlar. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onlar birbirleri ile çekişirlerken, kendilerini alacak bir tek çığlıktan başkasını gözlemiyorlar. (O zaman) onlar ne bir tavsiyede bulunabilirler.” (Yasin, 36/49)

Bu âyet, kıyâmet ve ölümün oldukça yakın olduğunu haber vermektedir.

Şöyle de açıklanmıştır: O önceki kâfirlerin dinlerini takib eden bu ümmetin son zamanlarındaki kâfirler, ancak tek bir çığlıktan ibaret olan o sûra üfürmeyi bekliyorlar.

Abdullah b. Amr dedi ki: Semada meydana gelen bir çığlık mutlaka yüce Allah’ın yeryüzündekilere gazabı ile olur.

“Devenin iki sağımlığı kadar dahi gecikmesi olmayan” âyetindeki: “Tekrarlanma” demektir. Bu açıklama İbn Abbâs’tan gelmiştir. Mücahid ise dönüşü olmayan, Katade ikinci defa meydana gelmesi sözkonusu olmayan, es-Süddî ise ayılısı olmayan, diye açıklamıştır.

Hamza ve el-Kisaî “fe” harfini ötreli olarak: diye okumuş, diğerleri ise üstün olarak okumuşlardır.

el-Cevherî dedi ki: Bu iki söyleyişi ile bu kelime, iki sağımlık arasındaki süre demektir. Çünkü (deve) önce sağılır, sonra da memelerine süt gelmesi için kısa bir süre yavrusunun onu emmesine müsade edilir, sonra tekrar sağılır. Mesela: “Onun yanında ancak iki sağımlık arası kadar bir süre durdu” denilir. Hadîs-i şerîfte de: “Hasta ziyareti dişi devenin iki sağımlığı arası süre kadardır. ” (Bezzar, Müsned, II, 255, aynı lâfızlarla değil de: “Ecri en büyük hasta ziyareti en kısa tutulmalıdır” manasına el-Kudai, Müsnedu’ş-Şihab, II, 218’de Bezzar’ınkine yakın lâfızlarla.)

Yüce Allah’ın:

“Devenin iki sağımlığı kadar dahi gecikmesi olmayan” âyetinde “fe” harfi hem üstün, hem ötreli olarak okunur. Yani onun bir beklemesi, dinlenmesi ve kendine gelmesi sözkonusu değildir, demektir. “Fe” harfi esreli olarak: “İki sağımlık arası memede toplanan süt” anlamındadır. Önceki harfi esreli olduğundan dolayı “vav”, “ye”ye dönüşmüştür, el-Aşa bir ineği anlatırken şöyle demektedir:

“Nihayet memesinde bir süt toplandı mı,

Eğer süt emecek olsa, ciğer paresini emzirmek için geliverir.”

Çoğulu: şeklinde, bunun da çoğulu: …diye gelir. Tıpkı: “Karış’ın çoğulunun: diye gelmesi gibi. Daha sonraki çoğulu ise: şeklinde getirilir. İbn Hemmam es-Selulî dedi ki:”Bize dünyayı yerdiler, onlar ise ondan süt emip duruyorlar,İki sağımlık arasında her süt biriktikçe; hatta süt vermeyen memelerdeki çıkıntıları bile (emmeye çalışırlar).” aynı zamanda “bulutta toplanan su” anlamına da gelir. Böyle bir bulut zaman zaman yağmur yağdırır. ” Sağımlık aralarında dişi devenin memesinde süt birikti, birikmek” demektir. Bu durumda olan dişi deveye de: “denilir. Bu açıklama Ebû Amr’dan alınmıştır. Çoğulu ise: …diye gelir.

el-Ferrâ”, Ebû Ubeyde ve başkaları: ” Devenin iki sağımlığı” âyetinin “fe” harfi üstün olarak okunursa, kendilerine gelecekleri bir dinlenme vakti demektir. Tıpkı hastanın ve baygın kimsenin ayılması gibi. Ötreli okunması ise “beklemek” anlamındadır. Her ikisinin aynı anlamda olup “iki sağımlık arası” demek olduğu da az önce geçmiş bulunmaktadır.

Derim ki: Anlatılmak istenen, bu sürenin arada kesinti olmaksızın devam edip gittiğidir. Ebû Hüreyre rivâyetle dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bizlere -bir grub ashabı ile birlikte iken- anlattı… Bu hadiste şunlar da yer almaktadır: “Yüce Allah İsrafil’e birinci defa sûra üfürmesini emreder. Ona: Korku ve dehşet üfürüşünü üfür, der. Göklerdekiler ve yerdekiler -Allah’ın diledikleri müstesnâ-dehşete kapılırlar. Sonra ona emir verir, o da bunu uzatıp sürdürür ve devam ettirir. Yüce Allah da: “Bunlar devenin iki sağımlığı kadar dahi gecikmesi olmayan bir çığlıktan başkasını beklemiyorlar” diyerek bu hadisi zikretmektedir. Bu hadisi Ali b. Mabed ve başkaları eserlerinde zikrettikleri gibi biz de bunu “et-Tezkire” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz.

Hepsi de peygamberleri yalanladı, bu yüzden azabım hak oldu.

Diyanet Vakfı
Onların her biri gönderilen peygamberleri yalanladılar da bu yüzden (kendilerine) azabım hak oldu.

Kurtubi Tefsiri
Onların herbiri rasûlleri yalanladılar. Bu sebeple azabım hak oldu.

“Onların herbiri rasûlleri yalanladılar. Bu sebeple azabım hak oldu.”

Bu yalanlamalarından ötürü azâb onların üzerine indi. Yakub: ” Azabım’ ile: İkabım (azabım)” lâfzındaki “ye” harfini her iki halde (vakıf ve vasl hallerinde) de sabit okumuş, diğerleri ise her iki halde “ye” harfini hazfetmişlerdir.

Bu âyetin bir benzeri yüce Allah’ın şu âyetleridir:

“îman eden o kimse dedi ki: Ey kavmim! Muhakkak ben sizin için o güruhların günü gibi bir günden korkuyorum. Nûh kavmi, Âd, Semud ve onlardan sonra gelenlerin başına gelenlerin benzerinden…” (el-Mu’min, 40/30-31)

İşte burada da sözü geçen bu ümmetlere “ahzab: güruhlar” ismini vermiş bulunmaktadır.

Semûd, Lut kavmi ve Eyke halkı da. İşte onlar hiziplerdi.

Diyanet Vakfı
12, 13. Onlardan önce Nuh kavmi, ad kavmi, kazıklar sahibi Firavun, Semud, Lut kavmi ve Eyke halkı da peygamberleri yalanladılar. İşte bunlar da (peygamberlere karşı) birleşen topluluklardır.

Kurtubi Tefsiri
Semud, Lut kavmi ve Ashabu’l-Eyke de: İşte onlar güruhlardır.

“Semud, Lut kavmi ve Ashabu’l-Eyke” yani ormanlıktakiler

“de” (yalanladı). Buna dair açıklamalar daha önce eş-Şuara Sûresi’nde (26/176. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Nafi’, İbn Kesîr ve İbn Amir hemzesiz olarak “lam” ve “te” harflerini de üstün olarak: diye okumuşlardır. Diğerleri ise hemzeli ve “te” harfi de esreli olarak okumuşlardır. Bu da daha önce geçmiş idi.

“İşte onlar güruhlardır.” Yani güçlü olmakla, çok olmakla nitelendirilenler onlardır. Bu. işte adam odur, demeye benzer.

Onlardan önce Nuh kavmi, Âd, kazıklı Firavun yalanladı.

Diyanet Vakfı
12, 13. Onlardan önce Nuh kavmi, ad kavmi, kazıklar sahibi Firavun, Semud, Lut kavmi ve Eyke halkı da peygamberleri yalanladılar. İşte bunlar da (peygamberlere karşı) birleşen topluluklardır.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan önce Nûh’un kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Fir’avun yalanladılar.

“Onlardan önce Nûh’un kavmi… yalanladılar” âyetini yüce Allah Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın gönlünü hoş etmek ve onu teselli etmek için zikretmiş bulunmaktadır. Yani, ey Muhammed, bunlar senin kavminden olup daha önce peygamberlerine karşı grublar halinde çıkmış, o güruhlardan bir ordudur. Onlardan öncekiler bunlardan daha güçlü idiler, ama yine de helâk edildiler.

Yüce Allah

“kavm” kelimesini müennes olarak zikretmiştir. Arap dilbilginleri bu hususta iki farklı görüşe sahiptirler. Birincisine göre bu lâfzın müzekker olarak da, müennes olarak da kullanılması mümkündür. İkinci görüşe göre bu lâfız olarak müzekkerdir, müennes olarak değerlendirilmesi câiz değildir. Ancak aşiret ve kabile anlamında kullanılırsa, bu durumda lafızda manaya dikkat çekmek maksadı ile gizli anlamın hükmü ağırlık kazanır. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Hayır, gerçekten o bir öğüttür. Kim dilerse ondan öğüt alır.” (el-Muddessir, 74/54-55) Burada görüldüğü gibi “ondan öğüt alır” anlamındaki âyette zamir müzekker olarak gelmiş ve şeklinde müennes zamir olarak gelmemiştir. Çünkü onda gizli olan müzekker anlam olduğundan müzekker gelmiştir, lâfız müennes gelmesini gerektirse dahi.

Yüce Allah bu buyruklarda Fir’avun’u

“kazıklar sahibi” olmakla nitelendirmektedir. Bunun anlamı hakkında farklı görüşler vardır. İbn Abbâs: Sapasağlam yapılar sahibi, anlamındadır derken, ed-Dahhak şöyle demiştir: Onun bina ve yapıları pek çoktu. Binaya “evtad (kazıklar)” da denilebilir.

Yine İbn Abbâs’tan, Katade ve Atâ’dan şöyle dedikleri zikredilmiştir: Onun kazıkları, alanları, oyun yerleri vardı. Bunlar üzerinde onun için öoyunlar oynanırdı.

Yine ed-Dahhak’tan: Güç ve şiddetlice yakalama sahibi diye açıkladığı da rivâyet edilmiştir.

el-Kelbî ve Mukâtil de şöyle demişlerdir: O insanları kazıklarla azaplandırırdı. Birisine kızdı mı onu sırtüstü yatırır, yere çaktığı dört kazığa bağlar, üzerine ölünceye kadar akrep ve yılanları salardı.

Yine denildiğine göre o, işkence yaptığı kimseleri dört direk arasında bağlardı. Onun herbir el ve ayağını demirden bir kazığın çakılmış olduğu bir direğe bağlayıp ölünceye kadar bırakırdı.

Bir diğer açıklamaya göre

“kazıklar sahibi” pekçok asker ve ordu sahibi demektir. Burada askerlere

“kazıklar” ismi verilmiştir. Çünkü onlar kazığın çadırı güçlendirdiği gibi, saltanatını güçlendiriyorlardı.

İbn Kuteybe dedi ki: Araplar: “Onlar kazıkları oldukça sağlam bir güce sahibtirler” diyerek her zaman güçlü olduklarını anlatmak isterler. Bunun aslı ise, kıl çadırlardan herhangi bir çadırın kazıklarla sağlamlaşması ve kazıklarla ayakta durmasından gelmektedir. el-Esved b. Ya’fur der ki:

“Orada yaşayışın türlü nimetleriyle kaldılar,

Kazıkları sapasağlam bir mülkün gölgesinde.”

“Kazıklar” lâfzının tekili “te” harfi esreli olarak: şeklinde gelir. Üstün olarak da bir söyleyişi vardır.

el-Esmaî dedi ki: ” Sağlam kazık” denilir, tıpkı: ” Oldukça uğraştıran bir iş” denildiği gibi. Sonra da şu beyiti zikretmektedir:

“(O develer) su başında sağlam çakılmış bir kazık buldular,

Onlara verdiği sözde durmamazlık etmezdi.”

(el-Esmaî devamla) dedi ki: Burada adamı “cizl; develere taşınmak üzere dikilen kazık”a benzetmiştir.

Orada, hiziplerden yenik düşürülmüş bir ordu vardır.

Diyanet Vakfı
Onlar, çeşitli guruplardan oluşmuş bir ordudur; işte şurada bozguna uğratılacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Burada gruplardan yenilgiye uğratılmış bir ordu…

“Burada… bir ordu” âyetindeki: sıla (zaid) olup ): Onlar… bir ordudur” takdirindedir. Buna göre

“ordu” lâfzı hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir.

“Yenilgiye uğratılmış” yani ortaya koyacak delilleri kalmamış, delilleri çürütülmüş, zelil kılınmış, kökü kazınmış… Çünkü onlar hiçbir şekilde bu bizim lehimizedir, demek imkanını bulamıyorlar.

“Kırba kırıldı”, ” Orduyu kırdım (yenilgiye uğrattım)” denilir.

Bu âyet daha önceki âyetlerle yani:

“Aksine kâfirler büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” (Sad, 38/1) âyeti ile bağlantılıdır. Yani onlar grublardan bozguna uğratılmış bir ordudur. Onların büyüklük taslamaları ayrılıkçılık yapmaları seni üzmesin. Ben onların topluluklarını bozguna uğratacağım, onların güçlerini alacağım.

Bu âyet, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir tesellidir. Bedir günü de bu denilenler o orduların başına getirilmiştir.

Katade dedi ki: Yüce Allah daha onlar Mekke’de iken onları bozguna uğratacağını vaadetmiştir. Bu vaad Bedir günü gerçekleşmiştir.

“Burada” âyeti Bedir’e bir . Orası Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ile savaşmak için grup grup bir araya geldikleri yerdir.

Maksadın Medine’ye gelen ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a karşı biraraya gelen gruplar (el-Ahzab) olduğu da söylenmiştir. Buna dair açıklamalar da daha önce el-Ahzab Sûresi’nde (33/9. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Ahzab ordu demektir. Nitekim çeşitli kabilelerden bir ordu tabiri kullanılır.

Burada “ahzab: grublar” ile geçmiş zamanlardaki kâfirlerin kastedildiği de söylenmiştir. Yani bunlar da öncekilerin yolundan giden bir ordudur. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Ondan içen benden değildir, onu tatmayansa o bendendir.” (el-Bakara, 2/249) Yani dinim ve mezhebim üzeredir.

el-Ferrâ” dedi ki: Âyetin anlamı şudur: Onlar yenilgiye uğratılmış bir ordudurlar. Bu da bu ordunun semaya çıkması engellenmiştir, demektir.

el-Kutebî dedi ki: Onlar şu uydurma tanrıların yenilgiye uğratılmış orduları, askerleridir. Onlar yüce Allah’ın rahmet hazinelerinden olsun, göklerin ve yerin mülkünden olsun, herhangi bir şeyin, ilâhlarına ya da kendilerine ait olduğunu ileri süremezler.

Yoksa göklerin, yerin ve aralarındakilerin hükümranlığı onlara mı ait? Öyleyse sebeplere tırmansınlar.

Diyanet Vakfı
Yahut göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların hükümranlığı onların elinde midir? Öyleyse (göklerin) yollarında yükselsinler (görelim)!

Kurtubi Tefsiri
Yahut göklerle yerin ve aralarında olanların mülkü onların mıdır? O halde sebeplerine yapışıp yükselsinler.

“Yahut göklerle yerin ve aralarında olanların mülkü onların mıdır?”

Eğer böyle bir iddiada bulunacak olurlarsa

“o halde sebeplerine yapışıp yükselsinler.” Yani semalara yükselsinler ve meleklerin Muhammed’e vahiy indirmesini engellesinler.

Yükseldi, yükselir” demektir. Aynı fiil: “Yüksekli, yükselir, yükselmek” şeklinde de gelir. ” Attı, atar, atmak” gibi. (Yükselmek anlamındaki bu fiil,) ” Manevi yolla okuyarak tedavi’ ile aynı kökten gelmektedir.

er-Rabî’ b. Enes dedi ki: Buradaki

“sebepler” kıldan daha ince, demirden daha güçlüdür, fakat bunlar görülmezler.

Sözlükte “sebep” kendisi vasıtası ile maksada ulaşılan ip ya da başka herşeyin adıdır.

“Sebepler”in meleklerin indiği semavatın kapıları olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Mücahid ve Katade yapmıştır. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“İsterse semanın sebeplerine bir merdiven ile ulaşmaya kalkışsın.”

“Semaların sebepleri”nin bizatihi semaların kendileri olduğu da söylenmiştir. Yani onlar sema be sema yükselsinler.

es-Süddî de:

“Sebeplerine yapışıp yükselsinler” âyeti fazilet ve din bakımından yükselsinler, anlamındadır, demiştir.

Eğer kendilerini koruyup kurtaracağını sanıyor iseler güçlenmenin sebepleri bakımından istedikleri kadar ileri gitsinler, diye de açıklanmıştır. Ebû Ubeyde’nin açıklaması bu anlamdadır.

Sebeplerin ipler, halatlar anlamına geldiği de söylenmiştir. Yani onlar kendisi ile semaya yükselmek için bir halat yahut bir sebep bulacak olurlarsa, yükselsinler. Bu ise bir azar ve aciz bırakıcı bir emirdir. Daha sonra yüce Allah, peygamberi Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, onlara karşı zafer ve yardım vaadinde bulunarak şöyle buyurmaktadır:

Yoksa Rabbin, güçlü olan bol bağış sahibi Allah’ın rahmet hazineleri onların yanında mı?

Diyanet Vakfı
Yoksa aziz ve lütufkar olan Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır!

Kurtubi Tefsiri
Yoksa galib, çok çok bağışlayıcı Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?

“Yoksa galib, çok çok bağışlayıcı Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?” âyeti şöyle açıklanmıştır: Yoksa bu imkanlar ellerinde var mıdır da onlar yüce Allah’ın Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ihsan etmiş olduğu peygamberlik nimetine engel mi olacaklar?

“Yoksa” edatı eğer ifade önceki âyetlerle ilişkili ise bazen azarlamak anlamında kullanılır. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Elif, Lam, Mim. Kitabın indirilmesi -ki onda şüphe yoktur- âlemlerin Rabbindendir. Yoksa onlar: Onu kendiliğinden uydurdu mu, derler?” (es-Secde, 32/1-3)

Yüce Allah’ın:

“…Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?”âyetinin daha önce geçen:

“Kendilerinden bir korkutucu geldi diye hayret ettiler” (Sad, 38/4) âyeti ile bağlantılıdır. Buna göre anlamı şu olur: Yüce Allah dilediği kimseleri peygamber olarak gönderir. Çünkü göklerin ve yerin hazineleri yalnız O’nundur.

“Zikir aramızdan ona mı indirildi?” Hayır! Onlar benim zikrimden şüphe içindedirler. Hayır! Henüz azabımı tatmadılar.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8. Onlardan ileri gelenler: Yürüyün, tanrılarınıza bağlılıkta direnin, sizden istenen şüphesiz budur. Son dinde de bunu işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır. Kuran aramızdan ona mı indirildi? diyerek kalkıp yürüdüler. Hayır! Onlar kitabım hakkında şüphe içindedirler. Hayır! Azabımı henüz tatmadılar.

Kurtubi Tefsiri
“Aramızdan bu zikir onun üzerine mi indirildi?” Hayır, onlar Benim zikrimden şüphededirler. Hayır, onlar henüz azabımı tatmadılar.

“Aramızdan bu Zikir onun üzerine mi indirildi?” sorusu inkarî bir sorudur. Burada Zikirden kasıt, Kur’ân-ı Kerîm’dir. Aralarından özellikle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vahiy gönderilmiş olmasını kabul etmediler. Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır:

“Hayır, onlar benim zikrimden” yani benim vahyim olan Kur’ân’dan

“şüphededirler.” Yani onlar kendi aralarında hâlâ doğru sözlü olduğunu bilmektedirler. Onlar benim sana indirdiğim vahyin benden olup olmadığı hususunda şüphe etmişlerdir sadece.

“Hayır, onlar henüz azabımı tatmadılar.” Onlar kendilerine uzunca süre tanınmasına aldandılar. Eğer şirk dolayısıyla azabımı tadacak olurlarsa, şüpheleri ortadan kalkar ve böyle bir şey söylemezlerdi. Fakat o zamanda da imanın hiçbir faydası olmaz.

Buradaki: ” Henüz… madı…” âyeti: (r ): …madı anlamında olup şu buyruklarda olduğu gibi zaiddir:

“Az zaman sonra” (el-Mu’minun, 23/40);

“Fakat o sözlerini bozmaları… sebebiyle.” (en-Nisa, 4/155)

“Bunu, son dinde hiç işitmedik. Bu, sadece bir uydurmadır.”

Diyanet Vakfı
6, 7, 8. Onlardan ileri gelenler: Yürüyün, tanrılarınıza bağlılıkta direnin, sizden istenen şüphesiz budur. Son dinde de bunu işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır. Kuran aramızdan ona mı indirildi? diyerek kalkıp yürüdüler. Hayır! Onlar kitabım hakkında şüphe içindedirler. Hayır! Azabımı henüz tatmadılar.

Kurtubi Tefsiri
“Biz bunu öbür dinde işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır.”

“Biz bunu öbür dinde işitmedik” âyeti hakkında İbn Abbâs, el-Kurazî, Katade, Mukâtil , el-Kelbî ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Bununla Îsa (aleyhisselâm)’ın hristiyanlık dinini kastetmektedir. İslâm’dan önceki son din odur. Hristiyanlar da Allah ile birlikte başka ilâh koşuyorlar.

Mücahid ve yine Katade: Kureyş dinini kastetmektedirler, demiştir. el-Hasen de şöyle demiştir: Bizler ahir zamanda böyle bir şeyin olacağını işitmemiştik; bir başka açıklamaya göre, biz kitab ehlinden Muhammed’in hak bir rasûl olduğunu işitmedik anlamındadır.

“Bu ancak bir uydurmadır.” Yalandır ve asılsız bir iddiadır. İbn Abbâs ve başkalarından böyle açıkladıkları nakledilmiştir.

” Olmadık bir şeyi uydurdu’ demektir. Yüce Allah’ın mahlukatı halketmesi de buradan gelmektedir ki, herhangi bir misal, benzer ve örnek olmaksızın onları yoktan var etti, demektir.

Önde gelenler yürüyüp gittiler: “Yürüyün ve ilâhlarınıza bağlı kalın. Şüphesiz bu istenen bir şeydir.”

Diyanet Vakfı
6, 7, 8. Onlardan ileri gelenler: Yürüyün, tanrılarınıza bağlılıkta direnin, sizden istenen şüphesiz budur. Son dinde de bunu işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır. Kuran aramızdan ona mı indirildi? diyerek kalkıp yürüdüler. Hayır! Onlar kitabım hakkında şüphe içindedirler. Hayır! Azabımı henüz tatmadılar.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan elebaşıları: “Yürüyün ve ilâhlarınıza (ibadette) direnin. Şüphesiz ki bu istenilen bir şeydir” diyerek, kalkıp gittiler.

“Onlardan elebaşıları: Yürüyün… diyerek kalkıp gittiler” âyetinde geçen “el-mele”: elebaşıları” onların eşrafı demektir.

Hızlıca gitmek” anlamındadır. Yani bu kâfirler Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanından birbirlerine: Üzerinde bulunduğunuz yola devam edin, onun dinine girmeyin ” ilâhlarınıza direnin” diyerek, kalkıp gittiler.

Bunun daha önce geçtiği üzere hastalığı esnasında Ebû Talib’in yanına gitmelerime işaret olduğu da söylenmiştir. Muhammed b. İshak’ın rivâyetinde belirtildiğine göre bu kimseler, Ebû Cehil b. Hişam, Rabia b. Abdi Şems’in oğulları Şeybe ve Utbe, Umeyye b. Halef, el-As b. Vail ve Ebû Muayt’tırlar. utanlar Ebû Talib’e gelerek: Sen bizim efendimiz, bize göre de en insaflımızsum. Kardeşinin oğlu ile onun beraberindeki ayak takımının bizim adımıza sen hakkından gel. Onlar ilâhlarımızı bıraktılar, dinimizi tenkid ettiler.

Bunun üzerine Ebû Talib, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a haber göndererek ona: Senin kavmin seni eşitliğe ve insafa çağırıyor, dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Ben onları sadece bir tek kelime söylemeye davet ediyorum” deyince, Ebû Cehil: Onunla birlikte on tane daha söyleyelim, dedi. Peygamber de: “La ilahe illallah deyiniz” deyince, ayağa kalktılar ve:

“Acaba o bunca ilâhı tek bir ilâh mı yaptı?” (Sad, 38/5) sözleri ile diğer âyetlerde aktarılan sözlerini söylediler.

” Yürüyün” âyetindeki (ol) nasb mahallindedir. “Yürüyün… le” anlamındadır. Buradaki:Yani” anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da:

“Onlardan elebaşıları” yürüyün demek anlamında

“kalkıp gittiler” demek olur. Bu da onların yürüyüşlerinin açıklaması olur, onların bu sözü fiilen söyledikleri anlamına gelmez.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani onların ileri gelenleri, elebaşıları yürüyerek avama:

“Yürüyün ve ilâhlarınıza” ibadet etmek üzere

“direnin. Şüphesiz ki bu” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın getirdiği

“istenen bir şeydir.” Yani bu yol ile bir kavmin üzerindeki nimetin son bularak hallerinin olumsuzluğa doğru değişmesi kabilinden, yeryüzündeki insanlar hakkında

“istenen bir şeydir” dediler, demektir.

Bir başka açıklamaya göre:

“Şüphesiz ki bu istenen bir şeydir” ifadesi bir sakındırma anlamındadır. Yani Muhammed bu söylediği sözler ile bize üstünlük sağlasın ona itaat etmemizi, ona tabi olup hakkımızda istediği gibi tahakküm etmeyi istiyor. Sakın ona itaat etmeyiniz.

Mukâtil dedi ki: Ömer, İslâm’a girip de o sayede İslâm güçlenince bu iş Kureyşlilere ağır geldi ve: Şüphesiz ki İslâm’ın güçlenmesi hususunda Ömer’in İslâm’a girmesi istenen bir şeydir, demektir.

“İlâhları bir tek ilâh mı yaptı? Şüphesiz bu şaşılacak bir şey.”

Diyanet Vakfı
4, 5. Aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar ve kafirler: Bu pek yalancı bir sihirbazdır! Tanrıları, tek tanrı mı yaptı? Doğrusu bu tuhaf bir şeydir! dediler.

Kurtubi Tefsiri
“Acaba o bunca ilâhı tek bir ilâh mı yaptı? Muhakkak bu çok şaşılacak bir şeydir.”

“Acaba o bunca ilâhı tek bir ilâh mı yaptı?” Buradaki “bunca ilâhı tek bir : anlamındaki kelimeleri iki mef’ûldürler. Yani o bütün ilâhları bir tek ilâh haline mi getirdi demektir.

(…….)

“bu çok şaşılacak bir şeydir.” es-Sülemî “çok şaşılacak” an- lâfzı “cim”i şeddeli olarak: diye okumuştur, ile aynı anlamdadır. el-Halil, ile arasında anlam farkının olduğunu söyleyerek şöyle demiştir: Birincisi hayret edilen demektir. İkincisi ise hayret etme sınırını aşmış olan demektir. Nitekim: “Uzunluğu olan şey” demektir, Uzunluk sınırını aşmış olan” demektir.

el-Cevherî dedi ki: “Acib” kendisinden hayret edilen iş demektir. Ötreli olarak “el-ucab” de aynı şekildedir. Şeddeli olarak “el-uccab” ise ondan daha ileri hayret edilecek şey, anlamını ifade eder. “el-U’cube” de böyledir.

Mukâtil dedi ki: “Cim” harfinin şeddeli okunması Ezd-i Şenue ağzıdır.

Said b. Cübeyr’in rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Ebû Talib hastalandığında Kureyşliler onun yanına geldiler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da geldi. Ebû Talib’in yanı başında bir kişinin oturacağı kadar bir yer vardı. Peygamberin oturmasını engellemek maksadı ile Ebû Cehil kalktı ve peygamberi Ebû Talib’e şikayet ettiler. Ebû Talib: Kardeşimin oğlu, sen kavminden ne istiyorsun? diye sordu. O da şöyle dedi: “Amcacığım! Ben onlardan sadece bir söz söylemelerini istiyorum. Bununla Araplar kendilerine boyun eğecek, Arap olmayanlar da onlara cizye ödeyecektir.” Ebû Talib: Bu söz nedir? diye sorunca, Peygamber: “La ilahe illallah’tır” diye buyurdu. Bu sefer Kureyşliler:

“Acaba o bunca ilâhı tek bir ilâh mı yaptı?” dediler. İşte bunun üzerine onlar hakkında Kur’ân-ı Kerîm’in:

“Sâd, çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun! Aksine kâfirler büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” âyeti

“…bu ancak bir uydurmadır” (Sad, 38/1-7) âyetine kadar nazil oldu. Bu manada bu hadisi Tirmizî de rivâyet etmiş olup “bu hasen, sahih bir hadistir” demiştir Tirmizî, V, 365 (sadece “hasen bir hadistir” kaydıyla)

Yine denildiğine göre Ömer b. el-Hattâb’ın müslüman olması Kureyşlilere ağır gelmişti. Bundan dolayı Ebû Talib’in yanında bir araya gelip şöyle dediler: Bizimle kardeşinin oğlu arasında hüküm ver. Ebû Talib Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a haberci göndererek şöyle dedi: Kardeşimin oğlu! Bunlar senin kavminden olan insanlardır. Senden adaletli davranmanı istiyorlar. Kavmine karşı büsbütün haksızlık etme. Peygamber: “Benden istedikleri nedir?” diye sorunca, şöyle dediler: Sen bizden ve bizim tanrılarımızdan sözetmeyi bırak, biz de seni ilâhınla başbaşa bırakacağız. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bana kendisi sebebiyle Araplara egemen olacağınız ve Arap olmayanların da size itaat etmelerini gerçekleştirecek tek bir söz söyleyemez misiniz?” Ebû Cehil dedi ki: Hay Allah iyiliğini versin. Bu sözü de, onun on mislini de senin için söyleriz. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “La ilahe illallah deyiniz” diye buyurunca, bu işi kabul etmeyip kalkıp gittiler ve: “Acaba o bunca ilâhı tek bir ilâh mı yaptı?” dediler. Bütün bu mahlukatı bir tek ilâh nasıl yönetebilir? Bunun üzerine yüce Allah haklarında bu âyet-i kerimeleri:

“Onlardan önce Nûh’un kavmi… yalanladılar” (Sâd, 38/12) âyetine kadar olan âyetleri indirdi.

İçlerinden bir uyarıcının kendilerine gelmesine şaştılar. Kâfirler dediler ki: “Bu, bir sihirbaz, büyük bir yalancı.”

Diyanet Vakfı
4, 5. Aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar ve kafirler: Bu pek yalancı bir sihirbazdır! Tanrıları, tek tanrı mı yaptı? Doğrusu bu tuhaf bir şeydir! dediler.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerinden bir korkutucu geldi diye hayret ettiler ve kâfirler: “Bu bir büyücü, bir yalancıdır” dediler.

“Kendilerinden bir korkutucu geldi diye hayret ettiler” âyetinde yer alan: ” diye” lâfzı nasb mahallindedir, “… geldiğinden ötürü” anlamındadır. Bunun daha önceki

“büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” (Sad, 38/2) âyetine muttasıl olduğu da söylenmiştir. Yani büyüklük taslamakta, muhalefet etmekte ve hayret etmektedirler. “Nice nesiller helâk ettik” âyeti ise bir ara cümlesidir.

Hayır, bu âyetin bir söz başlangıcı olduğu da söylenmiştir. Onlar cahilliklerinden ötürü kendilerinden bir korkutucu geldi diye hayret ettiklerini açığa vurdular, anlamındadır.

“Ve kâfirler: Bu” kendisi ile insanları aldattığı, allı pullu sözler söyleyen, bir diğer açıklamaya göre büyüsüyle babayı evladından, kocayı karısından ayıran

“bir büyücü” peygamberlik iddiasında da

“bir yalancıdır, dediler.”

Onlardan önce nice nesilleri helâk ettik; onlar feryat ettiler ama artık kurtuluş vakti değildi.

Diyanet Vakfı
Onlardan önce nice nesilleri helak ettik. O zaman feryat ettiler. Halbuki artık kurtulma zamanı değildi.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan önce nice nesiller helâk ettik. Onlar da feryad ettiler. Halbuki kurtulma vakti değildi.

“Onlardan önce” bunlardan daha güçlü, kuvvetli

“nice nesiller” kavimler

“helâk ettik.” Bu âyetteki

“Nice” çokluk ifade eden bir lafızdır.

“Onlar da” yardım ve tevbe isteyerek

“feryad ettiler.” Bu âyetteki “nida (feryad etmek)” sesi yükseltmek demektir. (Ezan ile ilgili) gelen rivâyette geçen: “Sen onu Bilal’e öğret, onun sesi senden daha yüksektir.” Beyhaki, es-Sünenül’l-Kübra,I, 399 hadisindeki: lâfzı “daha yüksektir” demektir ve aynı kökten gelmektedir.

“Halbuki kurtulma vakti değildi” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen dedi ki: Onlar tevbe diye seslerini yükselttiler fakat ne tevbe etmek zamanı idi, ne de amelde bulunmanın fayda vereceği bir zamandı.

en-Nehhâs dedi ki: Bu ondan nakledilmiş yüce Allah’ın:

“Halbuki kurtulma vakti değildi” âyeti ile ilgili bir tefsirdir. İsrail ise Ebû İshak’tan, o et-Temimî’den, o İbn Abbâs’dan “halbuki kurtulma vakti değildi” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bu koşmak ve kaçıp kurtulmak zamanı değildir. Hepsi de oldukları yerde zaptedildiler, alıkonuldular.

el-Kelbî dedi ki: Savaş esnasında zor ve sıkıntı içerisinde kaldıklarında biri diğerine: “Kurtuluş!'” diye seslenirlerdi ki, geri dönüp kaçmaya, kurtulmaya bakınız, demektir. Azâb onlara geldiğinde yine aynı şekilde “kurtuluş!” dediler. Yüce Allah da:

“Halbuki kurtulma vakti değildi” diye buyurdu.

el-Kuşeyrî dedi ki: Buna göre ifadenin takdiri şöyle olur: Onlar kurtuluş diye seslendiler. Buradaki “seslendiler” lâfzı ifadenin geri kalan bölümlerinin delaleti dolayısıyla hazfedilmiştir. Yani bu zaman sizin birbirinize yüksek sesle söylediğiniz şeyin zamanı değildir. Bu ifadede bir çeşit tahakküm de vardır. Zira: Helâk olmuş bütün nesillerin hepsinin çaresizlik esnasında “kurtuluş!” diye seslenmiş olmaları uzak bir ihtimaldir.

“Halbuki kurtulma vakti değildir” âyetinin: “Kurtuluş yoktur!” anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da başına: “Yoktur” lâfzının gelmesi dolayısı ile nasb mahallinde demektir.

el-Kuşeyrî dedi ki: Ancak bu tartışılır, çünkü bu durumda: “Halbuki kurtulma vakti değildi” âyetindeki “vav (mealde; halbuki)”in anlamı olmaz.

el-Cürcanî dedi ki:”Kurtuluşun olmayacağı bir zamanda seslendiler” demektir. Bu da kurtulmanın ve azaptan yakayı kurtarmanın sözkonusu olmayacağı bir zamanda (seslendiler) demek olur. İlahi âyette: “( Y) öne alınıp (ûr- ) de sonradan zikredilince, başa bir “vav’ın getirilmesi gerekmiştir. Tıpkı halin mübteda ve haber olması halinde olduğu gibi. Mesela: Zeyd binici olarak geldi” ifadesinde hâlâ mübteda ve haber şeklinde dile getirilirse, “vav” getirmek gerekir. “Zeyd binici olduğu halde bana geldi” demek gibi.

Bu âyette Zaman” lâfzı “feryad ettiler” âyetinin zarfıdır,: Geri kalmak, kaçıp kurtulmak” manasınadır. Yani onlar kendileri için kurtuluşun sözkonusu olmayacağı bir zamanda kurtuluş istemek için feryad ettiler. el-Ferrâ” dedi ki (İmruu’l-Kays dedi ki):

“Senden uzak kaldı diye, Leyla’yı hatırlamaktan mı kaçıyorsun?”

Kaçtı, uzaklaşıp gitti, kaçıp uzaklaşıp gider, kaçıp uzaklaşıp gitmek” denilir.

en-Nehhâs dedi ki: Öne gelip yaklaşmayı anlatmak için de denilir.

Derim ki: O takdirde bu fiil ezdad (zıt anlamlı) fiillerden olur. Yaban eşeği” demektir: Geri kaldı” anlamındadır. Bu açıklamayı da el-Cevherî yapmıştır.

Nahivciler: Halbuki …vakti değildi” üzerinde vakıf yapmak hususunda birtakım açıklamalarda bulunmuş, Ebû Ubeyd el-Kasım b. Sellam ise “Kitabu’l-Kıraat”de oldukça fazla açıklamalarda bulunmuş olmakla birlikte, çok cüzî kısımlar dışında bütün açıklamaları red olunmuştur.

Sîbeveyh dedi ki: “Değildi(r)” lâfzı: “Değildir”e benzer bunda isim gizlidir. Bizim bu zamanlarımız kurtulma zamanı değildir” demektir. Onun naklettiğine göre Araplardan kimisi bu lâfız dolayısıyla sonrakini merfu olarak:” Halbuki bu kurtulma zamanı değildir” diye söylerler.

Yine onun naklettiğine göre ref ile okuyuş azdır. Bu durumda haber de hazfedilmiş olur. Nasb halinde ismin hazfedilmiş olduğu gibi. Yani: ” Bu bizim için bir kurtulma vakti değildir.”

Sîbeveyh ve el-Ferrâ’ya göre bu kelime üzerinde vakıf yapılacak olursa: “: Halbuki… değildir” şeklinde “te” ile yapılır, sonra da: “Kurtuluş vakti” diye okumaya başlanır. Aynı zamanda bu İbn Keysan ve ez-Zeccâc’ın da görüşüdür. Ebû’l-Hasen b. Keysan dedi ki: Doğrusu da Sîbeveyh’in dediği gibidir, çünkü o bunu: “Değildir” edatına benzetmiştir. Nasıl ki: denilebiliyor ise (oV) da denilebilir.

el-Kisaî’ye göre ise bunun üzerinde vakıf yapılacak olursa “he” ile vakıf yapılarak: denilir. el-Muberred Muhammed b. Yezid’in görüşü de budur. Ali b. Süleyman’ın ondan naklettiğine göre. bu hususa delil de şudur: Bunun sonuna gelen “he (te)” kelimenin müennes kılınması içindir. Tıpkı: “Sonra ve nice” denilmesi gibi.

el-Kuşeyrî de şöyle demiştir: Bazan: “Sonra” anlamında; “Nice”de anlamında kullanılabilir ;vinki onlar (âyet-i kerimenin açıklanan bu lâfzını da): (N )’nin sonuna ilave edip: demiş gibidirler. Tıpkı: “Sonra” lâfzını ( ilî) diye kullanıp vumi halinde bunun ‘te’ye dönüşmesi gibi.

es-Sa’lebî dedi ki: Dilciler dedi ki: Vakti değildi” lâfzı tek bir kelime imiş gibi her ikisi(nin son harfleri) de fethalıdır. Ancak bu sonuna “te” gelmiş “Değil” lâfzıdır. “Nice” anlamındaki: (lâfzının) şeklinde: “sonra” anlamındaki lâfzının da: seklinde söylenmesi gibi. Ebû Zubeyd et-Taî dedi ki:

“Bizden barış istediler, halbuki zamanı değildi,

Bu sebepten biz onlara (bu zaman) hayatta kalma zamanı değildir, diye cevab verdik.”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Leyla’nın sevgisini hatırla, bu ise zamanı değildir,

(Çünkü) artık ağaran saçlar beraber olduğun arkadaşını senden koparmıştır.”

Araplardan bu edat ile (sonraki ismi) mecrur okuyanlar da vardır. el-Ferrâ” şu beyiti zikretmektedir:

“Yemin olsun tanıyacaksın çok güzel huyları,

Ve yemin olsun pişman olacaksın; fakat o vakit pişmanlık zamanı değildir.”

el-Kisaî, el-Ferrâ”, el-Halil, Sîbeveyh ve el-Ahfeş: “Halbuki… vakti değildi” âyetindeki “te” harfinin: “Vakti” lâfzından ayrı olduğunu kabul ediyorlar ve buradaki anlamı şeklindedir, diyorlardı. Eski ve yeni mushaflarda da aynı şekilde “te” sonraki “hi” harfinden ayrı yazılmıştır. Ebû Ubeyde Ma’mer b. el-Müsenna da bu kanaatte idi. Ebû Ubeyd el-Kasını b. Sellam da şöyle demiştir: Bana göre bu kelime üzerinde vakıf yapılacak olursa: “Ve değildir” şeklinde yapılır, okumaya da: “Kurtulma vakti” diye başlanılır. Bu durumda “te” harfi “hı” harfi ile birlikte olur. Bazıları ise: “Değildir” diye vakıf yapılır, sonra da: Kurtulma vakti” diye okumaya başlar.

el-Mehdevî dedi ki: Ebû Ubeyd’in belirttiğine göre “te” harfi mushafta sonraki kelimenin ” harfine bitişik olarak yazılmıştır. Bu ise nahivcilere göre yanlışlıktır, müfessirlerin açıklamalarına da aykırıdır. Ebû Ubeyd delil olarak da şunları gösterir: Biz Arapların “te” harfini fazladan ancak: ” Zaman, zamanlar ve şimdi, şu an” kelimelerinde fazladan getirdiklerini görüyoruz. Daha sonra Ebû Vecze es-Sa’dî’nin şu beyitini zikreder:

“Şefkat edecek kimsenin olmadığı zamanda şefkat gösterenler,

Yemek yediren nerede! (denildiği) zamanda yemek yedirenler…”

Ebû Zübeyd et-Taî’nin de şu beyitini zikretmektedir:

“Bizden barış istediler, zamanı değildi oysa, bunun için biz onlara;

Şimdi hayatta kalma zamanı değildir, diye cevap verdik.”

Görüldüğü gibi burada: “Zaman” kelimesinin başına “le” harfi getirmiştir.

Ebû Ubeyd dedi ki: “Şimdi” lâfzının başına “te” harfini getirmelerine örneklerden birisi de bir adamın Osman b. Affan (radıyallahü anh) hakkında İbn Ömer’e soru sorması üzerine onun üstün özelliklerini zikrettikten sonra ona: “Artık sen bunları öğrenmiş olarak şimdi git!” demiş olmasıdır. Şairin şu beyiti de böyledir:

“Ey Cümane, evimden uzaklaşmadan önce bir bağışta bulun,

Ve önceden söylediğin gibi haydi şimdi bizi gözet.”

Ebû Ubeyd dedi ki: Sonra ben bütün bunlarla birlikte kendisine “İmâm” ismi verilen -Osman (radıyallahü anh)’a aitmushafı(nı) iyice tetkik ettim. Ben burada “te” harfinin: Zaman” lâfzı ile birlikte: şeklinde yazıldığını gördüm.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Ebû Vecze’ye ait olup (Ebû Ubeyd’in) zikrettiği ilk beyiti, dilbilginleri dört şekilde rivâyet etmişlerdir. Hepsi de onun naklettiği şekle uymamaktadır. Ebû’l-Abbas Muhammed b. Yezid’in rivâyet ettiği rivâyetlerin birisinde iki takdir sözkonusudur:

“Şefkat edenler, şefkat eden kimsenin olmadığı bir zamanda.” İkinci rivâyet:

“Şefkat edenler, şefkat gösterme zamanı olmayan bir zamanda.”

Üçüncü rivâyeti ise İbn Keysan rivâyet etmiştir:”Şefkat edecek kimsenin olmadığı bir zamanda şefkat gösterenler.”

Görüldüğü gibi burada vakıf yapılacak olursa “he” (yuvarlak te’nin okunuşu); okuyup geçme (idrac) halinde de “te” olarak zikretmiştir. Ayrıca bunun müenneslik “he”si (te’si)ne benzetilerek harekesinin açığa vurulması için olduğunu ileri sürmüştür. Dördüncü rivâyet de şu şekildedir:

“Şefkat gösterecek kimsenin olmadığı bir zamanda ona şefkat gösterenler.”

Bu rivâyette de iki takdir sözkonusudur. İsmail b. İshak’ın benimsediği görüş olan birinci takdire göre buradaki “he” nasb mahallindedir. Mesela. “: Zeyd’i vuranlar” denildiği vakit “Zeyd” yerine zamir kullanılarak: “Onu vuranlar” demeye benzer. Sîbeveyh de şiirde -“he”den önce düşmesi gereken “nun” harfi ilavesi ile-: Onu vuranlar” kullanımım câiz görmüştür. İşte burada İsmail (b. İshak) -Sîbeveyh’in benzerini câiz kabul eden görüşüne binaen- bu şekilde rivâyet etmiştir.

İkinci takdire göre kelime ” Şefkat gösterenler” şeklindedir ve sondaki “he” harekeyi açığa çıkarmak içindir. Nitekim vakıf yapmak halinde: ” Müslümanlar bize uğradı” demek de böyledir. Daha sonra bu “he” vasıl halinde de tıpkı vakıf halinde olduğu gibi okunmuştur. Nitekim Medineliler: ” Malımın bana faydası olmadı, saltanatım da beni bırakıp gitti” (el-Hakka, 69/28-29) âyetini böyle okumuşlardır.

İkinci beyite (Ebû Zübeyd’in beytine) gelince, bunda da delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü: “Zamanı değildir” diye vakıf yapılır. Ancak bunda açıklanması nisbeten zor bir nokta vardır. Çünkü bu sondaki “nun” harfi kesreli olarak rivâyet edilir. Halbuki: (oV)’den sonra “ya” merfuyahuttamansub olarak gelmelidir. Her ne kadar Îsa b. Ömer’in: ” Halbuki kurtulma vakti değildi” diye “te” ve “nun” harflerini kesreli okuduğu rivâyet edilmiş ise de bu böyledir. Çünkü ondan sağlam rivâyette bulunan kimselerin rivâyetine göre o, “te” harfini kesreli, ondan sonraki kelimenin “nun” harfini fetha ile okumuştur. Böylelikle: kesre üzerine; da fetha üzerine bina etmiştir.

“Te”nin üstün, “nun” harfinin kesreli okunuşuna gelince, bunda da iki takdir sözkonusudur. el-Ahfeş dedi ki: Bunda hazfedilmiş bir lâfız vardır ki: ” Bu vakti, zamanı değildir” anlamındadır.

en-Nehhâs dedi ki: Ancak bu görüşün yanlış olduğu açıkça ortadadır.

Diğer takdir ise Ebû İshak’tan gelmiş olup o şöyle demiştir: Bu ifadenin takdiri: Zamanımız… değildir” şeklinde olup muzafun ileyhi hazfedildiğinden irabı yapılamaz. Kesreli okunuşu ise iki sakinin arka arkaya gelişinden ötürüdür. Ayrıca Muhammed b. Yezid bunu (Ebû Zubeyd et-Taî’nin beyitini): ” Zamanları… değildir” diye ref’ ile de nakletmiştir.

Üçüncü beyit (olan ve: evimden uzaklaşmadan önce… diye başlayan beyite) gelince, uydurma bir beyit olup kim tarafından söylendiği bilinmemektedir Kurtubî (XV, 147) naşirlerine göre beyit, Cemil b. Mamer, Taberî, (XXIII, 123, dn: 2) naşirlerine göre de Amr b. Ahmer el-Bahili’dir.) Delil olmaya elverişli bir tarafı da yoktur. Her ne kadar Muhammed b. Yezid bunu(n son kelimelerini): “Söylediğin gibi şimdi” diye rivâyet etmiş ise de.

Başkası ise şöyle demişti: Sen şimdi söylediğin gibi” şeklinde olup:”Sen” lâfzındaki hemze ile “nun”u düşürmüştür.

İbn Ömer’in soru soran adama Osman (radıyallahü anh)’in üstünlüklerini sözkonusu ettikten sonra ona:” Haydi bunları al, arkadaşlarına git” demiş olmasının da delil olacak bir tarafı yoktur. Çünkü bunu rivâyet eden kimse manası ile rivâyet etmiştir. Bunun delili de şudur: Mücahid, İbn Ömer’den bunu rivâyet etmekte ve onda şöyle dediğini belirtmektedir: ” Haydi git ve bütün gayretini ortaya koy” Bir başkası ise:” Haydi şimdi bunları beraberinde alıp git” diye rivâyet etmiştir.

Ebû Ubeyd’in bu lâfzın İmâm Mushafta: diye yazıldığını gördüğünü delil olarak ileri sürmesine gelince, bunda da delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü “İmâm”ın anlamı mushafların İmâmı şeklindedir. Eğer diğer mushaflara muhalif ise onlara İmâm olmaz. Çünkü bütün mushaflarda: şeklinde olup “te” harfi “la”ya bitişiktir. Şayet bu hususta bunun dışında bir delil bulunmasaydı dahi, bu bile ikna edici olurdu.

Kurtulma”nın çoğulu: …diye gelir.

Hayır! İnkâr edenler bir büyüklük taslama ve ayrılık içindedir.

Diyanet Vakfı
1, 2. Sad. Öğüt veren Kurana yemin ederim ki, küfredenler, (iddia ettiklerinin) aksine, bir gurur ve tefrika içindedirler.

Kurtubi Tefsiri
Aksine kâfirler büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler.

“Aksine kâfirler büyüklük taslamakta” hakkı kabul etmemekte ve buna karşı büyüklenmektedirler. Yüce Allah, nitekim bir başka yerde şöyle buyurmaktadır:

“Ona: Allah’tan kork, denildiği zaman, cahiliye kibiri kendisini günah işlemeye sürükler.” (el-Bakara, 2/206)

Araplara göre “izzet” (burada mealde büyüklük) galib gelmek ve kahretmek anlamlarındadır. Mesela: Galip gelen, talan vurur” denilir. Yüce Allah’ın:

“Ve söz söylemede de beni yendi” (Sâd, 38/23) âyetinde de bu kökten gelmektedir ki, burada “azzeni”, beni yenik düşürdü, anlamındadır. Şair Cerir de şöyle demiştir:

“İki omuzu ile yol üzerinde (ki diğer develeri) yenik düşürür,

Kumarda malını kaybetmiş bir kimsenin kumar okları üzerindeki çöküşü gibi.”

Burada da bu fiil, galip gelmek anlamında kullanılmıştır.

“Ve muhalefet etmektedirler.” Yani ayrılıklarını, muhalefetlerini açıkça ortaya koymaktadırlar.

“Muhalefet”; Ayırmak, yarıp bölmek”ten gelmektedir. Sanki bu bir tarafta, diğeri bir taraftaymış gibi. Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/137. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Sâd. Zikr sahibi Kur’an’a andolsun.

Diyanet Vakfı
1, 2. Sad. Öğüt veren Kurana yemin ederim ki, küfredenler, (iddia ettiklerinin) aksine, bir gurur ve tefrika içindedirler.

Kurtubi Tefsiri
Sâd. Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun.

“Sâd” âyetinde vakıf yapar gibi “dal” harfi cezm (sükun) ile okunmuştur. Çünkü bu da “elif, lanı, mim” ile “elif, lam, mim, ra” gibi heca harflerinden bir harftir.

Ubeyy b. Ka’b, el-Hasen, İbn Ebi İshak ve Nasr b. Âsım tenvinsiz olarak “dal” harfi esreli: diye okumuşlardır. Bu kıraatin iki açıklaması vardır. Buna göre: “: Karşı çıktı, çıkar”dan gelmektedir ki: ” Sen ona yöneliyorsun” (Abese, 80/6): Onun karşısında duruyorsun, demektir: Karşıda durmak, karşı çıkmak” demektir. Boş yerlerde sesin yankılanıp geri dönmesi (yankı) demek olan “sadâ” da buradan gelmektedir. Buna göre: Sen amelinle Kur’ân’a karşılık ver, demektir. Yani sen amelinle ona karşı dur, amelinle ona karşılık ver. Emirlerinin gereğini yap yasaklarından uzak dur.

en-Nehhâs dedi ki: Bu açıklama el-Hasen’den rivâyet edilmektedir. Ondan gelen bu kıraatini, bu şekilde tefsir ettiğine dair rivâyet, sahih bir rivâyettir. Yine ondan gelen bir başka rivâyete göre: Kur’ân’ı oku ve onu okumaya taarruz et (kalkış), demektir.

Diğer görüşe göre eğer “dal” harfi de sakin okunursa, iki sakin arka arkaya gelmiş olacağından dolayı “dal” harfi kesreli okunmuştur.

Îsa b. Ömer ise: “Sâde” diye “dal” harfini üstün olarak okumuştur,”Kâfe” ile “(oy): Nüne” şeklinde son harflerinin üstün okunması da buna benzemektedir.

Bu şekildeki okuyuşunun üç türlü açıklaması yapılabilir: Birincisine göre bu: “Oku!” anlamında olur, ikincisine göre arka arkaya iki sakin gelmesi dolayısıyla üstün okumuştur. Bu durumda üstünü itbâ’ (önceki harfe uygunluk) olması için tercih etmiş ve üstünü harekelerin en hafifi olmasından dolayı benimsemiştir. Üçüncü açıklamaya göre ise yemin harfi kullanılmaksızın yemin olması dolayısıyla nasb ile gelmesidir. Bir kimsenin: Allah’a yemin ederim ki mutlaka yapacağım” demesine benzer. Bunun iğra (teşvik) olmak üzere nasbedildiği de söylenmiştir.

Anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Muhammed, insanların kalblerini kendisine îman edinceye kadar avladı ve kendisine doğru meylettirdi.

Yine İbn Ebi İshak; “dal” harfini esre ve tenvinli olmak üzere: şeklinde yemin harfinin hazfedilmiş olması esasına göre mecrur okumuştur. Ancak böyle bir okuyuş -Sîbeveyh böylesini câiz kabul etse dahi- uzak bir ihtimaldir. Söylenme imkanı bulunamayan seslere ve daha başkalarına benzetilmiş olması da mümkündür.

Harun b. el-A’ver ile Muhammed b. es-Semeyka’: Sadu”,: Kâfu” ile: “( ây ): Nûnu” şeklinde sonları ötreli olarak okumuşlardır. Çünkü çoğunlukla mehili (irab dolayısıyla son harekeleri değişmeyen) kelimelerde bilmen şekil budur: …den beri, hiçbir, önce, sonra” kelimelerinde olduğu gibi.

“Sâd” harfi sûrenin ismi kabul edilecek olursa, munsarıf olmaz. Nitekim müennes bir varlığa, müzekker ismi verilecek olursa -harfleri az olsa dahi-munsarıf değildir.

İbn Abbâs ile Cabir b. Abdullah’a

“Sâd” hakkında soru sorulduğunda: Bizler ne olduğunu bilemiyoruz, diye cevab vermişlerdir.

İkrime de şöyle demiştir: Nafî. el-Ezrak, İbn Abbâs’a “Sâd’ın mahiyeti hakkında soru sormuş, o da şöyle demiştir:

“Sâd” Mekke’de bir deniz idi.

Onun üzerinde Rahmân’ın Arşı vardı. O sırada da ne gece vardı, ne de gündüz.

Said b. Cübeyr dedi ki:

“Sâd” yüce Allah’ın, iki defa sûra üfürme arasındaki sürede kendisi ile ölüleri dirilteceği bir denizin adıdır.

ed-Dahhak dedi ki: Sadakallahu (Allah doğru söylemiştir), demektir. Yine ondan gelen rivâyete göre

“sad” yüce Allah’ın kendisi ile yemin ettiği bir kasemdir ve bu, onun isimlerindendir. es-Süddî de böyle demiştir, İbn Abbâs’tan da böyle dediği rivâyet edilmiştir.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Bu, yüce Allah’ın Samed, masnuatın Sânii (sanat olarak var edilmişlerin yapıcısı) ve Sadiku’l-va’d (sözünü yerine getiren) isimlerinin başıdır.

Katade dedi ki: Sâd, Rahmân’ın isimlerinden birisidir. Yine ondan gelen rivâyete göre bu, Kur’ân’ın isimlerindendir.

Mücahid dedi ki: Sâd, bu sûrenin başıdır. Bunun yüce Allah’ın bilgisini kendisine ayırmış olduğu hususlardan olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşün ihtiva ettiği anlam da budur. Bütün bu açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/1. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun” âyetindeki:

“Kur’ân’a yemin olsun” âyeti yemin maksadıyla kullanılan “be”nin yerine kullanılan “kasem (yemin) vavV ile mecrur gelmiştir. Yüce Allah, değerinin üstünlüğüne dikkat çekmek üzere Kur’ân’a yemin etmektedir. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de herşeye dair açıklama, kalblerdeki rahatsızlıklara şifa vardır ve o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bir mucizesidir.

“Çok şerefli” anlamındaki âyet da sıfat olmak üzere cer ile gelmiştir. Mecrur olmasının alameti ise lâfzındaki “ye” harfidir, bu da illetli (son harfi illet harflerinden) olan bir isimdir. Aslı ise “feale” vezninde şeklindedir.

İbn Abbâs ve Mukâtil dedi ki:

“Çok şerefli” açıklayıcı olması demektir. ed-Dahhak dedi ki:

“Çok şerefli” ona îman eden kimse için her iki yurtta da şeref veren demektir. Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki Biz size, sizin için bir şan ve şeref kaynağı (zikrukum) olan bir kitab indirdik” (el-Enbiya, 21/10) âyetine benzemektedir. Burada geçen “zikrukum” sizin için şeref anlamındadır. Aynı şekilde Kur’ân-ı Kerîm, mucize oluşu ve başka kitabların ihtiva etmediği şeyleri ihtiva etmesi dolayısı ile de bizatihi oldukça şerefli bir kitabtır.

“(Çok şerefli anlamı verilen): zi’z-zikir”in şu anlama geldiği de söylenmiştir: O kitapta din ile ilgili gerek duyulan herşey zikredilmiştir. Orada yüce Allah’ın isimleri zikredilmekte ve şanı yüceltilmektedir, anlamında olduğu söylendiği gibi, öğüt ve zikir t. hatırlarma) sahibi (ihtiva eden) anlamında olduğu da söylenmiştir

Yeminin cevabı hazfedılmıştir. Cevabının ne olduğu hususunda farklı görüşler vardır: Yeminin cevabının “Sâd” olduğu söylenmiştir. Çünkü o “hak” anlamındadır. Buna göre yüce Allah’ın:

“Kur’ân’a yemin olsun ki” âyetinin cevabıdır, Nitekim: Allah’a yemin ederim ki, o bir haktır, Allah’a yemin ederim inmiştir. Allah’a yemin ederim vacib olmuştur, demeye benzer. Bu açıklamaya göre yüce Allah’ın:

“Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun” âyeti üzerinde vakıf yapmak güzel olur büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” âyeti üzerinde de tam bir vakıf yapılır. Bu açıklamayı İbnu’l-Enbarî yapmıştır. Bu anlamdaki açıklamayı es-Sa’lebî de el-Ferrâ’dan nakletmiştir.

Yeminin cevabının:

“Aksine kâfirler büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” âyeti olduğu da söylenmiştir. Çünkü

“Aksine” lâfzı önceki bir hususu nefyetmek, onun dışındakinin de isbatı (olumlu anlatımı) içindir. Bu açıklamayı el-Kulebî yapmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir:

“Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun ki, aksine kâfirler büyüklük taslamakta ve” hakkı kabul etmekten uzakta ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a düşmanlık yapmak suretiyle

“muhalefet etmektedirler.”

Yahut da:

“Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun ki” durum onların söyledikleri gibi değildir, sen yalan söyleyen bir sihirbaz değilsin. Çünkü onlar senin doğru sözlü ve güvenilir bir kimse olduğunu çok iyi biliyorlar. Aksine onlar hakkı kabul etmeyip büyüklenmektedirler. Bu da yüce Allah’ın:

“Kaf, çok şerefli Kur’ân’a yemin ederim ki, bilakis… hayret ettiler…” (Kaf, 50/1-2) âyetine benzemektedir.

Bir başka görüşe göre cevab: “… nice nesiller helâk ettik” âyetidir. Şöyle denilmiş gibidir:”Kur’ân’a yemin olsun ki… nice nesiller helâk ettik.” Burada: “Nice” lâfzı nisbeten sonraları geldiğinden, başından “lam” harfi hazfedilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun güneşe ve aydınlığına” (eş-Şems, 91/1) diye buyurduktan sonra:

“Muhakkak felâh bulmuştur” (eş-Şems, 91/9) diye buyurmuştur ki; bu da: Yemin olsun felâh bulmuştur” demek olur.

el-Mehdevî dedi ki: el-Ferrâ’nın görüşü de budur. İbnu’l-Enbarî dedi ki: Bu bakış açısına göre yüce Allah’ın:

“Kâfirler büyüklük taslamakta ve muhalefet etmektedirler” âyeti üzerinde vakıf lamam olmaz.

el-Ahfeş dedi ki: Yeminin cevabı:

“Onların herbiri rasûlleri yalanladılar. Bu sebeple azabım hak oldu” (Sâd, 38/14) âyetidir. Bunun benzeri de yüce Allah’ın:

“Allah’a yemin olsun ki, biz gerçekten apaçık bir sapıklıkta idik” (eş-Şuara. 26 99) âyeti ile:

“Yemin olsun göğe ve tarıka… üzerinde hiçbir gözetleyicinin bulunmadığı hiçbir nefs yoktur” (et-Târık, 86/1-4) âyetidir.

İbnu’l-Enbari dedi k: Ancak bu pek güzel olmayan bir açıklamadır, çünkü kasem ile cevabı arasındaki ifadeler oldukça uzamış, âyetler ve kıssalar oldukça fazlalaşmış bulunmaktadır.

el-Kisaî dedi ki: Yeminin cevabı yüce Allah’ın: “Cehennem ehlinin bu davalaşmaları hiç şüphesiz bir gerçektir” (Sâd, 38/64) âyetidir. İbnu’l-Enbari dedi ki: Bu ise birincisinden daha da çirkin bir açıklamadır. Çünkü burada yemin ile cevabı arasındaki ifadeler daha da uzamış bulunmaktadır.

Yeminin cevabının:

“İşte muhakkak bu bizim rızkımızdır. Tükeneceği yoktur” (Sâd, 38/54) âyeti olduğu da söylenmiştir.

Katade dedi ki: Cevab hazfedilmiştir, cevabın takdiri de:

“Çok şerefli Kur’ân’a yemin olsun” ki muhakkak sizler öldükten sonra diriltileceksiniz, gibi bir ifadedir.

Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun.

Diyanet Vakfı
alemlerin Rabbi olan Allaha da hamd olsun!

Kurtubi Tefsiri
Âlemlerin Rabbi Allah’a da hamdolsun.

“Âlemlerin Rabbi Allah’a da” müjdeleyiciler, uyarıp korkutucular olmak üzere rasülleri elçi olarak gönderdiği için

“hamd olsun.”

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah’ın bütün insanlara ihsan etmiş olduğu nimetler dolayısıyla hamd olsun, diye açıklandığı gibi, müşrikleri helâk ettiği için Allah’a hamd olsun, diye de açıklanmıştır. Bunun da delili yüce Allah’ın:

“Böylece zulmedenlerin ardı arkası kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun” (el-En’am. 6/45) âyetidir.

Derim ki: Bunların hepsi kastedilmiştir. “Elhamdu: Hamd olsun” ifadesi de bunların hepsini kapsamına alır.

“Niteleyegeldiklerinden” âyeti yalanlarından… demektir. Yalan olarak onu niteleyegeldikleri şeylerden münezzehtir demektir.

Gönderilenlere selâm olsun.

Diyanet Vakfı
Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun!

Kurtubi Tefsiri
Gönderilmiş peygamberlere selam olsun.

4- Peygamberlere Selam, Âlemlerin Rabbi Allah’a Hamd Olsun:

“Gönderilmiş” yüce Allah’tan aldıkları tevhid ve risaleti tebliğ eden “peygamberlere selam olsun.”

Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bana selam getirdiğiniz vakit rasûllere de selam getirin. Şüphesiz ki ben gönderilmiş peygamberlerden (radıyallahü anhsûllerden) bir rasûlüm.” Taberî, Camiu’l-Beyan, XXIII, 116: “Katade’den Rasûlullah buyurdu ki…” diyerek, mürsel bir hadis olarak benzer rivâyetler ve sıhhat dereceleri için ayrıcı bk. İbn Kesîr, Tefsir, IV, 26.

“Gönderilmiş peygamberlere selam olsun” âyetinin şu anlama geldiği de söylenmiştir: O en büyük korku ve dehşet gününde Allah’tan onlara bir güvenlik olsun.

Rabbin, onların nitelediklerinden uzak olan, azamet sahibi Rabbin ne yücedir!

Diyanet Vakfı
Senin izzet sahibi Rabbin, onların isnat etmekte oldukları vasıflardan yücedir, münezzehtir.

Kurtubi Tefsiri
İzzet sahibi olan Rabbin onların niteleyegeldiklerinden münezzehtir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1-Yüce Allah’ın Teşbih ve Tenzih Edilmesi:

“Rabbin… müzennehtir” âyeti ile yüce Allah, müşriklerin kendisine izafe ettikleri vasıflardan münezzeh olduğunu belirtmektedir.

“İzzet sahibi” de

“Rabbin” lâfzından bedeldir. Övgü olmak üzere “Rab” lâfzının nasb ile okunması da caizdir. Ref ile okunması ise: O izzetin Rabbidir” anlamında olur.

“Onların niteleyegeldiklerinden” âyetinde kastedilen O’na izafe ettikleri eş ve çocuktur. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: “Subhanallah”ın ne anlama geldiği sorulmuş o da:

“O yüce Allah’ın hertürlü kötülükten tenzih edilmesidir” diye cevab vermiştir.

Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden Bakara Sûresi’nde (2/30. âyet, 17. başlıkta, 32. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

2- “İzzet Sahibi” Olmanın Anlamı:

Muhammed b. Suhnun’a: “Rabbi’l-ızze: İzzet sahibi”nin anlamı ile ilgili soru sorularak: İzzet, zat sıfatlarından olmakla birlikte yüce Allah’ın zatının sıfatlarından olup mesela “Rabbu’l-kudre: kudretin Rabbi” ve benzeri terkibler kullanılamadığı halde “Rabbul-ızze”nin kullanımı nasıl câiz olur? denilince, Muhammed b. Suhnun şu cevabı vermiş: İzzet hem zat sıfatı, hem fiil sıfatı olur. Zat sıfatı yüce Allah’ın:

“İzzet bütünüyle Allah’ındır” (Fatır, 35/10) âyeti gibidir. Fiil sıfatı ise “izzetin Rabbi (izzet sahibi)” âyeti gibidir. Bunun anlamı ise, insanların kendi aralarında birbirlerine karşı güç ve kuvvet sahibi olduklarını ortaya koydukları izzet (gücün sahibi olmak) demektir. Bu da yüce Allah’ın yarattığı şeyler arasındadır. (Devamla Muhammed b. Suhnun) dedi ki: Tefsirde belirtildiğine göre, burada izzetten kasıt, meleklerdir. Bazı ilim adamlarımız da şöyle demiştir: Her kim “Allah’ın izzeti hakkı için” diye yemin edecek olursa, eğer bununla O’nun sıfatı olan izzetini kastetmiş olup yeminini bozarsa, keffarette bulunması gerekir. Şayet kulları arasında yaratmış olduğu izzetini kastederse, onun için keffaret sözkonusu değildir.

el-Maverdî dedi ki: “İzzet sahibi’nin iki anlama gelme ihtimali vardır. Birincisine göre izzetin mutlak maliki ve sahibi demek olur. İkincisine göre ise ister kral ve hükümdar, ister zorba olsun kendisini güçlü, kuvvetli kabul eden (müteazziz) olan herşeyin Rabbi anlamındadır.

Derim ki: Yemin eden kişi bu anlamlardan hangisini niyet ederse etsin (yeminini bozması halinde) ona keffaret düşmez.

3- Sûrenin Son Üç Âyetinin Okunacağı Yerler:

Ebû Said el-Hudrî (radıyallahü anh)’dan gelen rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) (namazda) selam vermede izzet sahibi olan Rabbin…”

âyetini sûrenihtednuûâtkiadak1 okurdu” Bunu es-Sa’lebî zikretmiştir. Hakim, Müstedrek, I, 680.

Derim ki: Ben şeyh, İmâm, muhaddis, hafız Ebû Ali el-Hasen b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Amruk el-Bekrî’nin huzurunda, Mısır diyarında Mansura karşısında el-Cezire’de şunu okudum: Dedi ki: Bize hür kadın Um el-Mueyyed Zeyneb bint Abdurrahman b. el-Hasen eş-Şi’rî birinci seferinde Neysabur’da haber verdi ki: Bize Ebû Muhammed İsmail b. Ebi Bekr el-Karî haber verdi, dedi ki: Bize Ebû’l-Hasen Abdu’l-Kadir b. Muhammed el-Farisî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sehl b. Bişr b. Ahmed el-İsferayinî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süleyman Dâvûd b. el-Huseyn el-Beyhakî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zekeriya Yahya b. Yahya b. Abdurrahman et-Temimî en-Neysaburî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym Ebû Harun el-Abdî’den anlattı, o Ebû Said el-Hudrî’den dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı bir değil, iki değil (defalarca) namazın sonunda yahut namazı bitirdikten sonra:

“İzzet sahibi olan Rabbin onların niteleyegeldiklerinden münezzehtir. Gönderilmiş peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi Allah’a da hamd olsun” dediğini duymuşumdur Taberanî, Kebir, V, 211 el-Münzirî Tergib, II, 300 -Taberanî’den naklen-: Abdullah b. Erkam’ın babasından, onun Peygamber’den, namazdan sonra böyle demeye dair teşvik edici kavli bir sünnet olarak.

el-Maverdî dedi ki: en-Nehaî rivâyetle dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Her kim kıyâmet gününde kendisine en eksiksiz ölçekle ölçülüp mükâfat verilmesini arzu ediyor ve bundan memnun oluyorsa, meclisinden kalkmak istediği vakit meclisinin sonunda: “İzzet sahibi olan Rabbin, onların niteleyegeldiklerinden münezzehtir. Gönderilmiş peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi Allah’a da hamd olsun.” desin.” İbn Kesîr, Tefsir, IV, 26; Namazın sonunda söylenmesine teşvik edici Ali (radıyallahü anh)’nin bir sözü olarak: Abdurrezzak, Mûsannaf, II, 236.

es-Sa’lebî bunu Ali (radıyallahü anh) yoluyla gelen (Peygamber Efendimiz’e atfedilen) merfû’ bir hadis olarak zikretmiştir.

Bak, onlar da yakında görecekler.

Diyanet Vakfı
Onların halini gör, onlar da göreceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
(Onlara) göster, onlar da yakında göreceklerdir.

“Artık bir zamana kadar onlardan yüz çevir” âyeti tekid olmak üzere tekrar edildiği gibi aynı şekilde (“onlara) göster, onlar da yakında göreceklerdir” âyeti da tekid olmak üzere tekrarlanmıştır.

Onlardan yüz çevir bir zamana kadar.

Diyanet Vakfı
Sen bir zamana kadar onlara aldırma.

Kurtubi Tefsiri
Artık bir zamana kadar onlardan yüz çevir.

O, onların meydanlarına indiği zaman — uyarılanların sabahı ne kötüdür!

Diyanet Vakfı
Azap yurtlarına indiğinde, uyarılanların (fakat yola gelmeyenlerin) sabahı ne kötü olur!

Kurtubi Tefsiri
Onların alanlarına inince, o korkutulanların sabahı ne kötü olur!

“Onların alanlarına” azâb

“inince, o korkutulanların sabahı ne kötü olur!” ez-Zeccâc dedi ki: Onların azâbı öldürülmek ile idi.

“Alanlarına” âyeti es-Süddî ve başkalarından nakledildiğine göre evlerine, yurtlarına demektir. (Alan anlamı verilen): “Saha” ile “sahse” sözlükte evin genişçe avlusu demektir. el-Ferrâ”: “onların alanlarına inmesi” ile onlara inmesi aynı anlamdadır, demiştir.

“O korkutulanların sabahı ne kötü olur!” Azâb ile uyarılıp korkutulanların sabahı ne kötü olacaktır!

Bu âyette: “Onların sabahı ne kötü sabah olacaktır!” anlamında bir takdir sözkonusudur.

Özellikle

“sabah”ın sözkonusu edilmesi azâbın onlara sabah vakti geldiğinden dolayıdır. Enes (radıyallahü anh)’ın rivâyet ettiği şu hadis de bu türdendir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hayber’e gittiğinde, onlar da beraberlerinde çapaları, kazmaları bulunduğu halde tarlalarına çıkıyor iken: Muhammed ve ordusu geldi, dediler ve kalelerine geri döndüler. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allahu ekber, harab oldu Hayber. Çünkü biz bir kavmin sahasına indik mi o uyarılıp korkutulanların sabahı çok kötü olur.” Müslim, II, 1044, III, 1426; Buhârî, I, 322.

İşte bu da

“onların alanlarına inince” âyetinin anlamını açıklamaktadır ki, bununla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastetmektedir.

Şimdi azabımızı mı çabuklaştırmak istiyorlar?

Diyanet Vakfı
Azabımızı acele mi istiyorlar?

Kurtubi Tefsiri
Acaba onlar azabımızı mı acele istiyorlar?

“Acaba onlar azabımızı mı acele istiyorlar?” Aşırı derecedeki yalanlamalarından ötürü bu azap ne zaman gerçekleşecektir, diyorlardı. Azâbın çabuk gelmesini istemeyin, çünkü o mutlaka başınıza gelecektir, demektir.

Onlara bak, onlar da yakında görecekler.

Diyanet Vakfı
Onların halini gör, onlar da görecekler.

Kurtubi Tefsiri
Onlara göster, onlar da yakında göreceklerdir.

“Onlara göster, onlar da yakında göreceklerdir” âyeti hakkında Katade dedi ki: Görmenin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda göreceklerdir. Allah tarafından: “Umulur ki” tabiri vücub (gereklilik) ifade eder. Burada “göstermek” tabirinin kullanılması, işin oldukça yakın olduğunu anlatmak içindir. Pek yakında onlar görecekler, demektir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlar kıyâmet gününde azâbı göreceklerdir.

Artık onlardan yüz çevir bir zamana kadar.

Diyanet Vakfı
Onun için sen bir süreye kadar onlara aldırma.

Kurtubi Tefsiri
Artık bir vakte kadar onlardan yüz çevir.

“Artık bir vakte kadar onlardan yüz çevir.” Katade ölünceye kadar, ez-Zeccâc kendilerine tanınmış süreye kadar, diye açıklamıştır.

İbn Abbâs, Bedir’de öldürülecekleri vakte kadar diye açıklamıştır. Mekke fethi vaktine kadar da söylenmiştir. Âyet-i kerimenin kılıç (savaşı emreden) âyeti ile nesholduğu da söylenmiştir.

Şüphesiz bizim ordumuz galip gelenlerin ta kendisidir.

Diyanet Vakfı
Bizim ordumuz şüphesiz üstün gelecektir.

Kurtubi Tefsiri
“Muhakkak Bizim ordumuz, elbette onlar galip olanlardır.”

“Muhakkak Bizim ordumuz, elbette onlar galip olanlardır.” Buradaki:

“Galip olanlar” âyetinin çoğul gelmesi (ordu lâfzının) manasına binaendir. Eğer onun lafına uygun olarak gelmiş olsaydı, “Elbette o, galip gelen” şeklinde olması gerekirdi.

Yüce Allah’ın: ” Burada grublardan yenilgiye uğratılmış bir ordu” (Sad, 38/11) âyetinde olduğu gibi.

eş-Şeybanî dedi ki: Burada bu lâfzın çoğul olarak gelmesi âyet sonu oluşundan dolayıdır.

Şüphesiz onlar yardım olunacaklardır.

Diyanet Vakfı
Onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak onlar, elbette onlar zafere erdirilenlerdir;

“Muhakkak onlar, elbette onlar zafere erdirilenlerdir.” Yani gerek delil ile, gerek galip gelmek suretiyle yardım vaadi onlara verilmiştir.

Andolsun, bizim sözümüz gönderilmiş kullarımıza geçmişti:

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, peygamber kullarımıza söz vermişizdir:

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki gönderilmiş kullarımıza önceden şu sözümüz verilmiştir:

“Yemin olsun ki gönderilmiş kullarımıza önceden şu sözümüz verilmiştir” âyetini el-Ferrâ”; (sözümüz) mutluluk ile (mutlu alacaklarına dair) verilmiştir, diye açıklamıştır.

Bir görüşe göre buradaki “söz”den kasıt yüce Allah’ın:

“Allah: Yemin olsun ki Ben ve peygamberlerim mutlaka galib geleceğim, diye yazmıştır.” (el-Mücadele, 58/21) âyetini kastetmektedir.

el-Hasen: Şeriat sahibi peygamberlerden hiçbir kimse öldürülmüş değildir, demiştir.

Fakat onu inkâr ettiler, artık yakında bilecekler.

Diyanet Vakfı
İşte şimdi onu inkar ettiler. Ama ileride bileceklerdir!

Kurtubi Tefsiri
Şimdi de ona kâfir oldular. Yakında bileceklerdir.

“Şimdi de ona” yani o zikre

“kâfir oldular” el-Ferrâ” burada bir hazfin bulunduğunu kabul eder. Yani Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara zikir ile geldi de onlar da ona kâfir oldular. Bu, onların durumlarının şaşılacak bir hal olduğunu ifade eder. Yani işte onlara bir peygamber gelmiş ve içinde gerek duyacakları herşeyin açıklandığı bir kitab da üzerlerine indirilmiş bulunuyor. Bununla birlikte yine onlar inkâr ettiler ve sözlerine bağlı kalmadılar.

“Yakında bileceklerdir.” ez-Zeccâc dedi ki: Bu küfürlerinin akıbetini bileceklerdir.

Elbette biz Allah’ın ihlâslı kullarından olurduk.”

Diyanet Vakfı
167, 168, 169. Putperestler: Eğer öncekilere verilenlerden bizde de bir kitap olsaydı, mutlaka Allahın ihlaslı kulları olurduk! diyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
“Biz de elbette Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk.”

“Biz de elbette Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk.” Yani bize de öncekilere gelmiş olduğu gibi bir zikir, bir öğüt gelmiş olsaydı, biz de Allah’a ihlasla ibadet ederdik.

“Eğer önceki ümmetlerden bir zikir bizde olsaydı,

Diyanet Vakfı
167, 168, 169. Putperestler: Eğer öncekilere verilenlerden bizde de bir kitap olsaydı, mutlaka Allahın ihlaslı kulları olurduk! diyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
“Eğer bizde de öncekilerden bir zikir olsa idi;

Burada: olumsuzluk edatı olan: anlamındadır, “lam” ise anlamındadır. Bu durumda anlam şöyle olabilir: Onlar mutlaka şöyle diyorlardı: …

“Eğer bizde de öncekilerden bir zikir olsa idi” âyetinin, peygamberlerin kitablarından bir kitab olsa idi, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Şüphesiz onlar şöyle derlerdi:

Diyanet Vakfı
167, 168, 169. Putperestler: Eğer öncekilere verilenlerden bizde de bir kitap olsaydı, mutlaka Allahın ihlaslı kulları olurduk! diyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak diyorlardı ki:

Bu âyetlerle tekrar müşriklerin söyledikleri sözler sözkonusu edilmektedir. Yani onlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmeden önce bilgisizlikleri dolayısıyla ayıplandıklarında:

“Eğer bizde de öncekilerden bir zikir olsa idi…” derlerdi. Yani bize de şeriatleri açıklayan bir peygamber gönderilmiş olsaydı, mutlaka ona tabi olurduk, ona uyardık.

“Muhakkak diyorlardı ki” âyetinin başındaki:

“Muhakkak” lâfzı şeddesiz geldiğinden dolayı fiilin başına gelmiş ve (cevabının başına) da “lam” harfi gelmiştir. Böylelikle (bu şekilde) nefy için gelen ile olumluluk bildiren edatlar birbirinden ayırdedilmiş olmaktadır. Kûfeliler ise şöyle derler:

Şüphesiz biz, tesbih edenleriz.

Diyanet Vakfı
164, 165, 166. (Melekler şöyle derler:) Bizim her birimiz için, bilinen bir makam vardır. Şüphesiz biz, orada sıra sıra dururuz ve şüphesiz Allahı tesbih ederiz.

Kurtubi Tefsiri
Ve şüphesiz biz teşbih edenleriz.

“Ve şüphesiz biz teşbih edenleriz.” Katade’nin açıklamasına göre namaz kılanlarız, demektir. Bir başka açıklamaya göre müşriklerin ona atfettiklerinden Allah’ı tenzih edenleriz. Âyetin maksadı şudur: Melekler Allah’a teşbih ve namaz kılmak suretiyle ibadet ettiklerini haber vermektedirler. Onlar mabud (kendilerine ibadet edilen varlıklar) de değildir, Allah’ın kızları da değildir.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur” âyeti Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile mü’minlerin müşriklere söyledikleri sözlerdir. Yani sizden ve bizden âhirette bilinen bir makamı olmayacak hiçbir kimse yoktur. Bu da hesab için durulacak makamdır.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Kimimizin Allah’tan korkmak makamı, kimimizin Allah’tan ümid etmek makamı, kimimizin ihlâs makamı, kimimizin şükür makamı… vb. diğer makamı vardır.

Derim ki: Daha kuvvetli görülen

“bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur…” sözlerinin meleklerin söyledikleri sözlerden olduğudur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Şüphesiz biz, saf saf dizilenleriz.

Diyanet Vakfı
164, 165, 166. (Melekler şöyle derler:) Bizim her birimiz için, bilinen bir makam vardır. Şüphesiz biz, orada sıra sıra dururuz ve şüphesiz Allahı tesbih ederiz.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak biz saf saf duranlarız.

“Muhakkak biz saf saf duranlarız” âyeti hakkında el-Kelbî dedi ki: Onların da safları, yerde dünyadakilerin safları gibidir.

Müslim’in Sahih’inde Cabir b. Semura’dan şöyle dediği kaydedilmiştir: Biz mescidde bulunuyor iken Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yanımıza çıkıp geldi ve şöyle buyurdu: “Niçin meleklerin Rabbleri huzurunda saf saf durdukları gibi siz de saf saf dizilmiyorsunuz?” Biz: Ey Allah’ın Rasûlü! Melekler Rabbleri huzurunda nasıl saf saf dururlar diye sorduk, şöyle buyurdu: “Onlar ilk safları tamamlarlar ve safta sıkı sıkı dururlar.” Müslim, I, 322; Ebû Dâvûd, I, 177; Nesâî, II, 92; İbn Mace, I, 317; Müsned, V, 101.

Ömer (radıyallahü anh) da namaza kalktığında: Saflarınızı doğru ve düzgün tutunuz. Saflarınızı düzeltiniz. Şüphesiz Allah sizin de, meleklerin Rabbleri huzurunda durdukları gibi durmanızı ister, der, sonra da:

“Muhakkak biz saf saf duranlarız” âyetini okur, ey filan sen geriye git, ey filan sen öne geç der. sonra da kendisi öne geçip tekbir alıp namaza dururdu. Buna dair açıklamalar daha önce el-Hicr Sûresi’nde (15/24. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Malik dedi ki: İnsanlar dağınık bir şekilde namaz kılıyorlardı. Yüce Allah:

“Muhakkak biz saf saf duranlarız” âyetini indirdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara saf saf dizilmelerini emretti.

en-Nehaî dedi ki: Cebrâîl yahutta bir melek Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip dedi ki: Sen gecenin üçte ikisinden biraz az, yarısı ve üçte biri kadar namaz kılıyorsun, şüphesiz ki melekler de namaz kılar ve teşbihte bulunurlar. Semada boş duran hiçbir melek yoktur.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani bizler bize verilecek emirleri durup bekleyerek havada kanatlarımızı dizi dizi açmış olarak bekleyenleriz.

Biz Arşın etrafında saf saf dizilenleriz, diye de açıklanmıştır.

Bizden hiç kimse yoktur ki onun bilinen bir makamı olmasın.

Diyanet Vakfı
164, 165, 166. (Melekler şöyle derler:) Bizim her birimiz için, bilinen bir makam vardır. Şüphesiz biz, orada sıra sıra dururuz ve şüphesiz Allahı tesbih ederiz.

Kurtubi Tefsiri
Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur.

Bu, meleklerin yüce Allah’ı tazim etmek ve kendilerine ibadet edenlerin bu tutumlarını tepki ile karşılayıp reddetmek üzere söyledikleri sözlerdendir.

“Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur. Muhakkak biz saf saf duranlarız ve şüphesiz biz teşbih edenleriz” âyeti hakkında Mukâtil dedi ki: Bu üç âyet-i kerîme, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Sidre-i Münteha’da iken inmiştir. Cebrâîl biraz geri durunca, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Burada mı benden ayrılacaksınız?” diye sormuş, o da: Bu bulunduğum noktadan daha ileri gidemem, diye cevap vermiş, yüce Allah da meleklerin söylediği bir sözü nakletmek üzere: “Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur” âyetlerini indirmiştir.

Kûfelilere göre ifadenin takdiri: “Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan bir kimse yoktur” şeklinde olup ism-i mevsul olan (“kimse” anlamındaki: “men’ lâfzı) hazfedilmiştir.

Basralılara göre ise ifadenin takdiri: Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan hiçbir melek yoktur” şeklindedir. Bu da ibadet hususunda bilinen bir yeri… demektir. Bu açıklamayı İbn Mes’ûd ve İbn Cübeyr yapmıştır.

İbn Abbâs dedi ki: Semavatta üzerinde namaz kılan ve teşbih eden meleğin bulunmadığı bir karışlık yer dahi yoktur.’ Bu manadaki lâfızlar, uzunca bir hadisin bir bölümü olarak; Cabir (radıyallahü anh) yoluyla rivâyet edilmiştir: Bk. Taberanî, Evsat, IV, 44; Heysemî, Mecmau’z-Zevaid, I, 51-52, X, 358.

Âişe (radıyallahü anha) da şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Semada üzerinde secde eden yahut ayakta duran (namaz kılan) bir meleğin bulunmadığı bir ayak basacak kadar bir yer dahi yoktur. ” Taberanî, Evsat, IV, 44; Heysemî, Mecmau’z-Zevaid, X, 358’de Cabir (radıyallahü anh)’dan.

Ebû Zerr’den dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Gerçekten ben sizin görmediklerinizi görüyor, duymadıklarınızı duyuyorum. Sema gıcırdıyor, gıcırdaması da hakkıdır. Çünkü orada yüce Allah’a secde etmek için alnını koyan hiçbir meleğin bulunmadığı dört parmaklık bir yer dahi yoktur. Allah’a yemin ederim eğer bildiğimi bilseydiniz, pek az gülerdiniz, pekçok ağlardınız. Yataklar üzerinde kadınlardan zevk alamazdınız. Yüce Allah’a feryad ederek yollara dökülürdünüz. Keşke dalları budanan bir ağaç olsaydım.” Bu hadisi Ebû Îsa et-Tirmizî rivâyet etmiş olup hakkında: Hasen, garib bir hadistir, demiştir. Tirmizî, IV, 556; İbn Mace, II, 1402; Müsned, V, 173.

Bu bir başka yoldan da rivâyet edilmekte olup buna göre Ebû Zerr şöyle demiştir: “Dalları budanan bir ağaç olmayı çok arzu ederdim” demiştir. Yine bu Ebû Zerr’den mevkuf (senedi ona ulaşan, Rasûlullah’a atfedilmeyen) bir rivâyet olarak gelmiştir. Tirmizî, IV, 556; Müsned, V, 173

Katade dedi ki: Erkekler ve kadınlar şu: “Bizden herbirimiz için bilinen bir makamı olmayan yoktur” âyeti nazil oluncaya kadar birlikte namaz kılarlardı. Bunun üzerine erkekler öne geçti, kadınlar da arka saflarda durmaya başladı.

Ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna.

Diyanet Vakfı
161, 162, 163. Sizler ve taptığınız şeyler! Hiçbiriniz, cehenneme girecek kimseden başkasını Allaha karşı azdırıp saptıramazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Kendisi cehenneme girecek olan müstesna.

3- Kıraate Dair Bir Açıklama:

el-Hasen’den rivâyete göre:

“Kendisi cehenneme girecek olan müstesna” anlamındaki âyeti: şeklinde “lam” harfi ötreli olarak okumuştur.

en-Nehhâs dedi ki: Tefsir ehlinden bir topluluk bunun bir lahn (yanlış okuma) olduğunu söylemektedirler. Çünkü: “Bu şehrin kadısıdır” demek câiz değildir. Bu hususta yapıldığını duyduğum en güzel açıklama Ali b. Süleyman’ın yaptığı şu açıklamalardır: Bu okuyuş, ifadedeki anlam esas alınarak yorumlanabilir. Çünkü: “Kendisi” topluluk anlamını ifade eder. Buna göre; takdirindedir. İzafet dolayısıyla “nun” hazfedilmiştir, “vav” da iki sakinin arka arkaya gelişinden dolayı hazfedilmiştir.

Bir diğer görüşe göre bunun aslı veznindedir. Ancak bu (……..)den (……..)a kalbedilmiş ve “ye” harfi hazfedilmiştir. Sonunda da “lam” ötreli kalmıştır. Bu da:

“Yıkılmaya yüz tutmuş bir yarın kenarı” (et-Tevbe, 9/109) âyetine benzemektedir.

Üçüncü bir açıklama şekli de şudur: “Girecek olan” lâfzındaki “lam”ı tahfif maksadıyla hazfedilir ve i’rab onun aynu’l-fiili (ikinci harfi) üzerinde cereyan eder. Arapların kullandıkları: “Ona hiçbir şekilde aldırış etmedim” ifadelerinde hazfedildiği gibi. Bunun aslı: şeklinde olup (……..)’den gelmektedir. Tıpkı ‘den geldiği gibi. ” Her iki cennetin de (meyvelerinin) toplanışı yakındır.” (er-Rahmân, 55/54) ile

“denizde… yükseltilmiş, akıp giden gemiler O’nundur” (er-Rahmân, 55/24) diye okuyanların kıraati de bu kıraate benzemektedir. Burada görüldüğü gibi i’rab ayn(u’l-fiil yani kelimenin aslının ikinci harfi) üzerinde uygulanmıştır. Ancak cemaatin kıraatinde âyet-i kerimedeki bu kelimenin aslı “ye” ile; şeklinde olup lafızdan düştüğünden ötürü, hatta da hazfedilmiştir.

Ona karşı fitneye düşürecek değilsiniz.

Diyanet Vakfı
161, 162, 163. Sizler ve taptığınız şeyler! Hiçbiriniz, cehenneme girecek kimseden başkasını Allaha karşı azdırıp saptıramazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Siz O’nun aleyhine fitneye sürükleyemezsiniz.

“Siz O’nun” yani yüce Allah’ın

“aleyhine” (insanları)

“fitneye sürükleyemezsiniz” saptıramazsınız. en-Nehhâs dedi ki: Tefsir bilginleri bildiğim kadarıyla şu anlamdaki görüşü icma ile ifade etmişlerdir: Sizler yüce Allah’ın sapacağını takdir ettiği kişiler dışında hiçbir kimseyi saptıramazsınız. Şair de şöyle demiştir:

“Nimeti sayesinde onun tuzağını geri çevirdi,

Onun aleyhine, o ise bizi fitneye düşürücü idi.”

Saptırıcı idi, demektir.

2- Kaderiyye’nin Görüşü Bu Âyet-i Kerîme ile de Reddedilmektedir:

Bu âyet-i kerîme Kaderiyye’nin görüşünü reddetmektedir. Amr b. Zerr dedi ki: Ömer b. Abdu’l-Aziz’in huzuruna vardık. Yanında kaderden sözedildi, Ömer şöyle dedi: Şayet Allah kendisine isyan edilmesini murad etmemiş olsaydı, günahkârların başı olan İblisi yaratmazdı ve şüphesiz ki bu yüce Allah’ın Kitabında mevcut bir bilgi idi. Bu bilgiyi bilen bilmiştir, bilmeyen bilmemiştir. Sonra da: “Muhakkak siz ve ibadet ettikleriniz, siz O’nun aleyhine (insanları) fitneye sürükleyemezsiniz” âyetlerini okudu. Yani yüce Allah’ın cehennemi boylamasını aleyhine hüküm olarak yazdığı kimseler dışındakileri saptıramazsınız, demektir. Ayrıca o dedi ki: İşte bu âyet-i kerîme insanlar arasında anlaşmazlıkları hususunda ayırdedici bir âyet oldu.

Bu âyet-i kerimedeki anlamlardan birisi de şudur: Şeytanlar yüce Allah’ın hidayet bulmayacağını yazıp takdir etmiş olduğu kimseler dışında, hiçbir kimseyi saptıramazlar. Eğer yüce Allah, bu kimsenin hidayet bulacak bir kimse olacağını bilmiş olsaydı, elbetteki şeytanların onu saptırmalarının önüne geçer, engellerdi. Buna göre yüce Allah’ın:

“Onlara karşı atlılarınla, piyadelerinle gürültü çıkararak baskın düzenle” (el-İsra, 17/64) âyeti şu demek olur: Sen benim onlar hakkındaki ilmime aykırı hiçbir sonuca ulaşamazsın. Lebid b. Rabia’nın kaderin sabit olduğunu dile getirmek hususunda söylediği şu beyitler oldukça güzeldir:

“Şüphesiz Rabbimizden korkmak en hayırlı bir bağıştır,

Allah’ın izniyledir benim ağır hareket etmem ve acele edişim.

Allah’a hamdederim, hiçbir eşi, dengi yoktur O’nun,

O’nun elindedir hayır, O dilediğini yapar.

Kimi hayır yollarına iletirse, hidayet bulur,

Gönlü rahat olduğu halde; dilediğini de saptırır.”

el-Ferrâ” dedi ki: Hicazlılar: “Adamı fitneye düşürdüm, saptırdım” derken, Necidliler aynı fiili: “Onu fitneye düşürdüm, saptırdım” şeklinde (başına elif ziyadesiyle) kullanırlar.

Şüphesiz siz ve taptıklarınız,

Diyanet Vakfı
161, 162, 163. Sizler ve taptığınız şeyler! Hiçbiriniz, cehenneme girecek kimseden başkasını Allaha karşı azdırıp saptıramazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak siz ve ibadet ettikleriniz,

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Müşrikler ve Tapındıkları Varlıklar Doğru Yolda Olanları Saptıramazlar:

“Muhakkak siz ve ibadet ettikleriniz” âyetindeki: “eyler” burada: “O kimse(ler)” anlamındadır. Mastar anlamına geldiği de söylenmiştir. Yani muhakkak sizler ve sizin bu putlara ibadet etmeniz… Bunun: Şüphesiz ki sizler Allah’tan başka ibadet ettiklerinizle birlikte… demek olduğu da söylenmiştir. Mesela: “Filan, filan kişi ile geldi” denildiği gibi, “Filan, filan kişi ile birlikte geldi” de denilir.

Ancak Allah’ın ihlâslı kulları başka.

Diyanet Vakfı
Allahın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır (onlar azap görmeyeceklerdir).

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.

“Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.” Onlar cehennem ateşinden kurtulacaklardır.

Allah, onların nitelediklerinden uzaktır.

Diyanet Vakfı
Allah, onların isnat edegeldiklerinden yücedir, münezzehtir.

Kurtubi Tefsiri
Allah onların nitelendirmelerinden münezzehtir.

“Allah onların nitelendirmelerinden münezzehtir.” Onların bu nitelendirmelerinden yüce Allah alabildiğine tenzih edilir.

Onlar Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Oysa cinler kesinlikle hazır edileceklerini bilirler.

Diyanet Vakfı
Allah ile cinler arasında da bir soy birliği uydurdular. Andolsun, cinler de kendilerinin hesap yerine götürüleceklerini bilirler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar kendisi ile cinler arasında bir neseb uydurdular. Yemin olsun ki muhakkak cinler de onların hazır edileceklerini bilmişlerdir.

“Onlar kendisi ile cinler arasında bir neseb uydurdular” âyeti ile ilgili olarak tefsir bilginlerinin çoğunluğu burada sözü edilen: “Cinlerden kastın, melekler olduğunu söylemişlerdir. İbn Ebi Necih, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet eder: Onlar -Kureyş kâfirleri-: melekler yüce Allah’ın kızlarıdır dediler. Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallahü anh) da şöyle demiştir: Yani bu meleklerin anneleri vardır ve bu annelerinden doğmuşlardır. Onların annelerinin ise hareme alınan cin kadınlardan oldukları söylenmiştir.

İştikak bilginleri derler ki: Onlara “cin” denilmesinin sebebi, görülmeyişleridir. Mücahid dedi ki: Burada sözkonusu edilen cinler meleklerin kollarından birisidir ve bunlara “el-cinne” denilir. Bu İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiş bir görüştür.

İsrail, es-Süddî’den, o Ebû Malikten şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Onlara “cinn(e)” denilmesinin sebebi cennetlerin bekçileri oluşlarından dolayıdır. Esasen meleklerin tümüne de “cinne”‘ denilir.

“Neseb”den kasıt ise sihri akrabalıktır.

Katade, el-Kelbî ve Mukâtil dediler ki: Yahudiler -Allah’ın laneti üzerlerine olsun- dediler ki: Allah cinlerle sihri akrabalık kurdu. (Onlardan kadınlarla evlendi.) Melekler de onlardan idi.

Mücahid, es-Süddî ve yine Mukâtil şöyle demişlerdir: Bu sözleri söyleyenler Kinane ve Huzaalılar idiler. Onlar şöyle demişlerdi: Allah cinlerin ileri gelenlerinden (eş edinmek üzere) talib oldu. Onlar da en şerefli kızları ile onu evlendirdiler. İşte melekler bu cinlerin ileri gelenlerinin kızlarındandır.

el-Hasen dedi ki: Allah’a ibadette şeytanı ortak koştular. İşte araya koydukları neseb de odur.

Derim ki: el-Hasen’in bu husustaki görüşü en güzel görüştür. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Çünkü sizi” ibadet hususunda

“âlemlerin Rabbi ile bir tutmuştuk” (eş-Şuara, 26/98) âyetidir.

İbn Abbâs, ed-Dahhak ve yine el-Hasen şöyle demişlerdir: Bundan kasıt onların: Şüphesiz Allah ile İblis iki kardeştirler, şeklindeki sözleridir. Yüce Allah onların bu sözlerinden çok, pekçok yüce ve münezzehtir.

“Yemin olsun ki muhakkak cinler” yani melekler

“de onların” yani bu sözleri söyleyen kimselerin -Katade’ye göre cehennem ateşinde, Mücahid’e göre hesab için-

“hazır edileceklerini bilmişlerdir.” es-Sa’lebî birinci (Katade’ye ait olan) görüş daha uygundur, demiştir. Çünkü “hazır edilmek” bu sûrede bir kaç defa tekrarlanmıştır ve yüce Allah bununla azaba uğratılmaktan başka bir şey kastetmemiştir.

Doğru söyleyenlerseniz, getirin kitabınızı!

Diyanet Vakfı
Doğru sözlülerden iseniz, kitabınızı getirin!

Kurtubi Tefsiri
Doğru söyleyenler iseniz, kitabınızı getirin.

Bu sözlerinizde

“doğru söyleyenler iseniz kitabınızı” delillerinizi, belgelerinizi

“getirin.”

Yoksa apaçık bir deliliniz mi var?

Diyanet Vakfı
154, 155, 156. Ne oluyor size? Nasıl hükmediyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa sizin açık bir deliliniz mi var?

Kurtubi Tefsiri
Hiç düşünmez misiniz?

“Hiç” onun çocuğu olmasının imkansız bir şey olduğunu

“düşünmez misiniz?”

Hâlâ öğüt almaz mısınız?

Diyanet Vakfı
154, 155, 156. Ne oluyor size? Nasıl hükmediyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa sizin açık bir deliliniz mi var?

Kurtubi Tefsiri
Hiç düşünmez misiniz?

“Hiç” onun çocuğu olmasının imkansız bir şey olduğunu

“düşünmez misiniz?”

Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?

Diyanet Vakfı
154, 155, 156. Ne oluyor size? Nasıl hükmediyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa sizin açık bir deliliniz mi var?

Kurtubi Tefsiri
Ne oluyor size? Nasıl hüküm veriyorsunuz?

(Buna göre) kıraate buradan başlanacak olursa hemze kesre ile okunur. Ebû Hatim ise bunun izah edilemeyecek bir kıraat olduğunu iddia etmiştir. (Ancak bu okuyuşa göre dahi) ifadeler iki bakımdan yine azar üslubunu devam ettirmektedir: Birincisine göre bu onların söyledikleri yalanı açıklayıcı bir ifade olur. Bu durumda

“ne oluyor size? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” âyeti önceki ile alakalı olmaz. Diğer taraftan -aralarında el-Ferrâ’nın da bulunduğu- nahivcilerin naklettiklerine göre azar üslubu soru edatı ile de yapılabilir, soru edatı olmaksızın da yapılabilir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Siz dünya hayatında hoşlandığınız herşeyinizi bitirdiniz…” (el-Ahkaf, 46/20)

Bir başka açıklamaya göre bu okuyuşta “söylemek” anlamından gelen bir fiil takdiri sözkonusudur. Yani onlar derler ki: Kızları beğenip üstün tutup seçti, demek olur. Yahutta bu yüce Allah’ın:

“Allah doğurdu” âyetinden da bedel olabilir. Çünkü kız çocukların doğurulması ve kız çocuklara sahib olmak onları beğenip seçmektir. Bu durumda mazi bir fiil (doğurdu)den bir başka mazi fiil (üstün tutup seçti) bedel getirilmiş olur. Bu durumda da: “(……..): Elbette yalancıdırlar” âyeti üzerinde vakıf yapılmaz.

Kızları oğullara mı tercih etti?

Diyanet Vakfı
Allah, kızları oğullara tercih mi etmiş!

Kurtubi Tefsiri
Yoksa erkekler dururken, kız çocukları mı üstün tutup seçti?

en-Nehhâs dedi ki: Ben Ali b. Süleyman’ı şöyle derken dinledim: (……..)e benzeterek üstün okunması da mümkündür. Fakat bu âyet-i kerimede kesreli okunmasından başka türlü okuyuş câiz değildir. Çünkü ondan sonrası ref (durumunda)dır. İfade ise: “(…….): Elbette yalancıdırlar” ifadesi ile tamam olmaktadır. Sonra da âyete azarlamak ve yanlışlıklarını başlarına kakmak maksadıyla:

“Yoksa… mı üstün tutup seçti” âyeti ile okumaya devam edilir. Şöyle buyurmuş gibidir: Yazıklar olsun size!

“Yoksa erkekler”i bırakıp

“kızları mı üstün tutup seçti?”

“Üstün tutup seçti” anlamındaki: âyeti “elif” genel olarak kat’ (harekeli olarak) ile okunmuştur. Çünkü bu “vasl elifinin başına gelmiş bir “istifham elifi”dir. “Vasi elifi hazfedildikten sonra geriye istifham (soru edatı) olan elif olduğu haliyle üstün ve “kat’ elifi olarak kalmıştır. Daha önceden geçtiği üzere: “Acaba gaybı görerek mi bildi?” âyetinde olduğu gibi.

Ebû Cafer, Şeybe, Nafî’ ve Hamza istifhamsız olarak ve “vasl elifi ile haber olmak üzere: “Üstün tutup seçmiştir” diye okumuşlardır.

“Allah doğurdu.” Şüphesiz onlar gerçekten yalancılardır.

Diyanet Vakfı
151, 152. Dikkat edin, kesinlikle yalan uydurup söylüyorlar; «Allah doğurdu» diyorlar. Onlar şüphesiz yalancıdırlar.

Kurtubi Tefsiri
“Allah doğurdu.” Şüphesiz onlar elbette yalancıdırlar.

Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“İyi bilin ki onlar iftiralarından” âyetindeki (iftira anlamı verilen): “ifk” yalanın en kötü şeklidir.

“Derler ki: Allah doğurdu. Şüphesiz onlar elbette” Allah’ın çocuğu olduğu iddialarında

“yalancıdırlar.” Çünkü O. doğmayan ve doğurmayandır.

“İyi bilin ki” lâfzından sonra gelen: “Muhakkak, gerçekten, şüphesiz ki”nin hemzesi kesreli gelir, çünkü söz başıdır.

Sîbeveyh’in naklettiğine göre ise: …e gelince”den sonra üstün de gelebilir, esreli de gelebilir. Üstün geldiği takdirde: edatı: “Gerçekten, gerçek olarak” anlamına gelir. Esreli gelmesi halinde ise: “yi bilin ki” anlamındadır.

Dikkat edin! Şüphesiz onlar, uydurdukları yalandan dolayı şöyle derler:

Diyanet Vakfı
151, 152. Dikkat edin, kesinlikle yalan uydurup söylüyorlar; «Allah doğurdu» diyorlar. Onlar şüphesiz yalancıdırlar.

Kurtubi Tefsiri
İyi bilin ki onlar iftiralarından dolayı derler ki:

Yoksa biz melekleri dişi olarak yarattık da onlar şahit miydi?

Diyanet Vakfı
Yoksa biz melekleri onların gözü önünde kız olarak mı yarattık?

Kurtubi Tefsiri
Yoksa Biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar da buna şahit mı oldular?

“Yoksa Biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar da buna şahit mı oldular?” Biz onları dişiler olarak yaratırken yaratmamızda hazır mı idiler? Bu, yüce Allah’ın:

“Ve onlar bizzat Allah’ın kulları olan melekleri de dişi kabul ettiler. Acaba kendileri onların yaratılışlarına şahit mi oldular?” (ez-Zuhruf, 43/19) âyetine benzemektedir.

Sor onlara: Rabbinin kızları mı var, onların erkek çocukları mı?

Diyanet Vakfı
Putperestlere sor: Kızlar Rabbinin de erkekler onların mı?

Kurtubi Tefsiri
Şimdi onlara sor: “Kız çocukları Rabbinin, erkek çocukları da kendilerinin midir?”

“Şimdi onlara sor: Kız çocukları Rabbinin, erkek çocukları da kendilerinin midir?” Yüce Allah, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a teselli olmak üzere geçmiş ümmetlere dair haberleri sözkonusu ettikten sonra bu âyeti ile de Kureyş kâfirlerinin: Melekler Allah’ın kızlarıdır, şeklindeki sözlerine karşı delil getirerek:

“Şimdi onlara sor…” diye buyurmaktadır. Bu âyet, sûrenin baş taraflarında -aradaki mesafe uzak olmakla birlikte- yer alan benzeri anlamdaki ifadelere atfedilmiştir. Ey Muhammed! Sen Mekkelilere:

“Kız çocukları Rabbinin… midir?” diye sor, demektir. Çünkü Cuheyne, Huzaa, Benu Muleyh, Benu Seleme ve Abdu’d-Daroğulları meleklerin Allah’ın kızları olduklarını iddia ediyorlardı. Buradaki soru ise onları azarlamak içindir.

İnandılar, biz de onları bir süreye kadar nimetlendirdik.

Diyanet Vakfı
Sonunda ona iman ettiler, bunun üzerine biz de onları bir süreye kadar yaşattık.

Kurtubi Tefsiri
Onlar îmana geldiler. Biz de onları bir zamana kadar geçindirdik.

“Onlar îmana geldiler, Biz de onları bir zamana kadar” yani onlar için belirlenen ecellerinin son vaktine kadar

“geçindirdik.”

Onu yüz bin kişiye, hatta daha fazlasına gönderdik.

Diyanet Vakfı
Onu, yüz bin veya daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik.

Kurtubi Tefsiri
Biz, onu yüzbin veya daha fazlasına gönderdik.

“Biz onu yüzbin veya daha fazlasına gönderdik” âyeti ile ilgili olarak daha önceden de geçtiği üzere, İbn Abbâs’tan rivâyete göre Yûnus (aleyhisselâm)’a peygamberlik, balığın onu kıyıya bırakmasından sonra, verilmiştir. Bu rivâyetin geldiği tek yol, Şehr b. Havşeb yoludur.

en-Nehhâs dedi ki: İsnad bakımından bundan daha iyi ve daha sahih olanı ise bizim Ali b. el-Huseynden yaptığımız rivâyettir. O dedi ki: Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr b. el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize İsrail anlattı, o Ebû İshak tan. o Amr b. Meymun’dan dedi ki: Bize Abdullah b. Mesud Beytu’l-Mal’de Yûnus peygamber (aleyhisselâm)’dan sözederek dedi ki: Yûnus kavmine azâbın geleceğini söyledi ve bu azâbın üç güne kadar gelip onları bulacağını bildirdi. Onlar da her anne ile yavrusunu birbirinden ayırarak yurtlarından feryad ile dışarı çıktılar. Yüce Allah’a niyaz edip mağfiret dilediler. Yüce Allah onlara azâbı göndermedi. Yûnus (aleyhisselâm) da azâbı bekleyip durduğu halde bir şey görmedi. -Yalan söyleyip de lehine bir delil bulunmayan bir kimse öldürülürdü.- Bundan dolayı Yûnus öfkelenerek (ya da öfkelendirerek) çıkıp gitti. Bir gemiye bindi bir topluluğun yanına geldi, onlar da onu gemiye aldılar ve onun kim olduğunu öğrendiler. Gemiye girdikten sonra gemi yürümez oldu. Halbuki başka gemiler sağa sola gidip geliyordu. Bu geminize ne oldu? dediler. Gemidekiler bilmiyoruz dediler. Yûnus (aleyhisselâm) dedi ki: Bu gemide aziz ve celil olan Rabbinden kaçmış bir köle vardır. Onu suya atmadıkça o gemi yürümeyecektir. Onlar: Ey Allah’ın Peygamberi! Eğer seni atmamızı istiyorsan, asla biz seni atamayız. Bu sefer Yûnus (aleyhisselâm): O halde kura çekiniz. Kura kime çıkarsa, o denize atılsın, dedi. Kura çektiler, kura Yûnus’a çıktı, onu bırakmak istemediler. Yine: Üç defa kura çekiniz, kura kime çıkarsa, o denize atılsın. Üç defa daha kura çekildi, üçünde de kura Yûnus’a çıktı. Bunun üzerine denize atıldı. Yüce Allah da onun için bir balık görevlendirdi. Balık onu yuttu ve onu denizin dibine doğru götürdü. Yûnus (aleyhisselâm) çakıl taşlarının teşbihini duyunca:

“Karanlıklar içinde: Senden başka ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zulmedenlerden oldum, diye seslendi.” (el-Enbiya. 2/87)

Bu karanlıklar gece karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığıdır.

Yüce Allah:

“Biz onu hasta olduğu halde apaçık bir yere bıraktık.” diye buyurmaktadır. Yani üzerinde tüyü bulunmayan bir kuş yavrusu gibi bıraktık. Yüce Allah onun için kabak türünden bir bitki bitirdi. Onunla gölgeleniyor ve ondan yiyordu. Bu ağaç kuruyunca, onun için ağladı. Yüce Allah ona şunu vahyetti: Kuruyan bir ağaç için ağlıyorsun da kendilerini helâk etmemi istediğin yüzbin kişi veya daha fazlası için ağlamıyorsun öyle mi?

Derken Allah’ın Rasûlü Yûnus çıkıp gitti. Hayvanlarını otlatan bir çoban gördü. Ey genç kimlerdensin? diye sordu, o: Yûnus’un kavmindenim dedi. Ona: Kavminin yanına gidersen, Yûnus ile karşılaştığını onlara bildir, dedi. Genç şöyle dedi: Sen gerçekten Yûnus isen delili bulunmaksızın yalan söylediği ortaya çıkan bir kimsenin öldürüldüğünü biliyorsun. Benim doğru söylediğime kim şahitlik edecek, dedi. Bunun üzerine Yûnus: Şu ağaç ve şu yer sana şahitlik edecektir, dedi. Genç ona: O halde onlara (şahitlik etmeleri için) emir ver, dedi. Yûnus onlara: Bu genç size gelecek olursa, siz ona şahitlik ediniz, dedi. Onlar da: Olur dediler. Genç kavmine geri döndü. Kavmi arasında kendisine zarar verilemeyecek bir konumda idi, kardeşleri vardı. Hükümdara gidip: Ben Yûnus ile karşılaştım, onun sana selamı var dedi. Hükümdar: Öldürülmesini emredince, etrafındakiler: Bunun bir delili var. O bakımdan onunla beraber şahitlik edecek kimseleri gönderdiler. O ağaca ve o yere gidip: Allah adına size yemin veriyorum. Benim Yûnus ile karşılaştığıma şahitlik eder misiniz? dedi. Her ikisi de: Evet dediler. Onunla birlikte olanlar dehşet içinde geri döndüler ve: Ağaç ve yer buna şahitlik etti, diyerek, hükümdarın yanına vardılar ve gördüklerini hükümdara anlattılar.

Abdullah (b. Mesud) dedi ki: Hükümdar gencin elinden tutup onu kendi yerine oturttu ve: Buraya sen benden daha layıksın, dedi. Abdullah dedi ki: Bu genç kırk yıl boyunca onların işlerini güzel bir şekilde idare etti.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Bu rivâyetten açıkça anlaşıldığına göre Yûnus’a balık kendisini yutmadan önce risalet verilmiş idi. Bu ise kıyas ile öğrenebilecek bir şey değildir, isnad ile öğrenilir.

Yine bu rivâyetteki hususlardan birisi de şudur: Yûnus’un kavmi îman etmişler ve azâbı görmeden önce pişman olmuşlardı. Çünkü burada belirtildiğine göre onlara üç güne kadar azâbın geleceğini haber vermişti. Onlar ise herbir anneyi yavrusundan ayırıp tek kişiymişcesine yüce Allah’a feryad ederek yöneldiler. Bu hususta doğru olan budur. Diğer taraftan yüce Allah’ın onlar hakkındaki hükmü (bundan dolayı) başkaları hakkındaki şu âyetinde sözü edilen hükmü gibi olmamıştır:

“Ama Bizim azabımızı gördüklerinde îmanları onlara fayda vermedi.” (el-Mu’min, 40/85):

“Yoksa (makbul) tevbe kötülükleri işleyip durup da nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığında… (yaptığı tevbe) değildir.” (en-Nisa, 4/18)

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Onlar azâbın gölgesini gördüler de tevbe ettiler. Bu ise (tevbenin kabul edilmesine) engel değildir. İlim adamlarının bu husustaki görüşleri daha önce Yûnus Sûresi’nde (10/98. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Oraya bakılabilir.

“Veya daha fazlasına” âyetindeki “veya” lâfzının anlamları ve yorumlanması ile ilgili açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Yahut (belki, hatta) taştan da katı” (el-Bakara, 2/74) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

el-Ferrâ” dedi ki: Burada: “Veya” âyeti: “Hatta” anlamındadır. Başkası ise bunun “vav: ve” anlamında olduğunu söylemişlerdir. Şairin şu beyitinde de bu türdedir:

“Aramızda savaş şiddetlenince, Riyahı veya Rizamı aradı gözlerimiz.”

Burada: “ve Rizarm…” anlamındadır. İşte yüce Allah’ın:

“Saat (kıyâmet) hadisesi ise ancak bir göz kırpma gibidir. Yahut o daha da yakındır.” (en-Nahl, 66/77) âyeti gibidir.

Muhammed b. Cafer ise bu âyeti hemzesiz olarak: “Yüzbine ve daha fazlasına” diye okumuştur. Buna göre: ” Daha fazlasına” âyeti hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir ki “ve onlar daha fazla idiler” takdirindedir.

en-Nehhâs dedi ki: Basralılara göre bu iki görüş sahih olamaz. Onlar “ev: veya, yahuf’un: “Hatta” ile “vav: ve” anlamında olduğunu kabul etmezler. Çünkü: “Hatta, belki” birinci ifadenin sözkonusu olmadığını ancak ondan sonrasının da olumlu olarak ifade edildiğini anlatmak (idrab) içindir. Yüce Allah ise böyle bir anlatımdan münezzehtir. Yahutta bir şeyden çıkıp (ilgili açıklamaları bitirip) başka bir şeye geçiş içindir. Bu ise böyle bir açıklamanın yapılacağı bir yer değildir. Diğer taraftan “vav”ın anlamı: “Veya, yahut”un anlamından farklıdır. Eğer bunlardan birisi diğerinin anlamına kullanılabilseydi, lâfızların anlamlan (meani) ortadan kalkardı. Eğer böyle bir şey mümkün olsaydı, o takdirde: “Biz onu ikiyüzbin kişiye peygamber olarak gönderdik” ifadesi daha muhtasar olurdu.

el-Muberred de dedi ki: Bunun anlamı şudur: Biz onu öyle bir topluluğa gönderdik ki, sizler onları görecek olsaydınız, bunlar yüzbin kişi veya daha fazladır, diyeceksiniz. Kullara bilip tanıdıkları bir üslubla hitab edilmiştir.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu şuna benzer: Bana Zeyd ya da Amr geldi. Halbuki sen bu ikisinden kimin geldiğini biliyorsun, ancak kimin geldiğini muhatab anlamasın diye müphem bir ifade kullanırsın.

el-Ahfeş ve ez-Zeccâc derler ki: Veya sizin değerlendirmenize göre daha fazla idiler, demektir.

İbn Abbâs dedi ki: Bunlar yüzbinden yirmibin kişi fazla idiler. Bunu Ubeyy b. Ka’b (peygambere) merfu olarak da rivâyet etmiştir. Yine İbn Abbâs’tan: Otuzbin kişi fazla idiler, dediği rivâyeti de gelmiştir. el-Hasen ve er-Rabî ise: Otuzbin küsur kişi fazla idiler, demişlerdir. Mukâtil b. Hayyan da: Yetmişbin kişi demiştir.

Üzerine bir kabak ağacı bitirdik.

Diyanet Vakfı
Ve üstüne (gölge yapması için) kabak türünden geniş yapraklı bir nebat bitirdik.

Kurtubi Tefsiri
Üzerine kabak türünden bir ağaç bitirdik.

Yüce Allah’ın:

“Üzerine kabak türünden bir ağaç bitirdik.” âyetine gelince, buradaki

“Üzerine” yanında demektir. Allah’ın:

“Onların bana isnad ettikleri bir suç da vardır” (eş-Şuara, 26/14) âyeti gibidir ki; burada da “benim yanımda” anlamındadır.

Buradaki bu lâfzın: “Onun için” anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Kabak türünden bir ağaç” âyetinde geçen: “el-yaktîn” kabak bitkisi demektir. Başkası olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı İbnu’l-A’rabî zikretmiştir. Haberde: “Kabak ve kavun cennettendir” denilmektedir. Biz bunu “et-Tezkire” adlı eserimizde de zikretmiş bulunuyoruz.

el-Muberred dedi ki: Gövdesi olmayıp yaprağı yerin üzerinde yayılan herbir bitkiye “yaktîne” denilir. Kabak, kavun ve Ebû cehil karpuzu gibi. Eğer bitkinin kendisini ayakta tutan gövdesi (ve sapı) var ise buna sadece “şecere (ağaç)” denilir. Eğer kökleri bulunup etrafa yayılıyor ise buna da “necme” denilir, çoğulu ise “necm” …diye gelir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Gövdesiz bitkiler de, ağaçlar da (Allah’a) secde ederler.” (er-Rahmân, 55/6) Buna yakın bir açıklama İbn Abbâs, el-Hasen ve Mukâtil ‘den de rivâyet edilmiştir. Onlar derler ki: Uzayıp giden ve yer üzerinde yayılarak dik duramayan, sapı da bulunmayan acur, kavun, kabak, Ebû cehil karpuzu gibi herbir bitkiye “yaktın” denilir.

Said b. Cübeyr dedi ki: Biten, sonra da aynı senede ölen herşeye denilir. Muz da bunun kapsamına girer.

Derim ki: Yaktın sapı olmayan bitkilerdendir. el-Cevherî dedi ki: Yaktın kabak ve buna benzer bitkiler gibi sapı olmayan bitkilerdir. ez-Zeccâc dedi ki: Yaktînin türediği kök “bir yerde ikamet etti” anlamındaki: ifadesidir. Buna göre yaktin “yef’il” veznindedir.

Bunun Arapça olmayan bir isim olduğu da söylenmiştir. Özellikle “yaktin”in anılmasının sebebinin ona sinek konmayışı olduğu söylendiği gibi, şöyle de denilmiştir: Orada yaktin yoktu. Yüce Allah onu anında bitiriverdi.

el-Kuşeyrî dedi ki: Âyet-i kerimede bu ağacın, gölgesinin olduğuna delil teşkil edecek bir ifade şekli vardır.

es-Sa’lebî dedi ki: Bu bitki onu gölgelendiriyordu. Onun yeşilliğini görünce onu beğendi. Bu sefer kuruyuverdi, onun için üzülmeye koyuldu. Ona şöyle denildi: Ey Yûnus! Yaratan da sen değilsin, sulayan da sen değilsin, bitiren de sen değilsin. Niye bir ağaç için üzülüyorsun? Yüzbin insanı veya daha fazlasını yaratan Ben olduğum halde, Benden bir anda onları toptan imha etmemi istiyorsun. Halbuki onlar tevbe etmiş, Ben de onların tevbelerini kabul etmiş bulunuyorum. Benim rahmetim nerede kaldı ey Yûnus? Ben erhamu’rrahimînim.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da rivâyet edildiğine göre o etli tiridi ve kabağı yer, kabağı sever ve: “Bu, kardeşim Yûnus’un bitkisidir” dermiş.

Enes de dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kabak parçalarının bulunduğu sulu bir yemek ile kurutulmuş et sunuldu. O da kabın etrafındaki kabakları topluyor (ve yiyordu). Enes dedi ki: İşte o günden itibaren ben kabağı seviyorum. Bu hadisi hadis İmâmları rivâyet etmişlerdir. Darımı, II, 138; Müsned, III, 108.

Onu çıplak bir yere attık — hasta idi.

Diyanet Vakfı
Halsiz bir vaziyette kendisini dışarı çıkardık.

Kurtubi Tefsiri
Biz, onu hasta olduğu halde apaçık bir yere bıraktık.

“Biz, onu hasta olduğu halde apaçık bir yere bıraktık. Üzerine kabak türünden bir ağaç bitirdik” âyeti ile ilgili olarak rivâyet edildiğine göre balık onu Musul yakınlarındaki bir kasabanın kıyısına bıraktı. İbn Kusayt, Ebû Hüreyre’den naklen dedi ki: Yûnus etrafı açık bir yere atıldı. Allah da onun üzerine yaktın (kabak türü) bir bitki bitirdi. Biz ona: Ey Ebû Hüreyre yaktın nedir? diye sorduk, dedi ki: Bu kabak bitkisidir. Yüce Allah ona yabani bir dişi dağ keçisi müsahhar kıldı. Bu da yerin bitirdiklerinden yemeye koyuldu. Sabah-akşam bu keçi ona gelir ve bacaklarını açarak sütünden içirirdi. Kendisine gelinceye kadar bu böyle devam etti.

Said b. Cübeyr de İbn Abbâs’tan dedi ki: Balık onu deniz kıyısında bir yere bıraktı. Onu hilkatinde hiçbir eksik olmayan, yeni doğmuş bir bebek gibi bıraktı.

Yine denildiğine göre balık Yûnus’u deniz kıyısına bırakınca yüce Allah onun üzerine yaktın denilen bir ağaç yetiştirdi. Bu nakledildiğine göre kabaktır. Onun üzerine öz suyunu damlatıyordu, ta ki eski gücüne kavuşuncaya kadar. Daha sonra bir gün bu ağacın bulunduğu yere döndüğünde kurumuş olduğunu gördü, üzüldü ve onun için ağladı. Bu hali dolayısıyla ona sitemle şöyle denildi: Bir ağaç için üzülüp ağladın da. Dostun İbrahim’in çocuklarından İsrailoğullarından yüzbin kişi düşmanın elinde esir oldukları halde, onlar için üzülmedin ve hepsinin helâk edilmesini istedin.

Bu ağacın incir ağacı olduğu da söylenmiştir. Muz ağacı olduğu da söylenmiştir. Bu ağacın yapraklarıyla örtünmüş, dallarıyla gölgelenmiş ve onun meyvesinden yemişti. Ancak çoğunluk bunun -ileride geleceği üzere- yaktiin (kabak) olduğu görüşündedir.

Daha sonra yüce Allah onu seçti, salihlerden kıldı. Kavmine gidip yüce Allah’ın onların tevbelerini kabul ettiğini söylemesini emretti. Kavmine gitmek üzere yola koyuldu, bir çoban ile karşılaştı. O çobana Yûnus’un kavmini, durumlarını, nasıl olduklarını sordu. Durumlarının iyi olduğunu söyledi, rasûllerinin kendilerine dönmesini ümit ettiklerini bildirdi. Bu sefer ona: Git, Yûnus ile karşılaştım diye onlara haber ver, dedi. Bu sefer çoban: Bir şahit olmadıkça ben bunu yapamam dedi. Bunun üzerine koyunlarından birisini tayin ederek: Bu senin Yûnus ile karşılaşmış olduğuna şahitlik edecektir, dedi. Çoban: Bu da nasıl olur deyince, Yûnus: Şu üzerinde bulunduğun yer de senin Yûnus ile karşılaştığına şahitlik edecektir. Yine: Bu nasıl olur? deyince, Yûnus: Şu ağaç da senin Yûnus ile karşılaştığına şahitlik edecektir, dedi. Çoban kavmine döndü ve Yûnus ile karşılaştığını onlara bildirince, onu yalanladılar, hatta ona kötülük yapmak istediler. Onlara: Bana ceza vermekte acele etmeyin, sabahı bekleyin. Sabah olunca onları alıp Yûnus ile karşılaştığı yere gitti. Yerden konuşmasını istedi, yer onlara Yûnus ile karşılaştığını bildirdi. Koyuna, ağaca konuşmalarını söyledi. Her ikisi de çobanın Yûnus ile karşılaşmış olduğunu bildirdi. Bundan sonra da Yûnus yanlarına geldi.

Bu haberi ve ondan öncekini Taberî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- zikretmiş bulunmaktadır.

“Biz onu… bıraktık.” Onu at(tır)dık, demektir. Onu bıraktık, terkettik, diye de açıklanmıştır.

“Apaçık bir yere” sahraya demektir. Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır. el-Ahfeş düzlük bir yere. Ebû Ubeyde genişçe bir yere, diye açıklamıştır. el-Ferrâ” dedi ki: Bu boş yer demektir. (Devamla) dedi ki: Ebû Ubeyde dedi ki: Boş yer anlamındadır. Daha sonra da Huzaalılardan bir adama ait şu beyiti zikretmektedir:

“Ve ben tökezleyeceğinden korkmaksızın bir ayağımı kaldırdım,

Açık, düzlük yere de elbiselerimi bıraktım.”

el-Ahfeş yüce Allah’ın:

“Hasta olduğu halde” âyeti hakkında dedi ki: “Hasta” kelimesinin çoğulu şekillerinde gelir.

Yüce Allah bu sûrede: “Biz onu… apaçık bir yere bıraktık” diye buyurduğu halde, Nun ve’l-Kalem Sûresinde:

“Eğer ona Rabbinden bir nimet erişmemiş olsa idi, bomboş bir çöle kınanmış halde atılacaktı.” (el-Kalem, 68/49) diye buyurmaktadır. (Bu nasıl izah edilir?)

Buna cevab şudur: Burada yüce Allah bize onu kınanmış olmaksızın boş bir yere atmış olduğunu haber vermektedir. Eğer Allah’ın rahmeti olmasaydı, kınanmış olduğu halde boş yere atılmış olacaktı. Bu açıklamayı en-Nehhâs yapmıştır.

Diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.

Diyanet Vakfı
143, 144. Eğer Allahı tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar dirilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.

Kurtubi Tefsiri
Diriltilecekleri güne kadar (balığın) karnında kalırdı elbet.

“Eğer o, gerçekten teşbih edenlerden” yani namaz kılanlardan

“olmasaydı, diriltilecekleri güne kadar karnında kalırdı elbet.” Yani ona ceza olmak üzere bu böyle olacaktı. Bu da şu demektir: Balığın karnı kıyâmet gününe kadar onun için bir kabir olacaktı.

Balığın karnında ne kadar kaldığı hususunda farklı görüşler vardır. es-Süddî, el-Kelbî ve Mukâtil b. Süleyman, kırk gün kalmıştır derken, ed-Dahhak yirmi, Atâ yedi gün, Mukâtil b. Hayyan üç gün kalmıştır, demişlerdir. Tek bir saat (kısacık bir an) kaldığı da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

5- Yûnus’ (aleyhisselâm.)’ın Balığın Karnındaki Durumu:

Taberî’nin rivâyetine göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şanı yüce Allah Yûnus’u balığın karnında hapsetmeyi murad edince, balığa onu al, fakat etini çizme, kemiğini kırma, diye vahyetti. Balık onu aldı, sonra karnında olduğu halde denizdeki yerine kadar indirdi. Denizin dibine ulaşınca, Yûnus bir ses işitti. Kendi kendisine: Acaba bu ne? diye sordu. Şanı yüce Allah balığın karnında olduğu halde ona: Bu denizdeki canlıların teşbihidir, diye vahyetti. Bunun üzerine o da balığın karnında olduğu halde tesbih etti. Melekler de onun teşbihini işittiklerinde: Rabbimiz, biz alışılmadık bir yerde zayıf bir ses duyuyoruz dediler. Yüce Allah şöyle buyurdu: Bu benim kulum Yûnus’tur. Bana karşı geldi. Ben de onu denizde balığın karnında hapsettim. Melekler dediler ki: Her gün ve her gece kendisinin salih ameli sana yükselen o salih kul mu, diye sordular, yüce Allah: Evet diye buyurdu. O vakit ona şefaatte bulundular, yüce Allah da balığa buyurduğu gibi “hasta olduğu halde” kıyıya bırakmasını emretti. Yüce Allah’ın kendisini nitelendirdiği hastalığı da, balığın onu sahile et ve kemiği yaratılmış, yeni doğmuş küçük bir çocuk gibi bırakması idi.”

Rivâyet edildiğine göre balık gemi ile birlikte başını yukarı doğru kaldırarak yol alıyor ve nefes alıyordu. Yûnus da bu arada teşbih getiriyordu. Karaya varıncaya kadar balık o gemiden ayrılmadı. Sağlam bir şekilde onu dışarı bıraktı. Onda hiçbir değişiklik olmamıştı. Bunun üzerine müslüman oldular. Bunu da Zemahşerî Tefsir’inde zikretmiş bulunuyor.

İbnu’l-Arabî de dedi ki: Bana arkadaşlarımızdan birçok kişi İmâmu’l-Haremeyn Ebû’l-Mealî Abdu’l-Melik b. Abdillah b. Yusuf el-Cüveynî’den şöyle dediğini haber vermişlerdir: Ona yaratıcı herhangi bir cihette midir? Diye sorulmuş. Hayır, O bundan yüce ve münezzehdir, diye cevap vermiş. Ona: Buna delil nedir? diye sormuşlar, o da şöyle demiş: Buna delil Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Benim Yûnus b. Metta’dan daha faziletli olduğumu söylemeyiniz.” “Bir peygamberin: Ben Yûnus b. Metta’dan hayırlıyım, demesi uygun değildir” anlamında Ebû Davud, IV, 217; Tahavî, Şerhu Meani’l-Âsar, IV. 315. hadisidir. Ona: Bu rivâyette delil olacak taraf nedir? diye sorulunca, şöyle demiş: Bu açıklamayı benim şu misafirim bin dinar alıp onunla bir borcunu ödeyinceye kadar yapmayacağım, dedi. Bunun üzerine iki kişi kalkıp: Bu bin dinarı ödemeyi biz üzerimize alıyoruz, dediler. el-Cüveynî: Hayır, iki kişi buna kefil olmasın. Çünkü bu ona ağır gelir dedi. Birileri: Onu ödemeyi ben üzerime alıyorum, dedi. Bunun üzerine el-Cüveynî şöyle cevab verdi: Yûnus b. Metta kendisini denize attı ve balık onu yuttu. Denizin dibinde üç karanlık içine gömüldü ve: “Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Şüphesiz ki ben zâlimlerden oldum” diye -yüce Allah’ın haber verdiği şekilde- seslendi. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ise yeşil refref’in üzerine oturup onunla meleklerin kalem cızırtılarını işiteceği noktaya kadar yukarılara ulaşıp Rabbi onunla söyleşip vahyettiği şeyleri ona vahyettiği sırada, denizin karanlıklarındaki balığın karnında yüce Allah’a Yûnus’dan daha yakın değildi.

6- Yûnus (aleyhisselâm)’ın Kendisini Denize Atması ve Kura Çekmek:

Taberî’nin naklettiğine göre Yûnus (aleyhisselâm) gemiye bindiği vakit, gemi şiddetli bir fırtınaya tutuldu. Gemidekiler: Bu sizden birinizin günahı sebebiyledir, dedi. Yûnus bu günahı işleyenin kendisi olduğunu bilerek: Bu benim günahım sebebiyledir, haydi beni denize atınız, dedi. Onlar ise kura çekmeden böyle bir teklifi kabul etmediler. “Kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.”

Bunun üzerine onlara: Ben bu işin benim günahım sebebiyle olduğunu size söylemiştim, dedi. Ancak onlar yine onu ikinci defa kura çekmeden atmayı kabul etmediler. İkinci kurada da o yenilenlerden oldu. Fakat üçüncü bir defa daha kura çekmeden onu denize atmayı kabul etmediler. Üçüncü kurada da yenilenlerden oldu. Bunu görünce kendisini denize attı. Bu iş gece karanlığında olmuştu, onu balık yutmuştu.

Rivâyet edildiğine göre o gemiye yüzünü örterek binmiş ve uzakça olmayan bir yerde uyumaya çekilmişti. Tam bu esnada esen şiddetli bir rüzgar nerdeyse gemiyi batıracaktı. Gemidekiler bir araya gelip dua ettiler ve: Şu uyuyan adamı da uyandırın, o da bizimle birlikte dua etsin, dediler. Onlarla birlikte Allah’a dua etti ve fırtına dindi. Arkasından Yûnus tekrar yerine dönüp uykuya daldı. Bir rüzgar daha esti, nerdeyse gemi suda batacaktı. Yine onu uyandırdılar, Allah’a dua ettiler ve rüzgar dindi.

Onlar bu halde iken oldukça büyük bir balık onlara doğru başını kaldırdı ve gemiyi yutmak istedi. Bunun üzerine Yûnus onlara: Arkadaşlar bu benden dolayı oluyor. Beni denize atacak olursanız, siz yolunuza devam edersiniz, rüzgar da sizi korkutan tehlikeler de biter. Onlar: Kura çekmeden seni atmayız, dediler. Kura kime çıkarsa, onu denize atarız. Derken kura çektiler ve kura Yûnus’a çıktı. Arkadaşlar beni atınız, benden dolayı bu işler başınıza geliyor, dediyse de onlar: Hayır, bir defa daha kura çekmeden bu işi yapmayız, dediler. Yine kura çektiler ve yine kura Yûnus’a çıktı. Onlara: Arkadaşlar beni denize atınız, benden dolayı bu işler başınıza geliyor, dedi. İşte yüce Allah’ın:

“Kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.” Yani kura ona çıkmıştı, âyeti bunu anlatmaktadır. Bunun üzerine Yûnus’u alıp geminin baş taraflarına denize atmak üzere götürdüler. Baktılar ki balık ağzını açmış bekliyor. Bu sefer geminin öbür kıyısına onu getirdiler, yine balığı gördüler. Öbür tarafa onu götürdüler, yine balığın ağzını açmış beklediğini gördüler. Yûnus bu durumu görünce, o kendi kendisini attı ve balık da onu yakaladı. Yüce Allah balığa: Ben onu sana rızık olarak vermedim. Senin karnını onun için bir kab kıldım, diye vahyetti. Balığın karnında kırk gün kaldı.

“O bakımdan karanlıklar içerisinde:

“Senden başka ilâh yoktur, Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zulmedenlerden oldum” diye seslenmişti. Biz de duasını kabul edip kendisini gamdan kurtarmıştık. Biz mü’minleri işte böyle kurtarırız.” (el-Enbiya, 21/87-88) Bu husus daha önceden de geçmişti. Buna dair açıklamalar ileride de gelecektir.

Bu olaydaki fıkhi inceliklerden birisi de şudur: Bizden öncekilerin şeriatinde de kura ile amel edilir, uygulama yapılırdı. Daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/44. âyet, 3- başlıkta) da geçtiği üzere bu bizim şeriatimizde de varid olmuştur.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Kura bizim şeriatimizde üç yerde varid olmuştur.

1- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yolculuğa çıkmak istediği vakit hanımları arasında kura çekerdi. Kura kime çıkarsa onunla birlikte o yola çıkardı. Buhârî, II, 916, 942, 955, III, 1055, IV, 1517; Müslim, IV, 2130; Dârimî, II. 194; Ebû Dâvûd, II, 243; Müsned, VI, 114, 117.

2- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a başka hiçbir malı bulunmayan altı kölesini azad etmiş bir adamın davası getirildi. O da bu altı kişi arasında kura çekti. Bunların ikisini hürriyetlerine kavuşturdu, geri kalan dördü ise köle kaldı. Tirmizi, III, 645; İbn Hibban, Sahih, XI, 465.

3- İki kişi ortada alametleri kalmamış birtakım şeyleri miras iddiası ile davalaştılar. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara: “Gidin, hakkı gereği gibi araştırın, sonra kura çekin. Herbiriniz de diğerine hakkını helal etsin.” diye buyurdu. Beyhakî, es-Sünenu’l-Kübra, VI, 66; Darakutnî, IV. 238; Müsned, VI, 320.

İşte kura çekmenin varid olduğu üç yer burasıdır. Bunlar ise nikâhlılar arasındaki paylaştırma, köle azad etme ve diğer paylaştırmalardır. Bu hususlarda kura çekmek, içinden çıkılmaz meseleyi ortadan kaldırıp çözüm bulmak ve herkesin arzusunun gerçekleşmesini istemesi hastalığına son vermektir.

Gazaya çıkmak hususunda zevceler arasında kura çekmenin durumu hakkında (Maliki mezhebine mensub) ilim adamlarımızın farklı görüşleri vardır. Bu iki görüşten sahih olanı kura çekileceğidir. Diğer İslâm beldelerindeki fukaha da böyle demişlerdir. Çünkü hepsi ile birlikte yola çıkmanın imkanı yoktur. Bunlardan birisini seçmek ise öbürlerine üstün tutmak demektir, geriye kura çekmekten başka bir yol kalmıyor. Altı köle meselesinde de durum böyledir. Çünkü her iki köle adamın malının üçte biri demektir. Bu ise ölüm hastalığı halinde miras bırakanın hürriyetine kavuşturabileceği miktar demektir. Gönül arzusuna göre bu iki kişiyi tayin etmek, şer’an câiz değildir. Geriye sadece kura çekmek kalıyor.

Aynı şekilde miras bırakılan eşyalar hususunda anlaşmazlık ortaya çıkarsa, kuradan başka bir yolla hakkı tesbıt etmeye imkan kalmaz. O halde hak sahibini tayin etmenin zorlaşması halinde kura bir asıl olmaktadır.

(İbnu’l-Ârabî devamla) dedi ki: Bana göre doğru olan içinden çıkılması zor herbir meselede kuranın çekileceğidir. Bu yolla problem daha açık bir şekilde çözülür ve böyle bir hususta verilecek hüküm daha güçlüdür, meseleyi daha açık ortaya koyar ve problemi ortadan kaldırır. Bundan dolayı biz diyoruz ki: Talâk hususunda hanımlar arasında kura çekmek, hürriyetlerine kavuşturmak hususunda cariyeler arasında kura çekmek gibidir.

7- insanı Denize Atmak için Kura Çekmek:

İnsanı denize atmak maksadıyla kura çekmek câiz değildir. Bu Yûnus (aleyhisselâm) hakkında ve onun döneminde bir taraftan delilinin gerçekleştirilmesi, diğer taraftan da imanının arttırılması için bir çeşit mukaddime idi. Dolayısı ile günahkâr olan bir kimsenin öldürülüp ateşe ya da denize atılması câiz değildir. Böyle bir kimse hakkında işlediği suça göre had ya da ta’zir uygulanır. Bazı kimselerin kanaatine göre deniz kaynayıp coşacak olur da gemidekiler geminin yükünü hafifletmek zorunda kalırsa, o vakit aralarında kura çekilir, geminin yükünü hafifletmek maksadı ile birileri denize atılır. Ancak bu yanlış bir görüştür. Çünkü birilerinin atılması ile gemi hafifletilemez. Bu ancak mallar hakkında sözkonusu olabilir. Fakat yüce Allah’ın vereceği hükme karşı sabretmek yolunu seçmek gerekir.

8- Teşbih ve Salih Amelin Faydası:

Yüce Allah, Yûnus (aleyhisselâm)’ın teşbih edenlerden olduğunu ve teşbihinin kurtuluşunun sebebi olduğunu haber vermektedir. İşte bundan dolayı: Salih amel, tökezlemesi halinde kişiyi yükseltir, denilmiştir.

İbn Abbâs: “Teşbih edenlerden” âyetini namaz kılanlardan diye açıklamıştır.

Katade dedi ki: O daha önceden Allah kendisini korusun diye namaz kılardı, yüce Allah da onu kurtardı.

er-Rabî’ b. Enes dedi ki: Şayet önceden onun salih bir ameli olmasaydı “diriltilecekleri güne kadar karnında kalırdı elbet.”

(Yine er-Rabî’ b. Enes) dedi ki: Hikmette şunlar yazılıdır: Salih amel tökezlemesi halinde sahibini yükseltir.

Mukâtil de dedi ki: “Teşbih edenlerden” âyeti masiyetten önce namaz kılıp itaat edenlerden… demektir. Vehb: İbadet edenlerden, diye açıklamıştır. el-Hasen dedi ki: O balığın karnında namaz kılmıyordu, ancak rahatlık dönemlerinde “önceden salih ameller işlemişti. Sıkıntılı halinde yüce Allah o salih ameli ile onu andı. Hiç şüphesiz salih amel sahibini yükseltir, tökezleyecek olursa bir dayanak bulmasına sebeb olur.

Derim ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyeti da bu anlamı ifade eder: “Sizler kimin salih amel türünden kendisi için saklanabilecek bir şeyler yapabilme imkanı olursa, onu yapsın.” Ebû Abdullah el-Makdisi, el-Ehadisu’l-Muhtara, III, 77, 78. O halde kul salih bir amel işlemek için gayret eder, çabalar. Bunu Rabbine karşı ihlasla yerine getirir. İhtiyaç duyacağı, çaresiz kalacağı bir güne bunu saklar. Olanca gücüyle de bunu gizli tutar. Diğer insanlardan bunu saklar. En çok ihtiyaç duyacağı bir zamanda bu (amelinin mükâfatı olarak) ona ulaşır.

Buhârî ve Müslim de İbn Ömer yoluyla gelen hadiste Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedirler: “Vaktiyle üç kişi -bir rivâyette: sizden öncekilerden (üç kişi)- yürüyüp gezinirlerken yağmur bastırdı. Dağdaki bir mağaraya sığındılar. Mağaranın ağzını dağdan gelen bir kaya kapatıverdi. Böylelikle mağarayı üzerlerine kapattı. Biri diğerine şöyle dedi: Allah için işlemiş olduğunuz salih amellerinizi gözden geçiriniz. Bunları sözkonusu ederek Allah’a dua ediniz, belki Allah bu mağaranın kapısını size açar…” Buhârî, V, 2228; İbn Hibban. Sahih, III, 178; Müsned, II, 116.

diyere hadisi böylelikle tamamıyla zikreder. Bu çokça bilinen bir hadistir. Bunun çokça bilinmesi dolayısıyla onu bütünüyle kaydetmemize gerek bırakmamaktadır.

Said b. Cübeyr dedi ki: Yûnus (aleyhisselâm) balığın karnında: “Senden başka ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zâlimlerden oldum” deyince, balık onu dışarıya attı.

“Teşbih edenlerden” âyetinin balığın karnında namaz kılanlardan… anlamında olduğu da söylenmiştir.

Derim ki: Daha kuvvetli görünen onun bu teşbihinin kalb ile uyumlu, dil ile teşbih olduğudur. Daha önceden Taberî’nin kaydettiği ve bizim zikrettiğimiz Ebû Hüreyre yoluyla gelen hadis de buna delildir. Orada: “Balığın karnında olduğu halde tesbih etti” denilmektedir. Yine “melekler onun teşbihini işittiler. Rabbimiz biz alışılmadık bir yerde zayıf bir ses işitiyoruz, dediler.” Buna göre âyet-i kerimedeki: ” İdi” zaid demektir. “Eğer o teşbih edenlerden olmasaydı” demektir.

Ebû Dâvûd’un kitabında (Süneninde) Sad b. Ebi Vakkas’dan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Zu’n-Nûn’un balığın karnındaki duası olan: “Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zâlimlerden oldum” duasını müslüman bir kişi her ne hakkında yapacak olursa, mutlaka onun duası kabul olunur.” Hakim, Müstedrek, II, 414; Ebû Abdullah el-Makdisi, el-Ehadisu’l-Muhtara, III, 235, 259- Bu husus daha önce el-Enbiya Sûresi’nde (21/87-88 âyetlerinin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

O halde Yûnus (aleyhisselâm) hem daha önceden namaz kılan ve teşbih eden birisiydi, hem de balığın karnında da böyle idi.

Haberde kaydedildiğine göre balığa şöyle seslenilmiş: Biz Yûnus’u sana rızık olarak vermedik. Seni ona bir koruyucu yer ve mescid olarak tayin ettik. Bu da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı,

Diyanet Vakfı
143, 144. Eğer Allahı tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar dirilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.

Kurtubi Tefsiri
Eğer o, gerçekten teşbih edenlerden olmasaydı,

“Eğer o, gerçekten teşbih edenlerden olmasaydı” âyeti hakkında el-Kisaî şöyle demektedir: Buradaki:

“Gerçekten” lâfzındaki hemzenin esreli olmayışı, başına “lam” harfinin gelişinden dolayıdır. Çünkü bu “lam” harfi ona ait değildir. en-Nehhâs dedi ki: Durum onun dediği gibidir. “Lam” ancak: ‘nın cevabında sözkonusu olur. Sözü geçen edatın cevabı: “…kalırdı” anlamındaki -peltek se ile-: “lebise” lâfzıdır. Başına gelen “lam”a “elbet” diye anlam verilmiştir.

Onu balık yuttu — o, kınanmış biriydi.

Diyanet Vakfı
Yunus kendini kınayıp dururken onu bir balık yuttu.

Kurtubi Tefsiri
Kendini kınayıcı olduğu halde balık onu yuttu.

4- Yûnus (aleyhisselâm) Balığın Karnında:

“Kendini kınayıcı olduğu halde balık onu yuttu” yani o kınanmasına sebep olacak bir iş yapmıştı. “Melum” ister hak etsin, ister etmesin başkası tarafından kınanan kişi demektir. (Âyet-i kerimedeki şekliyle): Mulim’in ayıplayıcı anlamında olduğu da söylenmiştir. “Bir iş yapıp da bu işi dolayısıyla ayıplanır duruma gelen, kimse” hakkında kullanılır.

Kur’a çekti, yenilenlerden oldu.

Diyanet Vakfı
Gemide olanlarla karşılıklı kura çektiler de kaybedenlerden oldu.

Kurtubi Tefsiri
Kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.

3- Çekilen Kura:

“Kura çekmişti de…” âyetinde geçen: lâfzı, el-Muberred’e göre;

“kura çekmişti” anlamındadır. Ona göre bunun aslı (kura maksadıyla torbada) karıştırılan siham (oklardan) gelmektedir.

“Kaybedenlerden olmuştu.” el-Muberred yenilenlerden olmuştu, diye açıklarken, el-Ferrâ” da şunları söyler: “Delili kaybetti (çürütüldü)” ile: “Allah onun delilini çürüttü” denilir, bunun aslı ayağın kaymasından gelmektedir. Şair de şöyle demiştir:

“Biz yenilenleri herbir dağ geçidinde öldürdük,

Gözler(imiz) aydın oldu, onları öldürmekle.”

Dolup taşan gemiye kaçmıştı.

Diyanet Vakfı
Hani o, dolu bir gemiye binip kaçmıştı.

Kurtubi Tefsiri
Hani o, yüklü gemiye kaçıp sığınmıştı.

2- Gemiye Gidişi:

“Hani o, yüklü gemiye kaçıp sığınmıştı” âyetindeki

“Kaçıp sığındı” fiili hakkında el-Muberred der ki: Bu aslında uzaklaşıp gitti demektir. Kaçan köleye “abik” denilmesi de buradan gelmektedir. Başkası da şöyle demektedir: Yûnus’tan “kaçtı” diye sözedilmesi yüce Allah’ın emri olmadan ve insanlardan saklanarak çıkıp gitmiş olmasıdır.

“Yüklü gemiye” âyetindeki: “Yükle dopdolu” demektir.

“Gemi” anlamındaki: ise, hem müzekker, hem müennes gelir, tekil ve çoğul olarak da gelir. Buna dair açıklamalar da daha önceden (el-Bakara, 2/164. âyet, 3- başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Tirmizî el-Hakim dedi ki: Ona “abîk (kaçkın)” ismini vermesi kulluktan kaçmış olmasından dolayıdır. Çünkü kulluk, ancak hevayı terketmek ve Allah’ın emirlerinin gerektirdiği yerde nefsi feda etmektir. Daha önce el-Enbiya Sûresi’nde geçtiği üzere meleğin ondan istediği kararlılık üzere sıkıntılarının arttığı esnada canını feda etmeyerek istediği doğrultuda hareket ettiğinden ona “abik: kaçkın kul” ismi verilmiş oldu. Meleğin ondan istediği kararlılık ise, kendisi ile ilgili değil, Allah’ın emri ile ilgili idi. Nefsinin payı için değil, Allah’ın hakkı dolayısıyla idi. Yûnus bu hususta doğruyu araştırdı, fakat Allah nezdindeki doğruyu isabet ettiremedi. Bundan dolayı ona “abik (kaçkın kul)” ve “mulîm (kendisini kınayan)” ismini verdi.

Ve şüphesiz Yunus da gönderilenlerdendi.

Diyanet Vakfı
Doğrusu Yunus da gönderilen peygamberlerdendi.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Yûnus da gönderilmiş peygamberlerdendi.

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı sekiz başlık halinde sunacağız:

1- Yûnus (aleyhisselâm.) ve Kavmi:

“Muhakkak Yûnus da gönderilmiş peygamberlerdendi” âyetinde sözü edilen Yûnus ile Zu’n-Nûn aynı kişilerdir. Metta’nın oğludur, İlyas’ın yanında misafir kaldığı yaşlı kadının oğlu da odur. İlyas o kadının yanında kavminden altı ay süre ile saklanmıştır. Yûnus ise o sırada süt emen küçük bir çocuktu. Yûnus’un annesi İlyas’a bizatihi hizmet ediyor ve onu teselli ediyor, güç yetirebildiği hiçbir şeyi ondan esirgemeyerek ikram ediyordu. Daha sonraları İlyas evlerin darlığından sıkılmaya başladı. Bunun için dağlara gitti. Bu yaşlı kadının oğlu olan Yûnus öldü. Kadın İlyas’ın arkasından çıkıp dağlarda onu aramaya koyuldu. Nihayet onu buldu. Allah oğlunu diriltir ümidi ile kendisi için Allah’a dua etmesini istedi. Ölümünden ondört gün sonra İlyas çocuğun yanına geldi. Abdest alıp namaz kıldı ve Allah’a dua etti. Allah da Metta’nın oğlu Yûnus’u, İlyas (aleyhisselâm)ın duası ile diriltti.

Allah, Yûnus’u Musul topraklarında bulunan Nineva (Ninova) ahalisine peygamber olarak gönderdi. Bunlar önceleri puta tapıyorlardı. Yûnus Sûresi’nde (10/98. âyetin tefsirinde) bu hususun açıklaması geçtiği gibi. Enbiya Sûresi’nde (21/87-88)’de onun kızgınlıkla kavmi arasından çıkıp gitmesine dair açıklamalar Yûnus kıssasında geçmiş bulunmaktadır.

Yûnus (aleyhisselâm)’a peygamberlik balığın onu yutmasından önce mi verildiği, sonra mı verildiği hususunda farklı görüşler vardır. Taberî, Şehr b. Havşeb’den naklen diyor ki: Cebrâîl (aleyhisselâm), Yûnus (aleyhisselâm)’a gelip: Ninova halkına git ve onlara azâbın başlarına gelip çatmak üzere olduğunu söyleyip uyar, dedi. Yûnus: Kendime bir binek bulayım dedi, Cebrâîl durum ona elverişli olmayacak kadar acildir deyince, bu sefer Yûnus: O zaman kendime bir ayakkabı bulayım dedi. Yine: Durum buna elvermeyecek kadar acildir, dedi. Bunun üzerine Yûnus kızıp bir gemiye gidip bindi. Gemiye binince gemi hareket etmedi, ne ileri, ne geri gidemedi. Bu sefer kura çekildi, kura Yûnus’a çıktı. Balık kuyruğunu sallayarak geldi. Balığa: Ey balık! Biz Yûnus’u sana rızık olarak vermiyoruz. Seni onun himaye olunacağı bir yer ve bir mescid kıldık, diye seslenildi.

O yerden balık onu yuttu. Nihayet Ubulle’nin yanından geçtiler. Oradan da Dicle’ye kadar balığın karnında geldi ve Ninova’da onu dışarı bırakıncaya kadar öylece gitti. Bize el-Haris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilal anlattı dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb anlattı, o İbn Abbâs’tan naklen dedi ki: İşte Yûnus’un peygamberlik ile görevlendirilmesi balığın onu dışarı atmasından sonra olmuştur.

Bu görüşü kabul edenler gönderilmiş bir peygamberin Rabbine karşı öfkelenerek yerinden çıkıp ayrılmadığını delil gösterirler. O halde onun başından geçen bu olay peygamberlikten önce olmuştur.

Başkaları da şöyle demektedir: Onun bu tutumu, kendilerine peygamber olarak gönderildiği kimseleri, Allah’ın onları kendilerini davet etmesini emrettiği şeye davet etmesinden, onlara Rabbinin risaletini tebliğ etmesinden sonra olmuştur. Ancak o, kendilerini sakındırıp korkuttuğu azâbın başlarına belirlemiş olduğu bir vakitte ineceği vaadinde bulunmuştu. Tevbe etmedikleri ve yüce Allah’a itaate dönmedikleri için onlardan ayrılıp gitti. Azâbın gölgesi o kavmin üzerine düşüp onları örtüp kaplayınca -yüce Allah’ın Kitab-ı Kerîm’inde buyurduğu gibi- Allah’a tevbe ettiler, Allah da üzerlerindeki azâbı kaldırdı. Yûnus’a da onların kurtuldukları ve kendilerine vaadedip tehditte bulunduğu azâbın da üzerinden kaldırıldığı haberi verildi. O bundan ötürü kızıp: Ben onlara bir vaadde bulundum ve benim bu vaadim doğru çıkmadı, dedi. İşte Rabbini kızdırarak gitti ve onun yalanını tesbit etmiş oldukları halde yanlarına geri dönmekten hoşlanmadı. Bunu da Said b. Cübeyr, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Daha önce el-Enbiya Sûresi’nde (21/87-88. âyetlerin tefsirinde) de geçmiş bulunmaktadır. İleride yüce Allah’ın:

“Biz onu yüzbin veya daha fazlasına gönderdik.” (es-Saffat, 37/147) âyetini açıklarken geleceği üzere doğru olan da budur.

“Yûnus” lâfzı munsarıf değildir, çünkü Arapça olmayan bir isimdir. Arapça olsaydı, ilk harfi “ye” olsa dahi munsarıf olurdu. Çünkü “yuf’ul” vezninde bir fiil yoktur. Tıpkı bir kimseye “yu’fur” ismini verdiğimiz takdirde munsarıf olacağı gibi. Ancak “ya’fur” diye ad verilirse munsarıf olmaz.

Ve geceleyin de — hâlâ akıl etmiyor musunuz?

Diyanet Vakfı
137, 138. (Ey insanlar!) Elbette siz de sabah ve akşam onlara uğruyorsunuz. Hala akıllanmayacak mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Geceleyin de. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?

âyeti ile de Araplara hitab etmektedir. Yani siz onların evlerinin, onlardan geriye kalan eserlerin yakınından sabah vakti geçip gidiyorsunuz.

“Geceleyin de” aynı şekilde onların yakınından geçmektesiniz. İfade burada tamam olduktan sonra:

“Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” yani ibret almayacak ve düşünmeyecek misiniz, diye buyurmaktadır.

Şüphesiz siz sabah vakti onların yanından geçiyorsunuz.

Diyanet Vakfı
137, 138. (Ey insanlar!) Elbette siz de sabah ve akşam onlara uğruyorsunuz. Hala akıllanmayacak mısınız?

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak siz onların yakınından, sabahleyin de geçip gidiyorsunuz,

“Muhakkak siz onların yakınından sabahleyin de geçip gidiyorsunuz”

Sonra diğerlerini yerle bir ettik.

Diyanet Vakfı
134, 135, 136. Geridekiler arasında kalan yaşlı bir kadın dışında, Lutu ve ailesinin hepsini kurtardık. Sonra diğerlerini yok ettik.

Kurtubi Tefsiri
Sonra diğerlerini helâk ettik.

“Sonra diğerlerini” gönderdiğimiz ceza ile

“helâk ettik.”

Ancak yaşlı bir kadın, geride kalanlardandı.

Diyanet Vakfı
134, 135, 136. Geridekiler arasında kalan yaşlı bir kadın dışında, Lutu ve ailesinin hepsini kurtardık. Sonra diğerlerini yok ettik.

Kurtubi Tefsiri
Ancak geri kalanlar arasındaki bir koca karı müstesna.

“Şüphesiz Lut da gönderilmiş peygamberlerdendir. Hani Biz onu ve aile halkını birlikte kurtarmıştık. Ancak geri kalanlar arasındaki bir kocakarı müstesna” buyruklarına dair açıklamalar daha önce Lut kıssasında (el-Araf, 7/80. âyet ve devamında ve Hud, 11/77. âyet ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

Onu ve ailesini topluca kurtardık.

Diyanet Vakfı
134, 135, 136. Geridekiler arasında kalan yaşlı bir kadın dışında, Lutu ve ailesinin hepsini kurtardık. Sonra diğerlerini yok ettik.

Kurtubi Tefsiri
Hani Biz onu ve aile halkını birlikte kurtarmıştık.

Ve şüphesiz Lut da gönderilenlerdendi.

Diyanet Vakfı
Lut da elbette peygamberlerdendi.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz Lut da gönderilmiş peygamberlerdendir.

Şüphesiz o, bizim inanan kullarımızdandı.

Diyanet Vakfı
Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten o, îman eden kullarımızdandı.

“İhsan edicilere muhakkak ki Biz böyle mükâfat veririz. Gerçekten o îman eden kullarımızdandı” âyeti daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle ödüllendiririz.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz biz, iyileri işte böyle mükafatlandırırız.

Kurtubi Tefsiri
İhsan edicilere muhakkak Biz, böyle mükâfat veririz.

İlyas’a selâm olsun.

Diyanet Vakfı
129, 130. Sonra gelenler içinde, kendisine bir ün bıraktık, «İlyasa selam!» dedik.

Kurtubi Tefsiri
İlyas’a selam olsun.

“İlyas’a selam olsun” âyetindeki

“İlyas (anlamı verilen)” lâfzını el-A’rec, Şeybe ve Nafî’: “Âl-i Yasin” diye okumuşlardır. İkrime, Ebû Amr, İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisaî ise “İlyâsîn” diye okumuşlardır. el-Hasen de bunu: “Ale’l-yasin (ya’sin’e)” şeklinde elifi vasl ile okumuştur, sanki Yasin’in başına tarif için getirilen elif lam gelmiş gibidir. Maksat ise İlyas (aleyhisselâm)’dır. Selam da onadır, ancak bu a’cemî (Arapça olmayan) bir isimdir. Araplar, Arapça olmayan bu isimleri değişik şekillerde telaffuz ederler ve bu isimleri çokça değiştirirler.

İbn Cinnî dedi ki: Arablar, Arapça olmayan isimlerle çokça oynarlar. Yasin, İlyas ve İlyâsîn aynı şeydir.

ez-Zemahşerî dedi ki: Hamza vasl ile okuduğunda nasbederdi, vakıf yaptığı takdirde ise ref’ederdi. Bu aynı zamanda: “İlyâsîne” ile okunduğu gibi İdris de: “İdrisiyn, İdrisin ve İdrasin” diye İlyas’ın ve İdris’in farklı söyleyişleri halinde okunmuştur.

Süryanicede fazladan getirilen (sondaki) “ye” ile “nun”un özel bir anlamı olabilir.

en-Nehhâs dedi ki:

“İlyas’a selam olsun” diye okuyan kimse -doğrusunu en iyi bilen Allah’tır ya- bu peygamberin ismini hem İlyas, hem de Yasin olarak kullanmış, sonra da onu “âli”ne yani din mensublarına ve onun yolundan gidenlere selam etmiş olur. Böylece kendisi dolayısıyla âline selam verdiği takdirde onun da selamın kapsamına girdiğini biliyor demektir. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah’ım Ebû Evfa’nın âline salat eyle.” diye buyurmuştur. Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır:

“Fir’avun hanedanını (âlini) azâbın en şiddetlisine sokun.” (el-Mu’min, 40/46)

“İlyâsîn (İlyas)” diye okuyanların kıraati ile ilgili olarak da ilim adamlarının birden çok görüşü vardır. Harun. İbn Ebi İshak’dan şöyle dediğini rivâyet eder: İlyâsîn, İbrahim gibidir. O bu kanaatiyle onun adının bu olduğunu benimsemiş gibidir. Ebû Ubeyde ise bunun kendisi ve ehl-i beyti ile birlikte cem-i müzekker-i salim olarak çoğul yapıldığı ve onlara böylece selam edildiği kanaatindedir. O şu mısraı da zikreder:

“Hubeyblilere yardım ettiğim artık bana yeter, artık yeter.”

Denilir ki (mısrada geçen): ile şekilleri “yeter” anlamında iki ayrı söyleyiştir. Şair burada Ebû Hubeyb Abdullah b. ez-Zübeyr’i kastetmektedir. Bunu çoğul olarak getirmesi onun izinden giden, onunla birlikte olanların da onunla birlikte kabul edilmelerinden ötürüdür. Ebû Ubeyde’den başkası ise bu ifadeyi: “İki Hubeyb’e” diye tesniye olarak rivâyet etmektedir. Bununla da Abdullah ve Mus’ab’ı kasteder. Ben, Ali b. Süleyman’ı bundan daha ileri derecede açıklarken gördüm. O şöyle der: Araplar bir kişinin kavmine onlar arasındaki üstün ve değerli kişinin ismini verirler ve (mesela): el-Mehalibe derler. Yani onlar arasındaki herbir adama âdeta “Mühelleb” ismini vermiş gibi olurlar. İşte: “İlyasîn’e (İlyas’a) selam olsun” âyetinde de onun alînin herbir kişisine İlyas ismi verilmiş olmaktadır.

Sîbeveyh de “el-Kitab”ında bunun bir bölümünü zikretmiş bulunmaktadır. Ancak onun belirttiğine göre Araplar bu uygulamayı nisbet (ism-i mensub) olmak üzere kullanırlar ve “el-Eş’arun” derken (Eşarilere) nisbeti kastederler.

el-Mehdevî dedi ki: Bunu “İlyasîn” diye okuyanların okuyuşuna göre bu İlyas’ın da kapsamına girdiği bir çoğuldur. Bu “ilyasî’nin çoğulu olup nisbet “ye”si hazfedilmiştir. Nitekim Mühellebi’nin çoğulu olan el-Mehalibe gibi kırık çoğullarda nisbet “ye”si de hazfedildiği gibi salim çoğulda da bu nisbet “ye”si hazfedilerek “el-Muhellebin” denilmiştir. Sîbeveyh “el-Eş’arun, en-Numeyrun” diye nisbet çoğulları da nakletmiştir ki bu kelimelerle el-Eşariyyun, en-Numeyriyyun demek isterler.

es-Süheylî der ki: Böyle bir şey sahih değildir. Ancak bu okuyuş İlyas’ın bir söyleyişidir. Eğer onların dediklerini Cenab-ı Allah murad etmiş olsaydı el-Mehalibe ve el-Eş’ariyyun’da olduğu gibi başına “elif lam” getirirdi. O vakit: “İlyâsîn’e selam olsun” derdi. Çünkü alem (özel isim) çoğul yapıldığı takdirde nekre yapılır ki; “elif lam” ile marife (belirtili) olabilsin. O bakımdan: “Zeydîn’e selam olsun” demeyerek, “elif” ve “lam”lı olarak: “ez-Zeydîn’e…” denilir. O halde “İlyas” adının üç türlü söylenişi vardır.

en-Nehhâs dedi ki: Ebû Ubeyd: “İlyâsîn’e selam olsun” şeklindeki kıraatine delil getirmiş ve onun adının İlyas olduğu gibi İlyâsîn’in de onun ismi olduğunu söylemiştir. Çünkü sûrede onun dışında sözkonusu edilen peygamberlerden başkası hakkında “âl”e selâm getirilmiş değildir. O halde diğer peygamberler ismen zikredildiği gibi, o da ismen zikredilmiştir. Bu şekildeki değerlendirme asıl itibariyle Ebû Amr’a aittir. Ancak böyle bir şey zorunlu değildir. Çünkü bizler önceden, eğer bir kişi dolayısıyla onun aline selam getirilecek olursa, o kişiye de selam getirmek demek olduğu şeklindeki dilcilerin görüşünü açıklamış bulunuyoruz.

Adının “İlyasîn” olduğu görüşünü kabul etmek için ise bir delile ve rivâyete gerek vardır. Çünkü bu mesele içinden kolay kolay çıkılamayacak bir hal almıştır.

el-Maverdî dedi ki: el-Hasen: “Yasin’e selam olsun” diye “elif” ve “lam”ı düşürerek okumuştur. Bunun iki türlü açıklaması yapılabilir: Birinci açıklamaya göre bunlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın alîdir, bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. (Buna göre Yasin peygamber efendimizin adıdır.) İkinci görüşe göre ise bunlar Yasin’in alîdir. Bu görüşe göre de Yasin’e fazla harfin girmesinin iki açıklaması yapılır: Birincisine göre âyetlerin sonları arasında bir eşitlik (ye, nun ile bitmesi açısından) sağlanması için ilave edilmiştir. Yüce Allah’ın bir yerde:

“Turi Sina” (el-Mu’minun, 23/20) diye buyurduğu halde bir başka yerde:

“Turî Sînîn” (et-Tîn, 95/2) diye buyurulması gibi. Buna göre selam onun dışında kalan, onun ahalisinedir. Ona yapılan izafet de onun için bir teşriftir. İkinci açıklamaya göre ise burada “ye” çoğul dolayısıyla gelmiştir. O takdirde o da onlar arasına katılmış olur. Bu durumda selam hem ona, hem de âlinedir.

es-Süheylî dedi ki: Meani’l-Kur’ân’a dair açıklamalarda bulunanların kimisi şöyle demiştir: Âl-i Yasin’den kasıt Muhammed (aleyhisselâm)’ın âlidir. Bunlar bu hususta “Yâ Sîn”in tefsirinin Ya Muhammed, olduğunu kabul edenlerin görüşlerinden hareket ederek bu kanaati belirtirler.

Ancak bu görüş birçok bakımdan çürütülür. Birincisi evvela ifadelerin akışı İlyas kıssası ile ilgilidir. Dolayısıyla İbrahim, Nûh, Mûsa ve Harun kıssalarında olduğu gibi selamın da onlar hakkında olması gerekir. Bir başka âyet-i kerîme hakkında -ki bu da zayıf olmakla birlikte- yapılmış bir açıklamadan hareketle sözün maksadının dışına çıkmanın bir anlamı yoktur. Çünkü “Ya Sin”, “Ha Mim” ve “Elif, Lam. Mim” ve buna benzer âyetler hakkındaki bütün açıklamalar aynıdır. Bunlar Mukatta’ harflerdir, ya İbn Abbâs’ın dediği gibi yüce Allah’ın isimlerinden alınmıştır ya Kur’ân’ın sıfatlarıdır ya da en-Nehaî’nin dediği gibi: Yüce Allah’ın herbir kitabta bir sırrı vardır. Kur’ân-ı Kerîm’deki sırrı ise sûrelerin başlangıçlarıdır. Aynı şekilde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Benim beş tane ismim vardır,” diye buyurmuş, ancak bunlar arasında “Yasin” ismini zikretmemiştir.

Aynı şekilde “Yâsin”de tilavet şekli sükun ve vakıf ile gelmiştir. Eğer bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ismi olsaydı, ötreli olarak “Yâsinu” demek gerekirdi. Yüce Allah’ın:

“Yusuf, ey doğru sözlü kişi” (Yusuf, 12/46) diye buyurduğu gibi, (burada da böyle demesi gerekirdi). Belirttiğimiz hususlar dolayısıyla bu görüş çürütüldüğüne göre “İlyasîn” sözü edilen İlyas’tır ve selam onun hakkında variddir.

Ebû Amr b. el-Alâ da dedi ki: Bu İdris ve İdrâsîn demeye benzer. İbn Mes’ûd’un Mushafında da bu böyledir: Şüphesiz ki İdris gönderilmiş peygamberlerdendi” dedikten sonra; “İdrasin’e selam olsun” demektedir.

Sonraki gelenler içinde ona bir ad bıraktık.

Diyanet Vakfı
129, 130. Sonra gelenler içinde, kendisine bir ün bıraktık, «İlyasa selam!» dedik.

Kurtubi Tefsiri
Sonra gelenler arasında üzerine (güzel övgü) bıraktık.

“Sonra gelenler arasında üzerine (güzel övgü) bıraktık” âyeti da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ancak Allah’ın ihlâslı kulları başka.

Diyanet Vakfı
127, 128. Bunun üzerine İlyası yalanladılar. Onun için Allahın ihlaslı kulları müstesna; onların hepsi (cehenneme) götürüleceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Ancak Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.

“Ancak” kavmi arasından

“Allah’ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.”

Onlar azaptan kurtulmuşlardır. Buradaki:

“İhlasa erdirilmiş” âyeti “lam” harfi esreli olarak (ihlâsa ermiş anlamında) diye de okunmuştur. Buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Onu yalanladılar, bu yüzden onlar mutlaka hazır edilenlerdir.

Diyanet Vakfı
127, 128. Bunun üzerine İlyası yalanladılar. Onun için Allahın ihlaslı kulları müstesna; onların hepsi (cehenneme) götürüleceklerdir.

Kurtubi Tefsiri
Ama onlar onu yalanladılar. Bu sebebten onlar elbette hazır edilirler.

“Ama onlar onu yalanladılar” âyeti ile yüce Allah, İlyas kavminin onu yalanladıklarını haber vermektedir.

“Bu sebebten onlar elbette” azapta

“hazır edilirler.”

Allah, sizin Rabbiniz ve ilk atalarınızın Rabbidir.

Diyanet Vakfı
124, 125, 126. (İlyas) milletine: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız? Yaratanların en iyisi olan, sizin de Rabbiniz, sizden önce gelen atalarınızın da Rabbi olan Allahı bırakıp da Bale mi taparsınız? demişti.

Kurtubi Tefsiri
“O en güzel yaratanı, sizin ve önceki atalarınızın Rabbi Allah’ı bırakıp Ba’l’e mi dua edersiniz?”

Sa’leb dedi ki: Yüce Allah’ın buradaki

“Ba’l” âyeti hakkında ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. Bir kesim: Burada Ba’lden kasıt bu ismi taşıyan puttur derken, bir kesim burada sözü edilen Ba’l bir melektir demiştir. İbn İshak ise şöyle demiştir: Ba’l tapındıkları bir kadın idi. Birinci görüşü ileri sürenler daha çoktur. el-Hakem b. Eban’ın İkrime’den rivâyetine göre İbn Abbâs:

“Ba’l’e mi dua edersiniz?” âyeti hakkında: O bir put idi, demiştir.

Atâ b. es-Saib, İkrime’den o İbn Abbâs’dan:

“Ba’l’e mi dua edersiniz?” âyeti hakkında onu mu rab edinirsiniz? demiştir.

en-Nehhâs dedi ki: İki açıklama da doğrudur. Yani siz bir puta dua ediyor ve onu rab olarak mı yontuyorsunuz? Mesela, bu evin ba’lidir yani evin sahibidir denilir. O halde mana: Sizler kendi uydurduğunuz bir rabbe mi dua (ve ibadet) ediyorsunuz, demektir.

“Dua edersiniz” burada, ad verirsiniz anlamındadır. Bunu Sîbeveyh nakletmiştir.

Mücahid, İkrime, Katade ve es-Süddî: Ba’l, Yemen lehçesinde rab demektir, demişlerdir.

İbn Abbâs da Yemenlilerden birisinin Mina’da bir dişi deve pazarlığını yapmak isterken -bunun sahibi kimdir anlamında-: Bunun ba’l’i kimdir? dediğini duymuştur. Kocaya ba’l denilmesi de bundan dolayıdır. Nitekim Ebû Duad da şöyle demiştir:

“Savaşta ba’l’ini (kocanı) gördüm,

Bir kılıç kuşanmıştı ve bir mızrak (tutmuştu)”

Mukâtil dedi ki: Ba’l, İlyas’ın kırdığı ve bundan dolayı onları bırakıp kaçtığı bir puttur.

Denildiğine göre bu put, altından idi ve boyu yirmi zira’dı, dört yüzü vardı. O put dolayısıyla fitneye düşürüldüler. onu tazim ettiler. Nihayet ona dörtyüz hizmetçi görevlendirdiler ve bu dörtyüz kişiyi o putun peygamberleri bellediler. Şeytan ba’l’in içine girer ve sapıklık şeriatini onlara telkin ederdi. Hizmetçiler de bunları beller ve insanlara öğretirlerdi. Bu kimseler Şam diyarındaki Ba’le-Bekke ahalisidirler. Daha önce açıkladığımız gibi şehirlerine de Bale-Bekke ismi bundan dolayı verilmiştir.

“O en güzel yaratanı… bırakıp” yani kendisine yaratıcı denilenlerin en güzeli demektir. Bunun sanatkârların en güzeli anlamında olduğu da söylenmiştir. Çünkü insanlar bir şeyi sanat yoluyla yaparlar, ancak yaratamazlar.

“… Sizin ve önceki atalarınızın Rabbi Allah’ı…” Bu âyetteki üç isim (Allah, Rabbiniz, önceki atalarınızın Rabbi isimleri) nasb iledir. er-Rabî b. Haysem, el-Hasen, İbn Ebi İshak, İbn Vessab, el-A’meş, Hamza ve el-Kisaî böyle okumuşlar; Ebû Ubeyde ile Ebû Hatim de bu kıraati benimsemişlerdir. Ebû Ubeyd bu isimlerin sıfat olarak nasbedildiklerini nakletmektedir. en-Nehhâs ise şöyle demektedir: Sıfat olduklarını söylemek yanlışlıktır. Bunlar bedel olarak nasbedilmişlerdir. Burada sıfat câiz değildir. Çünkü bu ifadeler mevsufu süslemek için zikredilmiş değildir.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Ebû Cafer, Şeybe ve Nafî’ ise ref ile okumuşlardır. Ebû Hatim dedi ki: Bu da: “O Allah’tır, Rabbinizdir” anlamında olur.

en-Nehhâs dedi ki: Onun bu açıklamasından daha da tercih olunanı ise şudur: Herhangi bir takdir ya da hazf sözkonusu olmaksızın mübteda ve haberdir. Yani: Allah sizin de Rabbinizdir, sizden önceki atalarınızın da Rabbidir Ayrıca Ali b. Süleyman’ın ref ile okumanın daha uygun ve daha güzel olduğu kanaatinde olduğunu da gördüm. Çünkü ondan öncesi bir âyet sonudur, dolayısıyla yeni bir ifade başlangıcı olması daha uygundur.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: Nasb ile ya da ref ile okuyan bir kimse ifade tamam olmuştur diye:

“O en güzel yaratanı” âyeti üzerinde vakıf yapmaz. Çünkü yüce Allah burada her iki okuyuşa göre

“en güzel yaratan”a dair açıklamalarda bulunmaktadır.

“Ba‘l’a mı dua ediyorsunuz ve yaratıcıların en hayırlısını mı bırakıyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
124, 125, 126. (İlyas) milletine: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız? Yaratanların en iyisi olan, sizin de Rabbiniz, sizden önce gelen atalarınızın da Rabbi olan Allahı bırakıp da Bale mi taparsınız? demişti.

Kurtubi Tefsiri
O en güzel yaratanı, sizin ve önceki atalarınızın Rabbi

Âyetin tefsiri için bak:126

Kavmine demişti ki: “Sakınmaz mısınız?”

Diyanet Vakfı
124, 125, 126. (İlyas) milletine: (Allaha karşı gelmekten) sakınmaz mısınız? Yaratanların en iyisi olan, sizin de Rabbiniz, sizden önce gelen atalarınızın da Rabbi olan Allahı bırakıp da Bale mi taparsınız? demişti.

Kurtubi Tefsiri
O kavmine: “Korkmaz mısınız?” demişti.

“Muhakkak İlyas da gönderilmiş peygamberlerdendi” âyeti hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: İlyas, İsrailoğullarından bir peygamberdir. İbn Mes’ûd’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İsrail Yakub’dur, İlyas da İdris’tir. Ayrıca o: “Muhakkak İdris… diye okumuştur. İkrime de böyle demiştir. Yine İkrime dedi ki: Bu Abdullah (b. Mesud)’ın Mushaf’ında:

“Muhakkak İdris de gönderilmiş peygamberlerdendi” şeklindedir. Ancak bu görüşü yalnızca o Abdullah b. Mesud belirtmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: İlyas, Elyesa’in amcasıdır.

İbn İshak ve başkaları şöyle demişlerdir: Yuşa’dan sonra İsrailoğullarının işlerinden sorumlu olan kişi Kahb b. Yukanna idi. Sonra Hazkiyel geldi. Yüce Allah peygamber Hazkiyel’in canını aldıktan sonra İsrailoğulları arasında çok büyük olaylar meydana geldi Allah’ın ahdini unuttular ve onu bırakıp putlara taptılar. Yüce Allah onlara ilyas’ı peygamber olarak gönderdi. Elyesa’ da ona uydu ve ona îman etti. İsrailoğulları ona karşı serkeştlik edince, İsrailoğullarının sıkıntılarından yana kendisini rahata kavuşturması için Rabbine dua etti. Ona: Şu, şu günü filan yere çık. Senin karşına ne çıkarsa ona bin ve ondan çekinme. Elyesa’ ile birlikte çıktı. Elyesa’ ona: Ey İlyas! Bana ne emredersin? dedi. Oldukça yüksekten ona üzerindeki elbiseyi attı. Bu da onun Elyesa’ı İsrailoğullarına yerine geçmek üzere halife tayin etmiş olduğunun alameti idi. İşte onun (dünyada) son görünmesi bu olmuştu.

Yüce Allah İlyas’ın yiyecek ve içecekten lezzet alma duyusunu kaldırdı. Ona tüylerden elbise giydirdi ve onu nura büründürdü. Meleklerle birlikte uçtu. Böylelikle o hem insan melek, hem semavi ve arzi bir varlık oldu.

İbn Kuteybe dedi ki: Çünkü yüce Allah İlyas’a: Benden dile, Ben de sana vereyim, dedi. O da beni kendine doğru yükselt, ölümü tatmamı ertele. Bunun üzerine meleklerle birlikte uçar oldu.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Hastalanmış ve ölümü hissetmişti. Bunun üzerine ağladı. Yüce Allah ona: Niçin ağlıyorsun? Dünyaya tutkun dolayısıyla mı? Ölümden çekindiğin için mi? Ateşten korktuğun için mi? diye sordu. Hayır, dedi, izzetin hakkı için bunlardan hiçbirisi dolayısıyla değil. Benim ağlayıp sızlanmam benden sonra sana hamdedecekler, seni övüp duracakları halde benim sana artık hamdetme imkanını kaybetmiş olacağımdandır. Benden sonra zikredenler seni anacak, ben seni anmayacağım. Oruç tutanlar oruç tutacak, ben tutamayacağım. Namaz kılanlar namaz kılacak, ben kılamayacağım. Bunun üzerine ona şöyle denildi: Ey İlyas! İzzetim hakkı için seni, Beni kendisinde hiçbir kimsenin anmayacağı bir vakit gelinceye kadar erteleyeceğim. Bundan kasıt da kıyâmet günüdür.

Abdu’l-Aziz b. Ebi Revvad dedi ki: İlyas ile Hızır -ikisine de selam olsun- her yıl ramazan ayı orucunu Beytu’l-Makdis’de tutarlar ve her sene hac mevsiminde hacda bulunurlar.

İbn Ebi’d-Dünya’nın naklettiğine göre de onlar hacdan sonra ayrılacakları vakit şöyle derler: Maşaallah, maşaallah hayrı Allah’tan başka kimse getirmez. Maşaallah, maşaallah, Allah’tan başka kimse kötülüğü bertaraf edemez. Maşaallah, maşaallah, her ne nimet varsa, Allah’tandır. Maşaallah, maşaallah tevekkeltu alallah hasbiyallahu ve ni’me’l-vekil. (Allah’a tevekkül ettim, Allah bize yeter, O ne güzel vekildir.) Bu daha önce el-Kehf Sûresi’nde (18/79-82. âyetler, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Mekhul yoluyla Enes’ten de şöyle dediği nakledilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte gazaya çıktık. Feccu’n-Nake denilen yerde iken şöyle diyen bir ses duyduk: Allah’ım, beni rahmete nail olmuş, günahları bağışlanmış, tevbeleri kabul edilmiş, duaları kabul edilmiş, Muhammed ümmetinden kıl. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ey Enes! Bak bu ses de nedir?” dedi. Ben de dağın iç taraflarına doğru ilerlemeye başladım. Sakalı ve saçı beyaz bir adamla karşılaştım. Üzerindeki elbiseleri de beyazdı. Üçyüz zira’dan daha uzun bir boyu vardı. Beni görünce: Sen peygamberin elçisi misin? dedi. Ben, evet dedim. Bana: Ona dön ve benden ona selam söyle ve de ki: İşte kardeşin İlyas seninle görüşmek istiyor. Peygamber -ben de beraberinde olduğum halde- geldi. Nihayet ona yaklaştığımız bir sırada Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) öne doğru ilerledi, ben geride kaldım. Uzun süre beraberce konuştular. Üzerlerine semadan sofraya benzer bir şey indi. Beni de çağırdılar, ben de onlarla birlikte yedim. O sofrada yer elması, nar ve kereviz vardı. Yemek yedim, sonra kalktım, bir kenara çekildim. Bir bulut geldi ve onu yukarı doğru kaldırdı. Ben bulut onu yukarı doğru kaldırıyorken beyaz elbiselerine bakıp durdum. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Anam babam sana feda olsun dedim. Bu yediğimiz yemek ona semadan mı indi? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ben de yemeği ona sordum, şöyle dedi: Cibril her kırk günde bir bana bundan bir öğün getirir. Her yılda da Zemzemden bir içim su getirir. Kimi zaman da onu kuyu başında kovaya su doldururken görürüm, o bu sudan içer ve bana içirdiği de olur.” (Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır).

Ve şüphesiz İlyas da gönderilenlerdendi.

Diyanet Vakfı
İlyas da şüphe yok ki, peygamberlerdendi.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak İlyas da gönderilmiş peygamberlerdendi.

Şüphesiz ikisi de bizim inanan kullarımızdandı.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz, ikisi de mümin kullarımızdandı.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak ikisi de îman eden kullarımızdandır.

“Sonra gelenler arasında onlara” güzel bir övgü

“bıraktık. Mûsa ve Harun’a selam olsun. Muhakkak Biz, ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız. Muhakkak ikisi de îman eden kullarımızdandı.” Bu âyetlerin benzeri daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle ödüllendiririz.

Diyanet Vakfı
Doğrusu biz, iyileri böylece mükafatlandırırız.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Biz, ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.

Musa ve Harun’a selâm olsun.

Diyanet Vakfı
119, 120. Sonra gelenler içinde, Musa ve Haruna selam olsun, diye (iyi bir nam) bıraktık.

Kurtubi Tefsiri
Mûsa ve Harun’a selam olsun.

Onların ikisine de sonraki gelenler içinde bir ad bıraktık.

Diyanet Vakfı
119, 120. Sonra gelenler içinde, Musa ve Haruna selam olsun, diye (iyi bir nam) bıraktık.

Kurtubi Tefsiri
Sonra gelenler arasında onlara (güzel bir övgü) bıraktık.

Onları doğru yola ilettik.

Diyanet Vakfı
Her ikisini de doğru yola ilettik.

Kurtubi Tefsiri
O ikisini de dosdoğru yola ilettik.

“Dosdoğru yol”; hiçbir eğriliği bulunmayan dosdoğru din demektir ki, bu da İslâm dinidir.

Onlara apaçık Kitabı verdik.

Diyanet Vakfı
Her ikisine de apaçık anlaşılan bir kitabı (Tevratı) verdik.

Kurtubi Tefsiri
İkisine apaçık gösteren kitabı verdik.

“Apaçık gösteren kitab” ise Tevrat’tır.

“O şey açık seçik oldu” demektir, “Filan kişi onu apaçık buldu” tabirleri; “Bir şeyin bizzat kendisi apaçık bir hal aldı” ile “Filan kişi de onu apaçık buldu” demek, gibidir.

Onlara yardım ettik, böylece galip gelen onlar oldular.

Diyanet Vakfı
Kendilerine yardım ettik de galip gelen onlar oldu.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlara yardım ettiğimiz için galib gelenler onlar oldular.

“Ve onlara yardım ettiğimiz…” âyetindeki zamir el-Ferrâ’ya göre sadece Mûsa ve Harun’a aittir. Bu ise iki kişinin çoğul olduğuna binaen öyle kabul edilebilir. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“ikisine… verdik” ile “o ikisini de dosdoğru yola ilettik” âyetidir.

Zamirin Mûsa, Harun ve kavimlerine ait olduğu da söylenmiştir. Doğrusu da budur. Çünkü bundan önce:

“O ikisini ve kavimlerini… kurtardık” âyeti geçmiştir.

Onları ve kavimlerini büyük sıkıntıdan kurtardık.

Diyanet Vakfı
Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
O ikisini ve kavimlerini büyük sıkıntıdan kurtardık.

“O ikisi ve kavimlerini büyük sıkıntıdan kurtardık” âyeti ile ilgili olarak bunun İsrailoğullarının köleleştirmesinden kurtarılmak olduğu söylendiği gibi, Fir’avun’un karşı karşıya kaldığı suda boğulmaktan kurtarılmak olduğu da söylenmiştir.

Andolsun, Musa ve Harun’a nimet verdik.

Diyanet Vakfı
Andolsun biz Musaya da Haruna da nimetler verdik.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Mûsa ve Harun’a da lütufta bulunduk.

“Yemin olsun Mûsa ve Harun’a da lütufta bulunduk” âyetinden önce yüce Allah, İshak’ı boğazlanmaktan kurtardığını ve ona peygamberliği lütfettiğini sözkonusu ettikten sonra, bu kabilden olmak üzere Mûsa ve Harun’a da ihsan ettiği lütuflarını sözkonusu etmektedir.

Ona ve İshak’a bereket verdik; ikisinin soyundan, iyilik yapan da var, nefsine apaçık zulmeden de.

Diyanet Vakfı
112, 113. Salihlerden bir peygamber olarak Ona (İbrahime) İshakı müjdeledik. Kendisini ve İshakı mübarek (kutlu ve bereketli) eyledik. Lakin her ikisinin neslinden iyi kimseler olacağı gibi, kendine açıktan açığa kötülük edenler de olacak.

Kurtubi Tefsiri
Onu ve İshak’ı mübarek kıldık. O ikisinin soyundan da ihsan edici de vardır, nefsine apaçık zulmedici de vardır.

“Onu ve İshak’ı mübarek kıldık.” Yani Biz onlara nimetimizi kat kat verdik. Onlara çokça evlat verdik, diye de açıklanmıştır. Yani Biz İbrahim’e ve çocuklarına bereketler ihsan ettik, İshak’a da. İsrailoğulları peygamberlerini onun sulbünden getirmek suretiyle bereketler ihsan ettik.

“Onu” lâfzındaki zamirin İsmail’e raci olduğu ve boğazlanması emredilenin o olduğu da söylenmiştir.

el-Mufaddal dedi ki: Kur’ân’ın delalet ettiği doğru görüş boğazlanması emredilenin İsmail olduğudur. Çünkü önce boğazlanması emredilenin kıssası anlatıldı. Kıssanın sonunda: “Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik” buyurduktan sonra: “İbrahim’e selam olsun. İhsan edicileri böyle mükâfatlandırırız” buyurdu. Sonra da: “Ve ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak’ı müjdeledik. Onu” yani İsmail’i “ve İshak’ı mübarek kıldık” diyerek, İsmail’den zamir ile sözetmiştir. Çünkü daha önce ondan sözedilmiş, sonra da: “O ikisinin soyundan da” diye buyurmaktadır. Bu da maksadın İsmail ve İshak’ın soyundan gelenler olduğuna delildir. İsmail’in, İshak’tan onüç yaş daha büyük olduğu hususunda ise gelen rivâyetler arasında farklılık yoktur.

Derim ki: Biz önceden İshak’ın, İsmail’den daha büyük olduğuna delalet eden hususları ve doğacağı müjdesi verilenin Kur’ân’ın nassı ile İshak olduğunu zikretmiş bulunuyoruz. İshak’ın doğum müjdesi Kur’ân nassı ile sözkonusu olduğuna göre boğazlanması emredilenin de İshak olduğunda şüphe kalmaz. İbrahim’e onun hakkında iki defa müjde verilmiştir. Birincisi doğacağı müjdesi, ikincisi de peygamber olacağı müjdesidir. İbn Abbâs’ın dediği gibi. Peygamberlik de ancak yaşın büyümesi halinde sözkonusudur. “Peygamber olmak üzere” âyeti hal olarak nasbedilmiştir. “Onu” lâfzındaki zamir de İbrahim’e aittir. Âyet-i kerimede İsmail’den söz edilmiyor ki, zamirin ona ait olduğu söylenebilsin.

Muaviye yoluyla gelen şu rivâyete gelince: Ben bir adamın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Ey iki zebih’in (boğazlanması adanıp kurtulan iki atanın) oğlu! dediğini duydum. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da güldü. Sonra Muaviye dedi ki: Abdu’l-Muttalib Zemzem kuyusunu kazıyınca, eğer bu işi kendisine kolaylaştıracak olursa, oğullarından birisini Allah için keseceğini adadı. Yüce Allah da bu işi ona kolaylaştırdı. Kurban edilme kurrası Abdullah’a çıktı. Dayıları Mahzum oğulları bunu engelledi ve: Oğlunun yerine fidye ver, dediler. O da yüz deve fidye verdi. İşte sözü edilen bir zebih odur, İsmail ise ikinci zebihtir.

Bu rivâyetin delil olacak bir tarafı yoktur. Çünkü “el-A’lam fi Marifeti Mevlidi’l-Mustafa Aleyhissalatu Vesselam” adlı eserimizde belirttiğimiz gibi, bunun senedi sağlam (sabit) değildir. Diğer taraftan Araplar amcaya da baba derler. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Onlar: Senin ilâhına ve ataların İbrahim, İsmail, İshak’ın ilâhına… ibadet edeceğiz, demişlerdi.” (el-Bakara, 2/133) Yine yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Babasını ve annesini tahtın üzerine çıkartıp oturttu.” (Yusuf, 12/100) Burada sözü edilen babası ve annesi ise onun babası ve teyzesidir. Aynı şekilde şair Ferezdak’tan o Ebû Hüreyre (radıyallahü anh)’dan, o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan gelen rivâyet nasıl sened itibariyle sahih olur? Ferezdak’ın bizzat kendisi hakkında tenkitler varken, bu rivâyetin sahihliği söylenebilir mi?

17- Kötü Olduktan Sonra Peygamber Soyundan Gelmenin Faydası Yoktur:

Yüce Allah soylarından geleceklere bereket ve çokluk ihsan edeceğini belirttikten sonra: “O ikisinin soyundan da ihsan edici de vardır, nefsine apaçık zulmedici de vardır” diye buyurarak soylarından gelecekler arasında ihsan edicilerin de, kötülük yapanların da bulunacağını, kötülük yapan kimseye peygamber soyundan gelmesinin faydasının olmayacağını açıklamaktadır. İşte yahudiler ve hristiyanlar her ne kadar İshak (aleyhisselâm)’ın soyundan gelseler de, Araplar her ne kadar İsmail (aleyhisselâm)’ın soyundan gelseler de iyilik yapan ile kötülük yapan arasında, mü’min ile kâfir arasında bir farkın olması kaçınılmaz bir şeydir. Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurulmaktadır:

“Yahudi ve hristiyanlar: Biz Allah’ın oğulları ve sevdikleriyiz, dediler…” (el-Mâide, 5/18) Yani bizler Allah’ın Rasûllerinin soyundan gelenleriz, diyerek kendilerinin üstün oldukları kanaatine kapıldılar. Buna dair açıklamalar daha önceden (bk. el-Mâide, 5/18. âyetin tefsiri) geçmiş bulunmaktadır.

Onu İshak ile, salihlerden bir peygamberle müjdeledik.

Diyanet Vakfı
112, 113. Salihlerden bir peygamber olarak Ona (İbrahime) İshakı müjdeledik. Kendisini ve İshakı mübarek (kutlu ve bereketli) eyledik. Lakin her ikisinin neslinden iyi kimseler olacağı gibi, kendine açıktan açığa kötülük edenler de olacak.

Kurtubi Tefsiri
Ve ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak’ı müjdeledik.

16- İbrahim (ALEYHİSSELÂM) Ve İshak (ALEYHİSSELÂM)’In Mübarek Oluşları Ve

Boğazlanması Emredilenin İsmail Olduğu:

“Ve ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak’ı müjdeledik”

âyeti hakkında İbn Abbâs: Ona İshak’ın peygamber olacağı müjdesi verildi, demiş ve bu müjdenin iki defa gerçekleştiği kanaatini belirtmiştir. Bu açıklamaya göre boğazlanması emredilen kişi İshak’tır. Sabırla Rabbinin emrine razı olup ona teslimiyetine mükâfat olmak üzere peygamber olacağı müjdesi ona verilmiştir.

Şüphesiz o, bizim inanan kullarımızdandı.

Diyanet Vakfı
107, 108, 109, 110, 111. Biz, oğluna bedel ona büyük bir kurban verdik. Geriden gelecekler arasında ona (iyi bir nam) bıraktık: İbrahime selam! dedik. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandır.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak o, îman eden kullarımızdandı.

“İhsan edicileri böyle mükâfatlandırırız. Muhakkak o, îman eden kullarımızdandı.” Yani kulluğun hakkını veren ve bundan dolayı da kulluğuyla yüce Allah’a izafe edilmeye hak kazanan kimselerdendi.

Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle ödüllendiririz.

Diyanet Vakfı
107, 108, 109, 110, 111. Biz, oğluna bedel ona büyük bir kurban verdik. Geriden gelecekler arasında ona (iyi bir nam) bıraktık: İbrahime selam! dedik. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandır.

Kurtubi Tefsiri
İhsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.

Âlemler içinde İbrahim’e selâm olsun.

Diyanet Vakfı
107, 108, 109, 110, 111. Biz, oğluna bedel ona büyük bir kurban verdik. Geriden gelecekler arasında ona (iyi bir nam) bıraktık: İbrahime selam! dedik. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandır.

Kurtubi Tefsiri
İbrahim’e selam olsun.

İkrime dedi ki: Bu İbrahim (aleyhisselâm)’a selam getirmektir. Yani bizden ona getirilen selamlardır. Bir diğer açıklamaya göre bu, onun her türlü afet ve kusurdan yana esenlikte olması demektir. Daha önce geçtiği üzere

“Âlemler içinde Nûh’a selam olsun.” (es-Saffat, 37/79) âyeti gibidir.

Sonraki gelenler içinde ona bir ad bıraktık.

Diyanet Vakfı
107, 108, 109, 110, 111. Biz, oğluna bedel ona büyük bir kurban verdik. Geriden gelecekler arasında ona (iyi bir nam) bıraktık: İbrahime selam! dedik. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra gelenler arasında ona (güzel bir övgü) bıraktık.

15- İyilik Yapanların Mükâfatı:

“Sonra gelenler arasında ona” yani İbrahim’e ondan sonra gelen ümmetler arasında güzel bir övgü

“bıraktık.” Ona dua etmeyen, onu sevmeyen hiçbir ümmet yoktur. Bu güzel övgünün İbrahim (aleyhisselâm)’ın duasında şöylece dile getirildiği de söylenmiştir:

“Sonrakiler arasında bana bir lisan-ı sıdk (doğruluk lisanı, güzel övgü) bağışla!” (eş-Şuara, 26/84)

Onu büyük bir kurbanla fidye verdik.

Diyanet Vakfı
107, 108, 109, 110, 111. Biz, oğluna bedel ona büyük bir kurban verdik. Geriden gelecekler arasında ona (iyi bir nam) bıraktık: İbrahime selam! dedik. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandır.

Kurtubi Tefsiri
Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik.

7- Oğluna Karşılık Gönderilen Fidye:

“Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik.” âyetinde geçen:

“Kurbanlık” kurban edilenin adıdır. Çoğulu da: …diye gelir. Tıpkı: “Öğütülmüş” lâfzının: Öğütülen şey”in ismi olması gibi. şeklinde “zel” harfi üstün olursa, mastar olur.

“Büyük” kadri, kıymeti büyük demektir. Yoksa bedenen büyük olduğunu kastetmemiştir. Kadrinin büyüklüğü, boğazlanması emrolunan oğlunun yerine fidye olmasından yahutta kabule mazhar oluşundan ötürüdür.

en-Nehhâs dedi ki: Sözlükte “azim: büyük” hem bedenen büyük hakkında hem de soylu ve şerefli hakkında kullanılır. Tefsir bilginleri bu lâfzın burada şerefli ya da kabule mazhar olan hakkında kullanıldığını kabul etmektedirler.

İbn Abbâs dedi ki: Bu koç Habil’in kurban olarak sunduğu koçtur. Bu koç cennette otluyordu. Nihayet Allah onu İsmail’e fidye olmak üzere gönderdi. Yine ondan gelen rivâyete göre bu, yüce Allah’ın cennetten gönderdiği bir koçtu. Cennette kırk yıl süreyle otlamıştı.

el-Hasen dedi ki: İsmail’in fidyesi ona Sebir’den gelen bir dağ keçisinden başkası olmamıştır. İbrahim onu oğluna fidye olmak üzere kesti. Ali (radıyallahü anh)’ın görüşü de budur. İbrahim o dağ keçisini görünce, onu alıp kesti ve oğlunu azad etti ve şöyle dedi: Oğulcağızım! Bugün sen bana bağışlanmış bulunuyorsun.

Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: İbrahim’e fidye olarak bir dağ keçisi verildiği de söylenmiştir. Ancak tefsir âlimleri ona fidye olarak verilen hayvanın koç olduğunu kabul etmektedirler.

8- Kurban Edilmesi Daha Faziletli Olanlar:

Bu âyet-i kerimede koyun türünün kurban edilmesinin, deve ve sığır türünden faziletli olduğuna delil vardır. Malik ve mezhebine mensup olanların görüşü de budur. Onlar derler ki: Kurbanlıkların en faziletlisi koyun türünün erkeğidir. Bu türün dişileri keçi türünün erkeğinden faziletlidir. Keçi türünün erkeği ise dişilerinden iyidir. Keçi türünün dişileri deve ve inek türünden iyidir. Bu husustaki delilleri ise yüce Allah’ın:

“Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik” âyetidir. Bu da iri yarı ve semiz demektir. Bu kurbanlık da koç idi, ne deve, ne de inek türündendi.

Mücahid ve başkaları İbn Abbâs’dan bir adamın ona: Ben oğlumu boğazlamayı adadım, demesi üzerine ona: Semiz bir koç kesmen yeterlidir, dedikten sonra.

“Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik” âyetini okuduğunu rivâyet etmektedirler.

Kimisi de şöyle demiştir: Eğer koçtan daha faziletli bir hayvan bulunduğunu yüce Allah bilseydi, onu İshak’a fidye olarak gönderirdi.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da beyaz iki koçu kurban etmiştir. Çoğunlukla kestiği kurbanlıklar hep koç idi.

İbn Ebi Şeybe, İbn Umeyye’den, o el-Leys’den, o Mücahid’den şöyle dediğini zikretmektedir: Büyük bir kurbanlıktan kasıt, koyundur.

9- Kurban Kesmek mi Faziletlidir, Parasını Tasadduk Etmek mi ?:

İlim adamları kurban kesmenin mi, yoksa bedelini tasadduk etmenin mi faziletli olduğu hususunda farklı görüşlere sahibtirler. Malik ve arkadaşları der ki: Mina’da olması müstesna, kurban kesmek, faziletlidir. Çünkü oralar (Mina dışındaki yerler) kurban kesme yeri değildir. Bunu Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) nakletmiştir.

İbnu’l-Münzir de şöyle demektedir: Biz Bilal’den şöyle dediğini rivâyet ettik: Ancak bir horoz kurban etmeye aldırmam. Bu uğurda toprağa bulanmış bir yetimin eline (parasını) vermem -bu rivâyeti nakleden böyle demiştir- onu kurban etmekten daha çok hoşuma gider. en-Nehaî’nin görüşü de budur. Buna göre sadaka daha faziletlidir. Malik ve Ebû Sevr de bu görüştedir.

Bu hususta ikinci bir görüş daha vardır ki buna göre de kurban daha faziletlidir. Rabia ve Ebû’z-Zinad’ın görüşü budur. Re’y ashabı da böyle demişlerdir:

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) ve Ahmed b. Hanbel ayrıca derler ki: Kurban kesmek sadakadan faziletlidir. Çünkü kurban kesmek bayram namazı gibi müekked bir sünnettir. Bilindiği gibi bayram namazı diğer nafile namazlardan faziletlidir. Aynı şekilde sünnet namazlar da diğer bütün nafile namazlardan faziletlidir.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Kurbanların faziletlerine dair hasen derecesinde rivâyetler gelmiştir. Bunların kimisini Said b. Dâvûd b. Ebi Zenber, Malik’ten o Sevr b. Zeyd’den, o İkrime’den, o İbn Abbâs’tan diye rivâyet etmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sıla-i rahim uğrunda yapılan harcamadan sonra yüce Allah nezdinde kan akıtmaktan daha faziletli hiçbir harcama yoktur.” Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Bu, Malik’in yoluyla garib bir hadistir.

Âişe (radıyallahü anha)’dan dedi ki: Ey insanlar! Gönül hoşluğu ile kurban kesiniz. Çünkü ben Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Bir kul kurbanlığı ile kıbleye yönelecek olursa, mutlaka onun kanı, boynuzu ve yünü de kıyâmet gününde mizanında hazır edilecek hasenat olur. Şüphesiz kan toprağa düştü mü yüce Allah’ın himayesine düşer, ta ki kıyâmet gününde onun sahibine (mükâfatını) eksiksiz ödeyinceye kadar.” Ebû Ömer bunu et-Temhid adlı eserinde zikretmiştir İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XXIII, 193.

Ayrıca Tirmizî de bu hadisi ondan (Âişe -radıyallahü anhadan) rivâyet etmiştir. Buna göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kurban günü hiçbir Âdemoğlu Allah’ın kan akıtmaktan daha çok sevdiği herhangi bir amel işleyemez. O kurbanlık kıyâmet gününde boynuzlarıyla, kıllarıyla, ayaklarıyla gelecektir. Kan daha yere düşmeden Allah nezdindeki yerini alır. O bakımdan gönül hoşluğuyla kurbanlarınızı kesiniz.” (Tirmizî) dedi ki: Bu hususta İmrân b. Husayn ile Zeyd b. Erkam’dan da gelmiş rivâyetler vardır ve bu hasen bir hadistir Tirmizî, IV. 83; İbn Mace, II, 1045.

10- Kurban Kesmenin Hükmü:

Kurban kesmek vacib (farz) değildir. Ancak bilinegelen bir sünnettir.

İkrime dedi ki: İbn Abbâs kurban günü bana iki dirhem verir, ben de ona et alırdım. Bana derdi ki: Yolda karşılaştığın kimselere: Bu İbn Abbâs’ın kurbanlığıdır, de.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Bunun ve Ebû Bekir ve Ömer’den kurban kesmediklerine dair gelen rivâyetlerin ilim ehlince yorumu şudur: Onların bu şekildeki tutumları kurban kesmeyi sürdürmenin farz ve vacib olduğuna inanılmamasıdır. Çünkü onlar başkaları tarafından kendilerine uyulan ve insanların dinleri hususunda kendilerini gözönünde bulundurdukları önder şahsiyetlerdi. Zira bunlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile ümmeti arasındaki vasıta idiler. İşte bu hususta günümüzde başkaları için sözkonusu olmayan türden içtihadlarda bulunmak, onlar için uygun idi.

Tahavî “Muhtasar” ında şunları söylemektedir: Ebû Hanife dedi ki: Kurban kesmek Mısır diye tarif edilen yerlerde ikamet eden varlıklı kimseler için vacibtir. Yolcuya vacib değildir. Büyük bir adamın kendisi adına kurban olarak ne vacib ise küçük çocuğu için de aynı şey vacibtir. Ancak Ebû Yusuf ile Muhammed ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Kurban kesmek vacib değildir. Ancak imkan bulan kimse için terki sözkonusu olmayan, terke ruhsat bulunmayan bir sünnettir. (Tahavî) dedi ki: Bizim de kabul ettiğimiz görüş budur.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: İşte Malik’in görüşü de budur. O şöyle der: Hiçbir kimsenin ister yolcu, ister mukim olsun kurbanı terketmemesi gerekir. Terkedecek olursa -haklı bir mazeretinin bulunması müstesna- çok kötü bir iş yapmış olur. Mina’da hacının kurban kesmesi ise müstesnadır.

İmâm Şâfiî de şöyle demiştir: Kurban kesmek bütün insanlara ve Mina’daki hacılara da bir sünnettir, vacib değildir. Kurban kesmeyi vacib kabul edenler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ebû Bürde b. Niyar’a bir başka kurbanı tekrar kesmesini emretmesini Buhârî, I, 328, 329, V, 2109, 2114; Müslim, III, 1552, 1553; Dârimî, II, 109;Nesâî, VII, 224; Muvatta’, II, 483; Müsned, IV. 45, 281, 303. delil göstermişlerdir. Çünkü farz olmayan bir işte tekrar yerine getirilmesini emretmek sözkonusu değildir.

Diğerleri ise Ummu Seleme’nin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettikleri şu hadisi delil göstermişlerdir: “Zülhicce’nin on günü girip de sizden herhangi bir kimse kurban kesmek isterse…” Müslim, III, 1565; İbn Mace, II, 1052; Müsned, VI. 289. Bu görüşün sahipleri derler ki: Eğer kurban kesmek vacib olsaydı, bunu kurban kesenin isteğine bırakmazdı. Ebû Bekir, Ömer, Ebû Mes’ûd el-Bedrî ve Bilal’in görüşü de budur.

11- Kurban Hangi Tür Hayvanlardan Kesilebilir:

Müslümanların icma ile kabul ettiklerine göre kurban kesilebilen hayvanlar (Kur’ân-ı Kerîm’de sözkonusu edilen) sekiz çifttir. Bunlar ise koyun, keçi, deve ve inek türleridir. İbnu’l-Münzir dedi ki: el-Hasen b. Salih’den şöyle dediği nakledilmiştir: Yaban öküzü yedi kişi adına, ceylan da bir kişi adına kurban edilebilir.

İmâm Şâfiî de der ki: Şayet yabani öküz ehli bir ineği yahut ehli bir öküz yabani bir ineği gebe bırakmış ise (bunların yavrularının) hiçbir şekilde kurban edilmeleri câiz değildir. Rey sahibleri ise bunun câiz olacağını söylemişlerdir. Çünkü yavru annesinin durumundadır. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Eğer en’ama (ehli davarlara) nisbeti sözkonusu ise kurban edilmesi caizdir.

12- Kurban Kesiminde Dikkat Edilecek Hususlar:

Hac Sûresi’nde (22/28-29. âyetler. 3. başlık ve devamında) kurban kesme zamanı ve kurban etinden yemeye dair yeterli açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Müslim’in, Sahih inde Enes’ten şöyle dediği rivâyet edilmektedir: “Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) beyaz ve boynuzlu iki koçu kendi elleriyle keserek kurban etti. Bu arada “bismillah” dedi, tekbir getirdi, ayağını da yanları üzerine koydu. ” Müslim, III, 1556; Buhârî, V. 2114; Tirmizî, IV. 84; Nesâî, VII, 220, 230; Müsned, III, 99, 214, 222, 255, 257. Bir başka rivâyette de şöyle demektedir: “Ve bu arada bismillahi vallahu ekber diyordu.” Müslim, III, 1557; Buhârî, V, 2113; Nesâî, VII. 231; İbn Mace, II. 1043; Müsned, III, 115. 170. 183, 189, 211.

el-En’am Sûresi’nin sonlarında (6/161-163- âyetler, 4. başlıkta) da İmrân b. Husayn yoluyla gelen hadisi kaydetmiştik. el-Mâide Sûresi’nde (5/3- âyet, 7. başlık ve devamında) de şer’î kesim, buna dair açıklamalar ve şer’î kesimin ne suretle yapılacağına dair açıklamalar geçtiği gibi.

Ceninin kesiminin, annesinin kesimi olduğuna dair açıklamalar da yeteri kadarıyla geçmiş bulunmaktadır.

Yine Müslim’in Sahih’inde Âişe’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) boynuzlu, siyah ayaklı, karnı siyah, gözleri(nin etrafı) siyah bir koç getirilmesini emretti. Kurban etsin diye ona istediği gibi bir koç getirildi, ona: “Ey Âişe! Bana bıçağı getir” dedi. Sonra da: “Onu bir taş üzerinde bile” dedi. Ben de bıçağı biledim, sonra bıçağı aldım, o da koçu alıp yatırdı ve onu boğazlayıp dedi ki: “Bismillahi, Allah’ım Muhammed’den, Muhammed’in aile halkından ve Muhammed’in ümmetinden kabul buyur.” Sonra da koçu kurban etti. Müslim, m. 1557; İbn Hibban. Sahih, f\\\. 236, Ebû Davud, \\\. 94, Müsned, VI. 78.

İlim adamları bu hususta farklı görüşlere sahibtirler. Hasan-ı Basıl kurban kesimi sırasında: “Bismillahi vallahu ekber bu sendendir, senin içindir, filandan kabul buyur” derdi.

Malik dedi ki: Böyle bir şey yapacak olursa, bu güzel olur. Yapmayacak olupta sadece Allah ismini anarsa, bu da yeterlidir.

Şâfiî dedi ki: Kesilen hayvan üzerinde Allah’ın ismini anmak “bismillah” demekle gerçekleşir. Bundan başka Allah’ın zikri türünden bir şey ekler ya da Peygamber Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a salat ve selam getirecek olursa, bunu da mekruh görmem. Yahut “Allah’ım benden kabul buyur ya da filandan kabul buyur” diyecek olursa, bunun da bir sakıncası yoktur.

en-Numan (b. Sabit, Ebû Hanife) de dedi ki: Allah’ın ismi ile birlikte başkasının ismini anmak mekruhtur. Buna göre kesim esnasında: “Allah’ım filandan kabul buyur” demesi mekruhtur. Yine Ebû Hanife der ki: Ancak hayvanı kesime yatırmadan önce ve Allah’ın ismini anmadan bunları söylemesinde bir sakınca yoktur.

Âişe (radıyallahü anha)’nın rivâyet ettiği hadis ise bu görüşü reddetmektedir. İbrahim (aleyhisselâm)’ın da oğlunu boğazlamak istediğinde: “Allahuekber velhamdulillah’ dediği ve bunun böylece sünnet kaldığına dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

13- Kurban Edilecek Hayvanda Bulunmaması Gereken Kusurlar:

el-Bera b. Azib’in rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Kurban edilecek hayvanda sakınılacak hususlar nelerdir? diye sorulunca şöyle buyurmuştur: “Dört tanedir. -el-Bera eliyle işaret eder ve: Benim elim Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın elinden kısadır derdi: Topallığı açıkça görülen topal hayvan, bir gözünün körlüğü açıkça belli olan bir gözü kör, açıkça hasta olduğu belli olan hasta ve üzerinde yağ namına bir şey bulunmayan oldukça zayıf hayvan.” Ebû Dâvûd, III. 97; Tirmizî, IV, 85; Nesâî, VII. 214. 215; İbn Mace, II, 1050; Muvatta’, II, 482; Dârimi, II, 105.

Malik’in lâfzı ile rivâyet bu şekildedir. Bu hususta görüş ayrılığı yoktur. Ancak bunların az bir kısmının hükmü hususunda farklı görüşler vardır.

Tirmizî’de Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bizlere gözü, kulağı iyice incelememizi ve mukabele, müdabere. şerka’ ve harka’ herhangi bir hayvanı kurban olarak kesmememizi emretmiştir. Dedi ki: Mukabele kulağının bir tarafı kesilmiş olan, müdabere kulağın yan tarafı kesilmiş olan, şerka’ kulağı boydan boya yarılmış olan. harka’ kulağı delik olan demektir. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, IV. 86; Dârimi, II, 106; Ebû Dâvûd, III, 97; Nesâî, VII. 216, 217; Müsned, I, 108. 128, 149.

Abdullah b. Ömer kurban kesilecek hayvanlarda ve büyük baş hayvanlarda yaşını bulmamış olanlar ile hilkatinden eksilmiş olanlardan sakınırdı.

Malik dedi ki: Bu hususta dinlediklerim arasında en hoşuma giden budur Muvatta’, II, 482

el-Kutebî dedi ki: Yaşı gelmemiş olandan maksat, sanki dişleri yokmuş gibi henüz dişleri çıkmamış olan demektir. Bu da: Filanın sütü yoktur yani süt vermiyor, filanın yağı yoktur yani yağ vermiyor, balı yoktur yani bal vermiyor demeye benzer. Bu da kurbanlıklarda dişleri dökülmüş olan hayvanın kurban edilmesinin yasaklanmış olmasını andırmaktadır.

Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr dedi ki: Malik’e göre yaşlılığından ve ihtiyarlığından ötürü dişleri dökülmüş, bununla birlikte semiz olan koyunu kurban etmekte bir mahzur yoktur. Şayet genç olmakla birlikte dişleri dökülmüş ise, onu kurban etmesi câiz olmaz. Çünkü bu basit olmayan bir kusurdur. Esasen noksanların tümü mekruhtur. Bunlara dair geniş açıklamalar ise fıkıh kitaplarındadır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın da şöyle buyurduğu kaydedilmiştir: “Kurbanlıklarınızın göz alıcı olmasına dikkat ediniz. Çünkü onlar Sırat üzerinde binekleriniz olacaktır.” Bunu da ez-Zemahşerî zikretmiştir. Deylemî, Firdevs, I, 85.

14- Oğlunu Kurban Etmeyi Adamanın Hükmü:

Âyet-i kerîme oğlunu kurban etmeyi ya da kesmeyi adayan kimsenin İbrahim (aleyhisselâm)’ın oğlunun yerine fidyede bulunduğu gibi, bir koç keseceğine delildir. Bu İbn Abbâs’ın görüşüdür. Ondan gelen bir başka rivâyete göre Abdu’l-Muttalib’in yaptığı şekilde oğlunun yerine yüz deve keser. İbn Abbâs’tan gelen bu iki rivâyeti de en-Nehaî nakletmiştir.

İbn Abbâs’tan, el-Kasım b. Muhammed’in rivâyetine göre de bir yemin kefaretinde bulunması onun için yeterlidir. Mesrûk: Bir şey yapması gerekmez derken, Şâfiî: Böyle bir şey bir masiyettir, bundan dolayı Allah’tan mağfiret diler demektedir.

Ebû Hanife de şöyle demektedir: Bu sözü söyleyen bir kimse kendi oğlu hakkında söylemişse, bir koyun kesmelidir. Oğlu dışındakiler hakkında ise bir şey kesmesi gerekmez. Muhammed ise şöyle demektedir: Kölesini keseceğine dair yemin eden kimse, oğlunu kesmek üzere yemin edip yeminini bozan kimse gibidir, aynı şeylerle mükelleftir.

İbn Abdi’l-Hakem de Malik’ten şöyle dediğini nakletmektedir: “Ben yemin olsun oğlumu Makam-ı İbrahim’in yanında keseceğim” diye yemin edip sonra yeminini bozan kimsenin bir hediye kurban göndermesi gerekir. Oğlunu boğazlamayı adamakla birlikte “Makam-ı İbrahim’in yanında” dememiş ve herhangi bir şey de kastetmemiş ise, bir şey yapması gerekmez. Oğlunu hediye kurbanı kılan kimsenin de onun yerine bir hediye kurbanı kesmesi gerekir. Kadı İbnu’l-Arabî de -Ebû Hanife’nin dediği gibi- şöyle der: Bir koyun kesmesi gerekir. Çünkü yüce Allah oğlu kesmeyi şer’an bir koyun kesmekten ibaret kılmıştır. Yüce Allah, İbrahim’i oğlunu kesmekle yükümlü kılmakla birlikte bir koyun kesmesini sağlayarak bu yükümlülükten kurtarmıştır. Aynı şekilde kul oğlunu kesmeyi adayacak olursa, bir koyun kesmesi gerekir. Çünkü yüce Allah:

“Atanız İbrahim’in dinine (uyunuz)” (el-Hac, 22/78) diye buyurmuştur. Yemin aslî bir yükümlülük, adak ise fer’î bir yükümlülüktür. O bakımdan adağın da yemine göre açıklanması gerekir.

Şayet: İbrahim -masiyet olmakla- ve masiyeti emretmek câiz olmamakla birlikte oğlunu kesmekle nasıl emrolunabilir? denilecek olursa, şöyle cevap veririz: Bu, Allah’ın Kitabına karşı bir itirazdır. İslâm’a inanan bir kimsenin böyle bir itirazı olamaz. Helal ve haram hakkında fetva verecek bir kimsenin böyle bir itirazı nasıl düşünülebilir? Kaldı ki yüce Allah (oğlunun babasına): “Emrolunduğun şeyi yap” dediğini bize aktarmıştır. Bu hususta insanların kalblerindeki karışıklığı giderecek olan şudur: Masiyetler ve itaatler muayyen şeylerin zatî ve ayrılmaz vasıfları değildir. İtaat denilen şey yapılması emredilen fiillerle alakalı olmaktan ibarettir. Masiyet denilen şey de fiiller ile ilgili yasaklardan ibarettir. Burada emir İbrahim’in oğlu İsmail’i kesmesi ile alakalı olduğuna göre, bunu yerine getirmek bir itaat ve bir imtihan olur. Bundan dolayı yüce Allah:

“Muhakkak bu, apaçık bir imtihandır” diye buyurmaktadır. Yani çocuğun boğazlanması ve nefsin buna katlanması hususunda açık bir imtihandır. Bizim için de çocuklarımızı kesmek yasak olunca, böyle bir işi yapmak bizim için de masiyet olur.

Şayet: Bu iş masiyet olmakla birlikte nasıl adak olabilir? denilecek olursa, şöyle deriz: Bunun masiyet olması, adağı ile oğlunu kesmeyi kastedip onun yerine fidye vermeyi niyet etmemesi halinde sözkonusudur.

Şayet: Bu iş meydana gelir, masiyeti kasteder ve fidye vermeyi de niyet etmemişse ne olur? denilecek olursa, şöyle deriz: Eğer böyle bir maksat güderse, onun bu maksadının zararı olmaz, adağına da etki etmez. Çünkü çocuk ile ilgili adak şer’an artık bir koyun kesmekten ibarettir.

“Şüphesiz bu apaçık bir imtihandı.”

Diyanet Vakfı
103, 104, 105, 106. Her ikisi de teslim olup, onu alnı üzerine yatırınca: Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Bu, gerçekten, çok açık bir imtihandır, diye seslendik.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak bu apaçık bir imtihandı.

“Muhakkak bu, apaçık bir imtihandır.” Yani apaçık bir nimetti. Nitekim yüce Allah birisine nimet ihsan ettiği vakit: “Allah ona nimet ihsan etti, ihsan etmek” denilir. Bununla birlikte -baştaki hemze olmaksızın da denilebilir. Şair Züheyr der ki:

“O, her ikisine ihsan ettiği nimetlerin en hayırlılarını verdi.”

Bazılarının iddiasına göre şair bu mısrada bu iki söyleyişi de kullanmıştır. Başkaları ise şöyle demiştir: Hayır, ikincisi: “Onu sınadı, denedi” fiilinden gelmiştir. Çünkü sınama anlamında ancak: şekli kullanılır. İbtiladan gelerek:şekli kullanılmaz.

Ancak bütün bunların asıl anlamı sınamanın hayır ve şer hususlarında olacağı ile ilgilidir. Yüce Allah da:

“Biz sizi şer ve hayırla imtihan olmak üzere deneriz.” (el-Enbiya, 21/35) diye buyurmaktadır.

Ebû Zeyd dedi ki: İşte onun başına gelen belalardan birisi de oğlunu boğazlamasına dair bu emridir. Bu da hoşa gitmeyen bela türündendir.

“Gerçekten rüyayı doğruladın. Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle ödüllendiririz.”

Diyanet Vakfı
103, 104, 105, 106. Her ikisi de teslim olup, onu alnı üzerine yatırınca: Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Bu, gerçekten, çok açık bir imtihandır, diye seslendik.

Kurtubi Tefsiri
“Rüyanı gerçekleştirdin. Muhakkak Biz ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.”

6- Apaçık İmtihandan Başarı ile Çıkanların Mükâfatı:

“Biz ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.” Dünya ve âhirette çeşitli zorluk ve sıkıntılardan kurtulmakla onları mükâfatlandırırız.

Ona seslendik: “Ey İbrahim!”

Diyanet Vakfı
103, 104, 105, 106. Her ikisi de teslim olup, onu alnı üzerine yatırınca: Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Bu, gerçekten, çok açık bir imtihandır, diye seslendik.

Kurtubi Tefsiri
Biz ona: “Ey İbrahim” diye seslendik.

“Ona seslendik” anlamındaki âyetin başına gelen “vav”, fazladan gelmiştir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Nihayet onu alıp götürdükleri ve kuyunun dibine bırakmayı kararlaştırdıklarında ve Biz kendisine… vahyettik.” (Yusuf, 12/15) Burada “ve Biz vahyettik” âyeti (“ve” olmaksızın): “vahyettik” demektir.

“Her yüksekçe tepeden hızlıca indiklerinde ve… yaklaştığında” (el-Enbiya, 21/96) âyetinde de “yaklaştığında” anlamındadır.

“Nihayet oraya gelip kapıları açılacağında ve… diyecek ki” (ez-Zümer, 39/73) âyeti da: “Onlara diyecek ki…” takdirindedir. Şair İmruu’l-Kays da şöyle demektedir:

“Biz o kabilenin bulunduğu yeri aşıp ve yöneldiğimizde…”

Burada “yöneldik” takdirindedir “vav” fazladan gelmiştir. Yine şair:

“Nihayet karınlarınız gebe kalıp da,

Oğullarınızın da gençleştiğini gördüğünüzde,

Ve çevirdiniz bize kalkanın arka yüzünü,

Şüphesiz ki günahkâr ve bayağı kimse, aldatan, hilebaz olandır.”

Burada da şair (“ve”siz) “çevirdiniz” demek istemiştir.

en-Nehhâs ise dedi ki: “Vav” meanî harflerindendir. Onun fazladan ilave edilmesi câiz değildir.

Haberde belirtildiğine göre boğazlanması emredilen çocuğu babası İbrahim (aleyhisselâm)’a kendisini boğazlamak istediği sırada şöyle demişti: Babacığım, beni sıkı sıkıya bağla ki çırpınmayayım. Elbiselerini topla ki, kanım üzerine sıçramasın; annem de onu görüp üzülmesin. Boğazım üzerinden bıçağı çabuk geçir ki ölümüm kolay olsun. Beni yüzüstü yık ki yüzüme bakarak bana acımayasın. Ben de bıçağı görüp korkmayayım. Annemin yanına gittiğinde de ona selamımı söyle.

İbrahim (aleyhisselâm) bıçağı boynu üzerinde gezdirince, yüce Allah onun altına bir bakır parçası takdir etti, bıçak hiçbir etki göstermedi. Sonra oğlunu alnı üzere yıktı, bıçağı boynunun arka tarafından geçirdiği halde yine bıçak hiçbir şekilde kesmedi. İşte yüce Allah’ın:

“Onu alnı üzere yıkınca” âyeti bunu anlatmaktadır.

İbn Abbâs da böyle demiştir: Yani oğlunu yüzüstü yıkınca kendisine:

“Ey İbrahim! Rüyanı gerçekleştirdin” diye seslenildi. Dönüp baktığında bir koç gördü… bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Ancak daha önceden bunun sahih olmadığına işaret edilmiş ve anlamın şu olduğu kaydedilmişti: O oğlunu kesmenin vücubuna inanıp bu işi yapmak için hazırlanınca, baba kesmek için, öbürü de kesilen bir kişi olarak yere yatınca, kesim yerine geçmek üzere onlara bir fidye verildi. Burada bıçağın boğaz üzerinde gezdirilmesi diye bir şeyden söz edilmemektedir. Buna göre -önceden de geçtiği gibi- emrin fiilen yerine getirilmesinden önce neshin olabileceği düşünülebilmektedir.

el-Cevherî dedi ki:

“Onu alnı üzere yıkınca” âyeti onu yıkınca, demektir. Nitekim “(…….): Onu yüzüstü yıktı” demek de böyledir.

el-Herevî dedi ki: “İtmek ve yıkmak” demektir. Ebû’d-Derda (radıyallahü anh)’ın hadisindeki: “Ve seni yıkıldığın yere terkettiler…” İbn Main, Tarih, IV, 160, 375; el-Mizzi, Tehzibu’l-Kemal, XXVII, 430. tabiri seni yıktılar, anlamındadır. Bir başka hadiste de: “Bize iri hörgüçlü bir deve getirdi ve onu yıktı” Taberanî, Kebir, XXII, 40. denilmektedir. Burada da, o deveyi çöktürdü, demektir.

Bir başka Hadîs-i şerîfte: “Ben uykuda iken yeryüzü hazinelerinin anahtarları bana getirildi ve elime bırakıldı” Müsned, II, 501; İbn Ebi Şeybe, Mûsannaf, VI, 303. denilmektedir.

İbnu’l-Enbarî dedi ki: Bu da ellerime bırakıldılar, anlamındadır. Adamı yere yıkmayı anlatmak üzere: “Adamı yıktım” denilir.

İbnu’l-A’râbî dedi ki: (Bu hadisteki ifade): O anahtarlar elime boşaltıldı, demektir. Çünkü: “Boşaltmak, dökmek” anlamındadır. “Boşaltı boşaltır, döktü döker” denilir. “Düştü, düşer” anlamındadır.

Derim ki: Müslim’in Sahih’inde Sehl b. Sa’d es-Saidî’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir içecek getirildi, o da ondan içti. Sağ tarafında genç bir çocuk, sol tarafında da yaşlı kimseler vardı. Sağındaki çocuğa: “Bu adamlara içecek vermeme izin verir misin?” dedi. Genç çocuk: Allah’a yemin ederim hayır, senden bana düşen payımı başkasını kendime tercih ederek veremem, dedi. (Sehl b. Sa’d) dedi ki: Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) o içeceği eline: boşalttı. Buhârî, II, 865, 919, 920, V, 2130; Müslim, III, 1604; Muvatta’, II, 926; Müsned, V, 333

İşarı açıklamalarda bulunanlardan kimisi de şöyle demiştir: İbrahim, Allah’ı sevdiği iddiasında bulundu. Sonra da oğluna sevgi ile baktı. Ancak İbrahim’in sevgilisi ortak sevgiye razı olmadı. O bakımdan ona: Ey İbrahim! Benim rızam uğrunda oğlunu boğazla, denildi. O da hemen emre uyarak bıçağı aldı, oğlunu yere yatırdı. Sonra da: Allah’ım, senin rızan uğrunda bunu benden kabul buyur, dedi. Yüce Allah kendisine: Ey İbrahim! Maksad oğlunu kesmen değildir, maksad senin kalbini tekrar bize döndürmendir. Madem sen kalbini bütünüyle bize döndürdün, biz de oğlunu sana geri çevirdik.

Ka’b ve başkaları dediler ki: İbrahim rüyasında oğlunu boğazladığını görünce, şeytan şöyle dedi: Allah’a yemin ederim, eğer ben bu olay sırasında İbrahim ve ailesini fitneye düşürüp saptıramayacak olursam, artıkebediyyenonlardan herhangi birisini fitneye düşüremeyeceğim. Bunun üzerine şeytan onlara bir adam suretinde göründü. Önce çocuğun annesine giderek: İbrahim’in oğlunu nereye götürdüğünü biliyor musun? dedi. Annesi: Hayır deyince, onu boğazlamak üzere götürüyor, dedi. Bu sefer annesi şöyle dedi: Asla, o oğluna bunu yapmayacak kadar şefkatlidir. Bu sefer şeytan şöyle dedi: Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia ediyor. Annesi: Eğer bunu ona Rabbi emretmiş ise Rabbine itaat etmesi güzel bir şeydir.

Arkasından oğluna giderek: Babanın seni nereye götürdüğünü biliyor musun? dedi. Oğlu: Hayır deyince, o seni boğazlamak üzere götürüyor, dedi. Oğlu peki niçin? diye sordu. Şeytan: Rabbinin bunu kendisine emrettiğini söylüyor. Bunun üzerine oğlu: O halde Allah’ın ona verdiği emri yerine getirsin. Allah’ın emrini ben de dinliyor ve itaat ediyorum.

Sonra İbrahim’e gelerek: Nereye gitmek istiyorsun? dedi. Allah’a yemin ederim ki, ben şeytanın rüyanda sana görünerek oğlunu boğazlamanı emrettiğini zannediyorum. İbrahim onu tanıdı ve: Ey Allah’ın düşmanı! Yanımdan defol, git. Hiç şüphesiz ben Rabbimin emrini yerine getireceğim, dedi.

Böylelikle o lanetli şeytan onlar hakkında istediğini gerçekleştiremedi.

İbn Abbâs dedi ki: İbrahim’e oğlunu boğazlama emri verilince, Akabe cemresi yanında şeytan ona göründü. Ona yedi küçük taş attı ve sonra şeytan onu bırakıp gitti. Arkasından Orta cemre yakınında ona göründü. Yine ona yedi küçük taş attı, o da gitti. Daha sonra sonuncu cemre yakınında ona göründü, yine ona yedi küçük taş attı, nihayet bırakıp gitti. Sonra da İbrahim yüce Allah’ın emrini yerine getirmeye koyuldu.

Oğlunu boğazlamak istediği yerin neresi olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Mekke’de Makam-ı İbrahim’de söylendiği gibi Mina’da lanetli İblisi taşladığı cemrelerin yakınında kurban kesme yerinde bu emri yerine getirmeye çalıştığı da söylenmiştir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, İbn Ömer, Muhammed b. Ka’b ve Said b. el-Museyyeb yapmıştır. Said b. Cübeyr’den de şöyle dediği nakledilmiştir: Oğlunu Mina’daki Sebir tepesinin dibindeki kaya üzerinde kesti.

İbn Cüreyc de dedi ki: Onu Şam’da kesti. Orası ise Beytu’l-Makdis’ten iki mil uzaklıktadır.

Ancak birinci görüşü kabul edenler çoğunluktur. Çünkü haberlerde koçun boynuzlarının Kabe’de asıldığına dair rivâyetler varid olmuştur. Bu ise onu Mekke’de kestiğine delildir.

İbn Abbâs dedi ki: Nefsim elinde olan hakkı için yemin ederim ki, İslâmın ilk dönemlerinde koçun başı boynuzlarından Kabe’nin oluğuna asılı idi, kurumuştu.

Kesmenin Şam’da gerçekleştiğini söyleyenler de buna şöyle cevab verirler: Başın Şam’dan Mekke’ye getirilmiş olma ihtimali vardır.

İkisi teslim olunca ve onu alnı üzerine yatırınca,

Diyanet Vakfı
103, 104, 105, 106. Her ikisi de teslim olup, onu alnı üzerine yatırınca: Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin. Biz iyileri böyle mükafatlandırırız. Bu, gerçekten, çok açık bir imtihandır, diye seslendik.

Kurtubi Tefsiri
Böylece ikisi de teslim olup onu alnı üzere yıkınca:

5- İbrahim’in ve Oğlunun Allah’ın Emrine Teslimiyetleri:

“Böylece ikisi de teslim olup” Allah’ın emrine itaatle boyun eğip… demektir. İbn Mes’ûd, İbn Abbâs ve Ali -Allah onlardan razı olsun-: “İşlerini Allah’a havale ettiklerinde’ diye okumuşlardır. İbn Abbâs, teslimiyetlerini arzettiklerinde diye. açıklamıştır. Katade dedi ki: Birisi kendi canını Allah’a teslim etti, diğeri ise oğlunu.

“Onu alnı üzere yıkınca” Katade dedi ki: Onu yere yıktı ve yüzünü kıbleye doğru çevirdi.

(Âyetin başında yer alan): “..ınca” lâfzının cevabı, Basralılara göre mahzuf olup takdiri: “Böylece ikisi de teslim olup onu alnı üzere yıkınca” bir koçu ona fidye olarak verdik, şeklindedir. Kûfeliler ise cevabı: “O’na… seslendik” anlamındaki âyettir, derler.

O, yanında koşma çağına erişince dedi ki: “Ey oğlum! Ben rüyada seni boğazladığımı görüyorum. Bak, ne düşünüyorsun?” Dedi ki: “Ey babam! Emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun.”

Diyanet Vakfı
Babasıyla beraber yürüyüp gezecek çağa erişince: Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir düşün, ne dersin? dedi. O da cevaben: Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Ne zaman ki o, babasının yanısıra yürümeye başlayınca dedi ki: “Oğulcağızım! Gerçekten ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum. Bak, artık sen ne düşünürsün?” “Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap! İnşaallah beni sabredenlerden bulacaksın.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı onyedi başlık halinde sunacağız:

1- İbrahim (aleyhisselâm)’ın Boğazlamakla Emrolunduğu Oğlu:

“Ne zaman ki o, babasının yanısıra yürümeye başlayınca” yani biz ona oğlunu bağışladık. Bu oğul babası ile birlikte dünya işlerinde çalışıp çabalamaya, işlerinde ona yardımcı olmaya başlayınca

“dedi ki: Oğulcağızım! Gerçekten ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum.”

Mücahid dedi ki:

“Ne zaman ki o babasının yanı sıra yürümeye başlayınca” âyeti genç bir delikanlı olup yürümesi İbrahim’in yürümesine yetişince, demektir. el-Ferrâ” dedi ki: O gün onüç yaşında idi. İbn Abbâs bundan kasıt buluğdur, Katade ise, babası ile birlikte yürüyünce, diye açıklamıştır.

el-Hasen ve Mukâtil : Bu kendisi sebebiyle kişiye karşı delilin ortaya konulabildiği aklın çabası demektir. İbn Zeyd: Bu ibadette çalışıp çabalamak anlamındadır. İbn Abbâs da: Namaz kılıp oruç tutmaya başlayınca demektir, diye açıklamıştır. Nitekim yüce Allah:

“Ve bunun için gereği gibi çalışırsa” (el-İsra, 17/19) âyetini görmüyor muyuz? Tefsiri yapılan âyet-i kerimede “yürümek” anlamı verilen ‘sa’y” ile burada “çalışmak” anlamı verilen say kelimesinin aynı kökten oluşlarına dikkat çekilmektedir.

İlim adamları boğazlanması emrolunan oğlun hangisi olduğu hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Çoğunluğu boğazlanması emrolunan İshak’tır demişlerdir. Bu kanaati belirtenler arasında el-Abbas b. Abdu’l-Muttalib ile onun oğlu Abdullah da vardır. Abdullah (b. Abbas)’dan gelen sahih rivâyet de budur.

es-Sevrî ve İbn Cüreyc, İbn Abbâs’ın sözü olarak: Boğazlanması emrolunan İshak’tır, dediğini rivâyet etmektedirler. Abdullah b. Mesud’dan sahih olarak gelen rivâyet de böyledir. Buna göre bir adam ona: Ey şerefli yaşlı, başlı adamların oğlu diye hitab etmiş. Bunun üzerine Abdullah ona şöyle demiş: O dediğin şahıs Allah’ın dostu İbrahim’in oğlu, Zebihullah (Allah’ın boğazlanmasını emrettiği) İshak’ın oğlu, Yakub’un oğlu Yusuf’tur.

Hammâd b. Zeyd de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait söz olmak üzere şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Şüphesiz ki kerim oğlu, kerim oğlu, kerim şahıs, İbrahim (aleyhisselâm)’ın oğlu, İshak’ın oğlu, Yakub’un oğlu Yusuf’tur.” Buhârî, III, 1237, 1240, 1298.

Ebû’z-Zubeyr de Cabir’den: Boğazlanması emrolunan kişi İshak’tır, dediğini rivâyet etmektedir. Aynı zamanda bu Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dan da rivâyet edilmiştir. Abdullah b. Ömer’den de boğazlanması emredilen kişi İshak’tır, dediği rivâyet edilmiştir. Ömer (radıyallahü anh)’ın görüşü de budur. İşte ashab-ı kiramdan yedi kişinin bu kanaatte olduğunu görüyoruz.

Tabiînden ve tabiîn olmayanlardan bu görüşü savunan kimseler arasında Alkame, en-Nehaî, Mücahid, Said b. Cübeyr, Ka’b b. el-Ahbar, Katade, Mesrûk, İkrime, Kasım b. Ebi Bezze, Atâ, Mukâtil , Abdu’r-Rahmân b. Sa’bat, ez-Zürrî, es-Süddî, Abdullah b. Ebi’l-Huzeyl ve Malik b. Enes de vardır ve bunların hepsi de: Boğazlanması emredilen kişi İshak’tır demişlerdir.

İki kitab ehli olan yahudilerle hristiyanlar da bu kanaattedirler. Aralarında eri-Nehhas, et-Taberî ve başkalarının da bulunduğu pek çok kimse de bu görüşü tercih etmişlerdir.

Said b. Cübeyr dedi ki: İbrahim’e rüyasında İshak’ı boğazlaması gösterildi. Tek bir sabah vaktinde bir aylık mesafeyi onunla birlikte katetti ve sonunda Mina’da kurban kesim yerine kadar geldi. Yüce Allah onu boğazlanmaktan kurtarıp bunun yerine koçu kurban etmesi emredilince ve koçu kurban ettikten sonra yine bir aylık mesafeyi onunla birlikte geri döndü, dağlar ve vadiler onun önünde katlanıp dürüldü.

Bu görüş Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, ashab-ı kiramdan ve tabiînden gelen nakiller arasında kuvvetli olan görüştür. Merhum müfessirimiz, Hud, 11/73- ayet birinci başlıkta: “…birçok ilim adamı bu ayeti boğazlanması emridilenin İsmail olduğuna delil göstermektedir…” deyip bir tercihte bulunmaksızın gerekli açıklamaların es-Saffat. (37/102. ayet)ta geleceğini belirtir. Meryem, 18/54-55. ayetler birinci başlıkta da şunları söylemektedir: “…Cumhûr boğazlanması emredilenin İbrahim’in oğlu Arapların atası İsmail olduğu görüşündedir. Kurban edilmesi emredilenin İshak olduğu da söylenmiş ise de, birincisi daha kuvvetlidir” dedikten sonra yine es-Saffat, 37/102. ayete gönderme yapmaktadır.

Başkaları da boğazlanması emredilen kişinin İsmail olduğunu söylemişlerdir. Bu görüşte olanlar arasında Ebû Hüreyre, Ebû’t-Tufeyl ve Amir b. Vasile de vardır. Yine bu görüş İbn Ömer ve İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir. Tabiînden de Said b. el-Müseyyeb, en-Nehaî, Yusuf b. Mihran, Mücahid, er-Rabî’ b. Enes, Muhammed b. Ka’b el-Kurazî, el-Kelbî ve Alkame’den de rivâyet edilmiştir. Ebû Said ed-Darir’e boğazlanması emredilenin kim olduğuna dair soru sorulunca, o da şu beyitleri okuyarak cevap vermişti:

“Hidayet olunasıca bil ki: Boğazlanması istenen kişi İsmail’dir.

Kitab ve indirilen vahiy bunu böyle belirtmiştir.

Bu, yüce Rabbimizin peygamberimize özellikle verdiği bir şereftir.

Tefsir de te’vil de bunu böyle göstermiştir.

Eğer onun ümmeti isen sen ona ait bir şerefi de

İnkâr etme ve ona özellikle verilen bu üstünlüğü de.”

el-Esmaî’den de şöyle dediği nakledilmektedir: Ben Ebû Amr b. el-Ala’ya boğazlanması emredilen kişi hakkında sordum da şöyle dedi: Ey Esmaî! Aklın başında değil mi? İshak Mekke’ye ne zaman geldi? Mekke’de olan İsmail’di. Babası ile birlikte Beyt’i inşa eden de odur. Kurban kesim yeri de Mekke’dedir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan: “boğazlanması emredilen kişinin İsmail olduğu” belirttiği de rivâyet edilmiştir. Hakim, Müstedrek, II, 468, 604 (İbn Abbâs’ın kanaati olarak); 605 (Abdulluh b. Selamın kanaati olarak.)

Ancak birinci görüş Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, ashab-ı kiramdan ve tabiînden daha çoğunlukla rivâyet edilmiş bir görüştür. Bu görüşün sahipleri yüce Allah’ın İbrahim (aleyhisselâm)’dan kavminden ayrılıp hanımı Sara ile kardeşinin oğlu Lut ile birlikte Şam taraflarına hicret ettiğini haber vermiş olmasını delil gösterirler. Yüce Allah bu husustan: “Ben Rabbime gidiciyim, pek yakında beni doğru yola iletecektir” diye söz etmekte; Rabbine: “Rabbim bana salihlerden bağışla” diye dua ettikten sonra yüce Allah’ın şöyle buyurduğunu görüyoruz:

“İbrahim onları ve onların Allah’tan başka taptıklarını terkedince, Biz ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık.” (Meryem, 19/49) Ayrıca yüce Allah:

“Biz de ona büyük bir kurbanlıkla fidye verdik” (es-Saffat, 37/107) diye buyurmakta ve İbrahim (aleyhisselâm)’a doğacağı müjdesi verilen “itaatkar bir oğlun” fidyesinin verilmiş olduğunu sözkonusu etmektedir. O vakit ona müjdesi verilen oğlu ise İshak idi. Çünkü yüce Allah:

“Ve ona… İshak’ı müjdeledik”(es-Saffat, 37/112) diye buyurmuş, burada da: “Biz de ona itaatkâr bir oğul müjdesini verdik” diye buyurmuştur. Bu müjdeleme ise Hacer ile evlenmesinden ve ondan İsmail adındaki oğlunun doğmasından önce gerçekleşmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’de İshak’ın dışında bir oğlunun olacağı müjdesinden sözedilmemektedir.

Boğazlanması emrolunanın İsmail (aleyhisselâm) olduğunu kabul edenler de şunu delil göstermişlerdir: Yüce Allah şu âyetinde İshak’ı değil de İsmail (aleyhisselâm)’ı sabır ile nitelendirmiştir:

“İsmail, İdris ve Zülkifl’i de (an). Onların herbiri sabredenlerdendi.” (el-Enbiya, 21/85) Onun sabrı ise boğazlanmaya karşı gösterdiği metanetti.

“Kitabta İsmail’i de an. O sözünde durandı.” (Meryem, 19/54) âyetinde de sözünde doğrulukla durmak ile nitelendirmektedir. Çünkü o babasına boğazlanmaya karşı sabredip direneceğini söz vermiş ve bu sözünü yerine getirmişti. Diğer taraftan yüce Allah daha sonra:

“Ve ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak’ı müjdeledik” (es-Saffat, 37/112) diye buyurmaktadır. İbrahim’e oğlunun peygamber olacağını vaadetmiş olmakla birlikte, oğlunu (İshak’ı) boğazlamasını nasıl emredebilir? Aynı şekilde yüce Allah:

“Biz de ona İshak’ı ve İshak’ın ardından Yakub’u müjdeledik.” (Hud, 11/71) diye buyurmaktadır. Peki Yakub’un doğacağına dair müjdeyi gerçekleştirmeden önce ona İshak’ı boğazlaması emri nasıl verilebilir?

Aynı şekilde haberlerde varid olduğu üzere koçun boynuzları Kabe’de asılı bulunuyordu. İşte bu da boğazlanması emredilenin İsmail (aleyhisselâm) olduğunun delilidir. Eğer boğazlanması emredilen İshak (aleyhisselâm) olsaydı, boğazlamanın Beyti’l-Makdis’te gerçekleşmesi gerekirdi.

Ancak bütün bu delillendirmeler kesin değildir. Bu görüşün sahiplerinin: “Babasına oğlunun peygamber olacağını vaadetmekle birlikte, oğlunu kesmesini nasıl emredebilir?” sorusunu şöyle cevablandırmak mümkündür: Burada anlam: Onun başından geçen olaylar olup bittikten sonra ona peygamber olacağı müjdesini verdik, anlamında olabilir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır, ileride de gelecektir.

İshak’ın oğlu Yakub dünyaya geldikten sonra İbrahim (aleyhisselâm)’a İshak’ı boğazlama emri verilmiş olabilir. Şöyle de denilebilir: Kur’ân-ı Kerîm’de Yakub’un İshakın oğlu olarak dünyaya geleceği varid olmamıştır. (Yalnızca onun soyundan geleceğine işaret edilmiştir, demek isteniyor).

Eğer boğazlanması emredilen İshak olsaydı, boğazlama işinin Beytu’l-Makdis’te olması gerekirdi, şeklindeki görüşün cevabı da daha önceden geçtiği üzere Said b. Cübeyr’in yaptığı açıklamadır.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Hangisinin boğazlanmasının emredilmiş olduğunu en iyi bilen Allah’tır. Bu da bu husustaki üçüncü bir görüştür.

2- Peygamberlerin Rüyası:

“Dedi ki: Oğulcağızım! Gerçekten ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum. Bak, artık sen ne düşünürsün” âyeti ile ilgili olarak Mukâtil şöyle demektedir: İbrahim (aleyhisselâm) bunu ardı arkasına üç gece gördü.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Rasûllere yüce Allah’tan vahiy uyanıkken de uykuda iken de gelirdi. Çünkü peygamberlerin kalbleri uyumaz. Bu gerçek aynı zamanda Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar ulaştırılan merfu haberde de sabit olmuştur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Biz peygamberler topluluğunun gözleri uyur, kalblerimiz uyumaz.” Bu lafızla olmamakla birlikte; bütün peygamberleri kapsayan bir hadis olarak: Buhârî, VI, 2730; Ebû Nuaym, el-Müsned el-Müstahrec…, 1. 229; Peygamber Efendimizin bir özelliği olarak hadislerde daha yoğun bir şekilde rivâyet edilmiştir. Bazılarına işaret edelim: Müslim, I, 528; Buhârî, I. 64, 293, III, 1308; Ebû Davud, I, 52; Nesâî, III, 234; Müsned, I, 220. II, 251, 438.

İbn Abbâs da: Peygamberlerin rüyası vahiydir demiş ve bu âyet-i kerimeyi delil göstermiştir.

es-Süddî dedi ki: İbrahim (aleyhisselâm)’a İshak doğmadan önce doğacağı müjdesi verilince, o da: O halde ben onu Allah için kurban edeceğim demişti. Rüyasında ona: Sen bir adakta bulunmuştun. Haydi adağını yerine getir, denildi.

Yine denildiğine göre; İbrahim (aleyhisselâm) terviye (zülhicce’nin sekizinci) gecesinde birisinin ona: Allah sana oğlunu boğazlamanı emrediyor, dediğini görmüştü. Sabah olunca kendi kendisine düşünmeye başladı. Acaba bu rüya Allah’tan mıdır? şeytandan mıdır? diye. İşte bu şekildeki düşünmesi (terviyesi) dolayısı ile bugüne terviye günü ismi verilmiştir. Ertesi gece aynı şekilde rüya gördü ve ona: Verdiğin sözü yerine getir, denildi. Sabah olunca bu gördüğü rüyanın Allah’tan olduğunu bildi (arefe). O bakımdan bu güne “arefe günü” ismi verildi. Üçüncü gece yine öyle bir rüya gördü, bu sefer artık onu boğazlama (nahr) kararını verdi. Bundan dolayı bu güne “yevmu’n-nahr” ismi verildi.

Yine rivâyet edildiğine göre oğlunu boğazlamaya başlayınca, Cebrâîl (aleyhisselâm): “Allahuekber Allahuekber” dedi. Bu sefer boğazlanması istenen oğlu: “La ilahe illallah vallahu ekber” dedi. İbrahim (aleyhisselâm) da bunun üzerine: “Allahuekber velhamdulillah” dedi. O bakımdan bu (şekilde tekbir getirmek) bir sünnet olarak kaldı.

İnsanlar bu işin gerçekleşmesi hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Bu da bir sonraki başlığın konusudur.

3- Boğazlamanın Fiilen Gerçekleşmesi ve Rüyanın Yerine Gelmesi:

Ehl-i sünnet der ki: Boğazlamanın kendisi gerçekleşmiş değildir. Bizatihi boğazlama gerçekleşmeden önce boğazlama emri verilmiştir, o kadar. Çünkü boğazlama gerçekleşmiş olsaydı, bunun ortadan kaldırılması düşünülemezdi. O bakımdan bu, emri fiilen uygulamadan önce verilen emrin neshedilmesi kabilinden bir işti. Çünkü boğazlama emrinin yerine getirilmesi tamamlanmış olsaydı, o vakit fidye olarak gönderilen kurbanlıkla fidye gerçekleşmezdi.

Yüce Allah’ın:

“Rüyanı gerçekleştirdin.” âyeti da bizim sana emrettiğimiz, dikkatini çektiğimiz hususu gerçekleştirdin ve senin için mümkün olan işleri yaptın, sonra da Biz seni bu işten alıkoyunca, sen de bu işi yapmadın, demektir. Bu hususta yapılmış en doğru açıklama budur.

Bir kesim de şöyle demiştir: Bu neshin herhangi bir şekilde sözkonusu olduğu bir iş değildir. Çünkü bir şeyi zebhetmek (kesmek, boğazlamak) o şeyi koparmak demektir. Buna Mücahid’in şu açıklamasını delil göstermişlerdir: İshak, İbrahim’e: Bana bakma, o zaman bana acırsın. Bunun yerine beni yüzüstü yere yatır, dedi. Bunun üzerine İbrahim bıçağı aldı ve onu boğazı üzerinden geçirirken bıçak ters döndü. Oğlu babasına: Ne oluyorsun? deyince, babası: Bıçak ters döndü, dedi. Bu sefer oğlu: Sen o bıçağı bana sapla, dedi.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: İbrahim bir parça kestikçe o kestiği yer hemen birbirine yapışıp kaynıyordu. Bir başka kesim de şöyle demiştir: O boğazının bakır olduğunu veya bakırla kaplanmış olduğunu gördü. Kesmek istedikçe bu işinin engellendiğini görüyordu.

Bütün bunlar kudret-i ilâhiyye açısından mümkün olmakla birlikte bu hususta sahih nakle ihtiyaç vardır. Çünkü bu gibi işler aklî düşünme yolu ile idrak edilemezler. Bunları bilmenin yolu haberdir. Şayet bunlar olmuş olsaydı, elbette yüce Allah, İbrahim ve İsmail’in -Allah’ın salat ve selamı ikisine de olsun- rütbesini ta’zim için mutlaka bize açıklardı. Bu gibi hususların açıklanması kurbanlık ile fidye edilmiş olmasının açıklamasından da daha anlamlı olurdu.

Kimileri de şöyle demiştir: İbrahim’e şahdamarlarının kesilmesi ve kanın akıtılması demek olan gerçek anlamı ile boğazlama emri verilmemişti. O rüyasında onu boğazlamak üzere yatırdığını görmüştü. Bunu gerçek anlamda boğazlamakla emrolunduğunu zannetmişti. Yere yatırması emrini gerçekleştirince, ona: “Rüyanı gerçekleştirdin” denildi.

Ancak bütün bunlar âyetlerden anlaşılan anlamın dışındadır. Hiçbir zaman Halil’in ve boğazlanması emrolunan oğlunun bu emirden gerçek maksadın ne olduğunu anlamayıp bir takım zanlara kapılmaları düşünülemez. Aynı şekilde eğer bütün bunlar doğru olsaydı, ayrıca kurbanlık ile fidyesinin verilmesine gerek olmazdı.

4- Hz. İbrahim’in Boğazlanması Emrolunan Oğluna Görüşünü Sormasının Anlamı:

“Bak, artık sen ne düşünürsün?” âyetindeki: “Sen ne görürsün (mealde: ne düşünürsün)” lâfzını Âsım dışında diğer Kûfeliler: şeklinde sen bana hangi yolu gösterirsin diye “te” harfini ötreli, “ra” harfini de esreli olarak; “Gösterdi, gösterir”den gelen bir fiil olarak okumuşlardır.

el-Ferrâ” dedi ki: Yani bir bak, görüşüne göre sabır mı edeceksin? Yoksa katlanamaz mısın? demektir.

ez-Zeccâc dedi ki: Bunu ondan başka kimse söylemiş değildir. İlim adamlarının söyledikleri: Sen bana ne gösterirsin? (ne işaret edersin?) demektir. Nefsin sana nasıl bir görüş gösterir, demek olur.

Ancak Ebû Ubeyd “te” harfinin ötreli, “re” harfinin de esreli okunuşunu kabul etmeyip şöyle demektedir: Bu, ancak gözle görmek hakkında kullanılır. Ebû Hatim de böyle demiştir.

en-Nehhâs şöyle demektedir: Bu yanlıştır, çünkü bu hem gözle görmek, hem başka şekilde görmek (görüş) hakkında kullanılır ve bu kullanım meşhurdur. Mesela: “Ben filana doğruyu gösterdim, ona kendisi için doğru olanı gösterdim” denilir. Bu ise gözle görmek türünden değildir.

Diğerleri ise: “Görürsün” diye: “Gördün” fiilinin müzraii olarak okumuşlardır.

ed-Dahhak ve el-A’meş’den meçhul olarak: “Sana gösterilir” diye okudukları rivâyet edilmiştir.

Babası bu sözleri oğluna Allah’ın emri hususunda onun kanaatini öğrenmek maksadı ile sormamıştı. Allah’ın emrine karşı sabrını öğrenmek maksadı ile yahut oğlunun Allah’ın emrine itaat ettiğini görmek suretiyle mutluluğu tatmak için danışmış idi. O da

“Dedi ki: Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap!” âyetindeki: ” Emrolunduğun şey”; “Emrolunduğun şey ne ise” demek olup harf-i cer ve zamir hazfedilmiştir. Şairin şu mısraında hazfedildiği gibi:

“Ben sana hayrı emrettim, artık sen de kendisiyle emrolunduğun işi yap.”

Burada şair fiile bitişik olarak zamiri getirmiş, böylelikle bu: “Emrolunduğun o şeyi” haline gelmiş, daha sonra da “he” zamiri hazfedilmiştir. Ortada bir “kalem yanılması: Sebkat-i kalem” olduğu görülüyor. Çünkü mısradaki ifade ile Kurtubi merhumun tercihi arasında lafzi bir uyum söz konusu değildir. Kurtubi’nin tercihine göre mısraın: “…mâ umirte bihi” kısmının “mâ tu’meru(hû)” şeklinde olması gerekir. Bu da yüce Allah’ın:

“Seçtiği kullarına da selam olsun” (en-Neml, 27/59) âyeti gibidir ki; bu da önceden geçtiği gibi (bk. en-Neml, 27/59. âyetin tefsiri) “(……..): Kendilerini seçtiği” takdirindedir.

ise ism-i mevsulü anlamındadır.

“İnşaallah beni sabredenlerden bulacaksın” âyeti hakkında işaret yoluyla tefsir yapanların kimisi şöyle demiştir: O inşaallah dediği için yüce Allah da ona sabretme başarısını ihsan etti.

“Babacığım” ile

“oğulcağızım” tabirleri ile ilgili açıklamalar daha önceden Yusuf Sûresi’nde (12/4. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde (bk. el-Bakara, 2/132. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ona yumuşak huylu bir oğlanla müjde verdik.

Diyanet Vakfı
İşte o zaman biz onu uslu bir oğul ile müjdeledik.

Kurtubi Tefsiri
Biz de ona itaatkâr bir oğul müjdesini verdik.

Yüce Allah da:

“Biz de ona itaatkâr bir oğul müjdesini verdik” diye buyurmaktadır. Yani bu evlat yaşını, başını alacağı sırada halim (itaatkâr) olacaktır. Bu evladın uzun süre hayatta kalacağı müjdesi verilmiş gibidir. Çünkü küçük çocuk şu şekilde nitelendirilmez. Bu müjde de daha önce Hud Sûresi’nde (11/69- âyetin tefsirinde) geçtiği üzere melekler vasıtasıyla verilmişti. Yine bu husus ileride ez-Zariyat Sûresi’nde (51/24-28. âyetlerin tefsirinde) de gelecektir.

“Rabbim! Bana salihlerden birini bağışla.”

Diyanet Vakfı
99, 100. (Oradan kurtulan İbrahim:) Ben Rabbime gidiyorum. O bana doğru yolu gösterecek. Rabbim! Bana salihlerden olacak bir evlat ver, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Rabbim, bana salihlerden bağışla!”

2- Allah’tan Salih Evlat Dilemek:

“Rabbim, bana salihlerden bağışla!” Yüce Allah ona kendisini kurtaracağını bildirince o da gurbette teselli bulacağı bir evlat ile kendisine destek göndermesi için Allah’a dua etti. Bu husustaki açıklamalar daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/37-38. âyetler, 3- başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

İfadede hazfedilmiş sözler vardır. Rabbim bana salihler arasından salih bir evlat bağışla demektir. Bu gibi hazfler pek çoktur.

Dedi ki: “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir.”

Diyanet Vakfı
99, 100. (Oradan kurtulan İbrahim:) Ben Rabbime gidiyorum. O bana doğru yolu gösterecek. Rabbim! Bana salihlerden olacak bir evlat ver, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Dedi ki: Ben Rabbime gidiciyim. Pek yakında beni doğru yola iletecektir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Hicret ve İnsanlardan Ayrılmak:

Bu âyet-i kerîme hicret ve uzlete çekilmek hususunda asli bir dayanaktır. Bu işi ilk yapan kişi İbrahim (aleyhisselâm)’dır. Bu da yüce Allah’ın onu ateşten kurtarması sırasında olmuştur.

“Dedi ki: Ben Rabbime gidiciyim.” Yani kavmimin ve doğum yerim olan yerden Rabbime ibadet etme imkanı bulacağım yere hicret edeceğim. Çünkü niyet ettiğim bu hususta “pek yakında beni doğru yola iletecektir.”

Mukâtil dedi ki: İnsanlar arasında Lut ve Sara ile birlikte Arz-ı Mukaddes’e -ki Şam topraklarıdır- ilk hicret eden kişi odur.

Ben amelim ve ibadetimle, kalbim ve niyetimle gidiyorum, diye de açıklanmıştır. Buna göre onun gitmesi beden ile değil, amel iledir. Buna dair açıklamalar yeterli şekliyle el-Kehf Sûresi’nde (18/10. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Birinci görüşe göre ise Şam topraklarına ve Beytu’l-Makdis’e hicret etmek suretiyle (radıyallahü anhbbime gidiciyim) demek olur.

Şöyle de açıklanmıştır: O önce Harran’a doğru gitti ve orada bir süre kaldı.

Bir başka görüşe göre: O bu sözleri kavmi arasından kendisinden ayrılan kimselere söylemiştir. O takdirde bu ifade onlar için bir azar olur. Bir diğer görüşe göre o, bu sözleri ailesi halkından kendisiyle birlikte hicret eden kimselere söylemiştir. O zaman bu ifadeler onun tarafından yapılmış bir teşvik olur.

Bir görüşe göre de o bu sözlerini ateşe atılmadan önce söylemişti. Bu görüşe göre bu hususta iki türlü açıklama sözkonusudur: Birincisine göre ben Rabbimin benim hakkımdaki takdirine gidiyorum, demektir. İkincisine göre ise ben nasıl olsa öleceğim. Nitekim ölen kimseye: Yüce Allah’a gitti, denilmesi buna benzer. Çünkü o ateşe atılmak suretiyle öleceğini düşünmüştü. Çünkü içine atılan şeyleri yiyip bitirmek ateşin alışılagelmiş bir halidir. Nihayet ona:

“Serin ve selamet ol.” (el-Enbiya, 21/69) denildi, işte o vakit İbrahim de ateşten kurtulmuş oldu.

Bu görüşe göre yüce Allah’ın: “Pek yakında beni doğru yola iletecektir”

âyeti iki türlü te’vil edilir. Birincisine göre “pek yakında beni doğru yola” yani o ateşten kurtuluş yoluna “iletecektir” demek olur. İkinci görüşe göre ise cennete (iletecektir) demektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yetişen kimselerden birisi olan Süleyman b. Surad dedi ki: Kavmi İbrahim (aleyhisselâm)’ı ateşe atmak istediklerinde odun toplamaya başladılar. Yaşlı bir kadın sırtı üzerinde odun taşıyıp: Ben bunu şu ilâhlarımızdan sözeden kimse için götürüyorum, diyordu. İbrahim (aleyhisselâm) ateşe atılmak istenince o da: “Ben Rabbime gidiciyim dedi.” Ateşe atılınca da: “Hasbiyallahu ve ni’me’l-vekil: Bana Allah yeter, O ne güzel vekildir” dedi. Bunun üzerine yüce Allah da:

“Ey ateş! İbrahim’e karşı serin ve selamet ol” (el-Enbiya, 21/69) diye buyurdu. Bunun üzerine Lut’un babası -ki İbrahim’in amcası olur, Lut amcası oğlu idi- şöyle dedi: Ateşin onu yakmayışının sebebi, onun bana olan akrabalığıdır. Bunun üzerine yüce Allah ateşten bir parça gönderip onu yaktı.

Ona bir tuzak kurmak istediler, biz ise onları aşağılık kıldık.

Diyanet Vakfı
Böylece ona bir tuzak kurmayı istediler. Fakat biz onları alçaklardan kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Ona kötülük yapmak istediler. Biz de onları en aşağılıklar kıldık.

“Ona” İbrahim’e

“kötülük” anlamındaki “el-keyd” hile ve tuzak demektir. Yani onu helâk etmek için hileye başvurmak

“istediler. Biz de onları en aşağılar kıldık.” Kahredilmişler, yenilgiye uğrayanlar kıldık. Çünkü onların bertaraf etme imkanını bulamadıkları bir şekilde delili ortaya çıkmış oldu. Onların hile ve tuzakları, onun doğruluğunun delilini hiçbir şekilde çürütemedi, etkileyemedi.

Dediler ki: “Onun için bir bina yapın, onu ateşe atın.”

Diyanet Vakfı
Onun için bir bina yapın ve derhal onu ateşe atın! dediler.

Kurtubi Tefsiri
Dediler ki: “Onun için bir bina yapın, sonra da onu alevli ateşin içine atın.”

“Dediler ki: Onun için bir bina yapın” yani daha önce el-Enbiya Sûresi’nde (21/68-69) açıklandığı üzere getirdiği delillerle onları yenik düşürünce, ona ne yapacakları hususunda birbirleriyle danıştılar ve:

“Onun için bir bina yapın” dediler. Orayı odunla doldurun ve ateşe verin, sonra da onu bu ateşin içine atın. İşte (âyette sözü edilen):

“Alevli ateş: cahim” budur.

İbn Abbâs dedi ki: Onlar yukarı doğru uzunluğu otuz arşın olan taştan bir duvar inşa ettiler. Onu ateşle doldurdular, İbrahim’i de içine attılar.

Abdullah b. Amr b. el-As dedi ki: İbrahim (aleyhisselâm) o ateşin yandığı yapıya atılınca: “Hasbiyallahü ve ni’me’l-vekil: Bana Allah yeter, O ne güzel vekildir” dedi.

“el-Cahim: Alevli ateş” lâfzındaki elif ve lam zamire delalet etmektedir ki “onun alevli ateşine…” demektir ki, bu da o binanın içindeki alevli ateş anlamındadır.

Taberî’nin naklettiğine göre bunu söyleyen kişinin ismi Heyzen olup Farisîlerin, bedevilerinden olan bir adamdır. Onların göçebeleri Türklerdir. Şu hadiste kendisinden sözedilen kişi odur: “Bir adam giyindiği elbisesi ile böbürlenerek yürüyor iken yerin dibine geçirildi. Kıyâmet gününe kadar yerin dibine geçirilmeye devam edecektir. ” Buhârî, III, 1285, V, 2182; Müslim, III, 1653, 1654; Tirmizi, IV, 655; Dârimi, I, 127; Mesai, VIII, 206; Müsned, II, 66, 222, 267, 390, 531, III, 40. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Oysa sizi ve yaptıklarınızı Allah yarattı.”

Diyanet Vakfı
95, 96. İbrahim: Yonttuğunuz şeylere mi ibadet edersiniz! Oysa ki sizi ve yapmakta olduklarınızı Allah yarattı, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Halbuki sizi de, yapıp ettiklerinizi de Allah yaratmıştır.”

“Halbuki sizi de, yapıp ettiklerinizi de Allah yaratmıştır” âyetindeki nasb konumundadır. Yani yüce Allah sizin yapıp ettiğiniz bu putları da yaratmıştır. İster ağaç, ister taş, ister başka şeylerden olsun. Yüce Allah’ın şu âyetine benzemektedir:

“Hayır, sizin Rabbiniz göklerle yerin Rabbi ve onları yoktan var edendir.” (el-Enbiya, 21/56)

Buradaki ….’ın istifham (soru) edatı anlamında olduğu da söylenmiştir Buna göre âyetin anlamı şöyle olur: Halbuki Allah sizi yaratmıştır. Siz ne yapıyorsunuz böyle?

Onların yaptıklarını küçümsemektir, tahkir etmek anlamına gelir. Bu edatın nefy edatı olduğu da söylenmiştir. Yani bunu yapan sizler değilsiniz, onu yaratan Allah’tır.

Ancak en güzeli bu edatın fiil ile birlikte mastar olmasıdır. İfadenin takdiri de şöyle olur: Halbuki Allah sizi de, sizin amelinizi de yaratmıştır. Ehl-i sünnetin mezhebi de budur. Onlara göre Allah fiillerin halikidir, kullar da o fiilleri kesbedenler (kazananlar)dır. Bu âyet ile Kaderiyye ve Cebriye’nin görüşleri iptal edilmekte, çürütülmektedir. Rivâyete göre de Ebû Hüreyre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu bildirmektedir: “Şüphesiz Allah her bir sâniî (yapıcıyı) ve sanatını (onun yaptığını) yaratandır.” Bunu es-Sa’lebî zikretmiş olduğu gibi, Beyhakî de bunu Huzeyfe’den gelen bir hadis olarak rivâyet etmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şüphesiz aziz ve celil olan Allah herbir sâniî ve onun sanatını yaratmıştır. ” Beyhakî, Şuabu’l-Îman, I, 209 O halde hâlik de O’dur, sânî de odur. O her türlü eksiklikten münezzehtir. Biz bu iki ismi “el-Kitabu’l-Esna fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsna” adlı eserimizde açıkladık.

Dedi ki: “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
95, 96. İbrahim: Yonttuğunuz şeylere mi ibadet edersiniz! Oysa ki sizi ve yapmakta olduklarınızı Allah yarattı, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Siz elinizle yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” dedi.

“Siz elinizle yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” dedi. Âyetinde hazfedilmiş lâfızlar vardır. Yani onlar: Bizim ilâhlarımıza bu işi kim yaptı dediler. O da onlara karşı delil getirerek:

“Siz elinizle yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz” dedi. Yani ellerinizle yonttuğunuz, düzelttiğiniz birtakım putlara mı ibadet ediyorsunuz?

“Yontmak, düzeltmek ve fazlalıklarını almak, törpülemek” demektir. “Onu yonttu, yontar” demektir. ise “yontma neticesinde çıkan artıklar”a denilir. da kendisi ile yontulan alet, yontma aleti demektir.

Ona seslendik: “Ey İbrahim!”

Diyanet Vakfı
(Putperestler) koşarak İbrahime geldiler.

Kurtubi Tefsiri
Hızlıca ona geldiler.

“Hızlıca ona geldiler.” Hamza:

“Hızlıca geldiler” âyetini “ye” harfi ötreli olarak: diye okumuştur. Diğerleri ise “ye” harfini üstün ile okumuşlardır. Hızlıca geldiler, demektir. Bu açıklamayı İbn Zeyd yapmıştır.

Katade ve es-Süddî: Yürüyerek geldiler, diye açıklamışlardır. Anlamın hep birlikte, ağır ağır ve herhangi bir kimsenin putlarına bir zarar vermeyeceğinden yana emin olarak geldiler, demek olduğu da söylenmiştir. Onlar yürümek ile koşmak arasında bir yürüyüşle geldiler, diye de açıklanmıştır. Deve kuşunun koşmaya başlaması (ve bunun için kanatları açması)” tabiri de buradan gelmektedir. ed-Dahhak: Koşarak geldiler derken, Yahya b. Sellam kızgınlıklarından titreyerek geldiler anlamına geldiğini nakletmiştir. Böbürlenerek geldiler, diye de açıklanmıştır ki bu açıklamayı da Mücahid yapmıştır. Gelinin kocasının evine zifaf için götürülmesi” tabiri de buradan alınmıştır. el-Ferezdak da şöyle demektedir:

“Aşılayıcı erkek develer dişilerinden önce koşarak geldi,

Arkasından ise onlar (dişi develer) geldiler.

Onlar da (aşırı soğuğun etkisinden) koşuyorlardı.”

şeklinde ötreli okuyanların okuyuşu, başkalarını koşmak durumunda bırakıyorlardı, anlamına gelir. Buna göre mef’ûl hazfedilmiş olur. el-Esmaî dedi ki: “Develeri koşmak zorunda bıraktım” demektir.

Bunların iki ayrı söyleyiş olduğu, bu bakımdan: “O erkekler topluluğu koştular” denildiği gibi; “Gelini zifafa gönderdim” söyleyişleri hep aynı anlamdadır. “Gelinin zifafa girdiği yer” anlamındadır. Bu açıklama el-Halil’den nakledilmiştir.

en-Nehhâs dedi ki: “Ye” harfinin ötreli olarak okunuşu ile ilgili olarak Ebû Hatim bu söyleyişi bilmediğini iddia etmiştir. Ancak aralarında el-Ferrâ’nın bulunduğu ilim adamlarından bir topluluk, bunu bilmişlerdi. el-Ferrâ” bunu Araplarıa: “Adamı uzaklaşmak zorunda bıraktım” tabirlerine benzetmiştir, “Onu bir kenara uzaklaştırdım” demek olur. el-Ferrâ” ve başkaları şu beyiti zikrederler:

“Husayn kendi kavminin başına geçmeyi temenni etti,

Fakat Husayn zelil edildi ve kahredildi.”

Yani bu hale düşürüldü, işte “Sonunda bu şekilde koşacak noktaya vardılar” anlamına gelir. Muhammed b. Yezid dedi ki: “Süratlice koşmak” demektir. Ebû İshak ise, bu deve kuşunun koşmaya ilk başlaması hali demektir, der. Ebû Hatim de şöyle demiştir: el-Kisaî birtakım kimselerin “fe” harfini şeddesiz olarak: diye, fiilinden: “Tarttı, tartar” gibi okuduklarını da iddia etmiştir.

en-Nehhâs da şöyle demektedir: Bu Ebû Hatim’in naklettiğidir. Ebû Hatim ise el-Kisaî’den herhangi bir şey işitmiş değildir. el-Kisaî’den rivâyet eden el-Ferrâ” ise el-Kisaî’nin bu kelimeyi “fe” harfi şeddesiz olarak: şeklinde bilmediğini rivâyet etmektedir. el-Ferrâ” dedi ki: Ben de bunu bu şekliyle bilmiyorum. Ebû İshak dedi ki: Ancak onlardan başkaları bunu bilmiş bulunuyor. Çünkü: “Hızlandı, hızlanır” denilir. en-Nehhâs dedi ki: Bununla birlikte biz (bu kelimeyi): diye (şeddesiz) okuyan kimse olduğunu da bilmiyoruz.

Derim ki: el-Mehdevî’nin naklettiğine göre bu Abdullah b. Yezid’in kıraatidir.

ez-Zemahşerî “Hızlıca ona doğru itildiler” şeklinde meçhul bir fiil olarak ve: şekli, “Deveye (hızlı yürümesi için) türkü çağırdı” fiilinden gelen bir fiil olarak da (okunmuştur). Sanki ona doğru hızlıca gidişleri dolayısıyla biri diğerini itiyormuş gibi (ona doğru gittiler) demek olur.

es-Sa’lebî, el-Hasen, Mücahid ve İbn es-Semeyka’dan: “Deve kuşunun yürümek ile uçmak arası koşması”nı anlatan: den gelen ve “ra” harfi ile bir fiil olarak okuduklarını zikretmektedir.

Sağ eliyle onlara bir darbe indirdi.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine, yanlarına gelip sağ eliyle vurdu (kırıp geçirdi.)

Kurtubi Tefsiri
Sonra onlara sağ eli ile gizlice vurdu.

“Sonra onlara sağ eli ile gizlice vurdu” âyetinde vuruşun özellikle

“sağ el” ile sözkonusu edilmesinin sebebi, daha güçlü olması, onunla indirilen darbenin daha ağır olmasından dolayıdır. Bu açıklamayı ed-Dahhak ve er-Rabî’ b. Enes yapmıştır.

Bir başka açıklamaya göre buradaki “yemin (sağ)”den kasıt, onun:

“vallahi… ben bu putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” (el-Enbiya, 21/57) diye yaptığı yemindir.

el-Ferrâ” ve Sa’leb şöyle demişlerdir: Bundan kasıt, putlara güçlü bir darbe indirdiğidir. Yemin (sağ), güç demektir.

Bunun “adalet ile” anlamına geldiği de söylenmiştir. Burada yemin adalet demektir. Yüce Allah’ın:

“Eğer bazı sözleri uydurup Bize isnad etseydi, Biz onu elbette sağımızla alıverirdik” (el-Hakka, 69/44-45) âyetinde de “yemin (sağ)” adalet ile… (ondan intikam alırdık), anlamındadır. Bu bakımdan adalet için “yemin (sağ)”, zulüm için ise “şimal (sol)” kullanılır. Nitekim düşman ve masiyetler sözkonusu edildiğinde “şimal”in, itaat sözkonusu edildiğinde ise “yemin”in kullanıldığı görülmektedir. Bundan dolayı da:

“Gerçekten siz bize sağdan gelirdiniz” (es-Saffat, 37/28) diye buyurulmaktadır ki, itaat cihetinden gelirdiniz, demektir.

Yemin müslümanın adaletli tarafıdır, şimal ise zulüm tarafıdır. Nitekim mü’min antlaşma (misak) gününde sağı ile yüce Allah’a bey’at edip söz vermiştir. O halde bey’at yemin ile yapılmıştır. İşte yarın mü’mine kitabının (amel defterinin) yemininden (sağından) verileceğinin sebebi budur. Çünkü o yaptığı bey’ate bağlı kalmıştır. Bey atini bozan ve yüce Allah’ın boyunduruğundan kaçıp kurtulan kimseye ise kitabı sol tarafından verilecektir. Çünkü zulüm o taraftadır. Buna göre “sonra onlara sağ eli ile gizlice vurdu” âyeti misak gününde yüce Allah’a bey’at etmiş olduğu o adaletin gereği olarak bunu yaptı ve bu dünyada vermiş olduğu bu sözü yerine getirmiş oldu, demektir. Bunun sonucunda da o putları kırıp döktü. Âdeta un ufak etti. İşte burada onun sağ eliyle vurması kuvvetle vurması anlamında değildir. Bu açıklamayı et-Tirmizî el-Hakim yapmıştır.

“Size ne oldu, konuşmuyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
91, 92. Yavaşça putlarının yanına vardı. (Oraya konmuş yemekleri görünce:) Yemiyor musunuz? Neden konuşmuyorsunuz? dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Size ne oldu ki konuşmuyorsunuz?”

“Size ne oldu ki konuşmuyorsunuz?” âyeti da böyledir. Denildiğine göre putların önünde bayramdan dönüşleri sırasında yemek maksadıyla bıraktıkları yiyecekleri vardı. Bu yemekleri bırakmalarının sebebi ise -kendi kanaatlerine göre- putlarının bereketinin yemeğe geçmesi idi. Bu yemekleri put bakıcılarına bıraktıkları da söylenmiştir. Bir başka açıklamaya göre İbrahim (aleyhisselâm) alay olsun diye o putlara yemek sunmuş ve: “Yemez misiniz? Size ne oldu ki konuşmuyorsunuz?” demişti.

Putlarına gizlice yöneldi ve dedi ki: “Yemiyor musunuz?”

Diyanet Vakfı
91, 92. Yavaşça putlarının yanına vardı. (Oraya konmuş yemekleri görünce:) Yemiyor musunuz? Neden konuşmuyorsunuz? dedi.

Kurtubi Tefsiri
Sonra gizlice putlarına varıp: “Yemez misiniz?” dedi.

“Sonra gizlice putlarına varıp” es-Süddî dedi ki: Onların yanına gidip… Ebû Malik: Onlara gidip… Katade: Onlara doğru gidip… el-Kelbî: Üzerlerine varıp… diye açıklamışlardır. Yönünü onlara doğru çevirip… anlamına geldiği de söylenmiştir. Anlamlar birbirine yakındır.

Buna göre: “Meyletti, yöneldi, meyleder yönelir, meyletmek yönelmek” demektir. “(……..): Meyilli, eğimli yol” demektir. Şair de şöyle demiştir:

“Sana dil ucuyla tatlılık gösterir,

Ancak tilkinin sapıp gittiği gibi yanından uzaklaşıp gider.”

“Yemez misiniz? dedi.” Aklı başındaki varlıklara hitab eder gibi putlara hitab etti. Çünkü onlar putlarını bu duruma çıkarmışlardı. Aynı şekilde;

Ondan yüz çevirip arkalarını döndüler.

Diyanet Vakfı
Ona arkalarını dönüp gittiler.

Kurtubi Tefsiri
Ondan yüz çevirip uzaklaştılar.

“Ondan yüz çevirip uzaklaştılar” âyeti bunu anlatır. Yani hastalığın kendilerine bulaşması korkusu ile kaçtılar.

Tirmizî el-Hakim rivâyetle der ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı. O Esbat’dan, o es-Süddî’den, o Ebû Malik’ten, o Ebû Salih’ten, o İbn Abbâs’dan; ve Semura’dan, o el-Hemedanî’den, o İbn Mes’ûd’dan dedi ki: İbrahim’in babası: Bizim bir bayramımız var. Eğer bizimle birlikte çıkacak olursan dinimizi beğeneceksindir, dedi. Bayram günü gelince, İbrahim’in yanına geldiler, o da onlarla birlikte çıktı. Yolun bir yerinde kendisini yere attı ve: Ben gerçekten hastayım, ayağım ağrıyor, dedi. Yere yıkılmış iken onun ayağını çiğneyip geçtiler. Çekip gittiklerinde onların arkalarından:

“Vallahi… ben bu putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.” (el-Enbiya, 21/57) diye seslendi. Ebû Abdullah dedi ki: Bu, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr’in söyledikleri ile çatışan bir şey değildir. Çünkü bu iki hususun da olmuş olma ihtimali vardır.

Derim ki: Sahih(-i Buhârî)’de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “İbrahim Peygamber (aleyhisselâm) sadece üç defa yalan söylemişti…” Buhârî, III, 1225, V. 1955; Müslim, IV, 1840; Müsned, II. 403. III, 244. Bu hadis daha önceden el-Enbiya Sûresi’nde (21/62-63- âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bu ise onun gerçekten hasta olmadığına ancak ta’riz (üstü kapalı kaçamak ifade) kullandığına delildir. Yüce Allah da:

“Muhakkak sen de öleceksin, hiç şüphesiz onlar da öleceklerdir” (ez-Zümer, 39/30) diye buyurmaktadır. O halde anlam şöyledir: Ben gelecekte hasta olacağım, onlar ise şu anda hasta olduğunu zannettiler. Bu da daha önceden belirttiğimiz gibi ta’rizli (üstü kapalı) ifadelerdendir. Çokça kullanılan bir mesel olan: “Hastalık olarak sağlıklı olmak yeterlidir” ifadesi ile Lebid’in şu beyiti de bu kabildendir:

“Çokça dua ettim Rabbime gayretle, esenlik versin,

Ve bana sağlık versin diye, baktım ki sağlıklı oluş hastalığın kendisidir.”

Bir kişi ansızın ölmüş, insanlar onun etrafını sarmışken: Sapasağlamken öldü dediler. Bunun üzerine bedevi bir Arap: Ölümü ense kökünde gezdiren bir kimse sağlıklı olabilir mi? dedi.

Buna göre İbrahim (aleyhisselâm) bu sözü söylediğinde gerçeği ifade etmişti. Ancak peygamberlerin seçkinlikleri ve yüce Allah’ın nezdindeki konumlan dolayısıyla bu tutumu bir günah olarak değerlendirilmiştir. Bundan dolayı o şöyle demişti:

“Kıyâmet gününde bana günahımı bağışlamasını ümit ettiğim O’dur. “(eş-Şuara, 26/82) Bütün bu hususlar yeterli açıklamaları ile daha önceden (el-Enbiya, 21/62-63- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bir açıklamaya göre o, kâfir oluşları sebebiyle nefsen rahatsız olduğunu anlatmak istemişti.

“Yıldız” anlamına gelen: in çoğulu da olabilir, tekil ve mastar (ve bir şeyin bir parçası, bölümü, taksidi anlamına) da olabilir.

Dedi ki: “Ben gerçekten hastayım.”

Diyanet Vakfı
Ben hastayım, dedi.

Kurtubi Tefsiri
“Muhakkak ben hastayım” dedi.

“Derken yıldızlara bir defa baktı da: Muhakkak ben hastayım, dedi.”

âyeti ile ilgili olarak İbn Zeyd babasından şöyle dediğini nakletmektedir: Kralları ona: Yarın bizim bayramımızdır. Bizimle birlikte bayrama çık, diye haber gönderdi, o da doğmakta olan bir yıldıza baktı ve: Bu yıldız ben hasta olacağım vakit doğar, dedi. Yıldızlar ilmi, kullandıkları ve gözlemledikleri bir bilgi idi. Böylelikle o bu bakımdan onlara bu hissi verdi, kendi inançlarına uygun bir mazeret ortaya koymuş oldu. Çünkü kavmi çobanlık ve çiftçilik yapan bir kavimdi. Bu iki geçim yolunun ise yıldızları gözlemlemeyi gerektirdiği açıktır.

İbn Abbâs dedi ki: Yıldızlar ilmi. peygamberliğin kapsamı içerisindeydi. Yüce Allah Yuşa b. Nun’a güneşin doğmasını geciktirince bunu ortadan kaldırdı. Bundan dolayı İbrahim in yıldıza bakması nebevi bir ilim idi.

Cuveybir de ed-Dahhak’tan şöyle dediğini nakletmektedir: Yıldızlar ilmi Îsa (aleyhisselâm) dönemine kadar kalmışta Nihayet onun görülmesinin (ve yerinin bilinmesinin) sözkonusu olmadığı bir yerde Hz. Îsa’nın yanına girdiklerinde Meryem (selam ona) bu gelenlere: Siz onun yerini nereden bildiniz? diye sorunca, onlar da: Yıldızlardan dediler. Bunun üzerine Îsa Rabbine dua ederek: Allah’ım, yıldızlar bilgisi ile onların bir şey kavramasına imkan verme. Artık kimse de yıldızlar ilmini bilmesin, dedi. Bunun sonucunda yıldızlardan hareketle hüküm vermek şeriatta yasak kılındı. İnsanlar arasında bu bilgi de bilinmeyen bir bilgi haline geldi.

el-Kelbî dedi ki: Onlar (İbrahim -aleyhisselâm-in kavmi) Basra ile Küfe arasında Hurmuz Cerd diye bilinen bir kasabada idiler ve yıldızları gözetliyorlardı. Bu görüşlerden birisidir.

el-Hasen ise şöyle demektedir: Yani onlar İbrahim (aleyhisselâm)’a kendileriyle birlikte dışarı çıkmasını teklif ettiklerinde ne yapacağı hususu üzerinde düşünmeye koyuldu. Buna göre anlam şöyle olur: O hatırına gelen görüş üzerinde durdu ve düşündü. Bu türden karşısına çıkan husus hakkında düşündü, demek olur. Böylelikle o hayatta olan herkesin hastalanacağını öğrenmiş olduğundan ötürü

“muhakkak ben hastayım (hastalanacağım)” dedi.

el-Halil ve el-Muberred derler ki: Bir kişi herhangi bir husus hakkında düşünüp onu planlamasını anlatmak üzere: “o kişi yıldızlara baktı” denilir.

Şöyle de açıklanmıştır: İbrahim (aleyhisselâm)’ı beraberlerinde çıkmaya çağırdıkları saat onun sıtmaya yakalandığı bir vakte rastlamıştı.

Bir başka açıklama da şöyledir: Yani o eşyaya baktı, bu eşyanın bir yaratıcısı ve onların işlerini çekip çeviren birisi olduğunu bildi. Kendisinin de bu eşya gibi halden hale değişeceğini anladığından:

“Muhakkak ben hastayım” dedi.

ed-Dahhak da şöyle demiştir:

“Ben hastayım” ben ölüm hastalığına yakalanacağım, demektir. Çünkü hakkında ölüm takdir edilmiş kimse çoğunlukla önce hastalanır, sonra ölür. İşte bu bir tevriye ve kinayeli bir anlatımdır. Nitekim kral ona Sare’nin kim olduğunu sorduğunda, o benim kızkardeşimdir, demiş ve bununla din kardeşliğini kastetmiştir.

İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve yine ed-Dahhak şöyle demişlerdir: O bu sözleriyle taun gibi başkasına bulaşan bir hastalığa işaret etmişti. Onlar da taundan kaçan ve korkan kimselerdi. İşte;

Yıldızlara bir bakış attı.

Diyanet Vakfı
Bunun üzerine İbrahim yıldızlara şöyle bir baktı.

Kurtubi Tefsiri
Derken yıldızlara bir defa baktı da:

“Âlemlerin Rabbi hakkında ne düşünüyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
«O halde alemlerin Rabbi hakkındaki görüşünüz nedir?»

Kurtubi Tefsiri
“Âlemlerin Rabbi hakkında zannınız nedir?”

“Âlemlerin Rabbi hakkında zannınız nedir?” Onun huzuruna başkasına ibadet etmiş olarak vardığınız vakit ne (göreceğinizi) zannedersiniz? Bu bir sakındırmadın Yüce Allah’ın:

“O kerim Rabbine karşı seni aldatan nedir?” (el-İnfitar, 82/6) âyeti gibi bir sakındırma demektir. Bunun: Sizler ne gibi yanılgılara düştünüz ki, sonunda Ona başkasını ortak koşacak kadar ileri gittiniz anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Yalan olarak Allah’tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
«Allahtan başka bir takım uydurma ilahlar mı istiyorsunuz?»

Kurtubi Tefsiri
“Yalan ve iftira ederek, Allah’tan başka ilahları mı istiyorsunuz?

“Yalan ve iftira ederek” âyeti mef’ûlün bih olarak nasb mahallindedir. Yani siz yalan ve iftira mı istiyorsunuz? demek olur. el-Muberred de der ki: Yalanın en kötü şekli”dir. Bu da bir türlü karar kılamayan ve sürekli kararsızlık gösteren şey demektir. “Altlarındaki yer, üstlerine geldi” ifadesi de buradan gelmektedir.

“İlahları mı?” âyeti “yalan ve iftira” lâfzından bedeldir.

“Allah’tan başka” yani Allah’tan başkasına mı ibadet ediyorsunuz? Buna göre bu âyetin anlamı şöyle olur: “Sizler Allah’tan başka yalan ve uydurma ilâhları mı istiyorsunuz.”

Bununla birlikte şu anlamda hal olması da mümkündür: Sizler yalan ve iftira eden kimseler olarak, Allah’tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz? (Mealde olduğu gibi).

Babasına ve kavmine dedi ki: “Neye tapıyorsunuz?”

Diyanet Vakfı
Hani o, babasına ve kavmine: Siz kime kulluk ediyorsunuz? demişti.

Kurtubi Tefsiri
Hani babasına ve kavmine: “Nelere ibadet ediyorsunuz?” demişti.

“Hani babasına” ismi Azer’di. Buna dair açıklamalar da (el-En’am, 6/74. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve kavmine: Nelere ibadet ediyorsunuz? demişti” âyetindeki: Ne” mübteda olarak ref mahallinde; “…lere” de onun haberi durumundadır. Bununla birlikte her ikisinin “ibadet ediyorsunuz” fiili ile nasb mahallinde olması da mümkündür.

Rabbine selim bir kalple geldiğinde.

Diyanet Vakfı
Çünkü Rabbine kalb-i selim ile geldi.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü o Rabbine selim bir kalb ile gelmişti.

“Çünkü o Rabbine” şirkten ve şüpheden arınıp kurtulmuş

“selim bir kalb ile gelmişti.” Avf el-A’rabî dedi ki: Muhammed b. Sîrîn’e: Selim kalb nedir? diye sordum, o da: Allah’ın yarattıkları arasında Allah’a samimiyet ile bağlı kalan demektir, diye cevab verdi.

Taberî de Galib el-Kattan, Avf ve diğerlerinden naklettiğine göre Muhammed b. Şîrîn hacılara şöyle dermiş: Ebû Muhammed zavallı bir kimsedir. Eğer Allah onu azaplandıracak olursa, günahları dolayısıyla ona azâb eder. Eğer ona mağfiret ederse, ne mutlu ona! Şayet kalbi selim birisi ise hiç şüphesiz kendisinden daha hayırlı olan kimseler bile günah işlemiştir. Avf dedi ki: Ben Muhammed’e peki selim kalb nedir? diye sordum. Dedi ki: Allah’ın hak, kıyâmetin mutlaka gerçekleşecek olduğunu, Allah’ın kabirdekileri de mutlaka diriltileceğim bilmesidir.

Hişam b. Urve dedi ki: Babam bize şöyle derdi: Çocuklarım lanet okuyan kimseler olmayın. Siz İbrahim (aleyhisselâm)’ın asla hiçbir şeye lanet okumadığını bilmiyor musunuz? O bakımdan yüce Allah:

“Çünkü o Rabbine selim bir kalb ile gelmişti” diye buyurmuştur.

Rabbine selim bir kalb ile gelmesinin iki anlama gelme ihtimali vardır: Birincisi o başkalarını Allah’ı tevhid etmeye ve O’na itaat etmeye davet etmesi sırasında selim bir kalbe sahipti, ikincisi ateşe atıldığı sırada kalbi selimdi.

Şüphesiz onun taraftarlarından biri de İbrahim’di.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz İbrahim de onun (Nuhun) milletinden idi.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak İbrahim de onun izinden gidenlerdendi.

“Muhakkak İbrahim de onun izinden gidenlerdendi” âyeti hakkında İbn Abbâs dedi ki: Onun dinine mensub olanlardandı, demektir. Mücahid de: Onun yolu ve sünneti üzerinde gidendi, demektir, diye açıklamıştır. el-Esmaî der ki: Şia (mealde: izinden giden); yardımcı olan kimseler demektir. Bu da: den alınmıştır ki, budunun alev alması maksadı ile büyük odunlar ile birlikte yakılan küçük odun (tahta) parçaları demektir.

el-Kelbî ve el-Ferrâ” da şöyle demiştir: Yani şüphesiz Muhammed’in izinden gidenlerden birisi de İbrahim’dir. Buna göre buradaki:

“Onun izinden” lâfzındaki zamir, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aittir. Birinci açıklamaya göre ise Nûh (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aittir, daha kuvvetli görülen de budur. Çünkü daha önce sözkonusu edilen de o idi. Ayrıca Nûh ile İbrahim (aleyhisselâm) arasında sadece iki peygamber gelip geçmiştir. Bunlar da Hud ile Salih peygamberlerdir. Nûh ile İbrahim arasında ise 2640 yıl geçmiştir. Bunu da ez-Zemahşerî nakletmiştir.

Sonra diğerlerini boğduk.

Diyanet Vakfı
Nihayet ötekileri (inanmayanları) suda boğduk.

Kurtubi Tefsiri
Sonra diğerlerini suda boğduk.

“Sonra diğerlerini” yani kâfir olanları

“suda boğduk.” (Diğer anlamındaki: aher’in) çoğulu: şeklinde gelir. Bu kelimede aslolan: ile birlikte kullanılmasıdır. Ancak bu hazfedilmiştir, çünkü anlam bilinmektedir. Bir şeyin “diğer” olması için mutlaka onun cinsinden bir şeyin ondan önce olması gerekir. Buradaki: Sonra” ifadesi arada bir zaman fasılasını anlatmak için değildir. Nimetleri sayıp dökmek içindir. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:

“Yahut topraklara düşmüş bir yoksula, sonra da îman edenlerden… olmasıdır.” (el-Beled, 90/16-17) Bu da şu demek olur: Sonra size şunu haber vereyim ki; Ben diğerlerini suda boğdum. Bunlar ise îman etmekten geri kalan kimselerdir.

Şüphesiz o, bizim inanan kullarımızdandı.

Diyanet Vakfı
Zira o, bizim inanmış kullarımızdan idi.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak o, Bizim mü’min kullarımızdandır.

“Muhakkak o Bizim mü’min kullarımızdandır.” Bu âyet da onun ihsan ediciliğini açıklamaktadır.

Şüphesiz biz, iyilik yapanları böyle ödüllendiririz.

Diyanet Vakfı
İşte biz iyileri böyle mükafatlandırırız.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak Biz, ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.

“Muhakkak Biz, ihsan edicileri böyle mükâfatlandırırız.” Onlardan güzellikle sözedilmesini baki kılarız. Böyle” lâfzındaki “kef” nasb mahallindedir. Bunun gibi bir mükâfatla… demektir.

Âlemler içinde Nuh’a selâm olsun.

Diyanet Vakfı
Bütün alemlerde Nuha selam olsun!

Kurtubi Tefsiri
Âlemler içinde Nûh’a selam olsun.

el-Kisaî’nin iddiasına göre bu âyette iki takdir vardır. Birincisi:

“Sonra gelenler arasında ona” onun hakkında bu güzel övgüyü

“bıraktık. Âlemler içinde Nûh’a selam olsun” denilir. Ebû’l-Abbas el-Müberred’in görüşü de budur. Yani Biz, bu sözü onun hakkında kalıcı kıldık, yani ona selam söyler dururlar, ona dua ederler. Buna göre bu (“Nûh’a selam olsun” ifadesi) başkasının söylediği nakledilen ifadelerdendir.

Yüce Allah’ın: “(Bu) indirdiğimiz… bir sûredir.” (en-Nûr, 24/1) âyetine benzemektedir diyen görüşe göre ise, mana: Biz, onun hakkında bunları bıraktık, anlamındadır, ifade burada tamamlanmaktadır. Daha sonra yeni bir ifade ile

“Nûh’a selam olsun” diye buyurmaktadır. Yani “sonra gelenler arasında” kendisinden kötü bir şekilde sözedilmekten yana o esenliğe kavuşturulmuştur, demek olur.

el-Kisaî dedi ki: İbn Mes’ûd’un kıraatinde: “Bir selam” lâfzı “Bıraktık” ile nasb halindedir. Yani Biz, ona güzel övgü ve bir selam bıraktık, demektir.

“Sonra gelenler arasında” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmeti arasında demek olduğu söylendiği gibi, diğer peygamberler arasında diye de açıklanmıştır. Çünkü ondan sonra ne kadar peygamber gönderilmiş ise mutlaka o peygambere Nûh (aleyhisselâm)’a uyması emredilmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“O… dinden Nûh’a tavsiye ettiğini… size de şeriat yaptı.” (eş-Şura, 42/13) diye buyurmaktadır.

Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Bana ulaştığına göre kim akşamı ettiği vakit: “Âlemler içinde Nûh’a selam olsun” diyecek olursa, onu akreb sokmaz. Bunu da Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) “et-Temhid” adlı eserinde zikretmiştir. İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XXI, 241.

Muvatta’’da. da Havle bint Hakim’den rivâyet edildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim bir yerde konaklayacak olursa, Allah’ın eksiksiz kelimeleri ile yarattıklarının şerrinden Allah’a sığınırım, desin. Oradan ayrılıp gidinceye kadar hiçbir şey ona asla zarar vermeyecektir. ” Muvatta’, II, 978; Müslim, IV. 2080, 2081; Tirmizî, V. 496; Dârimî, 375; Müsned, VI, 377, 378, 409.

Yine Muvatta’’da Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre Eslemlilerden bir adam şöyle demiş: Bu gece gözüme uyku girmedi. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Neden dolayı?” diye sorunca, şöyle demiş: Beni bir akreb soktu. Bu sefer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Eğer sen akşamı ettiğin vakit, Allah’ın eksiksiz kelimeleri ile Allah’ın yarattıklarından O’na sığınırım, demiş olsaydın sana zarar vermezdi.” Muvatta’, II, 951; Müslim, IV, 2081; Ebû Davud, IV, 13; İbn Mace, II, 1162; Müsned, II, 375, III, 448, V, 430.

Sonraki gelenler içinde ona bir ad bıraktık.

Diyanet Vakfı
Sonradan gelenler içinde ona iyi bir nam bıraktık

Kurtubi Tefsiri
Sonra gelenler arasında ona (iyi bir ün) bıraktık.

“Sonra gelenler arasında” bütün ümmetler arasında

“ona” övülmeye değer güzel bir ün

“bıraktık.” Nûh (aleyhisselâm) herkes tarafından sevilen bir peygamberdir. Hatta mecusiler arasında onun “Efridun” olduğunu söyleyenler dahi vardır. Bu anlamdaki açıklama Mücahid ve başkalarından rivâyet edilmiştir.

Soyunu, geride kalanlar yaptık.

Diyanet Vakfı
Biz yalnız Nuhun soyunu kalıcı kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Zürriyetini de sürekli baki kalanların ta kendileri kıldık.

“Zürriyetini de sürekli baki kalanların ta kendileri kıldık” âyeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Nûh gemiden çıktıktan sonra onunla beraber bulunan erkekler ve kadınlar -onun çocukları ve hanımları müstesna- hep öldüler. İşte yüce Allah’ın:

“Zürriyetini de sürekli baki kalanların ta kendileri kıldık” âyeti bunu anlatmaktadır.

Said b. el-Müseyyeb de dedi ki: Nûh’un üç çocuğu vardı. Bütün insanlar Nûh’un bu çocuklarındandır: Sam, Arapların, İranlıların, Rumların, Yahudi ve Hristiyanların babasıdır. Ham ise doğudan batıya kadar bütün siyahilerin babasıdır. Sind, Hind, Nube (Sudan), Zenciler, Habeşliler, Kıbtiler, Berberilerin ve diğerlerinin. Yafes ise Slavların, Türklerin, Lanların, Hazerlilerin, Ye’cuc, Me’cuc ve oralarda bulunanların babasıdır.

Bir kesim de şöyle demiştir: Nûh’un çocuklarından başkalarının soyları da devam etmiştir. Buna delil de yüce Allah’ın şu âyetleridir:

“Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan gelenler!” (el-İsra, 17/3);

“Denildi ki: Ey Nûh Bizim katımızdan selametle in. Sana ve seninle bulunan ümmetlere de hayır ve bereketler olsun. (Diğer) ümmetler de vardır ki, Biz onları da faydalandıracağız. Sonra onlara bizden can yakıcı bir azâb dokunacaktır.” (Hud, 11/48) Buna göre: “Zürriyetini de sürekli baki kalanların ta kendileri kıldık” âyeti, kâfir olanların dışındakilerin zürriyetini kastetmektedir. Çünkü biz kâfir olanların zürriyetlerini suda boğduk, demek olur.

Onu ve ailesini büyük sıkıntıdan kurtardık.

Diyanet Vakfı
Kendisini ve ailesini büyük felaketten kurtardık.

Kurtubi Tefsiri
Ve Biz, onu ve ehlini büyük gamdan kurtardık.

“Ve Biz, onu ve ehlini” yani onun dinine mensup olanları

“büyük gamdan” suda boğulmaktan

“kurtardık.”

Onun ehli, onun dinine mensup ve onunla îman eden kimselerdir. Önceden (Hud, 11/40. âyetin tefsirinde) açıklandığı üzere bunlar seksen kişi idiler.

“Andolsun, Nuh bize seslendi; biz ne güzel cevap verenleriz.”

Diyanet Vakfı
Andolsun, Nuh bize yalvarıp yakardı. Biz de duayı ne güzel kabul ederiz!

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Nûh, Bize seslenmişti. Biz ne güzel karşılık verenleriz!

“Yemin olsun ki Nûh, Bize seslenmişti.” Onun bu seslenişi yardım istemek anlamında idi. Denildiğine göre o, kavminin helâk edilmesini dileyerek dua etmiş ve:

“Rabbim, yeryüzünde kâfirlerden dönüp dolaşan bir kimse bırakma!” (Nûh, 71/26) diye dua etmişti.

“Biz ne güzel karşılık verenleriz!” el-Kisaî: Biz, onun duasına ne güzel karşılık verenleriz! diye açıklamıştır.

“Ancak Allah’ın ihlâslı kulları başka.”

Diyanet Vakfı
Allahın ihlaslı kulları müstesna.

Kurtubi Tefsiri
Ancak Allah’ın ihlâsa ulaştırılmış kulları müstesna.

“Ancak Allah’ın ihlâsa ulaştırılmış” yani Allah’ın küfürden kurtarmış olduğu

“kulları müstesna.” Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Hicr, 15/’40. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ayrıca bu istisnanın

“korkutulanların” lâfzından istisna olduğu söylendiği gibi, yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki onlardan önce olanların bir çoğunu sapıtmıştık” âyetinden istisna olduğu da söylenmiştir.

“Şimdi bak, uyarılanların sonu nasıl oldu?”

Diyanet Vakfı
Uyarılanların akıbetinin ne olduğuna bir bak!

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onlardan önce olanların bir çoğu sapıtmıştı.

“Yemin olsun ki onlardan önce” geçmiş ümmetlerden

“olanların bir çoğu sapıtmıştı.”

“Ve andolsun, onlara uyarıcılar gönderdik.”

Diyanet Vakfı
Kuşkusuz, biz onlara uyarıcılar göndermiştik.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onlardan önce olanların bir çoğu sapıtmıştı.

“Yemin olsun ki onlardan önce” geçmiş ümmetlerden

“olanların bir çoğu sapıtmıştı.”

“Andolsun, onlardan önce çoğu geçmişler sapmıştı.”

Diyanet Vakfı
Andolsun ki, onlardan önce eski milletlerin çoğu dalalete düştü.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onlardan önce olanların bir çoğu sapıtmıştı.

“Yemin olsun ki onlardan önce” geçmiş ümmetlerden

“olanların bir çoğu sapıtmıştı.”

“Ve onların izleri üzerinde koşuşturuyorlardı.”

Diyanet Vakfı
69, 70. Kuşkusuz onlar atalarını dalalette buldular da peşlerinden koşup gittiler.

Kurtubi Tefsiri
Yine de onların izleri üzere sürat ve ısrarla koşturuluyorlar.

“Yine de onların izleri üzere sürat ve ısrarla koşturuluyorlar.” Katade’den rivâyete göre hızlıca koşturuluyorlar. Mücahid: Koşar şekilde… diye açıklamıştır.

el-Ferrâ” da şöyle demiştir: “Titreyişli bir şekilde hızlıca koşmak” demektir. Ebû Ubeyde de şöyle demiştir: Onlar arkalarından ısrarla koşturuluyorlar. el-Müberred’in açıklaması da buna yakındır. O şöyle demiştir: “Israrla koşmaları istenen, teşvik edilen” kimseye denilir. Mesela: “Soğuğun etkisi ile filan kişi ateşin yanına hızlıca geldi” denilir. Rahatsız olacak kadar hızlıca sürükleniyorlar, diye de açıklanmıştır ki, bu açıklamayı el-Fadl yapmıştır. ez-Zeccâc der ki: ısrarla teşvik edilerek ve hızla gitmesi istenenin durumunu anlatmak için: şekilleri kullanılır.

“Şüphesiz onlar atalarını sapıklık içinde buldular.”

Diyanet Vakfı
69, 70. Kuşkusuz onlar atalarını dalalette buldular da peşlerinden koşup gittiler.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak onlar atalarını sapık kimseler olarak bulmuşlardı.

“Muhakkak onlar atalarını sapık kimseler olarak bulmuşlardı.” Yani atalarını bu halde buldular, buna rağmen onlara uydular.

“Sonra onların dönüşü kesinlikle cehennemedir.”

Diyanet Vakfı
Sonra kesinlikle onların dönüşü, çılgın ateşe olacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra dönüşleri muhakkak cehenneme olacaktır.

“Sonra dönüşleri muhakkak cehenneme olacaktır.” Denildiğine göre bu onların Zakkumu yiyecekleri vakit cehennem ateşi azabından bir başka azapta olacaklarını, sonra da cehenneme döndürüleceklerini göstermektedir.

Mukâtil de şöyle demektedir: Hamim (kaynar su), Cahim’in dışındadırlar. Onlar oradan içmek için hamime gelirler, sonra tekrar Cahime geri döndürülürler. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte bu günahkârların yalan saydığı cehennemdir. Onlar bunun ile sıcak su (Hamim) arasında gidip geleceklerdir.” (er-Rahmân, 55/43-44)

İbn Mes’ûd da bu âyeti:

“Sonra onların döndürülecekleri yer muhakkak Cahim (Cehennem) olacaktır” diye okumuştur.

Ebû Ubeyde de şöyle demiştir: Buradaki: “Sonra” edatının “vav: ve” anlamında olması mümkündür. el-Kuşeyrî de şöyle demektedir: Hamim (kaynar su)’in cehennemin bir tarafında bir yerde olma ihtimali de vardır.

“Sonra onun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır.”

Diyanet Vakfı
Sonra zakkum yemeğinin üzerine onlar için, kaynar su karıştırılmış bir içki vardır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra onun üzerine kaynamış sudan bir katkıları olacaktır.

“Sonra” o ağaçtan yemelerinin arkasından

“kaynamış sudan bir katkıları olacaktır.”

Bu âyetteki: Katmak, karıştırmak, demektir, diye söylendiği gibi, diye de söylenir. “Fakr ve fukr” söyleyişleri gibi. Bununla birlikte (“şin” ve “fe” harflerinin) üstün okunuşları daha yaygındır.

el-Ferrâ” der ki: “Yiyeceğine ve içeceğine herhangi bir şey katıp karıştırdı” demektir. Mastarları: …diye gelir. Yüce Allah bu âyeti ile yiyeceklerine katkı konulacağını bildirmektedir. (Bu katkının ismi olan):

“el-Hamim” oldukça sıcak su demektir. Böylece bu katkı ile yediklerinin daha kötü olması sağlanacaktır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Bağırsaklarını paramparça eden kaynar sudan içirilen kimseler…” (Muhammed, 47/15)

es-Süddî der ki: O Hamîm (kaynar su); onlara gözlerinin yaşı olan ğassak ve cerahat ve kanlarının irini ile karıştırılacaktır.

Bir başka görüşe göre azaplarının ağırlaştırılması, musibetlerinin tekrarlanması, Zakkumun acılığı ile hamim (çok sıcak su)’in sıcaklığını bir arada tatmaları için, zakkumlarına kaynar su (hamim) karıştırılacaktır.

“Şüphesiz ondan yiyeceklerdir ve karınlarını ondan dolduracaklardır.”

Diyanet Vakfı
(Cehennemdekiler) ondan yerler ve karınlarını ondan doldururlar.

Kurtubi Tefsiri
İşte muhakkak onlar bu ağaçtan yiyecekler ve ondan karınlarını dolduracaklar.

“İşte muhakkak onlar bu ağaçtan yiyecekler ve ondan karınlarını dolduracaklar.” Cennetliklerin rızkı yerine onların da yiyecekleri de, meyveleri de budur. Yüce Allah el-Ğaşiye Sûresi’nde;

“Onlar için dari’den başka bir yiyecek yoktur.” (el-Ğaşiye, 88/6) diye buyurmaktadır. Bu da ileride gelecektir.

“Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir.”

Diyanet Vakfı
Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir.

Kurtubi Tefsiri
Onun meyvesi şeytanların başları gibidir.

“Onun meyvesi” yani mahsulünün: diye adlandırılması; çıkması, ağaçta görülmesi dolayısıyladır.

“Şeytanların başları gibidir.” Bizatihi şeytanları kastettiği söylenmiştir. Onun mahsullerini çirkinlikleri dolayısıyla şeytanların başlarına benzetmiştir. Şeytanların başları görünen bir şey olmasa dahi, insan hayalinde tasavvur olunan bir şeydir. Nitekim Arapların çirkin olan herbir şeye “o şeytana benzer” demeleri güzel olan herbir surete de: “o melek suretine benziyor” demeleri de bu kabildendir. Yüce Allah’ın Yusuf (aleyhisselâm)’ı gören kadınların durumunu haber verirken:

“Bu bir beşer değildir. Bu ancak çok şerefli bir melektir.” (Yusuf, 12/31) dediklerini haber verdiği ifadeler de bu kabildendir. Bu tahyili bir benzetmedir. Bu anlamdaki bir açıklama İbn Abbâs ve el-Kurazî’den de rivâyet edilmiştir. İmruu’l-Kays’ın şu mısraındaki canlandırma da bu kabildendir:

“Uçları öyle parlak ve keskin (oklar) ki; gulyabanilerin azı dişleri gibidir.”

Gulyabaniler her ne kadar bilinmiyor ise de hayalde onların çirkinliklerini tasavvur ettiğinden dolayı (bu benzetmeyi) yapmıştır.

Yüce Allah da:

“İns ve cin şeytanlarını…” (el-En’am, 6/112) diye buyurmuştur. İnsanların azgın olanları gözle görülen şeytanlardır. Sahih hadiste de şöyle buyurulmaktadır: “Sanki onun hurmaları şeytanların başları gibidir.” Buhârî, V, 2174-2176, V, 2347; Müslim, IV, 1720; İbn Mace, II, 1173; Müsned, VI, 57, 63.

Araplardan pekçok kimse şeytanları ve gulyabanileri gördüğünü iddia etmiştir. ez-Zeccâc ve el-Ferrâ” şöyle demişlerdir: Şeytanlar başları ve başlarında ibikleri bulunan yılan çeşitleridir. Bunlar en çirkin ve en kötü, bedenen de en hafif olanlarıdır. Recez vezninde şair bir kadını, ibiği bulunan yılana benzeterek şöyle demektedir:

“Öyle huysuz bir kadın ki o da yemin eder ben yemin ettiğimde,

Yılanların yuvalandığı yabani incirdeki ibikli yılan gibidir.”

Bir başka şair de dişi devesinin yularını nitelendirirken Merhum müfessir burada önce: “…şair dişi devesini niteledirirken şunları söylemektedir” deyip aşağıdaki beyiti nakletmekte, arkasından beyitteki garip bazı kelimelerin açıklamasını yapmaktadır. Daha sonra: “Dişi devenin yularını nitelendirirken şöyle der…” diyerek aynı beyiti tekrarlamaktadır. Biz, -Arapça baskıyı yapanların düştükleri notu da dikkate alarak- gördüğünüz şekilde terceme ile yetindik. şunları söylemektedir:

“Hadramevt’linin yuları ile oynar,

Sanki o yular, cılız bitkileri bulunan kurak bir yerdeki yılanın kıvrılması gibidir.”

Bir başka açıklamaya göre bu, Yemen’de Esten ve Şeytan diye adlandırılan oldukça kötü bir bitkiye benzetilmiştir. en-Nehhâs: Araplarca bu bilinen bir şey değildir, demiştir. ez-Zemahşerî de şöyle demiştir: Bu meyvelerine “şeytanların başları” ismi verilen çirkin görünümlü, acı, pis kokan kaba bir ağaçtır. en-Nehhâs da şöyle demiştir: Şeytanların, çok çirkin bir çeşit yılan türü olduğu söylenmiştir.

“Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır.”

Diyanet Vakfı
Zira o, cehennemin dibinde bitip yetişen bir ağaçtır.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak o, cehennemin dibinden çıkan bir ağaçtır.

“Muhakkak o, cehennemin dibinden çıkan bir ağaçtır.” Yani bu ağaç cehennemin dibinden çıkar. Kaynağı orasıdır, sonra da dalları cehennemin diğer yerlerine uzanır.

“Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne yaptık.”

Diyanet Vakfı
62, 63. Şimdi, ziyafet olarak, cennet ehli için anılan bu nimetler mi daha hayırlı, yoksa zakkum ağacı mı? Biz onu (zakkumu) zalimler için bir fitne (imtihan) kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Biz onu zâlimler için bir fitne kıldık.

“Biz onu zâlimler” müşrikler

“için bir fitne kıldık.” Çünkü onlar: Ateş ağacı yaktığı halde cehennem ateşinde nasıl ağaç olur, demişlerdi. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-İsra Sûresi’nde (17/60. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Onların bu hususu bu şekilde alaya almaları, yüce Allah’ın:

“Onun üzerinde ondokuz (melek) vardır.” (el-Müddessir, 74/30) âyeti ile ilgili söyledikleri: Bu sayının özellikle belirlenmesinin sebebi nedir? demelerine benzer. Hatta kimileri: Ben onlardan şu kadarı ile baş ederim, siz de diğerlerini halledin, diyecek noktaya kadar gelmişti. Bunun üzerine yüce Allah da:

“Onların sayısını da inkâr edenler için ancak bir fitne kıldık” (el-Muddessir, 74/31) diye buyurmuştu.

Fitne, sınamak demektir. Onların bu sözleri cahilliklerinden kaynaklanıyordu. Çünkü yüce Allah, cehennem ateşinde tasmalar, zincirler, yılanlar, akrebler, ateşin bekçilerini yarattığı gibi, orada ateşin türünden ve ateşin yiyip bitirmediği bir ağaç yaratması aklen imkansız bir şey değildir.

Şöyle de denilmiştir: Kâfirlerin uzak bir ihtimal olarak gördükleri bu husus, şu an inkarcıların içine düştüğü durumu andırmaktadır. Öyle ki bu inkarcılar cenneti ve cehennemi ruhları etkileyen bir nimet yahut bir ceza olarak yorumladılar, amellerin tartılmasını, Sırat’ı, Levhi, Kalemi de kendilerince uydurdukları birtakım anlamlara göre açıkladılar. Onların bu açıklamaları ise müslümanların şer’î kaynaklardan anladığından farklı açıklamalardır. Oysa aklen kavranılması zor herhangi bir hususu haber-i sadık (doğru haber) ifade edecek olursa, takınılması gereken tutum -onun bir te’vilinin yapılması mümkün olsa dahi- tasdik edilmesidir. Diğer taraftan müslümanların icma ile batıl kabul ettikleri bir hususta te’vilde bulunmak câiz değildir. Müslümanlar ise bu gibi hususları batın ilmine başvurmaksızın olduğu gibi kabul etmek üzere icma etmişlerdir.

Âyet-i kerimedeki “fitne”nin zâlimlere verilecek ceza anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Fitnenizi (azabınızı) tadın! İşte bu çabucak gelmesini istediğinizdir.” (ez-Zariyat, 51/14)

“Bu mu daha hayırlı bir ikramdır, yoksa zakkum ağacı mı?”

Diyanet Vakfı
62, 63. Şimdi, ziyafet olarak, cennet ehli için anılan bu nimetler mi daha hayırlı, yoksa zakkum ağacı mı? Biz onu (zakkumu) zalimler için bir fitne (imtihan) kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Ziyafet olarak bu mu hayırlıdır, yoksa Zakkum ağacı mı?

“Ziyafet olarak” anlamındaki: lâfzı, beyan (temyiz olarak) nasb edilmiştir.

“Bu mu hayırlıdır?” buyrukları mübteda ve haberdir. Bu âyetler yüce Allah’ın (bize hitaben) söyledikleridir. Ziyafet olarak cennetin nimetleri mi hayırlıdır

“yoksa Zakkum ağacı mı?” hayırlıdır, demektir.

“Nüzul Ziyafet” sözlükte -en-Nehhâs’ın belirttiği gibi- genişçe rızık demektir. “Nüzl” de böyledir. Ancak “ze” harfi sakin olmak üzere “nüzl”in ayrı bir söyleyiş olması mümkün olduğu gibi, bunun aslının “nüzul” olması da mümkündür. “Onlara nüzulleri (ikramları) yapıldı” tabiri de buradan gelmektedir. Bunun türediği asıl ise, varlığı halinde konaklamalarına ve orada bir süre ikamet etmelerine elverişli olan gıdanın bulunmasıdır. Buna dair açıklamalar daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nin sonlarında (3/190-200 âyetler, 20 ve 21. başlıklarda) geçmiş bulunmaktadır.

“Zakkum ağacı” da tiksinti verici olduğu ve kokuşmuşluğu dolayısıyla oldukça gayret harcayarak yutmak demek olan: “Zıkkımlanmaktan türemiştir.

Müfessirler derler ki: Bu ağaç (cehennemin) altıncı kapısındadır. Normal ağaçlar suyun serinliği ile canlandığı gibi, bu ağaç da ateşin alevi ile canlanır. Cehennemliklerden olup da onun daha yukarılarında bulunan kimselerin buraya gelerek bundan yemeleri kaçınılmaz olduğu gibi, ondan daha aşağıda bulunanlar da ona çıkarlar.

Acaba bu ağaç Arapların bilip tanıdıkları dünya ağaçlarından mıdır, değil midir, hususunda iki farklı görüş vardır. Bir görüşe göre bu dünya ağaçlarından olup bilinen bir ağaçtır. Bu görüşü kabul edenler hangi ağaç olduğu hususunda kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir. Kutrub der ki: Bu Tihame taraflarında yetişen ve en berbat ağaçlarından birisi olan oldukça acı bir ağaçtır. Başkası, bu öldürücü bir bitkidir, demektedir.

İkinci görüşe göre de bu, dünya ağaçlarından tanınan bir ağaç değildir. Zakkum ağacı hakkındaki bu âyet-i kerîme nazil olunca, Kureyş kâfirleri: Biz bu ağacı tanımıyoruz, dediler. Afrika’dan bir adam onların yanına geldiğinde ona sordular, o da: Bize göre bu tereyağı ve hurma demektir. Bunun üzerine İbn ez-Ziba’rî: Allah evimizdeki zakkumu çoğaltsın, dedi. Ebû Cehil de cariyesine: Haydi bizi zıkkımlandır deyince, ona tereyağı ve hurma getirdi. Sonra da arkadaşlarına: Zıkkımlanın, işte Muhammed’in bizi kendisi ile korkuttuğu budur. Üstelik o, ateş ağacı yakıp bitirdiği halde ateşin ağaç bitirdiğini iddia etmektedir, dedi.