Andolsun, en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlar için taş yaptık. Onlar için alevli ateşin azabını hazırladık.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki biz, (dünyaya) en yakın olan göğü kandillerle donattık. Bunları şeytanlara atış taneleri yaptık ve onlara alevli ateş azabını hazırladık.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun Biz, dünya semâsını kandillerle süsledik. Onları şeytanlara atış taneleri yaptık. Ayrıca onlara Sa’îr azabını hazırladık.

” Yemin olsun Biz, dünya semâsını kandillerle süsledik” âyetinde geçen:

“Kandiller” lâfzı; “‘ın çoğuludur. Yıldızlara “kandil” denilmesi aydınlık verdiklerinden dolayıdır.

“Onları şeytanlara atış taneleri yaptık.” Oranın alevli atışlarını… yaptık, anlamında olup muzaf hazfedilmiştir. Buna delil yüce Allah’ın:

“Meğer ki hızlıca hırsızlayıp bir şey kapan olsun. Hemen arkasından parlak, delici bir alev ona yetişir” (es-Saffat, 37/10) âyetidir. Buna göre kandiller yerlerinden kaybolmazlar ve bizzat onlar şeytanlara atış için kullanılmazlar.

Şöyle de açıklanmıştır: Şeytanların taşlanmaları bizatihi yıldızlardan olmak üzere, zamirin kandillere râu olduğu da söylenmiştir. Bu durumda yıldızın kendisi düşmez, ancak ondan ışığından olsun, şeklinden olsun bir şey eksiimeksizin kendisiyle şeytana atış yapılan bir şeyler ayrılır. Bu açıklamayı, Ebû Ali: Bunlar kalıcı olmayan atış taneleri olmakla birlikte, nasıl süs olabilirler? diyen kimseye cevap olmak üzere yapmıştır.

el-Mehdevî dedi ki: Bu açıklama şeytanların gökten hırsızlama işittikleri şeylerin yıldızların bir yerinden olmasına binaendir. Birinci takdir ise, şeytanların hırsızlama aldıkları haberlerin yıldızların bulunduğu yerden daha aşağıda bulunan havadan olması takdirine göredir.

el-Kuşeyri dedi ki: Ebû Ali’nin açıklamasından daha uygunu şöyle dememizdir: Bu yıldızlar kendileri ile şeytanlara atış yapılmadan önce bir zînet idi.

“Atış taneleri” lâfzı; in çoğulu olup kendisi ile atış yapılan şeye ad olarak kullanılan bir mastardır.

Katade dedi ki: Yüce Allah, yıldızları üç hikmetle yaratmıştır. Sema için zinet olmaları, şeytanlar için atış taneleri ve karada, denizde ve zamanın bulunması için kendileri ile yol bulunan alâmet olmaları için. Buna göre kim yıldızlar hakkında bunların dışında bir tevil ve açıklamada bulunacak olursa, hakkında bilgisi olmayan bir şeyi açıklamaya kendisini zorlamış, haddi aşmış ve zulmetmiş olur,

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Allah’a yemin ederim, yer ve sema ehlinden hiçbir kimsenin bir yıldızı dahi yoktur. Fakat onlar kâhinliği bir yol ediniyorlar ve yıldızları da buna bir sebep ve gerekçe gösteriyorlar.

“Ayrıca onlara” şeytanlara

“Sa’îr” yangın ve alevin en şiddetlisi

“azabını hazırladık” “Ateş şiddetlice alevlendi, yandı” denilir. Bu şekilde yanan ateşe de: ile, denilir. Tıpkı öldürülen kimseye: ile denilmesi gibi.

Sonra tekrar tekrar bak; gözün bitkin ve yorgun olarak sana döner.

Diyanet Vakfı
Sonra gözünü, tekrar tekrar çevir bak; göz (aradığı bozukluğu bulmaktan) aciz ve bitkin halde sana dönecektir.

Kurtubi Tefsiri
Sonra gözü(nü) tekrar tekrar çevir ve bak! Göz hor ve hakir, yorulmuş olarak yine sana dönecektir.

“Sonra gözü tekrar tekrar çevir ve bak!” âyetindeki:

“Tekrar tekrar” lâfzı mastar konumundadır. Çünkü; iki defa çevir demek olup, bu da biri diğerinin ardından çevirmek demektir. İki defa (tekrar tekrar) bakmayı emretmesi, şundan dolayıdır: İnsan bir şeye bir defa baktığı takdirde ona ikinci bir defa bakmadığı sürece o şeyin kusurunu görmez. Yüce Allah da bunu haber vermektedir: O kimse göğe iki defa bakacak dahi olsa, hiçbir kusur göremeyeceği gibi, ona baktıkça hayret edecektir. Allah’ın:

“Göz hor ve hakir… olarak yine sana dönecektir” âyeti bunu anlatmaktadır. Yanı bu kabilden herhangi bir şey görebilmek imkânından uzak, zilletle ve küçülmüş olarak dönecektir. -Aynı kökten olmak üzere-: “Köpeği kovdum ve uzaklaştırdım” demektir. “Köpeğin kendisi uzaklaştı’: denilir. Buna göre bu fiil hem geçişli, hem geçişsizdir. da aynı anlamdadır. “Gözü görmesi; görmeyecek kadar oldukça zayıfladı, zayıflamak” demektir. İşte yüce Allah’ın:

“Göz hor ve hakir… olarak yine sana dönecektir” âyetindeki “Hor ve hakir olarak” lâfzı da buradan gelmektedir.

İbn Abbâs dedi ki;

“Hor ve hakir” istediği, arzu ettiği şeyi göremeyen kimse demektir.

“Yorulmuş olarak” âyeti, yorgunluğun en ileri derecesine varmış olarak, demektir. O halde (fa’îl veznindeki bu şekil) “fail” anlamında olup, yorgun, bitkin düşmek demek olan: ‘den gelmektedir. Bununla birlikte; “O şeyin uzaklığı o kimseyi yorgun ve bitkin düşürdü” kullanımından mef’ûl anlamında olması da mümkündür. İbn Abbâs’ın açıklaması da bu anlama gelir. Şairin şu beyitinde de bu kabildendir:

“Her kim ulaşabileceği noktadan daha yukarısına göz dikecek olursa,

Onun o göz dikmesi, yorulmuş, bitkin düşmüş ve hor ve hakir geri döner.”

“Mesafenin uzaklığından dolayı (veya uzun zamandan beri) gözü zayıfladı ve bitkin düştü” gibi ifadeler kullanılır. Bu durumda olana: ya da; denilir. Şair de şöyle demiştir:

“Ben ona Mina’dan el-Muhassib’de baktım da

Göz bana yorgun ve bitkin olarak geri döndü.”

Bir başka şair de bir deveden sözederken şöyle demektedir:

“Ona doğru gözlerin bakışı yorgun ve bitkindir.”

Şair burada: “Ona doğru” lâfzını zarf olarak nasbetmiştir. Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Atların üstü başı kirlendi, hâlâ onların asil olanları Bitkin ve yorgundur.

Buna karşılık geride kalanları yolda gelmeye devam etmektedir.”

Bu lâfzın, “pişman olan kimse” anlamında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu mısraında da bu anlamda kullanılmıştır;

“Ey demirci kızı! Pişman değilim bugün

Geçip giden bir şey için.”

Buradaki: “iki kere (mealde; tekrar tekrar)”den kasıt, çokluktur, Buna delil de yüce Allah’ın:

“Göz hor ve hakir, yorulmuş olarak yine sana dönecektir” âyetidir. Bu da çokça bakmaya delildir,

O, yedi göğü tabaka tabaka yaratandır. Rahmân’ın yaratmasında hiçbir düzensizlik görmezsin. Gözünü çevir, bir bozukluk görüyor musun?

Diyanet Vakfı
O ki, birbiri ile ahenktar yedi göğü yaratmıştır. Rahman olan Allahın yaratışında hiçbir uygunsuzluk göremezsin. Gözünü çevir de bir bak, bir bozukluk görebiliyor musun?

Kurtubi Tefsiri
O, tabaka tabaka yedi gök yaratandır. “Rahmân’ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin. Haydi gözü çevir de bak! Bir çatlak görecek misin?”

“O tabaka tabaka” yani biri diğerinin üstünde

“yedi gök yaratandır.” Bu göklerin birbirine yapışık bölümleri ise onların kıyılandır, İbn Abbâs’tan böylece rivâyet edilmiştir.

“Tabaka tabaka” lâfzı

“yedi” lâfzının sıfatıdır. Buna göre mastar ile nitelendirilmiş olmaktadır. “Birbirine mutabık” anlamında mastar olduğu da söylenmiştir. Yani o yedi gök yarattı ve bunları biri diğerinin üzerinde tabaka halinde yahut biri diğerine mutabık yahut biri ötekine mutabık gelecek şekilde yaratandır, demektir. Sîbeveyh dedi ki: Bu lâfız ikinci mef’ûl olarak nasbeditmiştir.

Derim ki: Bu durumda:

“Yaratan”; “Var eden” ile “Yapan, meydana getiren” anlamında, “(……..): Tabaka tabaka” lâfzı da; (……..) çoğulu olur. (……..)’in çoğulunun; “diye gelmesi gibi. Bunun: Tabaka” lâfzının çoğulu olduğu da söylenmiştir.

Eban b. Tağlib dedi ki: Bedevinin kişiyi yererken: “Onun kötülüğü üstüstedir (tabaka tabaka gelir), hayrı ise kalıcı değildir” derken duydum,

Kur’ân-ı Kerîm’in dışında bu ibarenin:

“Tabaka tabaka yedi gök'” şeklinde “gökler” lâfzının sıfatı olarak cer ile gelmesi de mümkündür. Bunun (bu yönüyle) bir benzeri:

“Ve yedi yeşil başak” (Yusuf, 12/46) âyetidir.

“Rahmân’ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin” âyetinde -ki:

“Düzensizlik” lâfzını Hamza ve el-Kisâî elifsiz olarak, “vav’: harfi de şeddeli şekilde: “Düzensizlik” diye okumuşlardır. İbn Mes’ûd ve arkadaşlarının kıraati de budur. Diğerleri ise “elif ile okumuşlardır, İki ayrı söyleyiştir. Hepsi de aynı manalara gelen: Taahhüt etmek,”Tahammül göstermek,”; “Başka türlü göstermek, “Küçük görünmek” Kat kat olmak, katlanmak” ile; Uzaklaşmak” gibi.

Ebû Ubeyd; okuyuşunu tercih etmiş ve bu hususta Abdurrahman b. Ebi Bekr’in söylediği; “Kızları hususunda benim gibi birisi nasıl olur da dikkate alınmaz, fikri sorulmaz” ifadesini delil göstermiştir.

en-Nehhâs dedi ki: Bu Ebû Ubeyd’in reddolunan bir görüşüdür. Çünkü bu şekilde bir kullanıma, kendileri ileri götürülen, diğeri ile uyumları bozulan manası verilir. Âyet-i kerimede ise; okuyuşu daha uygundur, Nitekim işler arasında farklılık ve uzaklık olduğu vakit: fiili kullanılabileceği gibi; fiili de kullanılabilir. Biri diğerini geçti, demek olur. Nitekim bundan önce yüce Allah:

“O tabaka tabaka yedi gök yaratandır” diye buyurmuş bulunmaktadır. Yani sen Rahmân’ın yaratmasında herhangi bir eğrilik, bir çelişki, bir farklılık (ayrılık, tutarsızlık) göremezsin. Aksine onlar suretleri ve sıfatları itibariyle değişseler bile, yaratıcılarına delil teşkil edecek şekilde dosdoğru ve İstikamet üzeredirler.

Bununla kastedilenin yalnızca gökler olduğu da söylenmiştir. Yani sen göklerin yaratılmasında bir kusur göremezsin.

Bunun aslı: “Geçmek, geride bırakmak”dan gelmektedir. Bu da bir şeyin ötekini geçerek, geride bırakarak düzgünlüklerinin azlığı dolayısıyla arada boşluk meydana gelmesi anlamındadır. Buna da İbn Abbâs (radıyallahü anh)’ın, herhangi bir farklılık (göremezsin) şeklindeki açıklaması delil teşkil etmektedir,

Ebû Ubeyde dedi ki: -Bir şey geçti anlamında denilir.

Daha sonra insanlara ibret alsınlar, O’nun kudreti hakkında tefekkür etsinler diye yarattığı varlıklara dikkatle bakmalarını emrederek:

“Haydi gözü(nü) çevir de bak. Bir çatlak görecek misin?” diye buyurmaktadır. Yani gözünü semaya tekrar çevir. (Aynı anlamda): “Gözünü semada evirip çevirdi” denildiği gibi; “Semaya yoruluncaya kadar baktı” da denilir. Anlamlar birbirine yakındır.

Yüce Allah’ın: “(……..): Haydi… çevir” âyetinde “fe” harfini, daha öncesinde zikredilmiş bir fiil bulunmamakla birlikte getirmesi, önceden

“göremezsin” diye buyurmuş olmasından dolayıdır. Yani bak, sonra gözünü tekrar çevir, herhangi bir çatlak görecek misin? demektir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır.

lâfzının; “çatlaklar” demek olduğu Mücahid ve ed-Dahhak’tan nakledilmiştir. Katâde; Bir tutarsızlık, es-Süddi: Bir delik, İbn Abbâs: Bir gevşeklik diye açıklamışlardır. Bunun kökü: ‘den gelmektedir ki; bu da çatlamak demektir. Şair şöyle demiştir:

“O size direksiz olarak bir sema bina etti,

Ve süsledi onu, onun hiçbir çatlağı da yok.”

Bir başka sair de şöyle demektedir:

“Sen kalbi(mi) çatlattın, sonra içine serptin

Sevgini de; kaynadı, birbirine böylelikle çatlaklar yapıştı.

İçeceğin varamadığı bir yere kadar vardı ve sarhoşluğun da

Fakat ona bir türlü sevinç ulaşamadı.”

O, hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratandır. O, üstün ve bağışlayandır.

Diyanet Vakfı
O ki, hanginizin daha güzel davranacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratmıştır. O, mutlak galiptir, çok bağışlayıcıdır.

Kurtubi Tefsiri
O hanginizin daha güzel amelde bulunacağını denemek üzere ölümü ve hayatı yaratandır. O Azizdir, Gafûrdur.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Ölüm ve Hayat:

“O… ölümü ve hayatı yaratandır” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilmiştir: Yani O, sizi ölüm için ve hayat için yaratmıştır. Bu da dünya hayatında ölüm için, ahiret hayatında da hayat için yaratmıştır, demektir. Ölümü hayattan önce zikretmesinin sebebi ise ölümün kahredici özelliğinin bulunmasından dolayıdır. Nitekim yüce Allah kızları, oğlan çocuklardan önce zikrederek;

“Dilediğine kızlar ihsan eder…” (eş-Şurâ, 42/49) diye buyurmaktadır.

Ölümü önce zikretmesinin, daha önce var olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir. Çünkü eşya başlangıçta ölü hükmünde idi. Nutfe, toprak ve buna benzerlerinde olduğu gibi.

Katade dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyururdu: “Şüphesiz yüce Allah, Âdemoğullarını ölüm ile zelil kılmış, dünyayı hayat yurdu, sonra ölüm yurdu, âhireti ise mükâfat yurdu, sonra da ebedi kalınacak yurt kılmıştır.” Taberî, Câmiu’l-Beyân, XXIX, İde Katade’nin âyeti açıklaması olarak; ayrıca bk. İbn Kesîr, Tefsir, IV, 397

Ebû’d-Derdâ’dan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Üç şey olmasaydı Âdemoğlu asla başını önüne eğmezdi. Fakirlik, hastalık ve ölüm. Bununla birlikte o, yine çok atılgandır.” Ebû Nuaym, Hilye, VII, 277de; Abdurrahman b. Ali Ehııl-Ferat, Safvetu’s-Safve, Beyrut 1399/1977, II, 234’cle Süfyan b. Uyeynenin sözü alarak.

2- Ölümün Hayattan Önce Sözkonusu Edilmesinin Sebebi:

“Ölümü ve hayatı yaratandır” âyetinde, hayattan önce ölümü zikretmektedir. Çünkü insanlar arasında amelde bulunmaya en çok koşan kişi. ölümü sürekli gözünün önünde bulundurandır. O halde âyet-i kerimenin zikredilmesinde gözetilen maksad açısından daha önemli olduğundan ötürü ölüm öne alınmıştır.

İlim adamları şöyle demiştir; Ölüm ne katıksız bir yokluk, ne de sadece bir yok oluştur. O sadece ruhun beden ile ilişkisinin kesilip, ayrılması, ikisi arasında bir engel oluşturmasıdır. Bir halden bir diğerine değişmek ve bir yurttan diğerine taşınmaktır. Hayat ise bunun aksidir.

İbn Abbâs, el-Kelbî ve Mukâtil ‘den şöyle dedikleri nakledilmektedir; Ölüm ve hayat iki cisimdir. Ölüm bir koç şeklinde yaratılmış olup her neye uğrarsa ve her ne onun kokusunu alırsa mutlaka ölür. Hayat da ablak (siyah-beyaz karışımı bir renkte) dişi bir kısrak suretinde yaratılmıştır. -Cebrâîl’in ve peygamberlerin bindiği at bu idi,- Adımını gözün görebildiği kadar atar. Eşekten yüksekçe, katırdan alçakçadır. Her neye uğrayıp, kokusunu alırsa mutlaka hayat bulur. Her neyi çiğnerse mutlaka hayat bulur, İşte Sâmirî’nin, izinden bir avuç alıp buzağı heykelinin üzerine attığı ve dirilmesine sebeb teşkil eden at budur, (Bk. Tâ-Hâ, 20/96. âyetin tefsiri) Bunu es-Sa’lebî ve el-Kuşeyrî İbn Abbâs’tan nakletmişlerdir. el-Maverdî de bu anlamdaki açıklamayı Mukâtil ve el-Kelbî’den zikretmektedir.

Derim ki: Kur’ân-i Kerîm’de de şöyle buyurulmaktadır:

“De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği sizin ruhunuzu alır.” (es-Secde, 32/11);

“Meleklerin o kâfirlerin… canlarını alırken bir görseydin!” (el-Enfal, 8/50) Yine yüce Allah:

“…Elçilerimiz onun ruhunu alırlar” (el-Enâm, 6/61) diye buyurduğu gibi, bir başka yerde de:

“Allah ölümleri vaktinde ruhları alır” (ez-Zümer, 39/42) diye buyurmaktadır. O halde; melekler üstün ve şerefli aracılardır. Allah’ın salât ve selâmı üzerlerine olsun, Gerçek manada öldüren ise yüce Rabbimizdir. Ölüm -sahih haberde vârid olduğu gibi- âhirette bir koç suretinde gösterilecek ve Sırat üzerinde boğazlanacaktır. Müslim, IV, 2188; Buhârî, IV, 1760; Müsned. III, 90

İbn Abbâs’tan zikredilen bu rivâyetin ise; bu hususta mazereti urtadan kaldıracak (yani bu rivâyeti reddetmeye ihtimal bırakmayacak) sahih bir habere ihtiyacı vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Yine Mukâtil ‘den şöyle dediği zikredilmiştir: Ölümü yarattı. Yani nutfeyi, alakayı ve bir çiğnem eti yarattı. Hayatı yarattı yani o bir insan yarattı ve ona ruh üfledi, o da insan oldu.

Derim ki: Bu güzel bir görüştür. Buna yüce Allah’ın:

“Hanginizin daha güzel amelde bulunacağını denemek üzere…” âyeti delil teşkil etmektedir. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-Kehf Süresi’nde (18/7. ve 30. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

es-Süddî yüce Allah’ın:

“O hanginizin daha güzel amelde bulunacağını denemek üzere ölümü ve hayatı yaratandır” âyeti hakkında şöyle demiştir: Hanginizin ölümü daha çok hatırlayacağını, ona daha güzel hazırlanacağını, hanginizin ondan daha çok korkup ondan sakınacağını ortaya çıkarmak için… demektir.

İbn Ömer dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Bütün mülk elinde olanın şanı ne yücedir… O hanginizin daha güzel amelde bulunacağını denemek üzere ölümü ve hayatı yaratandır” âyetine kadar okudu ve şöyle buyurdu: “(Kimin) Allah’ın haramlarından daha çok çekineceğini, Allah’a itaatte elini daha çok çabuk tutacağını,..” Taberi, Câmiu’l-Beyân, XII,

“Denemek üzere…” âyeti size deneyenin muamelesi ile muamele etmek üzere demektir. Yani kulu, sabrını ortaya çıkarmak için ölümü kendisine ağır gelecek olan kimsenin ölümü ile şükrünü ortaya çıkarmak için hayat ile denemek üzere… demektir.

Bir başka açıklamaya göre; Allah ölümü öldükten sonra diriliş ve amellerin karşılığını görmek için, hayatı da sınanmak için yaratmıştır. Buna göre:

“Sizi sınamak üzere” âyetindeki “lam” ölümün yaratılmasına değil, hayatın yaratılmasına taalluk eder. Bunu ez-Zeccâc zikretmiştir.

el-Ferrâ” ve yine ez-Zeccâc şöyle demişlerdir:

“Sınamak” fiili:

“Hangi” lâfzında amel etmez. Çünkü “sınamak” ile “hangi” arasında bir fiil takdir edilmiştir. Bu; “Hanginizin daha çok itaat ettiğini göreyim diye sizi sınadım” demeye benzer. Yüce Allah’ın.

“Sor onlara! Buna hangileri kefildir?” (el-Kalem, 68/40) âyeti da (bu yönüyle) buna benzemektedir. Bu da onlara sor, sonra hangilerinin… bak, demektir. O halde âyet-i kerimedeki:

“Hanginizin” lâfzı mübtedâ olarak merfudur,

“Daha güzel” lâfzı da onun haberidir. Anlam da şöyle olur: Sizi sınayıp hanginizin amelinin daha güzel olduğunu ortaya çıkarmak ya da göstermek için… (ölümü ve hayatı yaratandır), demektir.

“O” kendisine karşı gelip isyan edenlerden intikam alışında güçlü olan

“Azizdir.” Tevbe eden kimselere çokça bağışlayıcı olan

“Gafûrdur.”

Bereketlidir O, mülk elinde olan. O, her şeye güç yetirendir.

Diyanet Vakfı
Mutlak hükümranlık elinde olan Allah, yüceler yücesidir ve Onun her şeye gücü yeter.

Kurtubi Tefsiri
Bütün mülk elinde bulunanın şanı ne yücedir! Ve O, herşeye kadirdir.

“…Ne yücedir!” âyeti “bereket”den “tefâale” veznindedir. Daha önce (el-A’raf, 7/54 âyeti açıklanırken) geçmiş bulunmaktadır.

el-Hasen her türlü kötülükten münezzeh demektir, diye açıklamıştır. Dâim oldu, diye de açıklanmıştır. O varlığının başlangıcı bulunmayan, devamının da sonu gelmeyecek olan dâimdir.

“Bütün mülk elinde bulunan”; dünyada da, âhirette de göklerin ve yerin mülkü kendisinin olan… demektir.

İbn Abbâs dedi ki: Mülk, O’nun elindedir. Dilediğini aziz eder, dilediğini zelil kılar. Diriltir, öldürür, zengin kılar, fakir eder, verir ve alıkoyar.

Muhammed b. İshak dedi ki: Nübüvvet mülkü yalnız O’nundur. Nebiye tabi olan kimseleri o yolla aziz kılmış, ona muhalefet edenleri de onun vasıtası ile zelil kılmıştır.

“Ve O,” nimet vermek ve intikam almak gibi

“herşeye kadirdir.”

Ve İmran kızı Meryem’i de örnek verdi. O, iffetiyle kendini korumuştu. Biz ona ruhumuzdan üflemiştik. O, Rabbinin sözlerini ve kitaplarını tasdik etmişti. O, gönülden itaat edenlerdendi.

Diyanet Vakfı
İffetini korumuş olan, İmran kızı Meryemi de (Allah örnek gösterdi). Biz, ona ruhumuzdan üfledik ve Rabbinin sözlerini ve kitaplarını tasdik etti. O gönülden itaat edenlerdendi.

Kurtubi Tefsiri
Ve namusunu sapasağlam koruyan İmrân kızı Meryem’i de (misal verdi). Biz ona ruhumuzdan üfürmüştük. O da Rabbinin kelimelerini de, kitaplarını da tasdik etmişti. Ve o, itaat edenlerdendi.

“Ve namusunu” hayasızlıklardan, fuhşiyattan

“sapasağlam koruyan İmrân kızı Meryem’i de” an, demektir.

Âyetin Fir’avun’un karısına atfedildiği de söylenmiştir. Anlam da: Allah İmrân kızı Meryem’i de misal olarak vermiş ve yahudilerin eziyetlerine karşı ona sabır vermiştir, şeklindedir.

“Namusunu sapasağlam koruyan” âyeti hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: Burada

“fere (mealde: namus)” ile onun ceybi (gömleğinin yakası) kastedilmiştir. Çünkü:

“Biz ona ruhumuzdan üfürmüştük” diye buyurmaktadır, Cebrâîl (aleyhisselâm) da onun yakasına üflemişti, fercine üflememişti, Ubeyy’in kıraatinde bu âyet: “Biz onun yakasına ruhumuzdan üfürmüştük” şeklindedir. Elbisedeki herbir yarığa da “ceyb” denilir. Yüce Allah’ın:

“Hem onun hiçbir yarığı da yok.” (Kaf, 50/6) âyetinde de bu anlamdadır.

Onun namusunu (fercini) sağlam bir şekilde koruyup, Ruh’un onun yakasına üflenmiş olması da mümkündür. Bu durumda

“üfürmüştük” âyeti, Cebrâîl’i gönderdik, o da onun yakasına üfledi, demek olur.

“Ruhumuzdan” âyeti da ruhlarımızdan bir ruh demek olur ki; bu da Îsa’nın ruhudur. Buna dair yeterli açıklamalar daha önce en-Nisâ Sûresi’nde (4/171. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“O da Rabbinin kelimelerini… tasdik etmişti” âyetinde

“tasdik etmişti” anlamındaki lâfız genel olarak şeddeli: diye okunmuştur. Ancak Humeyd ve el-Umevî şeddesiz olarak: diye okumuşlardır. O Rabbinin kelimeleri ile doğru söylemişti, demek olur.

“Rabbinin kelimeleri” Cebrâîl’in kendisine;

“Ben ancak senin Rabbinin gönderdiği elçiyim…” (Meryem, 19/19) şeklindeki sözleridir.

Mukâtil dedi ki:

“Kelimeler” ile Îsa’yı, onun bir peygamber olduğu ve Îsa’nın Allah’ın kelimesi olduğunu kastetmektedir. Buna dair açıklamalar daha önceden (Al-i İmrân, 3/42. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

el-Hasen ve Ebû’l-Âl-iye: Rabbinin kelimesini ve kitabını” diye okumuşlardır. Ebû Amr ve Âsım’dan Hafs ise çoğul olarak: Kitaplarını da” diye okumuşlardır. Ebû Reca’dan ise: “Kitaplarını” şeklinde “te” harfi (ötreli değil de) sakin olarak okuduğu rivâyet edilmiştir, diğerleri ise tekil olarak: “Kitap(lar)ım” diye okumuşlardır. “Kitab” ile (tekil olarak) cinsi de kastedilebilir. Bu durumda yüce Allah’ın indirmiş olduğu her kitap anlamında olur.

“Ve o, itaat edenlerdendi.” Akşam ile yatsı arasında namaz kılanlardandı, diye de açıklanmıştır.

Burada: “İtaat eden kadınlardan” diye buyurmamasının sebebi, onların: itaat edenler topluluğundandı” demek istemiş olmasındandır. Bunun Meryem’in ehl-i beytine raci olması da mümkündür. Çünkü onlar Allah’a itaat eden kimselerdi.

Muâz b. Cebel (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), ruhunu teslim etmek üzere olan Hz. Hatice’ye şöyle demiştir: “Başına gelenlerden hoşlanmıyor musun yoksa? Allah hoşlanılmayan şeylerde hayır yaratmıştır. Sen diğer kumalarının yanına gideceğin vakit, onlara benden selam söyle! (Onlar) İmrân kızı Meryem, Müzahim kızı Asiye, İmrân oğlu Mûsa’nın kızkardeşi İmrân kızı Kelime -(radıyallahü anhvi) Hakime de demiş olabilir-‘ye selam söyle.” Hatice (radıyallahü anha) dedi ki: Hayırlı, uğurlu olsun ey Allah’ın Rasûlü Başka rivâyet yoluyla, aynı maııatlar Taberanî, Kebir, XXII, 451; hadisin senedi ile ilgili olarak bk. İbn Hacer, Lisânu’l-Mîzân, VI, 332; Abdullah b. Adiyy, el-Kâmil, VII. 1H0

Katade’nin Enes’ten rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Âlemlerdeki kadınlar arasından dördü yeter. İmrân kızı Meryem, Huveylid kızı Hatice, Muhammed’in kızı Fatıma ve Fir’avun’un karısı Müzâhîm kızı Asiye. ” İbn Hibban Sahih, XV, 464, Tirmizî, V. 703; Müsned, III, 135

Buna dair yeterli açıklamalar daha önce Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/42. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Tahrim Sûresi burada sona ermektedir. Allah’a hamdolsun.

Allah, iman edenlere de Firavun’un karısını örnek verdi. O, “Rabbim! Katında cennette bana bir ev yap, beni Firavun’dan ve onun yaptıklarından kurtar, beni zalimler topluluğundan kurtar” demişti.

Diyanet Vakfı
Allah, inananlara da Firavunun karısını misal gösterdi. O: Rabbim! Bana katında, cennette bir ev yap; beni Firavundan ve onun (kötü) işinden koru ve beni zalimler topluluğundan kurtar! demişti.

Kurtubi Tefsiri
Allah, Îman edenlere de Fir’avun’un karısını misal verdi. Hani o: “Rabbim, benim için nezdinde cennette bir ev yap! Fir’avun’dan ve onun amelinden beni kurtar ve o zâlimler topluluğundan beni esenliğe çıkar” demişti.

“Allah îman edenlere de Fir’avun’un karısını misal verdi.” İsmi Müzahim kızı Âsiye idi. Yahya b. Sellâm dedi ki:

“Allah kâfirlere… misal olarak gösterdi” âyetini yüce Allah, Âişe ve Hafsa’ya, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a karşı birbirlerine destek oldukları vakil, gösterdikleri muhalefetten sakındırmak üzere misal vermiştir. Daha sonra onlara Fir’avun’un hanımı ile İmrân kızı Meryem’i, itaate sımsıkı sarılmalarını, din üzere sebat göstermelerini teşvik etmek üzere misal verdi.

Bunun, mü’minlere sıkıntılara sabretmeye teşvik için verildiği de söylenmiştir. Yani sizler sıkıntılı zamanlarda sabretmekte Fir’avun’un eziyetine katlanan, Fir’avun’un hanımından daha zayıf olmayınız. Âsiye, Mûsa’ya îman elmisti. Onun Mûsa’nın halası olup, ona îman ettiği de söylenmiştir.

Ebû’l-Âl-iye dedi ki: Fir’avun hanımının îman ettiğini öğrenince, ileri gelenlerin huzuruna çıkarak onlara şöyle dedi: Siz Müzahim kızı Âsiye hakkında ne bilirsiniz? Ondan övgüyle sözettiler. Onlara: O benden başka bir rabbe ibadet ediyor, dedi. İleri gelenler ona: Onu öldür, dediler. Bunun üzerine onun için yere kazıklar çaktı, ellerini ve ayaklarını bağladı. O da:

“Rabbim benim için nezdinde cennette bir ev yap!” diye dua etti. Bu esnada Fir’avun da hazır bulunuyordu. Cennetteki evini görünce güldü. Fir’avun: Bu kadının deliliğine hayret etmiyor musunuz? Biz ona işkence ediyoruz, o ise gülüyor derken, ruhu kabzolundu.

Osman en-Nehdî’nin kendisinden rivâyet ettiğine göre Selman el-Farisi de şöyle demiştir: Âsiye’ye güneşte işkence ediliyordu. Güneş sıcağı onu rahatsız etti mi melekler onu kanatlarıyla gölgelendiriyordu.

Güneşte ellerini ve ayaklarını çivilediği, sırtının üzerine bir değirmen taşı koyduğu, yüce Allah’ın ona cennetteki yerini gösterdiği de söylenmiştir.

Yine denildiğine göre

“Rabbim, benim için nezdinde cennette bir ev yap!” deyince, ona cennette evinin bina edilmekte olduğu gösterildi. el-Hasen’den gelen rivâyete göre onun evi bir incidendir.

Âsiye:

“beni kurtar!” deyince, yüce Allah onu en üstün ve şerefli bir şekilde kurtardı, onu cennete yükseltti. O orada yer, içer ve nimetler içerisinde yüzer.

“Fir’avun’dan ve onun amelinden” ifadesinde amel’den kastı küfürdür. Onun azabından, zulmünden ve başıma gelenlere sevinmesinden,,, diye de açıklanmıştır. İbn Abbâs ise kasıt, cimadır, demiştir.

“Ve o zâlimler topluluğundan beni esenliğe çıkart!” ifadeleri hakkında el-Kelbî: Bunlar Mısır ahalisidir, demiştir. Mukâtil , Kıbtilerdir diye açıklamıştır. el-Hasen ve İbn Keysan dedi ki: Allah onu en üstün ve şerefli bir şekilde kurtarmış, onu cennete yükseltmiştir. O orada yemekte ve içmektedir.

Allah, inkâr edenlere Nuh’un karısı ile Lut’un karısını örnek verdi. Bu ikisi, kullarımızdan iki salih kişinin nikâhı altındaydılar, ama onlara hainlik ettiler. Bu iki peygamber, onlara Allah’tan gelen azabı savamadılar. Onlara, “Girenlerle birlikte siz de ateşe girin” denildi.

Diyanet Vakfı
Allah, inkar edenlere, Nuhun karısı ile Lutun karısını misal verdi. Bu ikisi, kullarımızdan iki salih kişinin nikahları altında iken onlara hainlik ettiler. Kocaları Allahtan gelen hiçbir şeyi onlardan savamadı. Onlara: Haydi, ateşe girenlerle beraber siz de girin! denildi.

Kurtubi Tefsiri
Allah, kâfirlere Nûh’un karısı İle Lût’un karısını misal olarak gösterdi. Bunların İkisi de kullarımızdan iki salih kulun (nikâhı) altında idiler. İkisi de kocalarına (davalarında) hainlik ettiler de kocalarının kendilerine Allah’a karşı hiçbir faydaları olmadı ve İkisine de: “Ateşe girenlerle beraber siz de girin” denilecek.

Yüce Allah bu misali âhirette hiçbir kimsenin, yakınına ya da neseben akrabasına -aralarında dîn ayrılığı var ise- hiçbir fayda vermeyeceğine dikkat çekmek üzere vermektedir.

Nûh’un hanımının ismi Vâliha, Lût’un hanımının ismi Vâlia idi. Bunu Mukâtil demiştir. ed-Dahhak, Âişe (radıyallahü anhnhâ)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Cebrâîl, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a inerek ona Nûh’un hanımının adının Vâğile, Lût’un hanımının adının İse Vâlihe olduğunu bildirdi.

“İkisi de kocalarına hainlik ettiler” âyeti hakkında İkrime ve ed-Dahhak; kâfir olmak suretiyle diye açıklamışlardır. Süleyman b. Rukayye, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Nûh’un hanımı insanlara: O bir delidir, diyordu. Lût’un hanımı da ona gelen misafirleri haber veriyordu. Yine ondan: Hiçbir peygamberin hanımı hayasızlık işlememiştir, dediği nakledilmiştir. Bu hususta -el-Kuşeyrî’nin naklettiğine göre- müfessirlerin icmaı vardır.

Bu iki, hanımın kocalarına hainlikleri, dinde idi ve her İkisi de müşrikti. Münafık oldukları da söylenmiştir. Bir diğer açıklamaya göre bu kadınların hainlikleri, laf alıp götürmeleri idi. Allah peygamberlerine bir şey vahyetti mi hemen bunu müşriklere ifşa ederlerdi. Bu açıklamayı da ed-Dahhak yapmıştır.

Lût’un hanımı, Lût’a misafir geldi mi kavmine yanına bir misafir geldiğini bildirmek üzere duman çıkartırdı. Çünkü onun kavmi erkeklere yaklaşan bir kavim idi.

“Kocalarının kendilerine Allah’a karşı hiçbir faydaları olmadı.” Yani Nûh da, Lût da, Allah nezdinde üstün değerlerine rağmen, eşlerinden İsyan etmeleri dolayısıyla Allah’ın azabından herhangi bir şey uzaklaştıramamışlardı.

Bununla azâbın herhangi bir vesile (aracı) ile değil, ancak itaat ile önlenebileceğine dikkat çekilmektedir.

Denildiğine göre; Mekke kâfirleri alay ederek: Şüphesiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) bize şefaat edecektir, dediler. Yüce Allah onun şefaatinin yakın akrabaları olsalar dahi Mekke kâfirlerine hiçbir fayda vermeyeceğini açıkladı. Tıpkı Nûh ve Lût’un şefaatlerinin hanımlarına -kendilerine yakın olmalarına rağmen- kâfir olmaları sebebiyle fayda sağlamayacağı gibi.

Her ikisine de âhirette:

“Ateşe girenlerle beraber siz de girin!” denilecektir. Ttpkı Mekke kâfirlerine ve diğerlerine söyleneceği gibi.

Şöyle de denilmiştir:

“Nûh’un karısı” terkibinin

“misal olarak” âyetinden muzafın hazfi takdirine binaen bedel olması mümkündür. Yani; yüce Allah bir misai verdi ki; bu Nûh’un karısının misalidir… Bu lâfızların (“Nûh’un karısı” ile “Lût’un karısı” anlamındaki lâfızların) iki mef’ûl olmaları da mümkündür. (Mealde olduğu gibi).

Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara sert davran. Onların varacağı yer cehennemdir. Ne kötü bir dönüş yeridir!

Diyanet Vakfı
Ey Peygamber! Kafirlere ve münafıklara karşı cihad et, onlara karşı sert davran. Onların varacağı yer cehennemdir. O gidilecek yer ne de kötüdür!

Kurtubi Tefsiri
Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cîhad et ve onlara karşı sert davran! Varacakları yer cehennemdir onların. O ne kötü dönüş yeridir!

“Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et ve onlara karşı sert davran” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı tek bir başlık halinde sunacağız:

Allah’ın Dini Hususunda İşi Sıkı Tutmak:

Allah’ın dini hususunda işi sıkı tutmak ile ilgili olarak yüce Allah kâfirlere karşı kılıçla, güzel öğütlerle ve yüce Allah’ın dinine davet etmekle; münafıklara karşı ise sertlikle, delili ortaya koymakla, onlara âhiretteki hallerini öğretmekle, kıyâmet gününde mü’minlerle birlikte, aydınlığında Sırat’ı geçecekleri nurlarının bulunmayacağını belirtmek suretiyle cihad et, demektir.

el-Hasen dedi ki: Onlarla (münafıklarla), onlara hadleri uygulayarak cihad et! Çünkü onlar hadleri gerektiren işleri işliyorlardı ve ayrıca onlara hadler uygulanıyordu.

“Varacakları yerleri cehennemdir onların” âyeti her iki kesim hakkındadır.

“O ne kötü dönüş yeridir!”

Ey iman edenler! Allah’a samimi bir tövbe ile tövbe edin. Umulur ki Rabbiniz, kötülüklerinizi örter ve sizi, altından ırmaklar akan cennetlere koyar. O gün Allah, Peygamberi ve onunla birlikte iman edenleri utandırmaz. Nurları önlerinde ve sağlarında koşar. “Rabbimiz! Nurumuzu tamamla ve bizi bağışla. Şüphesiz sen her şeye kadirsin” derler.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Samimi bir tevbe ile Allaha dönün. Umulur ki Rabbiniz sizin kötülüklerinizi örter. Peygamberi ve Onunla birlikte iman edenleri utandırmayacağı günde Allah sizi, içlerinden ırmaklar akan cennetlere sokar. Onların önlerinden ve sağlarından (amellerinin) nurları aydınlatıp gider de, «Ey Rabbimiz! Nurumuzu bizim için tamamla, bizi bağışla; çünkü sen her şeye kadirsin» derler.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Allah’a nasûh bir tevbe ile tevbe edin! Olur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter. Sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber olan îman edenleri mahcub etmeyecek. Nurları önlerinde ve sağlarında koşacak ve diyecekler ki: “Rabbimiz, bize nurumuzu tamamla ve bîze mağfiret buyur! Çünkü Sen herşeye kadirsin.”

“Ey îman edenler! Allah’a nasûh bir tevbe ile tevbe edin!” âyeti ile ilgili açıklamalarıma iki başlık halinde sunacağız:

1- Tevbe ve Tevbenin Nasûh Olması:

“Ey Îman edenler! Allah’a… tevbe edin” âyeti ile yüce Allah tevbe etmeyi emretmektedir. Tevbe etmek, bütün hal ve bütün zamanlarda farz-ı ayndır. Buna dair açıklamalar ve görüşler daha önce en-Nisâ Sûresi’nde (4/17-18. âyetler, 1. başlık ve devamında) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

“Nasûh bir tevbe ile…” âyetinde geçen

“nasûh tevbe”nin mahiyeti hakkında ilim adamları ile kalb erbabı yirmiüç ayrı açıklama getirmişlerdir:

1- Nasûh tevbe, sütün tekrar memeye dönmemesi gibi ardından yine (aynı günaha) dönüş olmayan tevbedir, denilmiştir. Bu açıklama Ömer, İbn Mes’ûd, Ubeyy b. Ka’b ve Muâz b. Cebel (r. anhüm)’dan rivâyet edilmiştir. Muaz bu açıklamayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a merfu olarak da nisbet etmiştir.

2- Katade dedi ki: Nasûh tevbe, doğru ve samimi demektir. Halis diye de açıklanmıştır. “Ona nush ile söz söyledi” demek, samimi olarak ihlasla ona söz söyledi demektir. el-Hasen dedi ki: Nasöh sevdiği günaha buğzedip onu hatırladığı vakit ondan dolayı mağfiret dilemesidir.

3- Nasûh tevbe, kabul olunacağına güvenilmeyen ve bundan dolayı da korku duyulan tevbedir, diye de açıklamıştır.

4- Nasûh tevbe, beraberinde ayrıca tevbeye gerek duyulmayan tevbedir, diye de açıklanmıştır.

5- el-Kelbî dedi ki: Nasûh tevbe, kalpten pişmanlık duymak, dil ile mağfiret dilemek, günahtan kesinlikle vazgeçmek ve bir daha dönmemek üzere kesin kararlı olmak demektir.

6- Said b. Cubeyr dedi ki: Nasûh tevbe, kabul olunan tevbe demektir. Üç şartı taşımadıkça da kabul olunmaz: Kabul olunmaz korkusu, kabul olunacağı ümidi ve itaatlerde süreklilik.

7- Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Nasûh cevbe, kendisi ile kendi özünüze samimi olarak iyilik yaptığınız tevbedir.

8- el-Kurazî dedi ki: Nasûh tevbe, dört özelliği taşıyan tevbedir: Dil ile mağfiret dilemek, bedenen günahtan vazgeçmek, kalpten dönmeme kararını vermek ve kötü arkadaşlardan uzaklaşmak.

9- Süfyan es-Sevrî dedi ki: Nasûh tevbe’nin dört alâmeti vardır: Kıllet, illet, zillet ve gurbet,

10- el-Fudayl b. Iyad dedi ki: Günahının sürekli gözünün önünde bulunması ve sürekli olarak onu gözleriyle görüyor gibi hareket etmesidir. Buna yakın bir açıklama İbn es-Simâk’dan nakledilmiştir: Allah’a karşı hayanı azaltarak işlemiş olduğun o günahı sürekli olarak gözönünde bulundurman ve bundan dolayı seni bekleyene hazırlanmandır.

11- Ebû Bekr el-Varrak dedi ki: Nasûh tevbe, genişliğine rağmen yeryüzünün sana dar gelmesi ve nefsinin de seni alabildiğine sıkmasıdır. Tıpkı (savaşta) geri bırakılan üç kişi gibi.

12- Ebû Bekr el-Vâsıtî dedi ki: Herhangi bir karşılığı kaybetmek dolayısıyla yapılmayan tevbedir. Çünkü dünyada nefsini rahatlatmak Kin günah işleyen bir kimse, daha sonra âhirette kendisini rahatlatmak arzusuyla tevbe ederse, onun tevbesi Allah için değil, kendisini korumak içindir.

13- Ebû Bekr ed-Dakkak el-Mısrî dedi ki; Nasûh tevbe, yaptığı haksızlıkları sahiplerine geri vermek, hasımlarından helâllik dikmek ve itaatleri sürekli bir alışkanlık haline getirmektir.

14- Ruveym dedi ki: Nasûh tevbe, masiyet esnassnda (hakka) yönelmeksizin arkanı döndüğün gibi (tevbe esnasında) da arkanı dönmeksizin Allah’a yönelmektir.

15- Zünnûn dedi ki: Nasûh tevbenin üç alâmeti vardır; Az konuşmak, az yemek ve az uyumak.

16- Şakîk dedi ki: Nasûh tevbe, kişinin kendisini çokça kınaması, sürekli pişmanlık duymaya aralık vermemesidir; ta ki onun âfetlerinden selâmete çıkabilinceye kadar.

17- Serrî es-Sakatî dedi ki: Nasûh tevbe, kişinin kendisine ve mü’minlere nasihat etmeden gerçekleşemez. Çünkü tevbe eden ve ona bağlı kalan bir kimse, diğer İnsanların da kendisi gibi olmasını ister.

18- el-Cuneyd dedi ki: Nasûh tevbe, günahı ebediyyen hatırlamamak üzere unutmasıdır. Çünkü tevbesi sahih olan bir kimse, Allah’ı seven bir kişi olur. Allah’ı seven bir kimse ise Allah’tan başka herşeyi unutur.

19- Zü’l-Uzuneyn (Enes b. Malik -radıyallahü anh-‘ın lakabı olup, iki kulaklı demektir) dedi ki: Nasûh tevbe, kişinin gözyaşının akması, masiyetlere karşı da başkaldıran bir kalbe sahih olması demektir.

20- Feth el-Mevsılî dedi ki: Nasûh tevbenin üç alâmeti vardır; Hevâya muhalefet, çokça ağlamak ve açlık ve susuzluğa karşı dayanabilmek.

21- Sehl b. Abdullah et-Tusterî dedi ki; Bu ehl-i sünnet ve’l-cemaat için sözkonusu olan bir tevbedir. Çünkü bid’atçinin tevbesi olmaz. Buna delil de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “Allah bid’at sahibi herkese karşı tevbe etmesinin önünde perde kılmıştır”(ı) âyetidir.

22- Huzeyfe’den rivâyete göre o şöyle demiştir: Bir günahtan tevbe edip, sonra tekrar o günaha dönmek kişiye kötülük olarak yeter.

Nasûh tevbenin asıl anlamı ihlâslı olmaktan gelmektedir, Mesela, bal mumundan süzülmüş olduğu takdirde bu “nâsıh” bir baldır, denilir.

23- Bunun dikiş dikmek anlamında olan “nasâhaf’den alınmış olduğu da söylenmiştir. Bu anlamdan alınmış olması ile ilgili iki şekilde açıklama yapılmıştır;

1- Böyle bir tevbe kişinin itaatini sağlamlaştırıp tıpkı terzinin dikişi ile elbiseyi sağlamlaştırıp pekiştirdiği gibi, pekiştirdiğinden ötürü bu kökten gelmiştir.

2- Çünkü böyle bir tevbe kişiyi Allah’ın dostları ile birlikle biraraya getirmiş ve onu onlara katmıştır. Tıpkı terzinin kumaşı biraraya getirip onun bir bölümünü diğer bir bölümüne yapıştırması gibi.

“Nasûh” lâfzı genel olarak “nün” harfi üstün, tevbenin sıfatı diye: şeklinde okunmuştur, “Çok sabırlı bir kadın” ifadesinde olduğu gibi. Bu da nushunda (samimiyetinde) oldukla ileriye varmış tevbe demektir.

el-Hasen, Hârice ve Ebû Bekr’in rivâyetine göre Âsım bunu ötreli okumuşlardır. Bu okuyuş: “Kendiniz için nasihat tevbesi…” tevilindedir.

Bu lâfzın: şeklinde ve Tin çoğulu olması mümkün olduğu gibi, mastar olması da mümkündür. Nitekim: denilir. Çünkü mastarlarda (aynı fiilin mastarı) “fuâle ve fuûl” vezinlerinde gelebilir. “Gitmek” gibi.

el-Müberred dedi ki: Yüce Allah nushu bulunan tevbeyi kastetmiştir. Nitekim: “Ben nushta bulundum, nush etmek’ denilir.

2- Kendisinden Tevbe Edilecek Hususlar ve Bunlardan Nasıl Tevbe Edileceği:

Kendisinden tevbe edilecek hususlar ile bunlardan nasıl tevbe edileceği ile ilgili olarak ilim adamları şöyle demişlerdir: Kendisinden tevbe edilecek olan günah ya yüce Allah’a ait bir haktır ya da insanlara ait bir haktır. Eğer namazı terketmek gibi Allah’a ait bir hak ise. pişmanlıkla birlikte, geçirmiş olduğu namazları kazayı da katmadıkça tevbesi sahih olmaz. Aynı şekilde orucun terki yahut zekâtta kusur olması halinde de durum böyledir,

Şâyet haksız yere birisini öldürmek gibi bir günah ise; eğer ona kısas uygulanması gerekiyor ve kısas uygulanması isteniyor ise, kendisine kısasın uygulanması imkânını vermek ile; eğer haddi gerektiren bir kazf (zina iftirası) ise ve bu haddin kendisine uygulanması isteniyor ise kendisine haddin uygulanmasını kabul etmesi ile olur. Şayet bu haklar affedilecek olursa, pişmanlık duymak ve samimi olarak tekrar buna dönmemeyi kararlaştırmak onun için yeterli olur.

Aynı şekilde bir mal karşılığında, kısasen öldürülmesi affedilecek olursa, o malı bulabilen bir kimse ise, onu eksiksiz ödemekle yükümlüdür. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Fakat kime kardeşi tarafından bir şey affolunursa, artık (diyet alan) örfe uyarak istesin (ve katil de) ona güzellikle ödesin.” (el-Bakara, 2/178)

Eğer tevbe ettiği günah Allah’ın hadlerinden -ne olursa olsun- herhangi bir had ise sağlıklı bir pişmanlık duyarak yüce Allah’a tevbe edecek olursa, bu had ondan düşer. Nitekim yüce Allah ele geçirilmelerinden Önce muhariplerin (yol kesenlerin) tevbe ettikleri takdirde hadlerinin düşeceğini açıkça hükme bağlamıştır. İşte bu husus, ele geçirilmelerinden sonra tevbe ettikleri takdirde, hadlerinin düşmeyeceğine delil teşkil etmektedir. Daha önce (el-Mâide, 5/39- âyet, 26, başlıkta) açıklandığı üzere.

Aynı şekilde içki içenler, hırsızlık yapanlar, zina edenler hallerini düzeltip, tevbe eder ve bu durumları bilinecek olup sonradan İmâma (İslâm devlet başkanına) şikâyet edilecek olurlarsa, İmâmın onlara had uygulamaması gerekir. Şayet durumları İmâma arzedildikten sonra “tevbe ettik” deyip -eğer terketmemişlerse- o vakit onlar bu halleri ile yenik düşürülen muhariplerle aynı durumdadırlar. Şafii’nin kabul ettiği görüş budur.

Eğer günah kullara yapılan bir haksızlık ise; gücünün yetmesi halinde o hakkı sahibine geri vermedikçe ve ister ayni bir hak olsun, ister başka türlü olsun o haktan kurtulmadıkça tevbesi sahih olmaz. Şayet o hakkı sahibine geri verebilecek gücü varsa güç yetirebikliği en kısa ve en çabuk bir süre içerisinde o hakkı eda etmeye karar vermelidir.

Eğer bir müslümana zarar vermiş fakat, o müslüman bunun farkında değil yahutta zararın nereden geldiğini bilmiyor ise, o müslümana verdiği zararı izale eder. Sonra da o kimseden kendisini affedip kendisine bağışlanma dilemesini ister. Onu affedecek olursa, bundan dolayı günahı kalkar. Eğer bu istekte bulunmak üzere birisini gönderecek olup, o mazlum şahıs da kendisine zulmeden kimseyi -muayyen olarak bilsin ya da bilmesin- affedecek olursa, bu da sahihdir. Şayet haksız yere korkutmak yahut kederlendirmek yahut bir tokat vurmak yahut haksızca onu çimdiklemek gibi bir adama kötülük yapar ya da bir kamçı ile onu vurup canını acıtacak olur da sonra yaptığı bu işlen dolayı pişmanlık duyarak ve bir daha tekrarlamamak kararı ile gelip o kişiden af dileyecek olursa ve o kimseye karşı gönlünü hoşnud edinceye kadar zilletini arzetmeyi sürdürüp de haksızlığa uğrayan kişi onu affederse, bu günahı kalkar. Haddin sözkonusu olmadığı sövüp saymak ve hakarel etmek gibi işlerde de durum böyledir,

“Rabbinizin kötülüklerinizi örtmesi… umulur” âyetindeki

“Umulur” Allah hakkında kullanıldığı taktirde vücub (kesinlik) ifade eder. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Günahtan tevbe eden kimse günahsız kimse gibidir” İbn Mâce, II, 1419; ayrıca bk. Münziri, et-Terğib, IV, 48; Heysemi, Mecmu, X, 199. 200 Âyetinin anlamı da budur.

“…me, …” âyeti;

“Umulur” lâfzının merfû’ ismi konumundadır.

“… Sokması” âyeti

“örtmesi” anlamındaki lâfza atfedilmiştir.

İbn Ebi Able:

“Sizi… sokar” âyetini cezm ile;

“Örtmesi umulur” lâfzının mahalline atfederek cezm ile okumuştur. Günahlarınızın örtülmesini ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokmasını gerektirecek şekilde tevbe ediniz, denilmiş gibidir.

“O gün Allah, Peygamberi … mahcub etmeyecek” âyetinde geçen:

“O gün” âyetinin âmili ya;

“sizi… sokması” anlamındaki fiildir ya da takdir edilmiş bir fiildir.

Burada:

“Mahcub etmeyecek” fiili “azap etmeyecek” demektir. Yani yüce Allah ona da, onunla birlikte îman edenlere de azap etmeyecektir.

“Nurları önlerinde ve sağlarında koşacak” âyeti(na dair açıklamalar) daha önce el-Hadid Sûresi’nde (57/12. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve diyecekler ki: Rabbimiz bize nurumuzu tamamla ve bize mağfiret buyur. Çünkü Sen herşeye kadirsin.” İbn Abbâs, Mücahîd ve başkaları dedi ki: Bu, Allah’ın münafıkların nurunu söndüreceği vakit mü’minlerin yapacağı bir duadır. Daha önce el-Hadîd Sûresi’nde (57/13. âyetin tefsirinde) açıklandığı gibi.

Ey inkâr edenler! Bugün özür dilemeyin. Siz ancak yaptığınız şeylerin karşılığını göreceksiniz.

Diyanet Vakfı
Ey kafirler! Bugün özür dilemeyin! Siz ancak işlediklerinizin cezasını çekeceksiniz, (denilir).

Kurtubi Tefsiri
Ey kâfir olanlar! Bugün özür dilemeyin. Size ancak yaptıklarınızın karşılığı verilecektir.

“Ey kâfir olanlar! Bugün özür dilemeyin.” Çünkü özür dilemenizin hiçbir faydası olmaz. Bu yasak, ümitsizliklerinin kesinleştirilmesi içindir.

“Size ancak” dünyada

“yaptıklarınızın karşılığı verilecektir.” bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“O günde zulmedenlere mazeret bildirmeleri fayda vermez ve onlardan Rabblerini razı etmeleri de istenmez” (er-Rum, 30/57) âyetidir. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Üzerinde sert, çetin melekler vardır. Allah’ın emrine karşı gelmezler ve kendilerine emredileni yaparlar.

Diyanet Vakfı
Ey inananlar! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun başında, acımasız, güçlü, Allahın kendilerine buyurduğuna karşı gelmeyen ve emredildiklerini yapan melekler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Tutuşturucusu İnsanlarla taşlar olan o ateşten nefislerinizi ve ailelerinizi koruyunuz. Onun üzerinde (görevli) iri yarı, sert tabiatlı melekler vardır. Bunlar kendilerine verdiği emirlerde Allah’a asla İsyan etmezler. Ne emir olunurlarsa, onu yaparlar.

Bu âyete dair açıklamalarımızı bir başlık halinde sunacağız:

İnsanın Kendisini ve Aile Halkını Ateşten Koruması:

Bu âyetle insanın kendisini ve aile halkını ateşten koruması emrolunmaktadır.

ed-Dahhâk dedi ki: Âyetin anlamı şudur: Kendinizi de ateşten koruyunuz, aile halkınız da kendilerini ateşten korusunlar.

Ali b. Ebi Talha, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Siz kendinizi koruyunuz, aile halkınıza da zikir ve dua etmelerini emrediniz; ta ki Allah sizin vasıtanızla onları da korusun.

Ali (radıyallahü anh), Katade ve Mücahid şöyle demişlerdir: Yaptığınız işlerle kendinizi koruyunuz, onlara yapacağınız tavsiyelerle de aile halkınızı koruyunuz.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Doğru olan da budur. Kendisine atfedilen ile atfolunanın ortak bir noktada birleşmelerini gerektiren atfın verdiği ince anlam ise, fiilin ihtiva ettiği manadadır, Şairin;

“Ben ona yem olarak saman ve soğuk su verdim.”

Sözü ile bir diğer şairin şu sözünde olduğu gibidir:

“Savaşta gördüm ben kocanı,

Kuşanmıştı kılıcını ve mızrağını.”

O halde kişinin kendisini itaat ile ıslah etmesi, aile halkını da tıpkı çobanın sürüsünü ıslah etmesi gibi ıslah etmesi gerekir, Sahih hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu belirtilmektedir: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz sürüsünden sorumludur. İnsanların başındaki İmâm (İslâm devletinin yöneticisi) bir çobandır ve o, onlardan sorumludur. Adam aile halkı üzerinde bir çobandır ve onlardan sorumludur.” Buhârî, I, 304, II. 848, 901, 902, III, 1010, V, 19H8, 1996, VI, 2611; Müslim, III, 1459: Tirmizi, IV, 208; Ebû Dâvûd, III, 130; Müsned, II, 5, 54, 111, 121

el-Hasen bu âyet-i kerîme hakkında: “Onlara emreder ve onlara yasaklar koyar” sözleriyle bu âyetin anlamını ifade etmektedir.

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Yüce Allah’ın

“Nefislerinizi koruyunuz” âyetinin kapsamına çocuklar da girmektedir. Çünkü çocuk insanın bir parçasıdır. Tıpkı yüce Allah’ın:

“Kendi evlerinizden… yemek yemenizde size de bir sakınca yoktur” (en-Nûr, 24/61) âyetinde olduğu gibi diğer akrabaların bağımsız olarak anıldığı gibi, ayrıca bağımsız olarak anılmamışlardır. Kişi çocuğuna helâli ve haramı öğretir, masiyet ve günah olan işlerden uzak kalmasını sağlar ve buna benzer diğer hükümleri yerine getirir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Çocuğun baba üzerindeki hakkı ona güzel bir isim vermesi, yazı yazmayı öğretmesi ve ergenlik yaşına geldiği vakit onu evlendirmesidir.” Deylemî, Firdevs, II, 131; henzer hadisler ve sıhhat durumları için bk. Beyhaki, Şuabu’t-lman, VI, 400, 401, 403, es-Sünenü’l-Kübra, X, 15; Heysemi, Mecma, VIII, 47

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Hiçbir baba oğluna güzel bir terbiyeden daha üstün bir bağışta bulunmamıştır.” Müsned, Ul, 412, IV, 77; Hâkim, Müstedrek, IV, 292; Tirmizî, IV, 338; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübrâ, II, İH, III, H4

Amr b. Şuayb babasından, onun dedesinden rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Çocuklarınıza yedi yaşında namaz kılmalarını emrediniz. (Kılmazlarsa) on yaşında onları dövünüz ve yataklarını birbirinden ayırınız.” Ebû Dâvûd, I, 133; Hâkim, Müstedrek, I, 311; Barakutnl, i, 230, Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, II, 228, 229, III, K4, Müsned, 11, 180, 1H7 Bu hadisi hadis âlimlerinden bir topluluk rivâyet etmiş olup, bu Ebû Davud’un lâfzıdır.

Yine Semura b. Cundub’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Küçük çocuk yedi yaşına ulaştı mı ona namaz kılmasını emrediniz. On yaşına ulaştı mı kılmaması halinde onu dövünüz.” Ebû Dâvûd, I, 133; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, II, 14

Aynı şekilde kişi aile halkına namaz vaktinin ve hilâlin görülmesine dayanarak oruca başlamanın farzîyetini ve orucu bitirmenin gereğini de haber verir.

Müslim’in rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) vitir namazını kıldıktan sonra: “Kalk ey Âişe, sen de vitrini kıl” dermiş. Müslim, I, 511; Müsned, VI, 152, 205

Yine rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Geceleyin kalkıp namaz kılan, sonra hanımını uyandıran, eğer kalkamazsa yüzüne su serpen kişiye Allah’ın rahmeti olsun. Geceleyin kalkıp namaz kılan ve kocasını uyandıran, uyanmayacak olursa yüzüne su serpen kadına Allah’ın rahmeti olsun.” Beyhaki, es-Sünenü’s-Suğra, Medine 1410/1989, s. 473

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Odalarında (uyuyan) hücre sahibelerini de uyandırın ” Muvatta’, II, 913, İbn Hihhan, Sahih, II, 466; Hâkim, Müstedrek, II, 654 âyeti da bu kabildendir.

İşte bütün bunlar yüce Allah’ın:

“İyilik ve takva üzere birbirinizle yardımlasın” (el-Mâide, 5/2) âyetinin genel çerçevesi içerisine girmektedir.

el-Kuşeyrî’nin zikrettiğine göre bu âyet-i kerîme nazil olunca, Ömer (radıyallahü anh) şöyle demiş: Ey Allah’ın Rasûlü! Haydi kendimizi koruduk diyelim. Peki aile halkımıza ne yapabiliriz?’ Peygamber şöyle buyurdu: “Allah’ın size yasakladığı şeylerden onları alıkoyarsınız, Allah’ın emrettiklerini onlara da emredersiniz. ”

Mukâtil dedi ki: İşte bu, çocukları, hanımı, köleleri ve cariyeleri hakkında kişinin üzerindeki hakkıdır.

el-Kiya dedi ki: Çocuklarımıza, eşlerimize dini ve hayırlı şeyleri kendisinden müstağni kalınamayacak (gerek duyulacak) edeb ve terbiyeyi öğretmek bizim vazifemizdir. Yüce Allah’ın:

“Sen aile halkına namazı emret, kendin de sabırla ona devam et” (Taha, 20/132) âyeti da bunu ifade etmektedir. Yüce Allah’ın Peygamberine hitaben vermiş olduğu;

“Yakın akrabanı uyar.” (eş-Şuara, 26/214) âyeti da buna yakındır. Hadîs-i şerîfte de: “Çocuklarınız yedi yaşındayken onlara namaz kılmalarını emrediniz” diye buyurulmaktadır.

“Tutuşturucusu insanlarla taşlar olan…” âyetine dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/24. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Onun üzerinde iri yan, sert tabiatlı melekler vardır” âyeti ile katı kalpli, kendilerinden merhamet dilendiğinde merhamet etmeyen, gazap ve öfkeden yaratılmış bulunan ve Âdemoğullarına yemek ve içmek sevdirildiği gibi kendilerine de yaratılmışlara azap etmek sevdirilmiş bulunan Zebani melekleri kastetmektedir.

“Sert tabiatlı” yani bedenleri güçlü, kuvvetli demektir. Sözleri seri, fiilleri kaba diye açıklandığı gibi; cehennem ehlini yakalayışları güçlü, onlara karşs sert tabiatlı diye de açıklanmıştır. “Filan kişi, filan kişiye karşı sert (şedid)tir” denilir. Bu, ona karşı güçlü olup, çeşitli şekillerde ona azâb eder anlamındadır. Bir diğer açıklamaya göre

“iri yarı” âyeti ile bedenlerinin irilikleri

“sertlik” ile de güçlü oluşları kastedilmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Onlardan birisinin iki omuzu arasındaki mesafe bir yıllık süredir. Onlardan birilerinin gücü, indirdiği bir balyoz ile insanı yetmiş yıl cehennemin dibine doğru itecek kadardır.

İbn Vehb de şöyle demektedir: Bize Abdurrahman b. Zeyd anlattı dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) cehennem bekçileri hakkında şöyle buyurdu: “Onlardan birisinin iki omuzu arasındaki mesafe doğu ile batı arasındaki gibidir.”

“Bunlar kendilerine verdiği emirlerde Allah’a asla isyan etmezler.”

O’nun emrine fazlalık ya da eksiklikle aykırı hareket etmezler.

“Ne emir olunurlarsa onu yaparlar.” Vaktinde yerine getirirler. Sonraya da bırakmazlar, öne de almazlar.

Şöyle de açıklanmıştır: Onların zevkleri Allah’ın emrini yerine getirmektedir. Tıpkı cennet ehlinin cennette bulunmaktan dolayı sevindikleri gibi. Bu açıklamayı Mutezile mensuplarından birisi zikretmiştir. Onlara göre âhirette mükellefiyet imkânsız bir hadisedir. Halbuki hak dilinden olup sağlam akide sahibi olan bir kimseye yüce Allah’ın kuluna bugün de, yarın da mükellefiyetler verebileceği açıktır, melekler hakkında da mükellefiyettin imkânı) reddolunamaz. Allah dilediğini yapar.

Eğer Peygamber sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verir: Müslüman olan, iman eden, itaat eden, tövbe eden, ibadet eden, oruç tutan, dul ve bakire olan kadınlar.

Diyanet Vakfı
Eğer o sizi boşarsa Rabbi ona, sizden daha iyi, kendini Allaha veren, inanan, sebatla itaat eden, tevbe eden, ibadet eden, oruç tutan, dul ve bakire eşler verebilir.

Kurtubi Tefsiri
Eğer o sizi boşarsa, Rabbinin ona yerinize Allah’a teslim olan, Îman eden, itaat eden, tevbe eden, ibadet eden, oruç tutan dullar ve bakireler olmak üzere sizden daha hayırlı eşler vermesi umulur (şüphesizdir).

“Eğer o sizi boşarsa Rabbinin… umulur” âyeti önceden de geçtiği üzere Sahih(-i Müslim)’de bu âyet-i kerîme, Ömer (radıyallahü anh)’ın kullandığı ifadelere uygun olarak inmiştir Müslim, II, 1105

Denildiğine göre Kur’ân-ı Kerîm’in her yerinde geçen:

“Umulur” tahakkuku vacib (muhakkak) demektir. Tek istisna buradakidir. Bir diğer görüşe göre buradaki de vücub ifade eder. Ancak yüce Allah bunu bir şarta bağlı olarak zikretmiştir. O şart da hanımlarını boşamasıdır, fakat boşamamıştır.

“Ona yerinize… sizden daha hayırlı eşler…” Çünkü sizler diğerlerinden hayırlı olsaydınız Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) sizi boşamazdı. Bu anlamdaki açıklamayı es-Süddî yapmıştır.

Bir diğer görüşe göre bu âyet, yüce Allah tarafından Rasûlüne bir vaadidir. Eğer dünyada onları boşayacak olsaydı, yine dünyada ona onlardan daha hayırlı eşler verirdi.

“Ona yerinize… vermesi” âyeti hem şeddeli, hem deşeddesizolarak okunmuştur. Esasen -şeddeli ve şeddesiz okuyuşların mastarları olan- İle aynı anlamdadır. “Tenzil” ile “inzâl”(in indirmek anlamında, olduğu) gibi.

Yüce Allah onları bozamayacağını biliyordu. Fakat eğer onları boşayacak olursa -onları korkutmak üzere- kendilerinin yerine onlardan daha hayırlılarını vermeye kadir olduğunu haber vermektedir. Bu yönüyle yüce Allah’ın:

“Şayet yüz çevirirseniz yerinize sizden başka bir kavmi getirir” (Muhammed, 47/38) âyetini andırmaktadır. Bu yüce Allah’ın kudretini haber vermekle ve onları böylece korkutmaktadır. Yoksa varlık âleminde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından daha hayırlılarının bulunduğu anlamında değildir,

“Allah’a teslim olan” Saki b. Cubeyrin açıklamasına göre ihlâslı olan… Yüce Allah’ın ve Rasûlünün emrine teslim olan, anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Îman eden” emrolundukları şeyleri ve kendilerine yasak kılınan hususları tasdik eden, doğrulayan.

“İtaat eden” anlamındaki: (……..)’in mastarı olan

“kunût” itaat etmek demektir. Daha önceden (el-Bakara, 2/116. âyet, 5. başlık ile 238. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Tevbe eden” günahlarından dolayı tevbe eden. Bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır. Nefislerinin sevdiklerini terkederek Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın emrine dönenler diye de açıklanmıştır.

“İbadet eden” yüce Allah’a çokça ibadet eden… İbn Abbâs dedi ki; Kur’ân-ı Kerîm’de geçen her türlü ibadet, tevhîci anlamındadır.

“Oruç tutan” İbn Abbâs, el-Hasen ve İbn Cübeyr (lâfız olarak “seyahat edenler” anlamındaki) bu kelimeyi “oruç tutanlar” diye açıklamışlardır. Zeyd b. Eslem, oğlu Abdurrahman ve Yeman ise, hicret edenler diye açıklamışlardır. Zeyd dedi ki: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in ümmetinde (dini bir emir olarak) hicretin dışında bir seyahat yoktur. Seyahat yeryüzünde dolaşmak demektir.

el-Ferrâ’, el-Kutebî ve başkaları da şöyle demişlerdir: Oruç tutana

“seyahat eden” denilmesinin sebebi, seyahat edenin beraberinde azık bulunmayışı, aksine yiyecek bulduğu yerde yemek yemesinden dolayıdır.

Bir başka açıklamaya göre bu lâfız, suyun yerde akıp gitmesini anlatmak üzere kullanılan: ‘den gelen anlamı ile; yüce Allah’ın itaati uğrunda yol alıp gidenler demektir. Bu açıklamalar daha Önceden et-Tevbe Sûresi’nde (9/112. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Allah’a hamdolsun.

“Dullar ve bakireler…” Yani bu eşlerden kimisi dul olacaktır, kimisi de bakire. Denildiğine göre dula “seyyib” adının verilmesi, kocası onunla birlikte kalacak olursa kocasına, ondan ayrılacak olursa başkasına dönecek olmasından dolayıdır. Bir diğer açıklamaya göre ise, onun anne babasının evine döneceğinden dolayı bu isim verilmiştir. Bu açıklama daha doğrudur. Çünkü her dul kadın bir başka kocaya döner, diye bir şey yoktur. Bakire ise ilk olarak yaratıldığı hal üzere kalışından dolayı bu ismi almıştır.

el-Kelbî dedi ki: Dul ile Fir’avun’un karısı Asiye gibilerini, bakire ile de İmrân’ın kızı Meryem gibilerini kastetmiştir,

Derim ki: Bu açıklama buradaki değiştirme yüce Allah’ın Peygamberine hanımlarını dünyada boşaması halinde âhirette onlara onlardan daha hayırlılarını eş olarak vermesi anlamındadır, diyenlerin görüşlerine uygun bir açıklamadır.

Eğer siz Allah’a tevbe ederseniz, kalpleriniz zaten eğilmiştir. Ama ona karşı birbirinize destek olursanız, şüphesiz Allah onun mevlasıdır. Cebrail ve salih müminler ve bunların ardından melekler de destekçidir.

Diyanet Vakfı
Eğer ikiniz de Allaha tevbe ederseniz, (yerinde olur). Çünkü kalpleriniz sapmıştı. Ve eğer Peygambere karşı birbirinize arka çıkarsanız bilesiniz ki onun dostu ve yardımcısı Allah, Cebrail ve müminlerin iyileridir. Bunların ardından melekler de (ona) yardımcıdır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer ikiniz de Allah’a tevbe ederseniz (ne alâ)! Çünkü kalpleriniz meyletmiş bulunuyor. Şayet onun aleyhine birbirinize yardım ederseniz, muhakkak ki Allah onun velisidir, Cebrâîl de, mü’minlerin salih olanları da. Bundan sonra melekler de (ona) yardımcıdır.

“Eğer ikiniz de” yani Hafsa ve Âişe

“Allah’a tevbe ederseniz” buyrukları ile, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın sevdiğine aykırı bir hususa meylettikleri için onları tevbe etmeye teşvik etmektedir.

“Çünkü kalpleriniz meyletmiş bulunuyor.” Haktan sapmış bulunuyor. Çünkü her ikisi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hoşuna gitmeyen, cariyesinden ve baldan uzak kalmasını hoş görmüşlerdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) balı ve kadınları severdi.

İbn Zeyd dedi ki: Her ikisi de Um Veledi (olan Mariye)den uzak kalmasından ötürü sevinmek suretiyle kalpleri meyletmişti. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hoşuna gitmeyen onları sevindirmişti.

Artık kalpleriniz tevbeye meyletmiştir, diye de açıklanmıştır.

Yüce Allah:

“Çünkü kalpleriniz meyletmiş bulunuyor” diye buyurup: diye buyurmamıştır. Çünkü Araplar iki kişiden meydana gelmiş İki hususu sözkonusu ettikleri vakit; bunları çoğul olarak kullanabilirler, zira bunda anlaşılmayacak bir taraf bulunmamaktadır. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-Mâide Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Ellerini kesin” (el Mâide, 5/38. âyet, 24. başlıkta) âyetini açıklarken geçmiş bulunmaktadır. Fail (öznerüin tesniye (ikil) olması dolayısıyla fiilin Cami1 (çoğul) olarak gelmesi gerektiğine işaret etmekte ve çoğul gelininin neden uygun olduğunu açıklamaktadır, el-Hemedanî, el-Ferîd fi Î’râbi’l-Kur’âni’l-Mecîd, IV, 48S

Yine denildiğine göre, tesniye ile birlikte izafet lâfzı sabit olduğu takdirde, ona dair çoğul lâfzı kullanmak daha uygundur. Çünkü böylesi daha sağlam bir anlam ifade eder ve daha hafiftir. Yüce Allah’ın:

“Çünkü kalbleriniz meyletmiş bulunuyor” âyeti şartın cevabı değildir. Çünkü bu meylediş daha önceden olmuştu. Şartın cevabı -ne olduğu bilindiğinden ötürü- hazfedilmiştir. Yani eğer siz tevbe ederseniz bu sizin için daha hayırlı olur. Çünkü kalbleriniz meyletmiş bulunuyor, demektir.

“Şayet onun aleyhine birbirinize yardım ederseniz” yani Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın aleyhine mastyet ve eziyet vermek suretiyle yardımlaşacak olursanız…

Müslim’in Sahih’inde İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Ömer b. el-Hattâb’a bir âyete dair soru sormak isteği ile bir sene bekleyip durdum. Ondan çekindiğim için ona soramadım. Nihayet hacca gitmek üzere yola çıkınca, ben de onunla birlikte yola çıktım. Geri döndüğünde yolun bir bölümünde bir ihtiyacını görmek üzere erat ağaçlarına doğru yolunu çevirdi. İsini bitirinceye kadar ben de durdum. Sonra onunla birlikte yürüdüm ve ey mü’minlerin emiri, dedim. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımları arasında ona karşı birbirine yardım eden iki hanım kimdir? O: Bunlar Hafsa ve Âişe’dir, dedi. Ona: Allah’a yemin ederim. Bunu sana bir seneden beri sormak istediğim halde senden çekindiğim için soramadım, dedim. Bana: Hayır, Öyle yapma dedi. Benim bildiğimi zannettiğin bir husus oldu mu ona dair bana sor. Eğer biliyorsam sana söylerim… deyip, hadisin geri kalan bölümünü zikretti. Müslim, II, 1103; Buhârî, IV, 1»66

“Muhakkak ki Allah onun velisidir.” Dostu ve yardımcısıdır. Onların birbirleriyle yardımlaşmalarının ona bir zararı olmaz.

“Cebrâîl de, mü’minlerin salih olanları da” âyeti hakkında İkrime ve Said b. Cübeyr dedi ki: Mü’minlerin salih olanları Ebû Bekir ve Ömer’dir. Çünkü bunlar Âişe ve Hafsa’nın babaları idi. Kızlarına karşı onun yardımcısı idiler.

Mü’minlerin salih olanlarının Ali (radıyallahü anh) olduğu da söylenmiştir, Bir diğer görüşe göre mü’minlerin hayırlıları demektir.

“Salih” bir cins isimdir. Yüce Allah’ın:

“Asra yemin olsun ki, gerçekten insan ziyandadır” (el-Asr, 103/1-2) âyetinde (ki “insan” lâfzında) olduğu gibi. Bu açıklamayı Taberî yapmıştır.

“Mü’minlerin salih olanları” nın peygamberler olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı el-Alâ b. Ziyâde, Katade ve Süfyan yapmıştır. İbn Zeyd, onlar meleklerdir demiştir. es-Süddî: Onlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabıdır, demiştir.

“Mü’minlerin salih olan(lar)ı” lâfzının tekil olmadığı, bunun: “Mü’minlerin salih olanları” şeklinde olduğu ve;

“Salihler” lâfzının “Mü’minler” lâfzına izafe edildiği de söylenmiş ve lâfza uygun olarak “vav”siz yazılmıştır. Çünkü burada tekilin de, çoğulun da telaffuzu arasında bir fark yoktur. Nitekim mushafta, lâfzın hükmü çeşitli olmakla birlikte, hattı aynı şekilde gelmiş çeşitli lâfızlar bulunmaktadır.

Müslim’in Sahih’inde İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Bana Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) anlattı, dedi ki: Allah’ın Peygamberi hanımlarından uzaklaşınca, ben mescide girdim. İnsanların çakıl taşlarını (yere) vurup durduklarını ve: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımlarını boşadı, dediklerini gördüm. Bu ise onlara hicâb (onlardan bir şey istendiğinde perde arkasından istenmesi) emri verilmeden önce idi. Ömer dedi ki; Yemin olsun bu işi mutlaka bugün öğreneceğim, dedi. Âişe’rûn yanına girdim ve: Ey Ebû Bekir’in kızı dedim. Sen Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a eziyet edecek kadar işi ileriye götürdün mü? Âişe: Sana ne benden ey Hattab’ın oğlu, sen kendi kızına baksana! dedi. (Ömer) dedi ki; Ömer’in kızı Hafsa’nın yanına girdim. Ona: Ey Hafsa, dedim. İşi Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a eziyet edecek kadar ileriye mi götürdün? Allah’a yemin ederim ki sen de biliyorsun ki, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) seni sevmiyor. Ben olmasaydım elbette ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) seni boşayacaktı. Oldukça ağladı. Ona, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) nerede? diye sordum, bana: O saklandığı yerde odadadır, dedi. Yanına girdim.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kölesi Rebah’ın, odanın eşiğinde oturduğunu ve ayaklarını ağaçtan oyulmuş bir tahta parçası üzerine sarkıtmış olduğunu gördüm.

Bu da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın üzerine çıktığı (basamak olarak kullanıp) yana döndüğü bir ağaç kütüğü idi. Ben: Ey Rebah diye seslendim. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna girmek üzere bana izin iste. Rebah odaya baktı, sonra bana baktı ve hiçbir şey demedi. Tekrar: Ey Rebah dedim, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna girmek üzere benim için izin iste! Yine Rebah odaya baktı, sonra bana baktı ve bir şey demedi. Arkasından sesimi yükselterek: Ey Rebah dedim. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna girmek üzere benim için izin iste. Ben öyle zannediyorum ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hafsa için geldiğimi sanmaktadır. Allah’a yemin ederim ki, eğer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), onun boynunu vurmamı emredecek olursa, gider onun boynunu vururum deyip sesimi yükselttim. O da bana: Yukarı çık diye işaret etti.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna girdim, Bir hasır üzerine yatmıştı. Oturdum, üzerine elbisesini çekti. Ondan başka da üzerinde bir şey yoktu. Bir de ne göreyim! Hasır onun böğründe İz bırakmıştı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kaldığı yere bir göz attım. Odanın bir tarafında bir sa’ kadar bir avuç arpa ile onun kadar selem ağacı yaprağı gördüm. Duvara asılı bir tulum vardı, Gözyaşlarımı tutamadım.

Peygamber: “Ne diye ağlıyorsun ey Hattab’ın oğlu?” dedi. Ben: Ey Allah’ın Peygamberi dedim, nasıl ağlamayayım? İşte şu hasır, böğründe İz bırakmış bulunuyor ve işte senin bulunduğun oda, Şu önemsiz şeylerden başka bir şey görmüyorum. Diğer taraftan Kayser ve Kisra meyveler, ırmaklar arasındaleyhisselâmen ise Allah’ın Rasûlü ve seçkin kulu olduğun halde böyle bir odada yaşıyorsun.

Şöyle buyurdu: “Ey Hattab’ın oğlu! Âhiretin bizim, dünyanın da onların olması sana yetmez mi?”

Yeter, dedim. (Ömer devamla) dedi ki: Yanına ilk girdiğimde yüzünde kızgınlık işaretleri vardı. Ey Allah’ın Rasûlü, dedim. Kadınların hallerinden sana ağır gelen nedir? Eğer onları boşadı isen şüphesiz Allah, Onun melekleri, Cebrâîl, Mikail, ben, Ebû Bekir ve mü’minler seninle birlikteyiz. Allah’a hamdolsun ki bu türden ne kadar konuştumsa, yüce Allah’ın söylediğim o sözleri tasdik edeceğini ummadığım çok nadirdir. İşte bu âyet-i kerîme yani onu muhayyer bırakan âyet-i kerîme indi:

“Eğer o sizi boşarsa, Rabbinin ona yerinize… sizden daha hayırlı eşler vermesi umulur” (et-Tahrim, 66/5) âyeti ile

“Şayet onun aleyhine birbirinize yardım ederseniz, muhakkak ki Allah onun velisidir, Cebrâîl de, mü’minlerin salih olanları da. Bundan sonra melekler de yardımcıdır” âyeti nazil oldu,

Ebû Bekir’in kızı Âişe ile Hafsa Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın diğer hanımlarına karşı birbirleriyle yardımlaşıyorlardı. Ben: Ey Allah’ın Rasûlü, onları (hanımlarını) boşadın mı? diye sordum. O: “Hayır” dedi. Ey Allah’ın Rasulü dedim.

Ben mescide girdiğimde, müslümanlar çakıl taşlarını yere atıyor ve Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımlarını boşadı, diyorlardı. Şimdi inip senin hanımlarını boşamadığını onlara haber vereyim mi!’ “İstersen verebilirsin” dedi.

Onunla konuşmayı sürdürdüm, nihayet öfke izleri yüzünden çekilmeye başladı. Hatta dişlerini gösterecek kadar gülümser oldu. İnsanlar arasında ağzı en güzellerden idi. Daha sonra Allah’ın Peygamberi de indi, ben de indim. Oradan inip ağaç kütüğüne tutundum. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da eliyle ona dokunmadan yer üzerinde yürüyormuş gibi indi.

Ey Allah’ın Rasûlü dedim. Sen bu odada yirmidokuz gün kaldın, dedim. O: “Ay yirmidokuz gün de çeker” dedi.

Mescidin kapısına dikildim ve sesim çıktığı kadar: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımlarını boşamadı, diye bağırdım ve:

“Kendilerine güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki bunu Rasûlüne veya içlerinden emir sahiblerine döndürmüş olsalardı, içlerinden işin iç yüzünü araştırıp, çıkaranlar onun ne olduğunu elbette bilirlerdi” (en-Nisâ, 4/82) âyeti nazil oldu. İşte ben de o işin iç yüzünü araştırıp çıkaranlardan oldum. Allah ayrıca onu muhayyer kıldığını bildiren âyet-i kerimeyi de indirdi Bu hadis çeşitli kisımlarıylsı birçok yerde bulunmakla birlikte bu bütünlüğü ile Müslim, II, 1105-110? ile İbn Hibbân, Sahih, IX, 4

Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti. Derken o, bunu haber verince ve Allah da bunu ona açıklayınca, Peygamber onun bir kısmını bildirdi, bir kısmından yüz çevirdi. Ona bunu haber verince, o kadın, “Bunu sana kim haber verdi?” dedi. O da, “Bana, her şeyi bilen ve haberdar olan Allah haber verdi” dedi.

Diyanet Vakfı
Peygamber, eşlerinden birine gizlice bir söz söylemişti. Fakat eşi, o sözü başkalarına haber verip Allah da bunu Peygambere açıklayınca, Peygamber bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti. Peygamber bunu ona haber verince eşi: Bunu sana kim bildirdi? dedi. Peygamber: Bilen, her şeyden haberdar olan Allah bana haber verdi, dedi.

Kurtubi Tefsiri
Hani Peygamber, eşlerinden birine gizlice bir söz söylemişti de, o eşi bunu haber verip, Allah da ona bunu açıklayınca, o da o sözün bir kısmını bildirmiş, bir kısmından vazgeçmişti. O bunu eşine haber verince: “Bunu sana kim haber verdi?” dedi. O: “Herşeyi en iyi bilen, herşeyden haberdar olan bana haber verdi” dedi.

“Hani Peygamber, eşlerinden birine gizlice bir söz söylemişti.” Yani Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Hafsa’ya gizlice

“bir söz” söylemiş olduğunu hatırla! Bu sözden kasıt, Mariye’yi kendisine haram kılması ve bunu ondan saklamasını istemesi idi.

el-Kelbîdedi ki: Ona gizlice söylediği söz şudur: Senin baban ile Âişe’nin babası benden sonra ümmetimin üzerinde benim halifelerim olacaktır. İbn Abbâs da böyle demiştir: Kendisinden sonra halifelik işini Hafsa’ya gizlice söylemiş, ancak Hafsa bunu açıklamıştı, demiştir.

Dârakutnî Sürteninde el-Kelbi’den, o Ebû Salih’ten, o da İbn Abbâs’tan yüce Allah’ın:

“Hani Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Hafsa Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı İbrahim’in annesi ile birlikte görünce, ona: “Âişe’ye haber verme” dedi. Ayrıca ona şunları söyledi: “Senin baban ile onun babası benden sonra hükümdar olacaklar ya da onlar yönetimin başına geçecekler; fakat Âişe’ye haber verme!” (İbn Abbâs) dedi ki: Ancak Hafsa gitti ve Âişe’ye haber verdi. Allah da bu durumu ona açıkladı. Peygamber bunun bir bölümünü söyledi, bir bölümünü de sakladı, (İbn Abbâs)-dedi ki: Daha sonra; “senin baban ile onun babası benden sonra işin başına geçecekler” sözünü açıklamadı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu hususun insanlar arasında yayılmasından hoşlanmadı. Dârakutnî, IV, 153

“O eşi bunu haber verip” yani aralarındaki ilişkilerin iyi olması dolayısıyla -ki zaten Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın diğer hanımlarına karşı birbirlerine destek oluyorlardı- bunu Âişe’ye haber verip

“Allah da ona bunu açıklayınca” yani Allah Hafsa’nın bu sırrını açıkladığını ona haber verince… Talha b. Mûsarrif: ” Haber verip” anlamındaki âyeti: diye okumuştur. ile iki ayrı söyleyiştir (ikisi de; haber” verdi anlamındadır,)

“O da sözün bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti” âyetinin anlamı da şudur: Yüce Allah’ın kendisine vahiy gönderip Hafsa’ya haber vermesini yasakladığı hususu Âişe’ye haber verdiğini bildirince, o bu vahyin bir bölümünü Hafsa’ya bildirmiş, diğer bir bölümünü de -lütuf ve ikram ile- bildirmemişti,

el-Hasen dedi ki: Kerîm hiçbir kimse işi asla sonuna kadar götürmez. Yüce Allah:

“O da o sözün bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti” diye buyurmaktadır.

Mukâtil dedi ki: Yani ona Âişe’ye söylediğinin bir bölümünü haber verdi. Bu da Um Veledî -İbrahim’in annesi Mariye- ile ilgili olandı. Bir bölümünü ise haber vermemişti. Bu ise Hafsa’nın Âişe’ye: Ebû Bekir ve Ömer ondan sonra yönelimin başına geleceklerdir, şeklindeki sözleridir.

“Bildirmiş” anlamındaki lâfız genel olarak diye şeddeli okunmuştur. Anlamı açıkladığımız gibidir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim bu okuyuşu tercih etmişlerdir. Buna yüce Allah’ın:

“Bir kısmından da vazgeçmişti” âyeti delil teşkil etmektedir. Yani ona o sözün bir kısmını da söylememişti. Şayet şeddesiz olsaydı, bunun zıttını anlatmak için: “Bir kısmını ise bilmemişti” demesi gerekirdi.

Ali, Talha b. Mûsarrif, Ebû Abdurrahman es-Sülemî, el-Hasen, Katade, el-Kelbî, el-Kisaî ve Ebû Bekir’den el-A’meş ise şeddesiz olarak: diye okumuşlardır. Atâ dedi ki: Ebû Abdu’r-Rahmân es-Sülemî’ye: Bir kimse lâfzını şeddeli olarak okudu mu ona taş atardı. el-Ferrâ” dedi ki: Yüce Allah’ın âyetinin bu lâfzının şeddesiz olarak okunmasının teviline gelince: Buna kızdı ve bunun için cezalandırdı, demektir. Bu da sana kötülük yapan bir kimseye: “Senin bu yaptığının karşılığını bileceğim.” Yani bundan dolayı mutlaka seni cezalandıracağım, demeye benzer.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onu (Hafsa’yı) bir defa boşamakla onu cezalandırmışta Ömer (radıyallahü anh) da şöyle demişti: Eğer Hattaboğulları ailesinde bir hayır bulunsaydı Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) seni boşamazdı. Bunun üzerine Cebrâîl, Hz. Peygambere ona ric’at yapmasını emretti ve Hafsa hakkında ona şefaatçi oldu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bir ay süreyle hanımlarından uzak durdu ve önceden de geçtiği üzere “tanrım âyeti” nazil oluncaya kadar İbrahim’in annesi Mariye’nin odasında oturdu.

Bir görüşe göre Peygamber onu boşamak istedi. Nihayet Cebrâîl ona: “Onu boşama! Çünkü o çokça oruç tutan ve çokça namaz kılan bir kadındır. Ayrıca o senin cennetteki hanımlarındandır ” dedi. Bunun üzerine Peygamber de onu boşamadı.

“O bunu eşine haber verince” yani Allah’ın kendisine bildirdiği şeyi Hafsa’ya bildirince

“bunu sana” benim hakkımda

“kim haber verdi” ey Allah’ın Rasûlü

“dedi.” Ve durumu ona Âişe’nin haber verdiğini zannetti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Her şeyi en iyi bilen, herşeyden haberdar olan” yani kendisine hiçbir şey gizli olmayan “bana haber verdi” dedi.

“Bunu” lâfzı

“Haber verdi” fiilinin alması gereken iki mef’ûlün yerini tutmaktadır. –

“O bunu eşine haber verince” âyetinde geçen- bîrinci:

“Haber verdi” fiili bir mef’ûle geçiş yapmıştır. -“…Bana haber verdi- âyetindeki -ikinci: “Haber verdi” fiili de bir tek mef’ûle geçiş yapmıştır. Çünkü: ile her iki şekil de: “Haber verdi” anlamında- eğer mübtedâ ile haberin başına gelmeyecek olurlarsa, her ikisinde de bir ya da iki mef’ûl ile yetinmek mümkün olur. Fakat mübtedâ ile haberin başına geldikleri takdirde herbirisi üç mef’ûl alır. Üçüncüsü gelmeksizin yalnızca iki mef’ûlle yetinmek câiz olmaz. Çünkü üçüncüsü asıl itibariyle mübtedânın haberidir. O olmadan öbürleriyle yetinilmez. Tıpkı haber olmadan mübtedâ ile yetinilmediği gibi Son nliirük fiillerin seçici ile ilgili …. verilen bu …. ile Huseyn el-Hemedânî, el-Ferid fi İ’rabi’l-Kur’ânil-Mecîd, IV, 488’cle aynı hususa dair açıklamalar karşılaştırılabilir.

Allah, yeminlerinizi çözmenizi size farz kılmıştır. Allah sizin mevlanızdır. O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Allah, (gerektiğinde) yeminlerinizi bozmanızı size meşru kılmıştır. Sizin yardımcınız Allahtır. O, bilendir, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Allah size yeminlerinizi çözme yolunu göstermiştir. Allah mevlanızdır sizin. O, en iyi bilendir, Hakimdir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Haram Kılmak Şeklindeki Yemin ve Keffûreti;

“Allah size yeminlerinizi çözme yolunu göstermiştir” âyetinde sözü geçen

“yeminin çözülmesi”; onun için keffârette bulunmak demektir. Sizler, hakkında yemin ettiğiniz şeyi tekrar mubah kılmayı arzu edecek olursanız (yemin keffâretinde bulununuz) demektir. Bu da yüce Allah’ın el-Mâide Sûresi’nde yer alan:

“Bunun keffâreti… on fakiri doyurmak…dır.” (el-Mâide, 5/89) âyetinde gösterilmiştir, Bundan şu sonuç ortaya çıkmaktadır: Bir kimse yiyecek ya da içecek herhangi bir şeyi haram kılacak olursa, bize (Mâlikî mezhebine) göre haram olınaz. Çünkü önceden de açıkladığnruz gibi keffâret yemin dolayısıyladır, haram kılmak dolayısıyla değildir. Ebû Hanife ise bunu her hususta bir yemin olarak kabul eder ve haram kıldığı şeyde maksat olarak gözetilen faydalanma yolunu gözönünde bulundurur. Buna göre yiyecek bir şeyi haram kılarsa, onu yememeye yemin etmiş olur. Bir cariyeyi haram kılarsa, onunla ilişki kurmamayı kastettiği, eşini haram kılmayı ifade ederse, eğer bir niyeti yoksa, îla kabul edilir. Eğer zihân niyet ederse zihâr, talâkı niyet ederse bain bir talâk olur. İki ya cia üç talâk niyet ederse de durum böyledir, Şayet; Ben yalan söylemeyi niyet ettim derse, Allah ile başbaşa bırakılır fakat mahkemede îla iptal edilmek suretiyle bu dediği kabul edilmez. Eğer; Helâl olan herşey bana haram olsun diyecek olursa, bir niyeti de yoksa bu sadece yiyecek ve içecekler hakkında kabul edilir. Aksi takdirde niyetine göre hüküm verilir,

Şafii ise böyle bir ifadenin (haram kılmanın) yemin olmadığı fakat sadece kadınlar hakkında keffârete sebep teşkil ettiği görüşündedir. Eğer talâkı niyet ederek söylerse, -önceden de açıklandığı gibi- bu ona göre ric’î bir talâk olur. Eğer bir şey yememek üzere yemin edecek olursa, yeminini bozar ve keffârette bulunur,

2- Cariyesini veya Hanımını Kendisine Haram Kılmanın Cezası:

Cariyesini ya da eşini kendisine haram kılarsa, bir yemin keffâreti gerekir. Nitekim Müslim’in Sahih’inde İbn Abbâs’tan şöyle dediği zikredilmektedir: Erkek hanımını kendisine haram kılacak olursa, bu bir yemindir, onun için keffârette bulunur der ve;

“Yemin olsun sizin için Rasûlullah’ta uyulacak güzel bir örnektir” (el-Ahzab, 33/21) diye eklemiştir. Müslim, II, 1100; Dârakutnî, IV, 41; Müsned, I, 22^, Tayalisi, Müsned, I, 343

3- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Haram Kılmak Sebebiyle Keffârette Bulunmuş mudur?:

Denildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yeminine keffârette bulunmuştur. el-Hasen’den keffârette bulunmadığını belirttiği rivâyet edilmiştir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın geçmiş ve gelecek bütün günahları zaten bağışlanmıştı. Bu sûrede söz,ü edilen yemin keffâreti ise, ümmete verilmiş bir emirden ibarettir.

Ancak birinci görüş daha doğrudur ve bununla kastedilen Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Ümmet ise bu hususta ona uyar. Daha önce Zeyd b. Eslem’den, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bir köle azad ederek keffârette bulunduğunu kaydetmiş bulunuyoruz. Mukâtil ‘den rivâyete göre de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mariye’yi kendisine haram kıldığı için bir köle azad etmişti. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bir başka görüşe göre yüce Allah sizlere cariyeleri helâl kılmayı farz kılmıştır. O: “Peygamberi lehine Allah’ın farz kıldığı şeylerde Peygambere hiçbir vebal yoktur.” (el-Ahzab, 33/38) âyetinde Allah’ın kendisine helâl olan kadınlar hakkında onun için teşri buyurmuş olduğu hususlarda bir vebal olmadığını açıklamaktadır. Yani yüce Allah size cariyelerinizi helâl kılmış bulunmaktadır. O halde; Allah onu sana helâl kılmışken Mariye’yi kendine ne diye haram kılıyorsun?

Burada sözü geçen:

“Yeminin çözülmesi”nin istisna anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah yeminin dışına çıkartan istisnada bulunmayı size göstermiştir, demektir. Diğer taraftan bazılarına göre kişi ne zaman isterse yeminlerinde istisna yapabilir; velev ki arada bir süre geçmiş olsun. Ancak çoğunluğa göre istisna ancak yemin ile muttasıl olarak caizdir. Buna göre şöyle buyurmuş gibidir: Artık bundan sonra hakkında yemin ettiğin hususlarda istisna yap!

Yeminin çözülmesi, keffâret ile helâl kılınması demektir! Çözme” lâfzının asli; şeklinde olup “lam” harfleri idgam edilmiştir. kipi de kipinin mastar şekillerindendir. “Tesmiye” ve “tavsiye” gibi. O halde;

“Yeminin çözülmesi” helâl kılınması demektir. Sanki yemin etmek bir düğüm atmak, keffâret … onu çözmek gibidir.

“Çözme”nin keffâretin kendisi olduğu da söylenmiştir. Yani keffâret yemin eden kimsenin kendisine haram kıldığı şeyi çözer. Bu da şu demektir; Kişi keffârette bulundu mu hiç yemin etmemiş kimse gibi olur.

“Allah mevlânızdır sizin.” Kendinize haram kılmış olduğunuz hususlardaki yasağı ortadan kaldırmak ve yaptığınız yeminleri keffâret ile çözmeye ruhsat vermek, keffâret olmak üzere yaptıklarınıza karşılık sevap vermek suretiyle sizin dostunuz ve yardımcınızdır.

Ey Peygamber! Allah’ın sana helal kıldığını niçin haram kılıyorsun? Eşlerinin hoşnutluğunu istiyorsun. Allah bağışlayandır, merhamet edendir.

Diyanet Vakfı
Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını gözeterek Allahın sana helal kıldığı şeyi niçin kendine haram ediyorsun? Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ey Peygamber! Zevcelerinin hoşnutluğunu arayarak Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin? Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edendir.

“Ey Peygamber!… Allah’ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram edersin?”

âyetine dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebine Dair Rivâyetler:

“Ey Peygamber… Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?”

âyeti ile ilgili olarak Müslim’in Sahih’inde Âişe (radıyallahü anhnhâ)’dan sabit olduğuna göre; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Cahş kızı Zeyneb’in yanında bir süre kalır ve orada bal içerdi. (Âişe) dedi ki: Ben ve Hafsa aramızda şöyle anlaştık; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hangimizin yanına girerse: Ben senden meğâf Bu ve benzeri tabirlere dair açıklamalar biraz sonra müfessir tarafından yapılacaktır. kokusunu alıyorum. Sen meğâfîr mi içtin? desin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) birisinin yanına girdi, ona bu sözleri söyledi. O: “Hayır, Cahş kızı Zeyneb’in yanında bal içtim, Bir daha onu içmem” diye buyurdu. Bunun üzerine

“Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?… Eğer ikiniz de” -Âişe ve Hafsa’ya hitab ediyor-

“Tevbe ederseniz…” âyetine kadar nazil oldu.

“Hani Peygamber eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti” (Tahrim, 66/3) âyeti da onun; “hayır, ben bal içtim” demesi ile ilgilidir Müslim, II, 1100; Buhârî, V, 2016, VI, 2462; Ebû Dâvûd, III, 335; Nesâî, VI, 151, VII, 13, 71; Müsned, VI, 221

Yine ondan söyle dediği rivâyet edilmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) tatlıyı ve balı çok severdi. İkindi namazını kıldı mı hanımlarını dolaşır, onlara yakın olurdu. Hafsa’nın yanına girdi. Yanında daha önce kaldığından daha fazla bir süre kaldı. Ben bunun sebebini sorunca, bana: “Ona (Hafsa’ya) yakınlarından bir kadın bir miktar bal hediye etti. O da o baldan Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir miktar içirdi. Kendi kendime: Allah’a yemin ederim ki biz ona -Peygambere- karşı bir tertipte bulunacağız dedim. Bunu Şevde’ye açtım ve şöyle dedi: Yanına geleceği vakit sana yaklaşacak, o vakit sen de ona: Ey Allah’ın Rasûlü! Meğâfîr mi yedin? diye sor, O sana: Hayır diyecektir. Bu sefer ona: Peki bu koku nedir? diye sor. -Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), kendisinden kötü bir kokunun alınması çok ağırına giderdi.- Bu sefer o sana: Hafsa bana bir miktar bal içirdi diyecektir. Sen de ona: O halde o balı yapan arılar urfut denilen ağaçtan yemiş olmalıdır. Ben de ona bunları söyleyeceğim ey Safiye, sen de ona aynı şeyleri söyle! Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Sevde’nin yanına girince -(Âişe) dedi ki; Şevde şöyle dedi: Kendisinden başka ilâh olmayan Allah’a yemin ederim ki, senden korktuğum için daha o henüz kapıda iken bile bana söylediklerini ona söyleyiverecektim.- Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yaklaşınca, Şevde ona: Ey Allah’ın Rasulü meğâfîr mi yedin? diye sordu. O: “Hayır” dedi. Şevde: Peki bu koku ne oluyor? dedi. Peygamber: “Hafsa bana bir miktar bal içirdi.” dedi. Şevde: O balı yapan arı urfut ağacından yemiş, dedi. Benim yanıma gelince, ben de ona benzer şeyler söyledim. Sonra Safiye’nin yanına girdi, o da benzer şeyler söyledi. Hafsa’nın yanına girince, Hafsa: Ey Allah’ın Rasûlü sana ondan bir daha vereyim mi? diye sordu. Peygamber: “Hayır, ona ihtiyacım yok” diye buyurdu, (Âişe) dedi ki; Şevde: Subhanallah dedi. Allah’a yemin ederiz biz onu (bal içmekten) mahrum ettik, dedi. (Âişe devamla) dedi ki: Ben ona; Sus dedim. Buhârî, V, 20Î7, VI, 2556; Müslim, II, 1101; Müsned, VI, 59

Bu rivâyette yanında bah içtiği hanımının Hafsa olduğu belirtilirken, birincisinde Zeyneb olduğu belirtilmektedir. İbn Ebi Müleyke’nin İbn Abbâs’tan rivâyetine göre; o balı Sevde’nin yanında içmiştir. Yanında balı içtiği hanımının Ummu Seleme olduğu da söylenmiştir. Bunu da Esbat, es-Süddi’den rivâyet etmiştir. Atâ b. Ebi Müslim de böyle demiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bütün bunlar olayı bilmemektir, yahutta bilgisizce bir tasavvurdaki ibarettir.

Peygamberimizin diğer hanımları yanında balı içtiği hanımını kıskandıklarından dolayı: Biz senden meğâfir kokusu alıyoruz, demişlerdi. Meğâfîr bir miktar tatlı olan kokusu değişik bir sebze yahut bir çeşit zamktır. Bunun tekili “meğfûr” şeklinde gelir. Urfut da şarab kokusu gibi bir kokusu bulunan bir bitkidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisinden hoş kokuların gelmesini ya da kendisinin hoş koku alınmasını sever, bundan hoşlanırdı. Kötü kokulardan ise tiksinirdi. Buna sebeb ise melekle konuşması idi. Bu, bu husustaki bir görüştür. Diğer bir görüşe göre o, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kendisini bağışladığı halde, Peygamber efendimizin diğer hanımları dolusıyla kabul etmediği hanımı kastetmektedir. Bu açıklamayı da İbn Abbâs ve İkrime yapmıştır. Sözü edilen kadın ise Um Serik’tir.

Üçüncü bir görüşe göre; Peygamber efendimizin kendisine haram kıldığı Mariye el-Kıbtiye’dir. Bu cariyeyi kendisine İskenderiye hükümdarı Mukavkis hediye etmişti.

İbn İshak dedi ki: Mariye, Hafi diye bilinen bir beldenin Ansine diye bilinen yerindendir. Peygamber, Hafsa’nın odasında onunla birlikte olmuştu.

Dârakutnî’nin, İbn Abbâs’tan onun da Ömer’den rivâyetine göre Ömer (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) oğlu İbrahim’in annesi Mariye ile Hafsa’nın odasına girdi. Hafsa da gelip Peygamberi onunla birlikte buldu. -O sırada Hafsa babasının evine gitmişti.- Peygambere: Onu odama mı sokuyorsun? dedi. Senin bunu yapmanın sebebi ancak diğer hanımların arasında benim senin yanında değerimin olmayışıdır. Peygamber ona şöyle dedi: “Bundan Âişe’ye sözetme! Bir daha ona yaklaşmak bana haram olsun.” Hafsa ona şöyle dedi; O senin cariyen iken onu kendine nasıl haram ediyorsun? Peygamber ona yaklaşmayacağına dair Hafsa’ya yemin etti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bundan kimseye sözetme” dedi. Fakat Hafsa bunu Âişe’ye anlattı. O da hanımlarının yanına bir ay süreyle girmeyeceğine dair yemin etti. Yirmidokuz gün onlardan uzak kaldı. Bunun üzerine yüce Allah:

“Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?” âyeti nazil oldu Darakutnî, IV, 41

2- Bu Husustaki Görüşlerin Sahih Olanı:

Bu görüşlerin en sahih olanları birincisi, en zayıfları ortancasıdır. İbnu’l-Arabi dedi ki: Bunun sened itibariyle zayıf olması, ravilerinin adaletli olmayışından dolayıdır. Mana itibariyle zayıf olması ise, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in, kendisini hibe edip bağışlayan kadını reddetmesinin, onu kendisine haram etmesi domek olmayışından dolayıdır. Çünkü bir kimse kendisine hibe edilen bir şeyi reddedecek olursa, o kendisine haram olmaz. Haram kılmanın gerçek mahiyeti ise helâl oluşundan sonradır. Peygamber efendimizin Mariye el-Kıbtiye’yi kendisine haram etmesine gelince, sened itibariyle daha sağlam, mana bakımından daha uygun görülmektedir. Fakat bu rivâyet Sahih’te kaydedilmemiştir. Bununla birlikte mürsel olarak rivâyet edilmiştir. İbn Vehb, Malik’ten, o Zeyd b. Eslem’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) İbrahim’in annesini (Mariye’yi) kendisine haram kıldı ve: “Sen bana haramsın. Allah’a yemin ederim ki asla sana yaklaşmayacağım” dedi. Bunun üzerine yüce Allah bu hususta; “Ey Peygamber… Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?” âyetini indirdi. İ. Malik b. Enes, el-Mudevvenetu’l-Kubrâ, Beyrut (tarihsiz), III, 107

Bunun bir benzerini İbnu’l-Kasım da ondan rivâyet etmiş bulunmaktadır. Eşheb de Malik’ten şöyle dediğini rivâyet eder. Ensardan bir kadın bir hususta Ömer (radıyallahü anh)’a itiraz etti. Bundan oldukça rahatsız olup: Kadınlar böyle değildi, dedi. Kadın: Hayır (böyle idi). Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımları ona karşılık veriyorlardı dedi. O da elbisesini alıp, Hafsa’nın yanına çıkıp gitti ve ona: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a karşılık veriyor musun? diye sordu. Hafsa: Evet, eğer bu işten senin hoşlanmadığını bilsem yapmam, dedi, Ömer, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımlarından ayrı kaldığını haber alınca: Artık Hafsa’nın burnu yere sürtüldü, dedi. Bu mürsel rivâyeti ulaşabildiğimiz herhangi bir kaynakla cespit edemedik

Sahih olan; bunun bal hakkında olduğu ve onun bu balı Zeyneb’in yanında içtiğidir. Âişe ve Hafsa bu hususta ona karşı birlik olmuşlar ve olan olmuş, o da bir daha balı içmeyeceğine dair yemin edip bunun saklanmasını istemiştir. Âyet-i kerîme de bunların hepsi hakkında inmişti.

3- Bir Şey Hakkında: “Bana Haram Olsun Demek” Yemin Olur mu?

“…Niçin haram edersin?” âyetinden kasıt, eğer Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) haram kılmakla birlikte yemin etmemiş ise, bize (Mâlikîlere) göre bu yemin sayılmaz, Bir kimsenin: “Bu bana haramdır” demesi, hanım dışında hiçbir şeyi haram kılmaz.

Ebû Hanife ise şöyle demektedir; Eğer ifadeyi mutlak olarak kullanırsa giyecekler dışarıda kalmak üzere, yiyecek ve içecekler hakkında yorumlanır ve bu keffâreti gerektiren bir yemin olur.

Züfer dedi ki: Bu, hareket ve ulus bildiren haller de dahil her hususta bir yemindir. (Bize) muhalif görüş belirtenler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın balı haram kılıp bundan dolayı keffâret ödemek zorunda olduğunu esas kabul ederler. Nitekim yüce, Allah:

“Allah size yeminlerinizi çözme yolunu göstermiştir” (Tahrim, 66/22) buyurarak buna “yemin” ismini vermiştir. Bizim delilimiz ise yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Allah’ın size helâl kıldığı o en temiz ve en güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın.” (el-Mâide, 5/87) âyeti ile;

“De ki: Allah’ın size indirdiği ve kendisinden bir kısmını haram ve helâl yaptığınız rızıktan ne haber? De ki: Allah mı size izin verdi? Yoksa Allah’a mı iftira ediyorsunuz?” (Yûnus, 10/59) âyetleridir. Yüce Allah bu buyruklarıyla helâli haram kılanları yermekte, fakat bundan dolayı keffâret ödemelerini vacip kılmamaktadır.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Allah’ın helâl kıldığını kimse haram kılamaz. Allah’ın kendisine haram kıldığı şeylerden başkalarını haram kılma yetkisini Peygamberine dahi vermiş değildir. Buna göre bir kimse hanımına ya da cariyesine: Sen bana haramsın, deyip de onu boşamayı ya da ona zihâr yapmayı kastetmemiş ise, bu sözü bir yemin keffâretini gerektirir. Eğer bu sözünü hanımlarından ve cariyelerinden oluşan bir topluluğa hitaben söyleyecek olursa, bir keffârette bulunması gerekir. Kendisine bir yiyecek yahut bir başka şeyi haram kılacak olursa, Şafii ve Maliki’ye göre bundan ötürü bir keffârette bulunması gerekmez. Fakat İbn Mes’ûd, es-Sevrî ve Ebû Hanife’ye göre bundan dolayı keffârette bulunması icab eder.

4- Hanımına: “Sen Bana Haramsın” Diyenin Hükmü ile İlgili Görüşler:

Hanımına: “Sen bana haramsın” diyen erkeğin hükmü ile ilgili olarak ilim adamlarının onsekiz ayrı görüşü vardır:

1- Böyle diyene bir şey gerekmez,

en-Nehaî, Mesrûk, Rabîa, Ebû Seleme ve Esbağ bu görüştedir. Onlara göre bu, suyu ve yiyeceği haram kılmak gibidir. Yüce Allah ise şöyle buyurmaktadır:

“Ey îman edenler! Allah’ın size helâl kıldığı o en temiz ve en güzel şeyleri haram kılmayın.” (el-Mâide, 5/87) Hanım hem hoş şeylerdendir, hem de Allah’ın helâl kıldıklarındandır. Yine yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Dillerinizin yalan yere niteleyegeldiği şeyler için: Şu helâldir, şu da haramdır demeyin. “(en-Nahl, 16/116)

Allah’ın haram kılmadığı bir şeyi hiç kimse haram kılamaz. Onun haram kılmasıyla da haram olmaz. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da Allah’ın helâl kıldığı herhangi bir şey için: O bana haramdır, dediği sabit olmamıştır. O sadece daha önceden ettiği bir yemin dolayısıyla Mariye’den uzak kalmıştı ki, bu da: “Allah’a yemin ederim bugünden sonra ona yaklaşmayacağım” şeklindeki sözü idi. Kendisine: Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi ne diye haram kılıyorsun? Yani niçin bir yemin sebebiyle ondan uzak duruyorsun, denilmişti. Bu da; sen kendine yasakladığın bu işi yap ve keffârette bulun, demektir.

2- Bu bir yemin olup bunun için keffârette bulunması gerekir.

Ebû Bekr es-Sıddık, Ömer b. el-Hattâb, Abdullah b. Mesud, İbn Abbâs ve Âişe -Allah onlardan razı olsun- ile el-Evzaî de böyle demişlerdir. Ayetin gereği de budur. Said b. Cubeyr, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini zikretmektedir: Erkek hanımını kendisine haram kılacak olursa, bu bir yemindir, onun için keffârette bulunur. Yine İbn Abbâs şöyle demiştir: Yemin olsun sizin için Rasûlullah’da uyulacak güzel bir örnek vardır. Bununla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın cariyesini kendisine haram kılmış olduğunu kastetmektedir. Bunun üzerine de yüce Allah:

“Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin… Allah size yeminlerinizi çözme yolunu göstermiştir” diye buyurdu, o da yeminine keffârette bulundu ve böylelikle “haram kılma “yi yemin kıldı. Bunu Darakutni rivâyet etmiştir Dârakutnî, IV, 40

3- Bundan dolayı keffârette bulunmak icab eder, fakat yemin değildir.

İbn Mes’ûd ve ondan gelen iki rivâyetten birisine göre İbn Abbâs, iki görüşünden birisinde Şafii de böyle demiştir. Ancak bu görüş su götürür. İleride geleceği üzere âyet-i kerîme bu görüşü reddetmektedir.

4- Bu bir zihârdır. Bundan dolayı zihâr keffâreti gerekir. Bu da Osman, Ahmed b. Hanbel ve İshak’ın görüşüdür,

5- Şayet annesinin sırtı gibi haram oluşunu kastederek haram olduğunu niyet edip zihârda bulunmak kastıyla bunu söylerse, o vakit bu bir zihâr olur. Eğer boşama sözkonusu olmaksızın muayyen olarak kendisine haram kılmayı niyet ederse, o vakit bu mutlak olarak bir haram kılma olur ve bundan dolayı yemin keffâreti gerekir. Şayet hiçbir şey niyet etmemişse, ona yemin keffâreti düşer, Bu da Şafii’nin görüşüdür,

6- Bu bir ric’î talâktır. Bu da Ömer b. el-Hattâb, ez-Zührî, Abdu’l-Aziz b. Ebi Seleme ve İbnu’l-Mâcisûn’un görüşüdür.

7- Bâin bir talâktır. Bu Hammâd b. Ebi Süleyman ve Zeyd b. Sabit’in görüşüdür. Ayrıca İbn Huveyzimendad bunu Malik’ten de rivâyet etmiştir,

8- Üç talâk olur. Bu Ali b. Ebî Tâlib’in ve yine Zeyd b. Sabit’in ve Ebû Hüreyre’nin görüşüdür.

9- Bu kendisi ile gerdeğe girilmiş kadın için üç talâktır. Kendisi ile gerdeğe girilmemiş kadın hakkında ise niyette bulunur. Bu da el-Hasen, Alî b. Zeyd ve el-Hakem’in görüşüdür. Malik’in meşhur görüşü de budur.

10- Üç talâktır. Hiçbir hal ve hiçbir durumda niyeti sözkonusu değildir. İsterse (hanımıyla) gerdeğe girmemiş olsun. Bu görüşü Abdu’l-Melik el-Mebsut’ta belirtmiş olduğu gibi, İbn Ebi Leylâ da bu görüştedir.

11- Kendisiyle gerdeğe girmediği kadın hakkında bir talâk, kendisiyle gerdeğe girmiş olduğu kadın hakkında üç talâktır. Bu görüşü Ebû Mus’ab ve Muhammed b. Abdi’l-Hakem ileri sürmüşlerdir.

12- Boşamayı ya da zihârı niyet ederse, ne niyet ettiyse odur. Şayet boşamayı niyet etmişse -üç talâk niyet etmesi hali dışında- bir bâin talâk olur. Eğer iki boşama niyet etmişse yine bir talâk olur. Hiçbir şey niyet etmemiş ise yemin olur ve bu durumda adam hanımına ilâ yapmış demektir. Bu da Ebû Hanife ve onun mezhebini kabul edenlerin görüşüdür. Züfer de buna benzer bir görüş ifade etmiştir. Şu kadar var ki o: Şayet iki talâk niyet ederse, iki talâk vermiş kabul ederiz, demiştir.

13- Zihâr niyetinin ona bir faydası olmaz. Bu sözü talâk olur. Bu görüş İbnu’l-Kasım’a aittir.

14- Yahya b. Ömer dedi ki: Bu bir talâk olur. Eğer ona ric’at yapacak olursa, zihâr keffâretinde bulunmadıkça onunla ilişki kurması câiz olmaz.

15- Eğer boşamayı niyet ederek söylemişse kastettiği sayı kadar olur. Bir tek talâk niyet etmişse ric’î bir talâk olur. Şafii -Allah ondan razı olsun-‘nin görüşü de budur. Buna benzer bir görüş Ebû Bekir, Ömer ve diğer ashab ve tabiinden de rivâyet edilmiştir.

16- Üç talâk niyet ederse üç talâk, bir talâk niyet ederse bir talâk olur. Yemin niyetiyle söylerse yemin olur, hiçbir şey niyet etmemişse ona bir şey gerekmez. Bu Süfyan’ın da görüşüdür. el-Evzaî ve Ebû Sevr de böyle demiş olmakla birlikte, onlar ayrıca: Hiçbir şey niyet etmemişse bir talâk olur, demişlerdir.

17- Niyeti neyse odur, fakat tek bir talâktan daha aşağısı da olmaz. Bu görüşü İbn Şihab ifade etmiştir. Şayet hiçbir niyet etmemişse, bir şey olmaz. Bu da İbnu’l-Arabi’nin görüşüdür.

Said b. Cubeyr’in de şu görüşte olduğunu gördüm:

18- Bu durumda -o bunu zihâr niyetiyle söylememiş olsa bile- bir köle azad etmekle yükümlüdür. Bu görüşün nasıl açıklanacağını bilemiyorum. Bana göre bu görüşler arasında da sayılmaz Son cümlenin tercümesi İbnu’l-Arabi’nin, Ahhâmu’l-Kur’ân, IV, 1848’deki ifadesi esaleyhisselâm

Derim ki: Bunu Dârakutnî Sünen’inde İbn Abbâs’tan zikretmektedir. Dedi ki: Bize el-Huseyn b. İsmail anlattı dedi ki: Bize Muhammed b. Mansur anlattı dedi ki: Bize Ravh anlattı dedi ki: Bize Süfyan es-Sevri, Salim el-Aftas’tan anlattı, o Said b. Cubeyr’den, o İbn Abbâs’tan rivâyet ettiğine göre İbn Abbâs’a bir adam gelerek dedi ki: Ben hanımımı kendime haram kıldım, dedi. İbn Abbâs: Yalan söyledin dedi, o sana haram olamaz. Sonra yüce Allah’ın:

“Ey Peygamber… Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?” âyetini okudu. Sana keffâretlerin en ağırı düşüyor: Bir köle azad edeceksin Dârakutnî, IV, 43

Tefsir âlimlerinden bir topluluk şöyle demişlerdir: Bu âyet-i kerîme nazil olunca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir köle azad ederek yemin keffâretinde bulundu ve Mâriye’ye geri döndü. Bunu Zeyd b. Eslem ve başkaları ifade etmiştir.

5- Bu Husustaki Görüş Ayrılıklarının Sebebi:

Bizim (mezhebimize mensub) ilim adamlarımız dedi ki: Bu hususta görüş ayrılığının sebebi ne Allah’ın Kitabında; ne de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın sünnetinde bu meselede dayanak alınabilecek şekilde açık bir nass ve doğru, zahir bir ifadenin bulunmayışıdır. İşte bundan dolayı ilim adamlarının herbirisi meseleyi bir tarafa çekmiştir.

“Aslolan zimmetin berâetidir (yükümsüzlüktür)” ilkesini esas kabul edenler bu hususun gerektirdiği bir hüküm yoktur, bundan dolayı bir şey gerekmez derler.

Böyle bir ifade bir yemindir diyenler çünkü yüce Allah bunu yemin diye adlandırmaktadır, derler.

Bu sözü söylemekten dolayı bir keffâret gerekir, yemin değildir, diyenler bu görüşlerini İki esastan birisine dayandırırlar: Birincisi yüce Allah’ın bu halde -yemin olmasa dahi- keffâreti vacib kıldığını zannederler, İkincisi bunlara göre yeminin manası haram kılmaktır. O bakımdan, bu mana dolayısıyla keffâret sözkonusu olur.

Böyle bir sözü söylemek ric’î bir talâktır, diyenler ise lâfzı en asgari şekline göre yorumlamışlardır. Ric’î talâk ile boşanmış bir kadın ile ilişki kurmak aynı şekilde haramdır. Bundan dolayı lâfız ona göre yorumlanır. Bu İse Malik’in de bunu kabul etmesini gerektirir. Çünkü o: Ric’î talâk ile boşanmış kadın ile (kocası tarafından) ilişki kurmak haramdır, der.

Bu üç talâk olur, diyenlerin görüşleri de böyle açıklanır. Bunlar da bunu, anlamının en ilerisine göre yorumlamış olurlar ki bu da üç talâktır.

Bu bir zihârdır, diyenler bunun haram kılmanın en asgari derecesi oluşundan dolayıdır. Çünkü zihâr nikâhı ortadan kaldırmayan bir haram kılmadır, Böyle bir söz bâin bir talâktır, diyenler ric’î talâkın boşanmış kadını (kocasına) haram kılmadığını, bâin talâkın onu haram kıldığını esas kabul ederler.

Yahya b. Ömer’in görüşüne gelince, o bu sözü bir talâk kabul etmek suretiyle ihtiyatlı bir yol seçmiştir. Hanımına ric’at yapınca da bu sefer keffârette bulunmakla onu yükümlü kabul ederek yine ihtiyatlı olanı tercih etmiş olmaktadır. (Yahya b. Ömer’in bu görüşü ondördüncü görüş olarak zikredilmişti.)

İbnu’l-Arabî dedi ki: Böyle bir şey sahih olamaz. Çünkü bu, iki zıt şeyi birarada tutmaktır. Aynı lafızın anlamında hem zihâr, hem talâk birarada bulunamaz. Dolayısıyla delil itibariyle biraraya gelmesi sahih olarak görülemeyen bir hususta ihtiyatın izah edilir bir tarafı yoktur.

Kendisiyle gerdeğe girilmedik kadın hakkında niyeti sorulur, diyenlerin görüşlerinin dayanağı da şudur; Bir tek boşama böyle bir kadını bâin talâk ile boşamış olur ve şer’an onu haram kılacağı hususunda icmâ’ vardır.

Niyetini gözönünde bulundurarak hüküm vermeyenler de böyle demişlerdir: Haram kılmak hususunda gerdeğe girmeden gnce tek bir talâk icmâ ile yeterlidir. O halde üzerinde ittifak edilmiş bulunan asgari miktarı kabul etmek de yeterlidir.

Bu her ikisi (ister kendisiyle gerdeğe girilmiş olsun, ister olmasın) hakkında üç talâktır, diyenler ise azamî hükmü esas aldıklarından dolayı böyle derler. Çünkü açık bir şekilde üç talâktan sozedecek olursa, bu kendisi ile gerdeğe girmiş olduğu kadın hakkında nasıl geçeri) ise, girmemiş olduğu hanımı hakkında da öylece geçerlidir. O halde mananın da bunun gibi olması icab eder ki; o da haram kılmaktır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bütün bunlar hanım hakkındadır. Cariye hakkında ise, bunların hiçbirisi gerekmemektedir. Mâlik’e göre bununla cariyesini boşamayı niyet etmesi müstesnadır. İlim adamları ise genel olarak bu durumda böyle bir kimsenin yemin keffâretinde bulunması gerektiği kanaatindedirler.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Doğrusu bunun tek bir talâk olduğudur. Çünkü eğer talâkı sözkonusu etmiş olsaydı, onun asgari miktarı gerekirdi. Bu da -birden fazla sözkonusu etmesi hali dışında- bir tek- talâktır. Aynı şekilde haram kılmayı sözkonusu edecek olursa -onu daha fazlası ile kayıtlaması hali dışında- asgarisi hakkında sözkonusu olur. Sen -bir başka koca ile evlenmen hali dışında- bana haramsın, demesi gibi. İşte bu, maksadı açıkça ortaya koyan bir ifadedir.

Derim ki: Müfessirlerin çoğunun kanaatine göre âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’nin cariyesi ile birlikte Hafsa’nin evinde başbaşa kalması üzerine inmiştir. Bunu es-Sa’lebî zikretmektedir. Buna göre şöyle buyurulmuş gibidir: Senin kendine haram kıldığın şey sana haram değildir, fakat sana bir yemin keffâretinde bulunmak düşer. Balın ve cariyenin haram kılınması halinde ise yine durum böyledir. Şöyle buyurmuş gibi olur: Senin haram kıldığın şey, sana haram olmaz. Fakat sen haram kılmakla birlikte bir de yemin etmiş bulunuyorsun, o bakımdan yemin keffâretinde bulun. Bu doğru bir açıklamadır. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Dârakutnî’nin de belirttiği yibi, önce haram kılmış, sonra yemiş etmişti.

Buhârî de bu manayı bal ile ilgili kıssada zikretmektedir: Ubeyd b. ilmeyi-, Âişe’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Cahş kızı Zeyneb’in yanında bal içer ve onun yanında bir süre kalırdı. Hafsa ile birlikte hangimizin yanına girerse, “meğâfîr mi yedin çünkü ben senden meğâfîr kokusu alıyorum” demek üzere anlaştık. Peygamber de şöyle buyurdu: “Hayır, fakat bal içtim. Bir daha da tekrar içmeyeceğim. Ben yemin ettim, bunu kimseye de haber verme.” O, bu sözleriyle hanımlarının hoşnutluğunu arıyordu. Buhârî, V, 2016, VI, 2462; Müslim, H, 1100; Ebû Dâvûd, III, 335: Nesâî, Vll, 13, 71; Müsned, VI, 221

Hz. Peygamber’in: “Bir daha onu içmeyeceğim” demesi, haram kılmak manasına idi. “Yemin ettim” ifadesi de Allah adına yemin ettim, demektir. Buna delil yüce Allah’ın bu esnada bundan dolayı ona sitem ifade eden âyetini indirmiş olması ve: “Ey Peygamber… Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi niçin haram edersin?” âyeti ile yemin keffâretinde bulunmasını göstermesidir. Allah’ın helâl kıldığı şeyden kasıt ise onun: “Bir daha onu tekrar içmeyeceğim” sözü ile kendisine haram kıldığı baldır.

“Zevcelerinin hoşnutluğunu arayarak…” Bu işi onların hoşnutluğunu isteyerek… demektir.

“Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edendir.” Serzenişte bulunmayı gerektiren hususu çokça bağışlayandır, sorumluluğu kaldırmak suretiyle çok merhamet edendir.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu bir küçük günah idi, fakat doğrusu bunun daha uygun (evlâ) olanı terketmekten dolayı bir sitem, bir serzeniş olduğu ve bunun küçük olsun, büyük olsun günah olmadığıdır.

Allah, yedi göğü ve yerden de onların benzerini yaratandır. Emir, onların arasında iner. Bu, Allah’ın her şeye kadir olduğunu ve Allah’ın ilmiyle her şeyi kuşattığını bilesiniz diyedir.

Diyanet Vakfı
Allah, yedi kat göğü ve yerden bir o kadarını yaratandır. Ferman bunlar arasından inip durmaktadır ki, böylece Allahın her şeye kadir olduğunu ve her şeyi ilmiyle kuşattığını bilesiniz.

Kurtubi Tefsiri
Allah, yedi gökleri ve yerden de onlar gibisini yaratandır. Âyeti onlar arasında iner, durur. Allah’ın gerçekten herşeye kadir olduğunu ve muhakkak Allah’ın ilmi ile herşeyi kuşatmış olduğunu kesinlikle bilesiniz diye.

“Allah, yedi gökleri ve yerden de onlar gibisini yaratandır” âyeti, kudretinin kemaline ve O’nun öldükten sonra tekrar diriltmeye ve hesaba çekmeye kadir olduğuna açık bir delildir.

Göklerin biri diğerinin üstünde olmak üzere yedi tane olduğunda görüş ayrılığı yoktur, Buna İsrâ hadisi ve başkaları da delil teşkil etmektedir.

Sonra da;

“yerden de onlar gibisini” yani yedi tane

“yaratandır” diye buyurmaktadır. Yerler hakkında iki ayrı görüş vardır. Birincisi olan Cumhûrun görüşüne göre; yedi arz da biri diğerinin üstünde tabakalar halindedir. Herbir arz arasında iki sema arasındaki gibi bir mesafe vardır ve herbirisinde de Allah’ın yarattıklarından sakinler vardır.

ed-Dahhak ise şöyle demiştir:

“Ve yerden de onlar gibisi” yani yedi tane arz demektir. Şu kadar var ki bu yedi arz göklerin aksine arada bir boşluk olmaksızın biri diğerinin üstünde tabaka halinde kapatılmış durumdadır.

Ancak birinci görüş daha sahihtir. Çünkü Tirmizi, Nesâî ve diğer eserlerde bulunan haberler buna delil teşkil etmektedir. Bu husus yeterli açıklamalarıyla daha önce el-Bakara Sûresi’ nde (2/29. âyet, 6. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Ebû Nuaym şöyle bir rivâyet kaydetmektedir: Bize Muhammed b. Ali b. Hubeyş anlattı, dedi ki: Bize İsmail b. İshak es-Serrâc anlattı:… -H. Muhaddisler bir hadisin iki ya da daha fazla senedi bulunduğu taktirde, bir senedden diğerine intikal ettiklerine ‘H: Hâ” harfini yazmayı iJıriyrıt edinmişlerdir. Yine Ebû Muhammed b. Habban da anlattı dedi, ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Naciye anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Said anlattı dedi ki: Bize Hafs b. Meysera, Mûsa b. Ukbeden anlattı: O Atâ b. Ebi Mervandan, o babasından rivâyete göre Ka’b kendisine: Mûsa’ya denizi yarmış olan adına yemin ederek Suhayb’ın kendisine şunları anlattığını bildirdi: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) içine girmek istediği bir kasaba gördü mü mutlaka onu gördüğünde şöyle dua ederdi:

“Yedi semavatın ve onların gölgelediklerinin Rabbi, yedi arzın ve onların taşıdıklarının Rabbi, şeytanların ve saptırdıklarının Rabbi, rüzgarların ve savurduklarının Rabbi olan Allah’ım! Biz Senden bu kasabanın hayrını, buranın ahalîsinin hayrını dileriz. Buranın, buranın ahalisinin ve içinde bulunanların şerrinden de Sana sığınırız.” Ebû Nuaym, Hilye, VI, 46; ayrıca; İbn Huzeyme, Sahih, IV, 150, İbn Hibbân, Sahih, VI, 425; Hîikim, Müstedrek, 1, fil4, II, 110; Beyhaki, es -Sünenü’l Kübrâ, V, 252; Taberânî, Kebir, VKI, 33, XXH, 359 Ebû Nuaym dedi ki: Bu Mûsa b. Ukbe’nin rivâyet ettiği hadis olarak sabittir. Atâ’dan bunu tek başına (münferiden) o rivâyet etmiştir. Ondan ise İbn Ebi’z-Zinad ve başkaları rivâyet etmiştir. Ebû Nuaym, Hilye, VI, 46

Müslim’in Sahih’inde Said b. Zeyd’den şöyle dediği kaydedilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Her kim haksız yere yerden bir karış dahi alacak olursa, kıyâmet gününde yedi arzdan onun boynuna dolanmış olarak gelecektir.” Müslim, III, 1230, 1231; Tirmizî, IV, 2H; Dârimi, 11, 347; Müsned, I, 187, 1H8, 189, 190

Âişe yoluyla gelen hadis de bunun gibidir, Buhârî, II, S66, III, 1167; Müsned, VI, 79, 252, 259 Her ikisinden daha açık ifadeler taşıyan hadis de Ebû Hüreyre’nin rivâyet ettiği şu hadistir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bir kimse hakkı dışında yerden bir karış alacak olursa, mutlaka Allah kıyâmet gününde yedi arza kadar onu boynuna dolayacaktır.” Müsned, II, 387. 388, 432

el-Maverdî dedi ki: Yerin yedi tabakasının biri diğeri üstünde olduğu kabul edilecek olursa, müslümanların daveti sadece en üst arzın üzerinde bulunanlara mahsustur. Onun dışında bulunan diğer kimseler için bağlayıcı değildir isterse onlar da ayırdedici kabiliyete sahip yaratıklardan akıl sahibi kimseler olsunlar.

Bu varlıkların semayı görüp o semanın ışığından istifade etmeleri hususunda da iki görüş vardır. Birinci görüşe göre onlar bulundukları yerin herbir tarafından semayı görürler ve onun ışığını alırlar. Bu yeri düz kabul edenlerin görüşüdür. İkinci görüşe göre ise bunlar semayı görmezler. Yüce Allah onlara yararlanacakları başka bir ışık yaratmıştır. Bu da yeri küre gibi kabul edenlerin görüşüdür.

Âyet-i kerîme hakkında üçüncü bir görüş vardır ki; bunu el-Kelbi, Ebû Salih’ten, o İbn Abbâs’tan rivâyet etmiş olup, buna göre yerler, düz yedi yer halindedir. Biri diğerinin üstünde değildir. Bunları birbirinden denizler ayırmakta ve hepsini de sema örtmektedir, Bu görüşe göre eğer yeryüzü ahalîsinden herhangi bir kimsenin diğerine ulaşabilme imkânı yoksa, İslâm daveti bu arzda bulunan kimselere mahsus olur. Eğer onlardan bir kısmı diğer arza ulaşabiliyorsa, o vakit davetin onlara ulaşmasının imkânı halinde, İslâm davetinin onlar için de bağlayıcı olma ihtimali sözkomısu olur. Çünkü denizlerin ayırdığı mesafenin aşılması mümkün olursa, o vakit hükmün genel olarak bağlayıcı olmasını engelleyen bir husus kalmaz. Bununla birlikte İslam davetinin onlar için bağlayıcı olmaması İhtimali de vardır. Çünkü bu davetin onlar tarafından da kabul edilmesi gerekli olsaydı, bu hususta nassın vârid olması ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bununla emrolunmuş olması da gerekirdi. Allah, ilmini kendisine sakladığı hususların gerçeğini, insanlar için şüpheli olup, içinden çıkamadıkları şeylerin doğrusunu en iyi bilendir.

Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Âyeti bunlar arasında iner durur.” Mücahid dedi ki: Emir yedi semadan, yedi arza iner, durur, el-Hasen dedi ki: Her iki sema arasında bir arz ve bir emir vardır. Burada emirden kasıt -Mukâtil ve başkalarının görüşüne göre- vahiydir. Bu durumda yüce Allah’ın:

“Bunlar arasında” âyeti, (semaya) en yakın olan bu üst arz ile semaların en yükseği olan yedinci sema arasına işaret olur. Bir görüşe göre de buradaki

“emir; âyet” kaza ve kader demektir. Çoğunluğun görüşü de budur. Buna yöre

“bunlar arasında” âyeti en uzak olan en alt arz ile semaların en yükseği olan yedinci sema arasına işaret edilmiş olur.

“Âyeti bunlar arasında İner, durur” âyeti bazılarının hayat bulması, bazılarının ölmesi, kimilerinin zengin, kimilerinin de fakir olması ile ilgili âyettir diye de açıklanmıştır. Bir diğer görüşe göre maksat, bunlardan tedbir olunan, yüce Allah’ın hayret verici tedbirleridir. Yağmur iner, bitki çıkar. Gece ve gündüz gelir gider, yaz ve kış değişir durur. Türleri ve şekilleri birbirinden farklı hayvanlar yaratır, onları bir halden bir başkasına intikal ettirir. İbn Keysân dedi ki: Bu açıklama dilin alanı ve genişliği (anlatım, üslûb ve teknikleri) ile alakalıdır. Nitekim ölüme “Allah’ın emri” denildiği gibi, rüzgara, buluta ve benzerlerine de benzer isimler verilir.

“Allah’ın gerçekten herşeye kadir olduğunu… bilesiniz diye.” Yani -bütün bunlar O’nun kudreti ve imkânı çerçevesinde bulunmak açısından eşit olmakla birlikte- bu pek büyük mülkü yaratmaya muktedir olanın ikisi arasında bulunanları yaratmaya daha bir muktedir olduğunu, affetmek ve intikam almak imkânına sahib olduğunu bilesiniz diyedir.

“Ve muhakkak Allah’ın İlmi ile herşeyi kuşatmış olduğunu kesinlikle bilesiniz diye.” Hiçbir şey O’nun ilim ve kudreti dışında değildir.

“İlmi” lâfzı te’kid edici mastar (mef’ûl-i mutlak) olarak nasbedilmiştir. Çünkü

“Kuşatmış oldu” âyeti anlam itibariyle Bildi” demektir.

Âyetin: Ve muhakkak Allah’ın ilim olarak kuşatmış olduğunu bilesiniz diye… anlamında olduğu da söylenmiştir.

Allah’a hamdolsun. O’nun yardımı ile Talâk Sûresi sona ermiş bulunmaktadır.

Bir peygamber ki size Allah’ın apaçık ayetlerini okur. İnananları ve salih amel işleyenleri karanlıklardan nura çıkarsın diye. Kim Allah’a iman eder ve salih amel işlerse, Allah onu, altından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetlere sokar. Allah ona güzel bir rızık vermiştir.

Diyanet Vakfı
İman edip salih amel işleyenleri, karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size Allahın apaçık ayetlerini okuyan bir Peygamber göndermiştir. Kim Allaha inanır ve faydalı iş yaparsa Allah onu, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetlere sokar. Allah o kimse için gerçekten güzel bir rızık vermiştir.

Kurtubi Tefsiri
Îman edip salih amel işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için Allah’ın açık açık ortaya koyan öğütlerini size okuyan bir Peygamber (göndermiştir.) Kim Allah’a îman edip salih amel işlerse onu altından ırmaklar akan cennetlere -kendileri orada ebedi ve devamlı olmak üzere- koyar. Allah, onlara gerçekten çok güzel bir rızık vermiştir.

“Îman edip salih amel işleyenleri” yani Allah’ın ilminde bu durumda olacakları bilinen kimseleri

“karanlıklardan” yani küfürden

“aydınlığa” Burada meal zarureti dolayısıyla âyetin nazmı bozukluğundun dolayı; tefsirdeki açıklamalar da meale uygun birtakım ıakdim ve tehirlere zarureten uğramış bulunmaktadır. hidayete ve îmana

“çıkarmak için” İbn Abbâs dedi ki: Bu âyet, kitap ehlinden îman edenler hakkında inmiştir. Burada karanlıklardan aydınlığa çıkartmanın -biraz sonra geleceği gibi- Rasûle izafe edilmesinin sebebi, imanın ona4itaat etmek suretiyle, onun vasıtasıyla husule gelmiş olmasından dolayıdır.

“… Allah’ın açık açık ortaya koyan öğütlerini” Allah’ın âyetlerinden (öğütlerinden) kasıt, Kur’ân-ı Kerîm’dir. Bu âyet -biraz sonra zikredilecek olan- Rasûlün sıfatıdır.

“Açık açık ortaya koyan” âyeti genel olarak “ye” harfi üstün okunmuştur. Allah’ın açıkladığı âyetler demektir. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve el-Kisaî ise “ye” harfini kesreli okumuşlardır. Bu da sizin gerek duyduğunuz hükümleri size açıklayan demektir. Birinci okuyuş İbn Abbâs’ın okuyuşu olup, Ebû übeyd ve Ebû Hatim tarafından da tercih edilmiştir. Çünkü yüce Allah:

“…âyetleri size açıkladık…” (Âl-i İmrân, 3/118 ve el-Hadid, 57/17) diye buyurmaktadır.

“Bir Peygamber (göndermiştir)” âyeti ile ilgili olarak ez-Zeccâc şöyle demektedir: Zikrin indirilmesinin sözkonusu edilmesi

“irsal: Peygamber gönderme”nin hazfedikliğine delildir. O size bir Kur’ân indirdi ve bir rasûl gönderdi, demektir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir; Allah size zikir sahibi birisini rasûl olarak göndermiştir. Buna göre buradaki “rasûl (peygamber)” lâfzı muzafırt hazfi takdirine göre “zikr”in sıfatıdır. Şöyle de açıklanmıştır: “Rasûl: Bir peygamber” daha önce geçen “zikr”in mamulüdür. Çünkü zikir mastardır. İfadenin takdiri de şöyledir: Allah size rasûlü zikrettiği (bir kitabı) size indirmiş bulunmaktadır. Onun rasûlü zikretmesi ise

“Muhammed, Allah’ın Rasûlüdür” (Fetih, 48/29) âyetidir.

Bununla birlikte “rasûl (bir peygamber)” lâfzının “zikir’den bedel olması ve “rasûl”ün risalet anlamında olması yahutta gerçek anlamı ile kullanılmış olup manaya göre hamledilmesi de mümkündür. Şöyle buyurulmuş gibi olur: Allah size bir zikri yani bir rasûlü açıkça göndermiş ve göstermiş bulunmaktadır. Bu durumda bir şeyin, bir şeyden bedel olması ve bir şeyin bizzat kendisi olarak başka bir isimle anılması kabilinden olur.

“Bir Rasûl (bir peygamber)” lâfzının iğrâ olmak üzere nasb ile gelmiş olması da mümkündür. Sanki: Bir peygambere uyun ki… buyurulmuş gibidir. Buradaki “zikr”in şeref anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun ki Biz, size sizin için bir zikir (şeref kaynağı olan) bir kitap indirdik.” (el-Enbiya, 21/10) âyeti ile;

“ve muhakkak o, sana ve senin kavmine bir zikir (büyük bir şeref)dir” (ez-Zuhruf, 43/44) âyetinde olduğu gibi. Dahaleyhisselâmonra bu şan ve şerefi açıklayarak “bir Peygamber” diye buyurmakçadır.

Çoğunluk burada

“Rasûl: peygamber” ile kastedilenin, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) olduğu kanaatindedir. el-Kelbî: Kastedilen Cebrâîl’dir, demiştir. Bu durumda her ikisi de (yani zikirde, rasûlde) Allah tarafından indirilmiş olmaktadır.

“Kim Allah’a îman edip salih amel İşlerse onu altından ırmaklar akan cennetlere -kendileri orada ebedi ve devamlı olmak üsere- koyar” âyetindeki

“onu… koyar” anlamındaki fiili Nâfî’ ve İbn Âmir: “Onu koyarız” diye “nun” ile okumuşlardır, diğerleri ise “ye” ile (onu koyar anlamında) okumuşlardır.

“Allah ona gerçekten çok güzel bir rızık vermiştir.” Cennetlerde Allah ona pek bol ve geniş bir rızık vermiştir.

Allah onlar için şiddetli bir azap hazırladı. Artık Allah’tan sakının ey akıl sahipleri — iman edenler! Allah size bir öğüt indirmiştir.

Diyanet Vakfı
Allah onlara şiddetli bir azap hazırlamıştır. Ey inanan akıl sahipleri! Allahtan korkun. Allah size gerçekten bir uyarıcı (kitap) indirmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Allah, onlar İçin çok şiddetli bir azap hazırlamıştır. Ey îman etmiş akıl sahibleri! -O halde- Allah’tan korkun. Gerçek şu ki, Allah size bir Zikir indirmiştir.

“Allah, onlar İçin çok şiddetli bir azap hazırlamıştır” âyeti ile bu hüsranı açıklamakta ve bunun âhiretteki cehennem azâbı olduğunu beyan etmektedir.

“Ey îman etmiş akıl sahipleri” âyetinde; “Îman etmiş kimseler” lâfzı

“Akıl sahipleri” tabirinden bedel yahut onların sıfatıdır. Yani Allah’a îman etmiş bulunan akli sahipleri, üzerinize Kur’ân’ı indirmiş olan

“Allah’tan korkunuz.” Yani O’ndan korkunuz, O’na itaat olan işler yapınız, O’na masiyet olan İşlerden de uzak durunuz. Bu anlamdaki âyetler daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Böylece yaptıklarının sonucunu tattılar ve işlerinin sonucu hüsran oldu.

Diyanet Vakfı
Böylece onlar da yaptıklarının karşılığını tatmışlar ve işlerinin sonu tam bir hüsran olmuştur.

Kurtubi Tefsiri
Sonunda onlar yaptıklarının cezasını tatmış oldular. İşlerinin sonu hüsran oldu.

“Sonunda onlar yaptıklarının cezasını” küfürlerinin akıbetini

“tatmış oldular. İşlerinin sonu da hüsran oldu.” Dünyada sözünü ettiğimiz şekillerde helâk oldular, ahirette de cehenneme atılmakla hüsrana uğrayacaklardır.

Burada fiiller yüce Allah’ın: “Cennetlikler cehennemliklere… seslendiler.” (el-Araf, 7/41) âyetinde ve benzerlerinde olduğu gibi mazi lâfız ile getirilmiş bulunmaktadır. Çünkü yüce Allah’ın gelip çatması beklenen vaadi ve tehdidi ile gerçekte karşı karşıya kalınmış demektir. Olacak olan şey olmuş gibidir.

Nice belde halkı vardı ki, Rablerinin ve peygamberlerinin emrine karşı geldiler. Biz de onları şiddetli bir hesapla hesaba çektik ve onları görülmemiş bir azapla azapladık.

Diyanet Vakfı
Rabbinin ve Onun elçilerinin emrinden uzaklaşıp azmış nice memleketler vardır ki, biz onları (ahalisini) çetin bir hesaba çekmiş ve onları görülmemiş azaba çarptırmışızdır.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinin ve peygamberlerinin emrine karşı başkaldıran nice ülke halkı vardır ki; Biz onları en şiddetli bir hesaba çekmiş ve onları görülmemiş bir azapla azaplandırmışızdır.

Yüce Allah bir takım hükümleri sözkonusu ettikten sonra

“…nice ülke halkı vardır ki” âyeti ile bazı kavimlerin azgınlık edip başkaldırmalarını, azâbın gelip onları bulmasını hatırlatmakta ve ilâhî emirlere aykırı hareket etmeyi sakındırmaktadır.

“Nice” lâfzına dair açıklamalar daha önceden Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/146. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun.

“Rabbinin ve peygamberlerinin emrine karşı baş kaldıran” isyan eden

“nice ülke” âyetinde sözü edilen

“karye; ülke” olmakla birlikte maksat oranın ahalisidir Bundan dolayı mealde: “Ülke halkı” diye karşılanmıştır.

“Biz onları en şiddetli bir hesaba çekmiş” dünya hayatında cezalandırmış

“Ve onları” âhirette

“görülmemiş bir azapla azaplandırmışızdır.”

İfadede takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir, Biz onları dünya hayatında açlık, kıtlık, kılıç, yerin dibine geçirilmek, suretlerinin değiştirilmesi (mesh) vs. musibetlerle azaplandırdığımız gibi, âhirette de onları çok ağır bir hesaba çekmişiz (çekeceğiz)dir.

“Alışılmadık olduğu için kabul edilemeyen, reddolunan (münker)” demektir. Bu lâfız muhaffef (kef harfi ötreli) ve musakkal (kef harfi sakin) olarak okunmuştur. Daha önce el-Kehf Sûresi’nde (18/74. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır Ayrıca el-Kamer, 54/6. âyetin tefsirinde de bu lâfza dair açıklamalar vardır

Bolluk içinde olan, nafakasını bolluğuna göre versin. Rızkı daraltılmış olan da Allah’ın ona verdiğinden versin. Allah kimseye, verdiğinden başkasını yüklemez. Allah zorluktan sonra kolaylık kılacaktır.

Diyanet Vakfı
İmkanı geniş olan, nafakayı imkanlarına göre versin; rızkı daralmış bulunan da Allahın kendisine verdiği kadarından nafaka ödesin. Allah hiç kimseyi verdiği imkandan fazlasıyla yükümlü kılmaz. Allah, bir güçlükten sonra bir kolaylık yaratacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Bolluk içinde olan bolluğuna uygun nafaka versin. Rızkı kendisine daraltılan kimse de Allah’ın kendisine verdiğinden infak etsin. Allah hiçbir kimseye ona verdiğinden başkasını yüklemez. Allah güçlüğün arkasından kolaylık İhsan eder.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Kocanın Sağlamakla Yükümlü Olduğu Nafakanın Ölçüsü ve Tespiti:

“Nafaka versin” âyeti, koca hanımına ve küçük çocuğuna, bolluğuna göre nafaka versin ki; eğer kendisi bolluk içerisinde ise onlara da bolluk sağlamış olsun. Fakir olan ise fakirliğine göre nafaka versin, demektir.

Buna göre nafaka, nafakayı sağlayanın haline ve kendisine nafaka verilecek olanın ihtiyacına göre hayatta adeten görülene uygun ictihad ile tesbit edilir. Müfti (bu hususta fetvayı verecek olan) önce kendisine nafaka verilecek olanın ihtiyaç miktarını gözönünde bulundurur, sonra da nafakayı vermekle yükümlü olanın haline bakar. Eğer hali bunu kaldırabiliyor ise o miktarda nafaka vermesini hükme bağlar. Şayet nafaka alacak olanın ihtiyacını karşılamaya durumu elverişli değil ise, o nafakayı karşılayabilecek miktara çeker.

İmâm Şafii -Allah ondan razı olsun- ve mezhebine mensub ilim adamları şöyle demişlerdir: Nafaka miktarı ve sınırı bellidir. Herhangi bir hakim ya da bir müftinin bu hususta içtihadı sözkonusu değildir. Nafakanın miktarı sadece kocanın zenginlik ya da fakirlik haline göre tesbit edilir. Hanımının haline ve ona yetecek miktara itibar edilmez. Onlar derler ki: Buna göre bekçinin kızına verilmesi icab eden nafaka ne ise halifenin kızına da o kadarının verilmesi icab eder. Eğer koca varlıklı birisi ise iki mud, orta halli birisi ise birbuçuk mud, eğer darlık içinde olan birisi ise bir mud vermelidir. Buna da yüce Allah’ın:

“Bolluk içinde olan bolluğuna uygun nafaka versin…” âyetini delil göstermişlerdir. Âyet görüldüğü gibi kocanın bolluk ya da darlık içerisinde oluşunu gözönünde bulundurmuş, kadının haline itibar etmemiştir, Çünkü hakim tarafından olsun, başkası tarafından olsun kadına yetecek miktarın ne olduğunu bilme imkânı bulunmadığından ona itibar edilmez. Bunu gözönünde bulundurmak anlaşmazlığa götürür. Zira koca kadının kendisine yetecek miktardan fazlasını almaya çalıştığını iddia ederken, kadın istediği miktarın kendisine yetecek kadar olduğunu iddia edecektir. O bakımdan biz bu anlaşmazlığı ortadan kaldırmak için nafakanın miktarının belli olduğunu benimsemiş bulunuyoruz. Onlara göre bu hususta asıl dayanak önceden de belirttiğimiz gibi yüce Allah’ın:

“Bolluk içinde olan bolluğuna uygun nafaka versin” âyeti ile

“Eli geniş olan kendi halince, fakir olanınız da kendi halince…” (el-Bakara, 2/236) âyetidir.

Buna cevap şudur: Bu âyet-i kerîme zengin ile fakirin vereceği nafaka arasında fark olduğundan ve kocanın darlık ve bolluk içerisinde oluşuna göre farklılık göstereceğinden başka bir mana ihtiva etmiyor. Bu açıkça kabul edilen bir husustur, Hiçbir şekilde hanımın durumuna itibar edilmemesine gelince, Ğıınıda böyle bir şeyden sözedilmiyor. Ayrıca yüce Allah:

“O kadınların maruf bir şekilde yiyeceği ve giyeceği (çocuğun) babasına aittir.” (el-Bakara, 2/233) diye buyurmaktadır. Bu da her ikisi (erkek ve hanımın) hakkında marufu esas almayı gerektirmektedir. Çünkü bu hususta onlardan herhangi birisine has bir ifade taşımamaktadır. Zengin ve varlıklı bir kadına yetecek bir miktarın, fakir kadının nafakası gibi olması ise maruf kabul edilemez. Nitekim Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hind’e: “Sana ve çocuğuna yetecek kadarını maruf ile al!” el-Miimtehine, 60/12, âyet ikinci başlığın hHftarafhrıııct» lıiiriindylt- geçen bu hadisin kaynakları için oraya bakınız diye buyurmuş ve ona yetecek miktarı gözönünde bulundurmasını söylemiştir. Çünkü Ebû Süfyan’ın bolluk içerisinde olduğunu ve hanımının talebi ile nafakayı sağlamakla yükümlü olduğunu tesbit etmiş, buna karşılık sana yetecek olan miktar muteber değildir, senin alabileceğin miktar belli ve tesbit edilmiştir, demeyerek onun için yeterli miktarı gözönünde bulundurmasını söylemiş, ayrıca bunu belli bir miktara bağlı kılmamıştır.

Diğer taraftan onların (Şafiilerin) sözünü ettikleri sınırlı ve belli miktarın tevkife (konu ile ilgili şer’î bir delile) ihtiyacı vardır. Âyet-i kerîme ise bunu gerektirmemektedir.

2- Çocuğa Verilecek Nafaka Miktarı ve İslam Devletinde Çocuğun Nafakası:

Rivâyete göre Ömer (radıyallahü anh) küçük çocuğa yüz dirhem maaş, Osman (radıyallahü anh) da elli dirhem maaş tesbit etmiştir. İbnu’l-Arabî der ki: Bu farklılığın zaman farkı dolayısıyla yahutta gıdaların ve giyeceklerin fiyatlarındaki farklılığa göre değişmiş olma ihtimali vardır. Muhammed b. Hilal el-Müzenî şöyle demektedir: Bana babamın ve babaannemin anlattığına göre babaannem Osman (radıyallahü anh)’ın yanına gider gelirdi. Bir seferinde onu bulamayınca hanımına: Ne diye filan kadını göremiyorum? diye sormuş, hanımı: Ey mü’minlerin emiri bu gece doğum yaptı, demiş. Bunun üzerine ona elli dirhem ve (oğlunu) başından aşağı örtecek bir elbise gönderdikten sonra şunları söylemiş: İşte bu oğlunun maaşı, bu da onun giyeceğidir. Üzerinden bir sene geçti mi ona vereceğimiz maaşı yüz dirheme yükselteceğiz.

Ali (radıyallahü anh)’a yola bırakılmış bir çocuk getirildi. Ona yüz dirhem maaş bağladı.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Sütten kesilmeden önce verilen bu maaş, ilim adamlarının hakkında ihtilâf ettiği hususlardandır. Kimisi bunu müstehab görmüştür. Çünkü bu âyetin hükmü çerçevesine girmektedir. Kimisi de çocuğun yeni oıtaya çıkan ihtiyaçları ve bakımının oldukça külfetli olması dolayısıyla vacib olduğu görüşündedir. Ben de bu görüşteyim. Şu kadar var ki; doğum esnasındaki hafi ile sütten kesilmesi sırasındaki haline göre bunun miktarı farklılık arzeder. Süfyan b. Vehb’in rivâyetine göre; Ömer bir eline mud denilen ağırlık ölçüsünü, bir eline de kist denilen ölçeği alıp: Ben her müslüman kişiye her ay iki mud buğday, iki kist sirke ve iki kist zeytinyağının verilmesini tesbit ediyorum. Başkaları da şunu eklemektedir: Dedi ki: İşte biz sizin her ay maaşlarınızı ve mÂişetlerinizi tesbit edip, ulaştırıyoruz. Kim bunları eksiltecek olursa, Allah ona şunları şunları yapsın, diyerek ona beddua etti.

Ebû’d-Derdâ dedi ki: Ömer (radıyallahü anh)’ın Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmeti arasında sünnet haline getirdiği nice hidayete ulaştırıcı ve dosdoğru sünneti vardır.

Mud ve kist yiyecek ve katıklarda Şam ölçekleridir. Bir başka örf onların yerine geçerek bunlar kullanılmaz olmuştur. Muddun yerine “keylece” kullanılmıştır. Kıst’ın yerine ise “keyl” kullanılır olmuştur. Fakat bize göre bunların miktarı buğdayda iki çeyrek, katıklarda ise sekizde ikidir. Giyecek ise adete göre gömlek, pantolon ve kışın cübbe, kisâ, izâr ve haşirdir. Aslolan budur, durumlara ve adete göre artış gösterebilir.

3- Çocuğun Nafakası Babasına Aittir:

Bu âyet-i kerîme çocuğun nafakasının anneye değil, sadece babaya düştüğünün (vacib olduğunun) aslî dayanağıdır. Bu hususta Muhammed b. el-Mevvâz muhalefet ederek şöyle demektedir: Nafaka miras miktarlarına göre anne ve babanın ikisine de düşer.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Muhammed, bununla belki de babanın olmaması halinde anneye düşeceğini kastetmiş olabilir.

Buharî’de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediği zikredilmektedir: “Kadın sana: Bana ya infak et ya beni boşa der, köle sana: Ya bana infak et yahut benim ücretle çalışmama müsaade et, Buhari dışındaki kaynaklarda: “… yahut beni sat’ ankımıntla der. Oğlun sana: Sen bana infak et, beni kime terkedeceksin, der” Buharî, V, 2048; Müsned, il, 252; Beyhakî es-Sünenu’l-Kübra, VII, 466, 471. Merhum Kıımıhi’nin İbnu’l-Arabi’den naklen belirttiği gibi bu ifadeler, Peygamber Efendimize ait olmayıp, Ebû Hüreyre soru üzerine bu sözlerin kendisine ait olduğunu belirttiğimiz lıütiiıı kaynaklar açıkta ifade etmektedir.

Böylelikle Kur’ân ve sünnet birbirini pekiştirmekte ve aynı yolda, aynı şer’î hükümleri dile getirmektedir.

4- Mükellefiyet İmkâna Göredir ve Zorluktan Sonra Kolaylık Vardır;

“Allah hiçbir kimseye ona verdiğinden başkasını yüklemez.” Yani yüce Allah zengini yükümlü tuttuğu gibi, fakiri de aynı şekilde yükümlü tutmaz.

“Allah güçlüğün arkasından kolaylık ihsan eder.” Darlıktan sonra zenginlik, sıkıntıdan sonra bolluk ve rahatlık ihsan eder.

Onları, kaldığınız yerin imkânına göre oturtun. Onlara sıkıntı vermek için zarar vermeye kalkışmayın. Hamile iseler, doğum yapıncaya kadar onlara nafaka verin. Sizin için çocuk emzirirlerse, onlara ücretlerini verin. Aranızda uygun bir biçimde danışın. Eğer zorluk çıkarırsanız, onun için başka bir kadın emzirecektir.

Diyanet Vakfı
Onları gücünüz ölçüsünde oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun, onları sıkıştırıp (gitmelerini sağlamak için) kendilerine zarar vermeye kalkışmayın. Eğer hamile iseler, doğum yapıncaya kadar nafakalarını verin. Sizin için çocuğu emzirirlerse onlara ücretlerini verin, aranızda uygun bir şekilde anlaşın. Eğer anlaşamazsanız çocuğu, başka bir kadın emzirecektir.

Kurtubi Tefsiri
O kadınları gücünüz yettiğince kaldığınız yerin bir kısmında İskân edin. Onları dara koymak için onlara zarar vermeye kalkışmayın. Eğer onlar hamile iseler yüklerini bırakıncaya kadar onlara nafaka verin. Eğer onlar sizin İçin emzirirlerse, onlara ücretlerini verin. Aranızda mâruf ile müşavere yapın. Eğer anlaşmada güçlükle karşılaşırsanız, o halde onun (babası) için (çocuğu) başka bir kadın emzirir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört baslık halinde sunacağız:

1- İddet Bekleyen Kadının Süknâ (Kocası Tarafından Meskeninde Barındırılma) Hakkı:

“O kadınları gücünüz yettiğince kaldığınız yerin bir kısmında iskân edin” âyeti ile ilgili olarak Eşheb, Mâlik’ten şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Hanımını boşayacak olursa, onu evde bırakarak evden ayrılır. Çünkü yüce Allah:

“O kadınları… iskân edin” diye buyurmuştur. Eğer onunla birlikte kalacak olsaydı;

“o kadınları… iskân edin” buyurmazdı.

İbn Nâfi ise şöyle demektedir: Yüce Allah’ın:

“O kadınları… kaldığınız yerin bir kısmında iskân edin” âyeti hakkında Mâlik dedi ki: Bununla kocalarından bâin olmuş, bundan dolayı kocalarının kendilerine ric’at yapma imkânları bulunmayan ve hamile de olmayan boşanmış kadınları kastetmektedir. Bu durumdaki bir kadının süknâ hakkı var; fakat nafaka ve giyim hakkı yoktur. Çünkü böyle bir kadın kocasından bâin olmuştur. Bunlar birbirlerine mirasçı olamazlar. Eski kocasının ona ric’at yapma hakkı da yuktur. Eğer hamile ise bu durumda kadının nafaka, giyim ve mesken hakkı vardır ve iddeti bitinceye kadar bu hakları devam eder. Kocasından bâin olmamış kadınlara gelince, bu kadınlar henüz kocalarının hanımıdırlar ve birbirlerinden miras alırlar. İddetleri süresi içerisinde bulundukları sürece kocaları kendilerine izin vermeksizin evden çıkmazlar. Fakat kocalarına bu hanımları için mesken sağlamaları emri de verilmez. Çünkü böyle bir şeyin, nafakaları ve giyimleri ile birlikte kocaları tarafından sağlanması gerekir. İsler hamile olsunlar, ister olmasınlar farketmez. Yüce Allah’ın, lehlerine süknâyı emrettiği kadınlar, nafaka hakları bulunmakla birlikte kocalarından bâin olmuş kadınlardır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Eğer onlar hamile iseler yüklerini bırakıncaya kadar onlara nafaka verin.” Bu âyette yüce Allah, kocalarından bâin olmuş hamile kadınlara süknâ ve nafaka hakkının varlığını tesbit etmektedir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bunun açıklanma tahkikine gelince; şanı yüce Allah süknâyı sözkonusu edince, bunu boşanmış herbir kadın için mutlak olarak sözkonusu etmiştir. Nafakayı sözkonusu edince ise bunu hamilelik kaydı ile birlikte zikretmiştir, İşte bu, bâin talâk ile boşanmış kadının nafaka hakkının bulunmadığına delildir. Bu pek büyük bir meseledir. Biz bu meselenin anlaşılma yollarını “Mesâilu’l-Hiiâf adlı eserimizde Kur’ân, sünnel ve mana itibariyle genişçe açıklamış bulunuyoruz. Bunun alındığı yer ise Kur’ân-ı Kerîm’dir.

Derim ki: Üç talâk ile boşanmış kadının durumu hakkında ilim adamlarının üç ayrı görüşü vardır. Malik ve Şafii’nin görüşüne göre böyle bir kadının süknâ hakkı vardır, nafaka hakkı yoktur.

Ebû Hanife ve arkadaşlarının görüşüne göre, böyle bir kadının süknâ hakkı da, nafaka hakkı da vardır.

Ahmed, İshak ve Ebû Sevr’in görüşüne göre ise, bu durumdaki bir kadının nafakası da yoktur, süknâ hakkı da yoktur. Bu da Fatıma bint Kays’ın hadisine binâen böyledir, Fatıma dedi ki: Beraberimde kocamın kardeşi bulunduğu halde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna girdim ve şöyle dedim; Kocam beni boşadı, bu da benim süknâ hakkımın da, nafaka hakkımın da olmadığını ileri sürüyor. Peygamber şöyle buyurdu: “Hayır. Hem süknâ hakkın vardır, hem nafaka hakkın vardır.” (Kayınbiraderi): Kocası onu üç talâk ile boşadı deyince, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Süknâ ve nafaka ancak hanımına ric’at yapma hakkına sahip olanın üzerindeki bir haktır.” Ben Küfe’ye varınca, el-Esved b. Yezid bu hususa dair bana soru sormak üzere beni aradı. Abdullah’ın arkadaşları ise; Kadının süknâ hakkı da, nafaka hakkı da vardır, derler. Bu hadisi Dârakutnî rivâyet etmiştir Dârakutnî, IV, 22

Müslim’in lâfzıyla ondan naklettiği rivâyet şöyledir: Kocası kendisini Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde boşamıştı. Kocası ona oldukça düşük seviyede bir nafaka veriyordu. Kadın bunu görünce, Allah’a yemin ederim ki ben durumu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bildireceğim. Eğer benim bir nafaka hakkım varsa, halimi düzeltecek kadarını alırım. Şayet bir nafaka hakkım yoksa hiçbir şey almam, dedi. Durumu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a zikrettim. O: “Senin nafaka hakkın da yoktur, süknâ hakkın da yoktur” diye buyurdu Müslim, II. 1114

Dârakutnî, el-Esved’den şöyle dediğini zikretmektedir: Ömer’e, Fatıma bini Kays’ın sözleri ulaşınca: Biz müslümanlar hakkında bir kadının sözünü geçerli kılmayız, dedi. Ömer üç talâk ile boşanmış kadına süknâ ve nafaka hakkını tanıyordu. en-Nehaî’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: el-Esved b. Vezid benimle karşılaştı ve: Ey Şa’bî dedi. Allah’tan kork ve Fatima bint Kays’ın hadisini terket. Çünkü Ömer böyle bir kadına süknâ ve nafaka veriyordu. Ben dedim ki: Kays’ın kızı Fatıma’nın Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan diyerek bana naklettiği hiçbir şeyden dönmem Dârakutnî, IV, 23

Derim ki: Bu ne kadar güzel bir şeydir! Katade ve İbn Ebi Leylâ da şöyle demişlerdir: Süknâ ancak ric’î talâk ile boşanmış kadın için bir haktır. Çünkü yüce Allah:

“Bilemezsin, belki Allah bundan sonra bir iş peyda ediverir” (Talâk, 65/1) diye buyurmuştur. Onun:

“O kadınları… iskân edin” âyeti ise bundan önceki ile alakalıdır ve bu ric’î talâk ile boşanmış kadın hakkındadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

Ayrıca süknâ nafakaya tabidir ve onun hükmündedir. Üç talâk ile boşanmış kadın için nafaka sözkonusu olmadığına göre; onun süknâ hakkı da sözkonusu olmaz.

Üç talâk ile boşanmış kadının nafaka hakkına sahip olduğuna dair Ebû Hanife’nin delili ise yüce Allah’ın:

“Onları dara koymak için onlara zarar vermeye kalkışmayın” âyetidir. Nafakayı vermemek ise verilecek zararların en büyüğüdür. Ayrıca Ömer (radıyallahü anh)’ın Fatıma’nın sözünü kabul etmeyişi de bunu açıklamaktadır. Ayrıca böyle bir kadın boşanmış olduğundan dolayı süknâya hak kazanan, iddet bekleyen bir kadındır. O halde tıpkı ric’î talâk ile boşanmış kadın gibi; bunun da nafaka hakkı vardır. Bir diğer sebep te şudur: Kadın erkeğin hakkı dolayısıyla onun için beklemektedir. O bakımdan tıpkı zevce gibi o da nafakaya hak kazanmıştır.

Yüce Allah’ın:

“Eğer onlar hamile iseler…” âyeti -az önce açıklandığı üzeret İmâm Mâlik’e delil teşkil etmektedir.

Şöyle denilmiştir: Yüce Allah ric’î talâk ile boşanmış kadını ve ona dair hükümleri âyetin başından yüce Allah’ın:

“Aranızdan adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun.” âyetine kadar olan bölümlerde açıklamış bulunmaktadır. Arkasından ay hesabı ile iddet bekleyenleri de, diğerlerini de bütün boşanmış kadınları genel olarak kapsayan bir hükmü zikretmektedir. Bu hüküm de bütün boşanmış kadınlar hakkında umumidir. O halde bundan sonra zikredilen diğer hükümler de bütün boşanmış kadınlar hakkındadır.

2- “Yeterlilik”:

“Gücünüz yettiğince” genişliğinizce, imkânlarınız ölçüsünde demektir. “Bolca malım oldu, bolca malım var, çokça mal sahibi olmak” denilir. “Zenginlik ve güç yetirebilmek” demektir.

Bu lâfız genel olarak “vav” harfi ötreli olarak okunmuştur. el-A’rec ve ez-Zührî bunu üstün olarak, Yakub kesreli okumuştur. Bütün bu okuyuşlar bu kelimenin bu şekildeki söyleniş ve kullanılışına uygundur.

3- Kadınlara Zarar Vermeye Kalkışılmamak:

“Onları dara koymak için, onlara zarar vermeye kalkışmayın” âyeti hakkında Mücahid: Mesken hususunda…; Mukâtil ise nafaka hususunda… diye açıklamıştır. Ebû Hanife’nin görüşü de budur. Ebû’d-Duhâ’dan şöyle dediği nakledilmiştir: Bu hanımını bosayıp, iddetinin bitmesine iki gün kala ona ric’at yapması, sonra onu tekrar boşamasıdır. (Böyle yapmak ona zarar vermesi demektir.)

4- Hamile Kadınların Boşanması Halinde Nafaka Hakları:

“Eğer onlar hamile iseler yüklerini bırakıncaya kadar onlara nafaka verin” âyeti ile ilgili olarak; üç talâk ile ya da daha az sayıda talâk ile boşanmış hamile kadına, nafaka ve süknânın vacib olduğu hususunda ilim adamları arasında görüş ayrılığı yoktur. Kocası vefat etmiş hamile kadına gelince Ali, İbn Ömer, İbn Mes’ûd, Şureyh, en-Ndıaî, en-Nehaî, Hammâd , İbn Ebi Leylâ, Süfyan ve ed-Dahhak şöyle demişlerdir: Doğum yapıncaya kadar malın tamamından ona nafaka verilir.

İbn Abbâs, İbn ez-Zübeyr, Cabir b. Abdullah, Malik, Şâfiî, Ebû Hanife ve mezheblerine mensub ilim adamları: Ona ancak (mirastan) kendisine düşen paydan infak edilir, demişlerdir. Buna dair açıklama daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/2’i4. âyet, 23. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Eğer onlar sizin İçin emzîrirlerse…” âyetine dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız. Müellif tarafından başlıklar birinci, ikinci… mesele diye gösterilmiş: olmakla birlikte; biz yeni bir rakam vermeyip, başlıklara müteselsil rakam vermeyi sürdüreceğiz..

5- Boşanmış Kadınlar Çocuklarını Emzirirlerse:

“Eğer onlar” yani boşanmış kadınlar

“sizin İçin” sizin onlardan dünyaya gelmiş çocuklarınızı

“emzirirlerse” o vakit babaların, onlara süt emzirmelerinin ücretini vermeleri gerekir. Erkek tıpkı yabancı bir kadını ücretle tutması gibi, siil emzirdiğinden öcürü boşadiğı hanımını ücretle tutmak hakkına sahihtir. Ebû Hanife ve onun görüşünü kabul edenlere göre kadınlar, bâin talâk ile boşanmadıkları sürece o kadınlardan olma çocuklarını ücretle tutması câiz değildir. Şafii’ye göre ise bu caizdir. Süt emzirmeye dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi (2/233- âyet, 1. başlık) ile en-Nisâ Sûresi (4/23. âyet, 4. başlık)’nde yeteri kadarıyla geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun.

6- Maruf İstişare Sonucu, Maruf İstekler Kabul Edilmelidir:

“Aranızda maruf ile müşavere yapın” âyeti kocalara ve zevcelere bir hitaptır. Yani birinizin, ötekine vermiş olduğu güzel ve maruf emri diğeri kabul etsin. Kadının güzel davranışı çocuğunu ücretsiz emzirmesidir. Erkeğin güzel davranması ise kadına süt emzirdiğinden ötürü fazlasıyla ücretini ödemesidir.

Bir diğer açıklamaya göre: Çocuğun emzirilmesi hususunda kendi aranızda maruf ile istişare edin ki, çocuk herhangi bir zarar görmesin.

Bunun giyim ve kuşam hakkında olduğu söylendiği gibi, çocuğu sebebiyle hiçbir annenin zarar görmemesi aynı şekilde hiçbir babanın da çocuğu sebebiyle zarar görmemesi demektir,

7- Zorluk Çıkarsa…

“Eğer anlaşmazlıkta güçlükle karşılaşırsanız…” yani süt emzirme ücreti hakkında anlaşmazlık olursa… Koca anneye süt emzirmesinin ücretini vermeyi kabul etmeyip anne de çocuğunu süt emzirmek istemese, koca annesini süt emzirmeye zorlayamaz. O vakit üz annesinin dışında ona bir süt anneyi ücretle tutmalıdır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer biriniz diğerini sıkıştırıp, birbirinizle anlaşamayacak olursanız; o takdirde baba çocuğuna başka bir süt anneyi ücretle tutsun. Âyet emir anlamında haberdir.

ed-Dahhak dedi ki: Eğer anne süt emzirmek istemezse o vakit çocuğuna bir başkasını ücretle tutar. Eğer (çucuk süt anneyi) kabul etmezse, o vakit annesi ücret karşılığında ona süt emzirmeye mecbur edilir.

Çocuğu süt emzirmekle kimin yükümlü olduğu hususunda ilim adamlarının üç farklı görüşü vardır. Bizim (mezhebimize mensub) ilim adamlarımız şöyle demişlerdir: Evlilik devam ettiği sürece kadının çocuğuna süt emzirmesi icab eder. Ancak şerefi ve konumu buna uygun değilse; o takdirde babanın kendi malından çocuğa süt emzirmesi gerekir.

İkinci görüş: Ebû Hanife hiçbir şekilde anne çocuğuna süt emzirmek zorunda değildir demiştir.

Üçüncü görüşe göre ise annenin her durumda çocuğuna süt emzirmesi gerekir.

8- Boşanmış Kadının Çocuğu, Başkasının Memesini Kabul Etmeyecek Olursa, Annesi Ona Süt Emzirmek Zorundadır:

Erkek hanımını boşadığı takdirde kadının çocuğuna süt emzirme yükümlülüğü yoktur. Ancak ondan başkasının memesini kabul etmeyecek olursa, o takdirde çocuğunu emzirmekle yükümlüdür. Şayet ücret hususunda baba ile anne anlaşmazlığa düşerlerse, kadın ecr-i misil verilmesini isteyip, baba karşılıksız emzirmesinden başka bir çözüm kabul etmeyecek otursa -babanın karşılıksız süt emzirecek kimseyi bulmaması halinde- öz annenin ecr-i misil alması en uygunudur. Eğer baba ecr-i misil vermeyi teklif edip anne aşın ücret isteyerek bu teklifi kabul etmeyecek olursa, babanın ecr-i misil teklifinin kabul edilmesi daha uygundur. Eğer baba çocuğun annesine ücret vermekte zorlanacak olursa, o vakit çocuğunu emzirmeye mecbur edilir.

Bu, Allah’ın size indirdiği emridir. Kim Allah’tan sakınırsa, Allah onun kötülüklerini örter ve onun için büyük bir mükâfat verir.

Diyanet Vakfı
İşte bu, Allahın size indirdiği buyruğudur. Kim Allahtan korkarsa Allah onun kötülüklerini örter ve onun mükafatını arttırır.

Kurtubi Tefsiri
İşte bu Allah’ın size indirdiği emridir. Kim Allah’tan korkarsa, onun günahlarını örter ve mükâfatını büyütür.

“İşte bu Allah’ın size indirdiği emridir.” Yani size bildirilen bu hükümler Allah’ın size indirdiği ve size açıkladığı hükümleridir.

“Kim Allah’tan korkarsa” yani O’na İtaatin gereğini yaparsa

“onun” iki namaz arası ile iki cuma arası olan

“günahlarını örter ve” âhirette

“mükâfatını büyütür.”

Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar hakkında şüpheye düşerseniz — onların iddeti üç aydır. Henüz âdet görmemiş olanların da. Hamile olanların süreleri doğum yapmalarıdır. Kim Allah’tan sakınırsa, Allah onun işini kolaylaştırır.

Diyanet Vakfı
Kadınlarınız içinden adetten kesilmiş olanlarla, adet görmeyenler hususunda tereddüt ederseniz, onların bekleme süresi üç aydır. Gebe olanların bekleme süresi ise, yüklerini bırakmaları (doğum yapmaları)dır. Kim Allahtan korkarsa, Allah ona işinde bir kolaylık verir.

Kurtubi Tefsiri
Kadınlarınız arasından ay halinden kesilmiş olanlarla, asla ay hali olmayanların (iddetleri) hakkında şüphe ederseniz, onların iddeti üç aydır. Hamile olanların iddetlerî ise yüklerini bırakmalarıdır. Kim Allah’tan korkarsa, Allah ona işinde kolaylık verir.

“Kadınlarınız arasından ay halinden kesilmiş olanlarla, asla ay hali olmayanların (iddetleri) hakkında şüphe ederseniz, onların iddetl üç aydır.”

âyeti ile ilgili açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi ve Hanımların Beklemekle Yükümlü Oldukları İddetler:

Yüce Allah talâk ve ay hali gören kadının ric’at durumunu açıkladıktan sonra -daha Önce de kur’larla iddet bekleyenlerin durumunu öğrenmişlerdi.-

“Kadınlarınız arasından ay halinden kesilmiş olanlarla” âyeti ile, bu sûrede ay hali kanı görmeyen kadının bekleyeceği iddeti onlara öğretmiş bulunmaktadır.

Ebû Osman Ömer b. Salim dedi ki: Bakara Sûresi’nde boşanmış ve kocası vefat etmiş kadının iddeti ile ilgili hüküm nazil olunca Ubeyy b. Ka’b: Ey Allah’ın Rasûlü dedi. Bazıları; haklarında hiçbir şey sözkonusu edilmemiş kadınlar var, dediler. Bunlar da küçük yaştakiler ile hamile olan kadınlardır. Bunun üzerine:

“Kadınlarınız arasından ay halinden kesilmiş olanlar…” âyeti nazil oldu.

Mukâtil dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Boşanan kadınlar kendiliklerinden üç kuf müddeti beklerler” (el-Bakara, 2/228) âyeti zikredilince, Hallad b. en-Numan dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü, peki ay hali görmeyen katlın ile ay halinden kesilmiş olan kadının ve hamile kadının iddeti nedir? diye sordu. Bunun üzerine:

“Kadınlarınız arasından ay halinden kesilmiş olanlarla…” yani artık ay hali görmeyen kadınlarla.,, âyeti nazil oldu.

Bir diğer görüşe göre Muaz b. Cebel: Ay halinden kesilmiş yaşlı kadının iddetine dair soru sorunca, bu âyet-i kerîme nazil oldu. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Mücahid dedi ki: Âyet-i kerîme gördüğü kan ay hali kanı mıdır, yoksa bir hastalık kanı mıdır, bilemeyen, istihâze gören kadın hakkındadır, demiştir,

2- İddetleri Hususunda Şüphe Edilenler:

“Şüphe ederseniz” demektir. Kesin olarak bilirseniz anlamına geldiği de söylenmiştir. O halde bu fiil zıt anlamlılardandır. Bu durumda “zan” kelimesi gibi hem şüphe, hem yakîn (kesin bilmek) anlamında olur.

Taberî’nin tercihine göre anlam şudur: Şayet şüphe eder de haklarındaki hükmün ne olduğunu bilmezseniz… ez-Zeceâc da şöyle demiştir: Ona yakın yaşlarda bulunanların ay hali kanı görmelerine rağmen eğer kanı kesilmiş olan kadının ay hali hususunda şüpheye düşecek olursanız… demektir.

el-Kuşeyrî dedi ki; Ancak bu anlama geldiği su götürür. Çünkü bizler böyle bir kadın eğer ye’s yaşına (ay halinin kesildiği yaşa) ulaştığı hususunda şüphe edecek olursak, o kadının iddeti üç aydır demeyiz. Bir görüşe göre ye’s yaşında muteber olan, dünyada bu yaşa ulaşması en geç olan kadındır. Bir diğer görüşe göre kadının aşiretinin kadınlarında çoğunlukla görülen durumdur.

Mücahid dedi ki; Yüce Allah’ın:

“Şüphe ederseniz” âyeti muhataplara yöneliktir. Yani, eğer ay halinden kesilmiş kadının iddeti ile hiç ay hali olmayan kadının iddetini bilmeyecek olursanız, onun iddeti söyle olur…

Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Eğer o kadının gördüğü kan yaşlılıktan mıdır, yoksa bilinen ay hali kanı mıdır, yoksa istihâza (herhangi bir rahatsızlıktan dolayı gelen) kanı mıdır? Belli olmadığından dolayı şüphe edecek olursanız, iddet(leri) üç aydır.

İkrime ve Katade dedi ki; Ay hali kanı doğru dürüst bir adete bağlı olmayan istihâza kanı gören kadının hali de şüpheli hallerdendir. Böyle bir kadın ay başında bir kaç defa kan görmekle birlikte, bazan bir kaç ayda bir defa kan görür.

Âyetin sûrenin baş tarafı ile muttasıl olduğu ve anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer iddetin bitişi hususunda şüpheye düşecek olursanız, o kadınları evlerinden çıkarmayınız.

Bu, bu hususta söylenmiş en sahih görüştür.

3- İddeti Hususunda Şüphe Edilen Kadın Ne Zaman Nikâhlanabilir?:

İddeti hususunda şüpheye düşülen kadın kendisini şüpheden kurtaracak şekilde hamile olmadığını iyice tesbit etmedikçe yeniden nikâhlanamaz ve bu şüphe ortadan kalkmadıkça da iddetten çıkmış sayılmaz.

Ay hali kanı görmesi kesilmiş, fakat neden kesildiğini de bilmeyen, şüphe içerisindeki kadın ile ilgili olarak böyle bir kadın kocası tarafından boşandığı günden İtibaren bir yıl bekler, Bunun dokuz ayı istibrâ (hamile olup olmaçlığının anlaşılması) içindir. Üç ayı da iddet içindir, diye de söylenmiştir. Eğer kocası onu boşayıp da bir ya da iki defa ay hali kanı gördükten sonra, ay halinden kesilme yaşına gelmeksizin ay hali görmemeye başlayacak olursa, önce dokuz ay bekler, sonra da ay halinden temizlendiği tarihten itibaren üç ay daha bekler. Bundan sonra da artık onunla evlenilmesi helâl olur.

Bu görüşü Şafii, Irak’ta iken belirtmiştir. Bu görüşe, kıyasa göre kocası vefat etmiş ve hamile olup olmadığı anlaşılmak istenen hür kadın, dokuz aylık süreden sonra dört ay on gün daha bekler. Cariye ise dokuz aydan sonra iki ay beş gün bekler. Yine Şafii’den gelen rivâyete göre böyle bir kadının kur’ları önceki hali nasılsa öyle devam eder ve bu, ay halinden kesilme yaşına kadar böyle kalır, bu görüş aynı zamanda en-Nehaî, es-Sevrî ve başkalarının da görüşü olmakla birlikte ayrıca Ebû Ubeyd bunu Iraklılardan da nakletmiştir.

Kadının genç olması hali ise; bundan sonraki başlığın konusudur.

4- Gençken Ay Halinden Kesilmiş Olan Kadının Beklemesi Gereken İddet:

Genç kadının, hamile olup olmadığı anlaşılıncaya kadar beklemesi öngörülmüştür. Hamileliği ortaya çıkarsa, onun iddeti doğum yapıncaya kadardır. Şayet hamile olduğu ortaya çıkmazsa Malik: Genç kadınken ay halinden kesilen kadının iddeti bir yıldır, demiştir. Ahmed ve İshak da böyle demiş olup, bu görüşlerini Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’dan ve başkalarından rivâyet etmişlerdir.

Iraklılar ise böyle bir kadın eğer ömründe bir defa dahi ay hali olmuş ise; isterse yirmi yıl bekleyecek olsun iddeti üç defa ay hali olmaktır, demişlerdir. Ancak ay hali olmaktan yana ümidin kesildiği bir yaşa ulaşmış olması hali müstesnadır. O vakit böyle bir kadının iddeti, ay halinden kesilme yasına geldiğinden itibaren üç ay olur.

es-Sa’lebî dedi ki: Şafii mezhebinin daha sahih olan görüşü de budur. İlim adamlarının çoğunluğu da bu kanaattedir. Ayrıca bu görüş İbn Mes’ûd ve onun arkadaşlarından da rivâyet edilmiştir. el-Kiyâ da şöyle demiştir; Gerçek olan da budur. Çünkü yüce Allah ay hali olmaktan ümidi kesilmiş olan kadının iddetini üç ay olarak tesbit etmiştir. Olup olmayacağı şüpheli olan kadın ise ay hali olmaktan kesilmiş bir kadın değildir.

5- Herhangi Bir Sebep Dolayısıyla Ay Hali Olması Geciken Kadının Durumu:

Bir hastalık dolayısıyla ay hali geciken bir kadın hakkında Mâlik, İbnu’l-Kasım ve Abdullah b. Esbağ: Önce dokuz ay, sonra da üç ay olarak iddet bekler, demişlerdir.

Eşheb ise: Bu sütten kestikten sonra çocuğuna süt veren kadına benzer. İster ay hali ile ister sene ile iddet bekler. Hibban b. Munkız süt emzirmekte olan hanımını boşadı. Süt emzirmesi dolayısıyla bir yıl süre ile ay hali olmadı. Daha sonra Hibban hastalandı. Hanımının kendisine mirasçı olacağından korktu Osman (radıyallahü anh)a -yanında Ali ve Zeyd bulundukları sırada- onu şikayet etti. Ali ve Zeyd: Görüşümüze göre ona mirasçı olur. Çünkü bu kadın ne evlenmeme ihtimali bulunan kadınlardan, ne de ay hali görmeyen kadınlardandır, dediler. Sonra Habban öldü, hanımı ona mirasçı oldu ve kocası ölmüş olan kadının iddeti kadar iddet bekledi.

6- Ay Hali Olması Sebepsiz Yere Geciken Kadının Durumu:

Hastalık ve süt emzirme sebebine bağlı olmaksızın ay hali olması geciken kadın -önceden de zikrettiğimiz üzere önce dokuz ay, sonra üç ay olmak üzere- ay hali olmadığı bir sene (iddet) bekler. Hamile olduğundan şüphelenmediği sürece evlenmesi helâl olur. Şayet hamile olduğundan şüphelenecek olursa -ilim adamlarımızdan gelmiş bulunan farklı rivâyetlere göre- dört, beş ya da yedi yıl bekler. Bu rivâyetlerin meşhur olanı ise beş yıl bekleyeceğidir. Bu süreyi aştıktan sonra (evlenmesi) helal olur.

Eşheb dedi ki: Şüphesi tamamıyla ortadan kalkıncaya kadar asla evlenmesi helâl olmaz.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Doğru olan da budur. Çünkü çocuğun karnında beş yıl kalması mümkün görüldüğüne göre; on yıl ve daha fazla bir süre kalması da mümkündür. Malikten de buna benzer bir rivâyet gelmiş bulunmaktadır.

7- İstihazalı Olduğundan Dolayı Ay Hali Bilinemeyen Kadının İddeti:

İstihâzalı olduğundan ötürü ay hali adeti bilinmeyen kadın ile ilgili üç görüş vardır: İbnu’l-Müseyyeb bir sene iddet bekler demiştir. el-Leys’irigörüşü de budur. el-Leys dedi ki: Boşanmış kadın ile kocası ölmüş kadının iddeti eğer istihaza gören bir kadın ise bir senedir. Bizim (Maliki mezhebine mensub) âlimlerimizin meşhur görüşü de budur. Kadının kendisinden gelen ay hali kanı ile istihaza kanını bilmesi ile bunları birbirlerinden ayırdedip, etmemesi arasında hiçbir fark yoktur. Bütün bu hallerde Malik’in mezhebinden çıkartılan sonuca göre bekleyeceği iddet bir senedir. Bu senenin dokuz ayı istibrâ (hamile olup olmadığının anlaşılması) süresidir, üç ayı da iddetlir.

Şafii bu husustaki görüşlerinden birisinde şöyle demiştir: Bu kadının bekleyeceği iddet üç aydır. Bu tabiinden bir topluluk ile Kuraviyyin’in müteahhirlerinin kabul ettiği görüştür. İbnu’l-Arabî dedi ki: Bence sahih oları da budur.

Ebû Ömer de şöyle demektedir: İstihaza kanı gören kadının kanı eğer kesintili geliyor ise kadın da ay halinin gelip ya da sıma erdiğini bilebiliyor ise, üç kur’ iddet bekler. Kıyasa göre daha sahih olan da budur. Kıyasa göre de rivâyet itibariyle de daha sağlam olan budur.

“Asla ay hali olmayanlar” ile kastedilen küçük yaştakilerdir. Bunların da iddetleri üç aydır. Buna göre haber hazfedilmistir. Bu durumdakinin iddetinin ay hesabı ile yapılmasının sebebi, bunda adetin olmayışından dolayıdır. Yüce Allah ise hükümleri alışılmış adetlere göre yürürlüğe koymuştur. Bundan dolayı böyle bir kadın ay hesabı ile iddet bekler. Eğer kadınlar nezdinde muhtemel bir zamanda kan görecek olursa, bu sefer iddette aslolanın varlığı sebebiyle ona göre iddeti intikal eder. Çünkü asıl var oldu mu bedelin hükmü kalmaz. Nitekim yaşlı bir kadın önce kan görme adetine göre iddet bekledikten sunra, kan görmesi kesilecek olursa, ay hesabına göre iddete dönüş yapar. Bu hususta icma vardır.

“Hamile olanların iddetleri ise yüklerini bırakmalarıdır” âyetine dair açıklamalarımızı da iki baslık Başlık numaraları birinci ve ikinci (mesele) diye sunulmuş olmakla birlikte biz ki ile müteselsilen başlık numarasını vermeyi uygun gördük. halinde sunacağız:

8- Hamile Kadınların îddetleri:

“Hamile olanların iddetleri ise yüklerini bırakmalarıdır” âyetinde hükümün boşanan kadın hakkında olduğu açıktır. Çünkü ona atıf yapılmış ve ifadenin akabinde yine ona dönülmüştür. Şu kadar var ki kocası ölmüş kadın hakkında da hüküm böyledir. Buna sebep ise âyetin ge’nel ifade taşıması ve konu ile ilgili Subey’a hadisidir. Buna dair açıklamalar daha önceden yeteri kadarıyla el-Bakanı Sûresi’nde (2/234. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

9- Hamile Kadın Düşük Dahi Yapsa İddeti Tamam Olur:

Kadın, bir kan pıhtısı yahut bir çiğnem et dahi düşürecek olursa (evlenmesi) helâl olur.

Şafii ve Ebû Hanife ise çocuk doğurmadığı takdirde helal olmaz, demişlerdir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresî’nde (2/2M- âyet, 2. başlık ve devamında) ile er-Ra’d Sûresi’nde (13/8-9. âyetler, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

“Kim Allah’tan kor karsa Allah ona işinde kolaylık verir.” ed-Dahhak dedi ki: Yani sünnete uygun talâk vermekle kim ondan korkarsa, Allah da o kimseye hanımına ric’at yapmak işinde kolaylık verir. Mukâtil dedi ki: Kim masiyetlerinden kaçınmak hususunda Allah’tan korkarsa, Allah da ona itaate tevfiki hususundaki işinde kolaylık verir.

Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır. Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter. Şüphesiz Allah emrini yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü koymuştur.

Diyanet Vakfı
2, 3. İddet müddetlerini doldurduklarında onları ya meşru ölçüler içerisinde (nikahınız altında) tutun veya onlardan meşru ölçülere göre ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun. Şahitliği Allah için yapın. İşte bu, Allaha ve ahiret gününe inananlara verilen öğüttür. Kim Allahtan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder. Ve ona beklemediği yerden rızık verir. Kim Allaha güvenirse O, ona yeter. Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü koymuştur.

Kurtubi Tefsiri
Ve ona ummadığı bir yerden rızık verir. Kim Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter. Şüphesiz ki Allah emrini yerine getirendir. Allah herşey için bir kader tayin etmiştir.

“Ve ona ummadığı bir yerden rızık verir.” Sevap ihsan eder, yani ona vermiş olduğu şeyleri bereketli kılar.

Sehl b. Abdullah dedi ki:

“Kim” sünnete uymak hususunda

“Allah’tan korkarsa” bid’at ehlinin cezalarına çarptırılmaktan

“ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona” cenneti

“ummadığı bir yerden rızık” olarak

“verir.”

Şöyle de açıklanmıştır:

“Kim” rızık hususunda diğer sebeplere bağlanmayı bir kenara iterek

“Allah’tan korkarsa” başkasına muhtaç olmamak noktasında

“ona bir çıkış yolu ihsan eder.”

Ömer b. Osman es-Sadafî dedi ki:

“Kim Allah’tan korkarsa” O’nun hudutlarını aşmayip, O’na isyan olan hususlardan uzak durursa, haramdan helale doğru, darlıktan bolluğa ve ateşten cennete doğru

“bir çıkış yolu ihsan eder ve ona ummadığı” beklemediği

“bir yerden rızık verir.”

İbn Uyeyne dedi ki: Maksat rızkın bereketlendirilmesidir. Ebû Said el-Hudrî dedi ki; Kim yüce Allah’a dönmek suretiyle kendi güç ve takati ile bir şeyler gerçekleştirdiğini ileri sürmezse, yüce Allah onu yükümlü kıldığı hususlar hakkında yardımcı olmak suretiyle ona bir çıkış yolu ihsan eder.

İbn Mes’ûd ve Mesrûk, âyet-i kerimeyi genel manası ile te’vil etmişlerdir. Ebû Zerr de şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ben öyle bir âyet-i kerîme biliyorum ki eğer insanlar onun gereğini yerine getirecek olurlarsa, şüphesiz ki bu onlara yeter.” Daha sonra:

“Kim Allah’tan korkarsa, ona bir çıkış yolu İhsan eder ve ona ummadığı bir yerden rızık verir” âyetini okudu ve bunu defalarca tekrarlayıp durdu. Ebû Nuaym, Hilye, I, 166

İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem):

“Kim Allah’tan korkarsa, ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona ummadığı bir yerden rızık verir” âyetini okuyup, şöyle dedi; “Dünya şüphelerinden, ölümün dehşetlerinden, kıyâmet gününün şiddetlerinden bir çıkış.” Deyleıni, Firdevs, IV, 417

es-Sa’lebî’nin naklettiğine göre müfessirlerin çoğunluğu âyeti kerimenin Eşcalı Malik b. Avf hakkında indiğini söylemişlerdir,

el-Kelbî’nin, Ebû Salih’ten, onun İbn Abbâs’dan rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Eşcalı Avf b. Mâlik, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Ey Allah’ın Rasûlü dedi. Oğlumu düşman esir aldı, annesi de bu işe dayanamıyor…

Cabir b. Abdullah’tan rivâyete göre de âyet Eşcalı Avf b. Malik hakkında inmiştir. Müşrikler Salim adındaki bir oğlunu esir almışlardı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek ona fakirlik içerisinde olduğundan şikayette bulundu ve dedi ki: Düşman oğlumu esir aldı, annesi de buna dayanamıyor. Bana ne emredersin? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah’tan kork ve sabır göster. Sana da, annesine de lâ havle ve lâ kuvvete illa billah sözlerini çokça tekrarlamanızı emrederim.” Malik evine dönüp hanımına şöyle dedi: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bana da, sana da lâ havle ve lâ kuvvete illa billah sözlerini çokça tekrarlamamızı emretti. Hanımı- Bize ne güzel bir emir verdi, dedi. Her ikisi de bu sözü söylemeye koyuldu. Düşman bir ara oğluna gereği gibi dikkat edip gözetemedi, oğlu da onların koyunlarını önüne katıp babasına getirdi. Beraberinde getirdiği koyunlar dört bin tane idi. Bu âyet-i kerîme nazil oldu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu koyunları ona verdi.

Bir diğer rivâyette de şöyle denilmektedir; O düşmandan birtakım develeri ele geçirmiş olarak geldi, fakir bir kimse idi. el-Kelbî’nin dediğine göre ele geçirdiği develerin sayısı elli idi. Bir diğer rivâyette de şöyle denilmektedir: Oğlu esaretten kurtuldu ve onlara ait bir deveye binip yolunda da otlamakta olan onlara ait bir sürüye rastladı, onu da önüne katıp getirdi.

Mukâtil dedi ki: Bir miktar koyun ve bazı eşyalar ele geçirdi. Bunun üzerine (Eşcalı Malik) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Oğlumun getirdiklerinden yemek bana helâl olur mu? diye sorunca, Peygamber; “Evet” diye buyurdu ve;

“Kim Allah’tan korkarsa, ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona ummadığı bir yerden rızık verir” âyeti nazil oldu.

el-Hasen’in İmrân b. el-Husayn’dan rivâyetine göre o şöyle demiştir; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim herkesten ümidini kesip yalnızca ümidini Allah’a bağlarsa, Allah onun her türlü ihtiyacını ve rızkını ummadığı bir yerden ona ihsan eder ve başkasına muhtaç olmaktan kurtarır. Kim de ümidini dünyaya bağlayacak olursa, Allah da onu dünyası ile başbaşa bırakır” Taberânî, Evsat, III, 346; Sağir, I, 201; Beyhaki, Şuabu’l-İmân, II, 120; Heysemi, Mecma, X, 303, -ravilerinden İbrahim b. el-Es’as’ın Zayıf bir ravi olduğu kaydıyla-

ez-Zeccâc der ki; Âyet şu demektir: Eğer Allah’tan korkar, helâli tercih eder, ailesinin sebep olduğu sıkıntılara katlanacak olursa, şayet sıkıntı içerisinde ise Allah ona bolluk kapılarını açar, ummadığı yerden onu rızıklandırır.

İbn Abbâs’tan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim çokça istiğfarda bulunursa, Allah her türlü kederinden ona bir kurtuluş, her darlıktan bir çıkış yolu ihsan eder ve ummadığı bir yerden onu rızıklandırır.” Hâkim, Müstedrek, IV, 291; Ebû Dâvûd, II, 85; İbn Mâce, II, 1254; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, III, 351; Müsned, I, 24H; Taberânî, Kebir, X, 2H1, Evsat, VI, 240

“Kim Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter.” Yani kim işini Allah’a havale ederse, ona zor gelen bütün hususlarda Allah ona yeter. Şöyle de açıklanmıştır; Kim Allah’tan korkar, masiyet olan işlerden uzak durur ve yalnız O’na tevekkül ederse âhirette ona vereceği mükâfat ona yeterli gelecektir. Bu âyette kasıt dünya değildir. Çünkü tevekkül eden bir kimse dünyada musibetlerle de karşılaşabilir, üldürülebilir de.

“Şüphesiz ki Allah emrini yerine getirendir.” Mesrûk dedi ki: O hem kendisine tevekkül eden kimseler hakkında, hem de kendisine tevekkül etmeyen kimseler hakkında emrini hükme bağlayandır. Şu kadar var ki, Ona tevekkül edenin günahlarını örtüp bağışlar ve vereceği mükâfatı büyültüp arttırır.

“Şüphesiz ki Allah emrini yerine getirendir” âyetini genel olarak kıraat âlimleri;

“Yerine getirendir” seklinde ötreli olarak; Emrini” lâfzını da nasb ile okumuşlardır. Ancak Âsım izafet terkibi halinde “nun” harfini de hazf ederek; daha hafif olarak: O diye okumuştur. el-Mufaddal ise; şeklinde yüce Allah’ın:

“Allah… kılmıştır” âyetini; “Şüphesiz ki…” lâfzının haberi olarak ve: (……..)ı da hal olarak okumuştur. Buna göre anlam şöyle olabilir. Süphesiz ki Allah emrini gerçekleşen olvıruk taktliı buyurmuştur.

Davud b. Ebi Hind ise birinci kelimeyi tenvinli, ikinci kelimenin “re” harfini ötreli olarak; diye okumuştur. el-Ferrâ” der ki: Emri yerine gelendir demek olur. “Emri” anlamındaki lâfzın “yerine gelendir” anlamındaki lafızla merfu olduğu, mef’ûlünün de hazfedildiği, ifadenin takdirinin de: Emri O’nun dilediği şekilde yerine gelendir, şeklinde olduğu da söylenmiştir.

“Allah herşey için bir kader tayin etmiştir.” Yani zorluk ve sıkıntının da, rahatlık ve bolluğun da sona ereceği bir süre tesbit etmiştir. Onun için bir takdirde bulunmuştur, diye de açıklanmıştır. es-Süddî dedi ki: Bundan kasıt, bekleme süresi ve iddet halinde hayz (ay hali görme) miktarıdır.

Abdullah b. Râfi’der ki: Yüce Allah’ın:

“Kim Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter” âyeti inince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı: “Biz O’na tevekkül edeceğimize göre, neyimiz varsa başıboş bırakalım, koruyup kollamayalim, dediler. Bunun üzerine:

“Şüphesiz ki Allah” hem sizin hakkınızda, hem sizin aleyhinizde

“emrini yerine getirendir” âyetini indirdi.

er-Rabi b. Haysem dedi ki: Yüce Allah kendi zatı hakkında şu hükmü verdi: Kim kendisine tevekkül ederse, onu başkasına muhtaç olmaktan kurtaracaktır. Kim kendisine îman ederse onu hidayete iletecektir, kim kendisine borç verecek olursa ona karşılığını verecektir, kim kendisine güvenirse onu kurtaracaktır, kim kendisine dua ederse onun duasını kabul edecektir. Bunların doğruluğunu da yüce Allah’ın Kitabında yer alan şu âyetler ortaya koymaktadır:

“Kim Allah’a îman ederse, onun kalbine hidayet verir.” (et-Teğâbun, 64/11); “Kim Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter.”;

“Eğer Allah’a güzel bir şekilde ödünç verirseniz, size onu kat kat arttırır.” (et-Teğabun, 64/17);

“Kim Allah’a sımsıkı tutunursa, dosdoğru yola iletilmiş olur.” (Al-i İmrân, 3/101);

“Kullarım sana Beni sorarlarsa, işte muhakkak Ben yakınım. Bana dua ettiğinde, dua edenlerin duasına karşılık verir, kabul ederim.” (el-Bakara, 2/186)

Sürelerinin sonuna vardıklarında, ya onları uygun bir şekilde tutun ya da uygun bir şekilde bırakın. Aranızdan iki adil kişiyi şahit tutun ve şahitliği Allah için yerine getirin. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimselere öğütlenendir. Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu kılar.

Diyanet Vakfı
2, 3. İddet müddetlerini doldurduklarında onları ya meşru ölçüler içerisinde (nikahınız altında) tutun veya onlardan meşru ölçülere göre ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun. Şahitliği Allah için yapın. İşte bu, Allaha ve ahiret gününe inananlara verilen öğüttür. Kim Allahtan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder. Ve ona beklemediği yerden rızık verir. Kim Allaha güvenirse O, ona yeter. Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü koymuştur.

Kurtubi Tefsiri
O (boşanan) kadınlar iddetlerinin sonuna geldiklerinde ya maruf ile onları tutun yahut maruf ile onlardan ayrılın. Aranızdan adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun. Şahidliği Allah için dosdoğru yapın. İşte bu, Allah’a ve âhiret gününe îman edenlere verilen Öğüttür. Kim Allah’tan korkarsa, ona bir çıkış yolu ihsan eder.

“O kadınlar iddetlerinin sonuna geldiklerinde” iddetlerinin bitmesi yaklaştığında demektir. Yüce Allah’ın:

“Kadınları boşadığınızda iddetlerinin bitmesi yaklaştı mı artık onları… tutun” (el-Bakara, 2/231) âyetini andırmakladır ki sürelerinin bitmesi yaklaştı mı… demektir.

“Ya maruf ile onları tutun” âyetinden maksat maruf ile ric’at yapmaktır. Yani ric’at yapmak sureliyle iddetlerini uzatmak için zardır vermek maksadı olmaksızın, isteyerek onları tutun, demektir. Daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/231. âyet, 2. başlıkta) geçtiği gibi.

“Yahut maruf ile onlardan ayrılın.” İddelleri sona erip kendileri hakkında karar verme imkânını bulsunlar diye onları bırak. Yüce Allah’ın:

“İddetlerinin sonuna geldiklerinde” âyetinde iddetinin bittiğini iddia etmesi halinde kadının görüşünün kabul edilmesi gerektiğini belirten bir işaret bulunmaktadır. Daha önce el-Bakara Sûresi’nde yer alan yüce Allah’ın:

“…Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helâl değildir” (el-Bakara, 2/228) âyetini açıklarken belirttiğimiz üzere.

Yüce Allah’ın:

“Aranızdan adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı altı başlık halinde sunacağız:

1- Talâka Şahid Tutmak:

“Şahit tutun” âyeti, talâka şahit tutmaya dair bir emirdir. Ric’at yapmaya dairdir, diye de açıklanmıştır. Ancak zahir olan bunun talaka değil, ric’ata ait olduğudur. Şayet hanımını boşayan kişi şahit tutmaksızın ricat yapacak olursa, ric’atinin sahih olup olmayacağı hususunda fukahanın iki görüşü vardır.

Anlamın hem ric’at halinde, hem ayrılmak halinde şahit tutun şeklinde olduğu da söylenmiştir.

Bu şahit tutmak Ebû Hanife’ye göre mendubtur. Yüce Allah’ın:

“Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun” (el-Bakara, 2/282) âyetinde olduğu gibidir.

Şafii’ye göre ise ric’at halinde şahit tutmak vacib, ayrılık halinde mendubtur.

Şahit tutmanın faydası ise, karşılıklı olarak inkâr etmemeleri ve kadını nikâh) altında (haksız yere) tuttuğu hususunda itham edilmemesi, onlardan birisinin ölüp diğerinin miras almak maksadıyla evliliklerinin devam ettiğini iddia etmemesi içindir.

2- Ric’at Nasıl Olur?:

Ric’ate şahit tutmak ilim adamlarının çoğunluğuna göre menduptur.

Cima eder, öper yahut tenine değerse ve bununla ric’at yapmayı kastederse, ric’at maksadıyla ric’atten sözederse Malik’e göre bu kişi ric’at yapmış olur. Eğer bunları ric’at niyetiyle yapmayacak olursa, ric’at yapmış olmaz.

Ebû Hanife ve mezhebine mensup ilim adamları şöyle demiştir: Öpse, tenine değinse, şehvetle dokunsa bunlar ric’attir- Ferce bakmak ta ric’attir, demişlerdir.

Şafii ve Ebû Sevr dedi ki: Ric’atten süzederse, bu bir ric’at olur.

İlişki kurması her durumda bir ric’attir. Niyet etsin ya da etmesin farketmez. Bu Malikin mezhebine mensup bir kesimden de rivâyet edilmiştir, el-Leys de bu görüştedir. Malik ise şöyle derdi: Ric’at niyetinde olmaksızın ilişki kurarsa, bu fâsid bir ilişkidir. O fâsid ilişkinin suyundan boyadığı kadının rahminin temizlendiğinden emin olmayıncaya kadar tekrar onunla İlişki kuramaz. İlk iddetten geri kalan süre içerisinde ric’at yapma hakkı vardır, fakat bu istibrâ (yani fâsid suyunun etkisinin gittiğini anlamak döneminde) ric’at hakkı yoktur.

3- Ric’at Halinde Şahit Tutmayı Vacib Görenler:

Ahmed b. Hanbel’den gelen iki görüşten birisinde ric’at halinde şahit tutmayı vacib görmüştür. Şafii de, emrin zahiri bunu ifade ettiğinden dolayı böyle demiştir.

Malik, Ebû Hanife, Ahmed ve diğer görüşünde Şafii şöyle demiştir: Ric’atin kabule ihtiyacı yoktur. O halde diğer haklarda olduğu gibi şahit tutmaya ihtiyacı da yoktur. Özellikle zihar yapılmış olan kadının keffâret ile helal olduğu bilinen bir husustur.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Şafii mezhebine mensub ilim adamları ric’at için şahit tutmanın vacib oluşuna bağlı olarak kocanın: Ben dün ric’at yapmıştım, bugün de ric’atin kabul edildiğine dair şahit tutuyorum, demesinin sahih olmayacağını, ric’atin şartlarından birisinin de şahitlik olduğunu, şahit tutmadan ric’atin sahih olmayacağını söylemişlerdir. Ancak bu fasid bir görüştür, ric’atte şahit tutmanın bir taabbud olduğuna mebnidir. Ancak bizler ne bu hususta, ne de nikâhta böyle bir şeyi kabul etmiyoruz. Çünkü bizler: Bu, işi sağlam tutup, belgelemenin sözkonusu olduğu bir yerdir. Bu da inşada (yeni bir akit yapmak halinde) sözkonusu olduğu gibi; ikrarda da sözkonusu olan bir şeydir.

4- Ric’at Yapma iddiası…

İddetin bitiminden sonra iddet süresi içerisinde hanımına ric’at yaptığını ileri süren bir kimseyi hanımı tasdik edecek olursa caizdir. Eğer onun iddiasını reddederse yemin eder. Şayet iddet süresi içerisinde hanımına ric’at yaptığına dair delil ortaya koyar ve hanımı da bu durumu bilmiyor ise; onun bu durumu bilmeyişinin zararı olmaz. Hanımı onun eşi kalmaya devam eder. Şayet kadın evlenmiş olup (yeni kocası) onunla gerdeğe girmemiş ise- daha sonra ilk kocası ona ric’at yaptığına dair deli) ortaya koyacak olursa, bu hususta Malik’ten iki rivâyet gelmiş bulunmaktadır. Birincisine göre birinci koca o kadını almaya daha bir hak sahibidir. İkinci rivâyete göre ikinci koca onu almaya daha bir hak sahibidir. Eğer ikinci koca onunla gerdeğe girmiş ise; artık birincisinin ona tekrar dönüş yapmasına imkân kalmaz.

5- Şahitler Adaletli Olmalıdır:

“Aranızdan adalet sahibi iki kişi” âyeti ile ilgili olarak el-Hasen: Müslümanlardan iki kişi demiştir, Katade aranızdan hür olanlardan diye açıklamıştır. Bu ise ric’ate şahitlik etmenin kadınlar bir tarafa erkeklere mahsus olmasını gerektirmektedir. Çünkü;

“Sahibi iki kişi” lâfzı müzekkerdir. Bundan dolayı ilini adamlarımız şöyle demişlerdir: Malî konular dışında kadınların şahitlikleri sözkonusu olmaz. Bu husus daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/282. âyet, 30. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

6 Allah İçin Şahitlik Etmek:

“Şahitliği Allah için dosdoğru yapın.” Şahitliği ihtiyaç duyulması halinde herhangi bir değişiklik ve değiştirme sözkonusu olmaksızın doğru şekilde, gereği gibi yüce Allah’a yakınlaşmak maksadıyla yerine getirin. Bu anlamdaki açıklamalar yüce Allah’ın:

“Bu, Allah katında adalete daha uygun…” (el- Bakara, 2/282) âyeti açıklanırken (46. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“İşte bu, Allah’a ve âhiret gününe Îman edenlere verilen bir öğüttür.”

Yani böyleleri bu öğüdü hoşnutlukla kabul eder. Mü’min olmayanlar ise bu öğütlerden faydalanmazlar.

“Kim Allah’tan korkarsa ona bir çıkış yolu ihsan eder” âyeti ile ilgili olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine göre ona hanımını üç ya da bir defa boşayan kimsenin bir çıkış yolu olur mu? diye sorulmuş, o da bu âyeti okumuştur.

İbn Abbâs, en-Nehaî ve ed-Dahhâk; bu özel olarak boşamak hakkındadır, demişlerdir. Yani kim Allah’ın emrettiği şekilde hanımını boşayacak olursa, iddet süresi İçerisinde ric’at yapmak suretiyle iddetten sonra da diğer talihlerden birisi olmak suretiyle onun için bir çıkış yolu olur.

Yine İbn Abbâs’tan rivâyet edildiğine göre;

“ona bir çıkış yolu ihsan eder” yani dünya ve âhirette her türlü sıkıntıdan onu kurtarır.

“Çıkış yolu”nun yüce Allah’ın kendisine vermiş olduğu rızık ile onu hoşnut etmesi demek olduğu da söylenmiştir ki bu açıklamayı Ali b. Salih yapmıştır.

el-Kelbî dedi ki:

“Kim” musibet halinde sabır göstererek

“Allah’tan korkarsa ona” cehennem ateşinden cennete

“bir çıkış yolu İhsan eder.”

el-Hasen dedi ki; Allah’ın yasakladığı şeylerden bir çıkış yolu demektir. Ebû’l-Âl-iye: Her türlü zorluk ve sıkıntıdan bir çıkış yolu, diye açıklamıştır, er-Rabi b. Haysem: İnsanları daraltan herbir şeyden

“ona bir çıkış yolu ihsan eder” diye açıklamıştır. el-Huseyn b. el-Fadl;

“Kim” farzları eda etmek hususunda

“Allah’tan korkarsa” cezalandırılmaktan kurtuluş için

“ona bir çıkış yolu ihsan eder.”

Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman, onları iddetleri içinde boşayın ve iddeti sayın. Rabbiniz olan Allah’tan sakının. Onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasın — açık bir hayâsızlık yapmaları durumu hariç. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, kendi nefsine zulmetmiş olur. Bilemezsin, olur ki Allah bundan sonra bir iş ortaya çıkarır.

Diyanet Vakfı
Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınızda, onları iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti de sayın. Rabbiniz Allahtan korkun. Apaçık bir hayasızlık yapmaları hali bir yana, onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar. Bunlar Allahın sınırlarıdır. Kim Allahın sınırlarını aşarsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilemezsin, olur ki Allah, bundan sonra bir durum ortaya çıkarıverir.

Kurtubi Tefsiri
Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman iddetleri vaktinde boşayın ve o İddeti sayın, Rabbiniz olan Allah’tan korkun. -Apaçık bir hayasızlıkta bulunmaları hali dışında- evlerinden onları çıkarmayın, onlar da çıkmasınlar. İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, şüphe yok ki kendi kendisine zulmetmiş olur. Bilemezsin, belki Allah bundan sonra bir iş peyda ediverir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı ondürt başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

“Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman…” âyetinde hitap Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’adır. Ona tazim ve tefhim olsun diye çoğul lâfzı ile muhatab alınmıştır.

İbn Mace’nin Sünen’inde Said b. Cübeyr’in, İbn Abbâs’tan, onun Ömer b. el-Hattâb’tan rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hafsa (radıyallahü anha)’yı boşamış sonra ona ric’at (dönüş) yapmıştır İbn Mâce, I, 650; Hâkim, Müstedrek, 11, 215; Ebû Dâvûd, II, İS5; Nesâî, VI, 213

Katade, Enes’ten şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hafsa (radıyallahü anha)’yı boşadı. O da ailesinin yanına gitti. Yüce Allah Hz. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)e:

“Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman iddetleri vaktinde boşayın” âyetini indirdi. Ona: Hafsa’ya ric’at yap, çünkü o çok namaz kılan, çok oruç tutan birisidir ve o senin cennetteki hanımlarındandır, denildi. Bunu el-Maverdî, el-Kuşeyrî ve es-Sa’lebî zikretmiştir. İbn Kesîr, Tefsir, IV, 37H

el-Kuşeyrî ayrıca şunu da rivâyet etmektedir: Onun ailesinin yanına çıkıp gitmesi hakkında da yüce Allah’ın:

“Evlerinden onları çıkarmayın” âyeti nazil oldu.

el-Kelbî dedi ki: Bu âyetin nüzul sebebi Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Hafsa’ya kızgınlığıdır. Ona gizlice bir sır söylediğinde bu sırrı Âişe’ye açıklayınca, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onu bir defa boşadı, bunun üzerine bu âyet-i kerîme indi.

es-Süddî dedi ki: Âyet, Abdullah b. Ömer hakkında inmiştir. O, hanımını ay hali iken bir defa boşadı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona hanımına ric’at yapmasını, sonra da temizleninceye ve ay hali oluncaya, sonra bir daha temizleninceye kadar nikâhı altında tutmasını emretti. Eğer yine onu boşamak istiyor ise onunla cima yapmaksızın temizleneceği vakit onu boşasın. İşte yüce Allah’ın hanımların süresi içerisinde boşamalarını emretmiş olduğu iddet budur. Buhârî, V, 2011; Müslim, II, 1093. 1094, 109î. 1097; Tirmizi III, 479; Dârimî, 11. ny. Darakutni, IV, 5, fi, 28; Ebû Dâvûd, 11. 255, 256; Nesâî, VI, 13M, 141. 212; İbn Mâce, 1. 651, 652: Muvatta’, II. 576; Müsned, 1, <İ3, II, '&, î«. 1^, 1^» Şöyle de denilmiştir: Bazı erkekler Abdullah b. Ömer'in yaptığının benzerini yaptılar. Abdullah b. Amr b. el-Âs, Amr b. Said b. el-Âs ile Utbe b. Gazvan bunlardandır. Âyet-i kerîme onlar hakkında inmiştir. İbnu'l-Arabi dedi ki: Bütün bunlar her ne kadar sahih değil iseler de, birinci görüş daha uygun görülmektedir. Bunda daha sahih olan da bunun yeni bir şer'î hükmün açıklaması olduğudur. Âyetin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'a hitab olmakla birlikte maksadın onun ümmeti olduğu da söylenmiştir. Muhataptan gaibe farklı lâfızlarla hitap etmiş bulunmaktadır. Bu, fasih bir anlatını tarzıdır. Nitekim yüce Allah: "Hatta siz gemilerde bulunduğunuz zaman, onlar da içindekileri güzel bir rüzgar ile götürüp..." (Yûnus, 10/22) diye buyurmaktadır. Âyetin takdiri şöyledir: Ey Peygamber! Sen onlara: "Kadınları boşadığınız zaman İddetleri vaktinde boşayın" de. İşte bu da tefsir âlimlerinin, burada hitap yalnız ona yönelik olmakla birlikte, mana hem kendisini, hem mü’minleri kapsamaktadır. Yüce Allah mü’minlere hitab etmek istediğinde ona: "Ey nebi: peygamber" âyeti ile taltifte bulunmuştur. Eğer hitab hem lâfız, hem mana itibariyle ona yönelik ise: 'Ey Rasûl' diye ona hitab etmiştir. Derim ki: İddet ile ilgili hükümlerin ensardan Yezid b. es-Sekenin kızı Esma hakkında nazil oluşu bu görüşün doğruluğuna delildir. Ebû Davud'un Kıtab'ında (Sünen'inde) ondan gelen rivâyette belirtildiğine göre Esma Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın döneminde (kocası tarafından) boşandı. Henüz boşanan kadının iddeti hakkında bir hüküm yoktu. Yüce Allah, Esma boşanınca boşamak için iddet hükmünü indirdi. Böylece, boşamak dolayısıyla iddetin hakkında indiği ilk kişi o oldu. Ebû Dâvûd, II, 235; Beyhaki, es-Sünenü'l-Kübrâ, VII. i M Bundan maksadın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'a tazim maksadıyla nida olduğu ve sonradan: "Kadınları boşadığınız zaman" diye buyurulduğu da söylenmiştir. Bu da (bu yönüyle yüce Allah'ın: "Ey îman edenler! İçki, kumar, putlar ve fal okları şeytanın pis işlerindendir" (el-Mâide, 5/90) âyetine benzer. Onların öncelikleri ve üstünlükleri dolayısıyla yüce Allah mü’minleri önce sözkonusu etmiş, sonra da: "İçki, kumar, putlar ve fal okları" diye buyurmuştur. 2- Boşamanın Aleyhine Dair Bazı Rivâyetler ve "Boşama" Lâfzı ile Birlikte İstisna Yapmanın (İnşaallah Demenin) Hükmü: es-Sa'lebi’nin rivâyet ettiğine göre İbn Ömer şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Şüphesiz ki Allah tarafından en cok buğzedîlen helâl talâktır." Ebû Dâvûd, II, 255; İbn Mâce, I, 650 Ali (radıyallahü anh)'dan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Evleniniz fakat boşamayınız. Çünkü boşamaktan dolayı hiç şüphesiz Arş sarsılır." Ebû Mûsa'dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki; "Bir şüpheden olması müstesna kadınları boşamayın. Münâvî, Feydu’l-Kadir, V, 442: 'İbn Asâkir. Çünkü muhakkak aziz ve celil olan Allah, tat alan erkekleri de, tat alan kadınları da sevmez." Bezzâr, Müsned, VIII, 71; Teberânî, Evsat, VIII, 24. Enes'ten şöyle dediği rivâyet edilmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Münafıktan başka hiçbir kimse ne talâk ile yemin eder, ne de talâk ile yemin edilmesini ister."(2) Bütün bunları es-Sa'lebî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- kitabında müsned olarak rivâyet etmiştir. Dârakutnî dedi ki: Bize Ebû'l-Abbas Muhammed b. Ali ed-Dulâbî ile Yakub b. İbrahim anlatarak dedi ki: Bize el-Hasen b. Arefe anlattı dedi ki: Bize İsmail b. Ayyaş, Humeyd b. Malik el-Lahmî'den anlattı. O Mekhul'den, o Muaz b. Cebel'den şöyle dediğini rivâyet etti: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bana dedi ki: "Ey Muâz, yüce Allah yeryüzünde köle azad etmekten daha çok sevdiği bir şey yaratmış değildir. Yine yeryüzünde talaktan daha çok nefret edilen bir şey yaratmış değildir. Bundan dolayı bir kimse kölesine: Sen inşaallah hürsün diyecek olursa, o köle hür olur ve bunun istisnâsı(nın, inşaallah demesinin hükmü) yoktur. Eğer bir kimse hanımına: İnşaallah sen benden boş ol, diyecek olursa, onun bu istisnası onun için geçerlidir ve hanımı ondan boş olmaz." Dârakutnî, IV, 35 Bize Muhammed b. Mûsa b. Ali anlattı dedi ki; Bize Humeyd b. er-Rabi anlattı dedi ki: Bize Yezid b. Harun anlattı, bize İsmail b. Ayyaş bu isnadı ile buna yakın lâfızlarla rivâyet etti. Humeyd dedi ki: Bana Yezid b. Harun dedi ki: Eğer Humeyd b. Malik bilinen birisi olsaydı bu hadis nasıl bir hadis olurdu. Ben: O benim dedemdir dedim. Yezid dedi ki: Beni çok sevindirdin, beni çok sevindirdin. İşte şimdi bu hadis, denilen şey oldu Dârakutni, IV, 35 Bize Osman b. Ahmed ed-Dakkak anlattı dedi ki: Bize İshak b. İbrahim b. Suneyn anlattı dedi ki: Bize Ömer b. İbrahim b. Halid anlattı, Bize Humeyd b. Malik el-Lahmî anlattı. Bize Mekhul, Malik b. Yehamir'den anlattı. O Muaz b. Cebel'den dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Allah talaktan daha çok buğzettiği bir şeyi helal kılmamıştır. Bundan dolayı kim talâk verir ve istisna yaparsa (inşaallah derse) onun istisna yapması lehine olmak üzere geçerlidir." Dârakutni, IV, 35 İbnu’l-Münzir dedi ki: Talâkta ve köle azad etmekte istisna hususunda ilim -adamlarının farklı görüşleri vardır. Bir kesim: Bu caizdir demiştir. Biz bu görüşü Tavus'tan rivâyet ermekteyiz. Kûfeli Hammâd , Şafii, Ebû Sevr ve Re'y ashabı da bu görüşü benimsemişlerdir. Malik ve Evzai'nin görüşüne göre ise boşamada istisna câiz değildir. Sadece boşamada Katade'nin görüşü de böyledir. İbnu’l Münzir dedi ki: Bense birinci görüşü benimsiyorum. 3- Talâkın (Boşamanın) Helâl ve Haram Olan Şekilleri: Dârakutnî'nin rivâyet ettiği Abdurrezzak yoluyla gelen hadiste şöyle denilmektedir: Bana amcam Vehb b. Nafi haber verdi dedi ki: İkrime'yi, İbn Abbâstan hadis naklederek şöyle derken dinledim: Talâk (boşama) dört şekildir. İkisi helaldir, ikisi haramdır. Helal şekillen kocanın hanımını cima sözkonusu olmaksızın temiz olduğu bir dönemde boşaması ile hamileliği açıkça belli olduğu haliyle hamile iken boşamasıdır. Haram boşamalara gelince, hanımını ay hali iken ya da onunla cima etmeyi sürdürürken hanımın rahminde çocuk var mı, yok mu bilmeksizin boşalmışıdır. Dârakutnî, [Y, 37: Abdurrezzak, Mûsannaf, VI, 301; Beyhaki, es-Sünenü'l-Kübrâ, VII, 325 4- Kadının İddet Vaktinde Boşanması: "Kadınları... iddetleri vaktinde boşayın" âyeti ile ilgili olarak Ebû Davud'un kitabında ensardan Yezid b. es-Seken'in kızı Esma'dan gelen rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in döneminde (kocası tarafından) boşandı. Henüz boşanan kadının iddeti sözkonusu değildi. Esma boşandığında yüce Allah da boşamak için iddet hükmünü indirdi. Böylece o ulak dolayısıyla hakkında iddet hükmünün indirilmiş olduğu ilk kadın oldu. Bu hadis daha önceden de geçmiş bulunmaktadır. Birinci başlığın son taraflarında geçen bu hadisin kaynakları da burada gösterilmiştir. 5- İddet Kendileri ile Gerdeğe Girilmiş Kadınlar Hakkında Sözkonusudur: "İddetleri vaktinde" âyeti, sözkonusu edilen kadınların kocaları ile gerdeğe girmiş olan kadınlar olmasını gerektirmektedir. Çünkü kendileri ile gerdeğe girilmemiş olan kadınlar, yüce Allah'ın: "Ey îman edenler! Mü’min kadınları nikâhlayıp sonra kendilerine dokunmadan onları boşarsanız sizin için onlar aleyhine sayacağımız bir iddet olmaz" (el-Ahzab, 33/49) âyeti ile bunların kapsamı dışına çıkarılmaktadır. 6- Sünnete Uygun Olan ve Olmayan Talâk Şekilleri: Kim hanımını ilişki kurmadığı bir temizlik döneminde boşayacak olursa, bu boşaması geçerli olur ve sünnete uygun bir boşamadır. Eğer hanımını ay hali iken boşayacak olursa,- boşaması geçerli olur fakat sünnete uygun bir boşama olmaz. Said b. el-Müseyyeb ise ay halinde boşama olmaz. Çünkü sünnete uygun değildir, demiştir. Şia da bu görüsü benimsemiştir. Lâfız Dârakutnî'nin olmak üzere Buhârî ve Müslim'de Abdullah b. Ömer'den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Hanımımı ay hali iken boşadım. Ömer bunu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a söyledi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) öfkelenerek şöyle buyurdu: "O hanımına geri dönsün, sonra onu içinde iken boşamiş olduğu bu ay hali dışında yeni bir ay hali oluncaya kadar nikâhı altında tutsun. (Ay hali olduktan sonra) eğer onu boşamayı uygun görürse, ay halinden temizlenmiş olarak ve ona yaklaşmaksızın boşasın. İşte yüce Allah'ın emrettiği üzere iddet vaktinde boşamak böyle olur." Abdullah b. Ömer hanımını bir defa boşamıştı. Bu boşaması hanımını boşanma sayılarından sayılmıştı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın kendisine emrettiği şekilde Abdullah b. Ömer hanımına dönüş yaptı. Dârakutni, IV, 6- Müslim, II, 1095: Müsned, II, 130 İbn Ömer'den gelen bir rivâyette belirtildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): "Bu bir boşamadır" diye buyurmuştur Dârakutnî, IV, 9, 10 Bu da açık bir nastır ve şianın görüşünü reddetmektedir. 7- Sünnete Uygun Talâk, Bid'at Talâkı ve Bir Defada Üç Talâkı Vermek: Abdullah b. Mesud'dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Sünnet talakı kocanın hanımını herbir temizlik halinde bir defa boşamasıdır. Nihayet bunun sonu geldi mi işte yüce Allah'ın gözetilmesini emrettiği iddet budur. Bunu Dârakutnî, Â'meş'ten o Ebû İshak'tan, o Ebû'l-Ahvas'dan o da Abdullah'tan senediyle rivâyet etmiş bulunmaktadır Dârakutnî, IV, 5; İbn Mâce, I, 651; Beyhakî, es-Sunenü'l-Kübra, VII, 332 İlim adamlarımız dedi ki: Sünnete uygun talâk yedi şartı taşıyan boşama şeklidir: Eğer hanımı ay hali gören kadınlardan ise temizken, bu temizliği döneminde ona iligmemişken, daha öncesinde ay halinde bir boşama sözkonusu olmayıp peşinden sonrasında temizliğin olduğu bir dönemde talâk olmamışsa ve bir bedel vermekten uzak olmak şartıyla, hanımını bir talâk ile boşamasıdır. Bütün bu yedi şart daha önce geçen İbn Ömer ile ilgili hadisten çıkarılmaktadır. Şafii dedi ki: Sünnet talâk kocanın hanımını herbir temizlik halinde özel olarak boşamasıdır. Bununla birlikte bir temizlik halinde hanımını üç talâk ile boşayacak olursa, bu da bid'at olmaz. Ebû Hanife dedi ki: Sünnet talâk, hanımını herbir temizlik halinde bir talâk ile boşamasıdır. eş-Şa'bi dedi ki: Kişinin hanımını kendisi ile cima ettiği bir temizlik halinde boşaması caizdir. Bizim ilim adamlarımız ise şöyle demişlerdir: Hanımı ile cima etmediği bir temizlik halinde iddet süresi içerisinde peşinden talakın da bulunmadığı bir temizlik halinde bir defa boşar. Ayrıca bu temizlik halinin boşamanın gerçekleştiği ay halinin peşinden de gelmemiş olması gerekir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Ona emret, hanımına ric'at yapsın. Sonra temizleninceye, sonra ay hali oluncaya kadar, sonra tekrar temizleninceye kadar onu nikâhı altında tutsun. Sonra dilerse nikâhı altında tutsun, dilerse onu bocasın. İşte Allah'ın hanımların içinde boşanmasını emrettiği iddet budur." Birinci başlıkta da geçen bu hadisin kaynakları için oraya bakınız. İmâm Şafii, yüce Allah'ın: "İddetleri vaktinde boşayın" âyetini ele almıştır. Bu ifade ise bütün boşamalar hakkında umumidir. İster bir, ister iki, ister daha fazla olsun. Yüce Allah bu âyet-i kerimede zamanı gözönünde bulundurmuş olup, sayıya itibar etmemiştir. İbn Ömer ile ilgili hadiste de böyledir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona zamanı öğretmiştir, sayıyı değil. İbnu'l-Arabî dedi ki: Ancak bu sahih hadisten gafil olmaktır. Çünkü Peygamber: "Ona emret, hanımına ric'at yapsın" diye buyurmuştur. Bu ifade ise bir arada üç talâk verilebileceği görüşünü reddetmektedir. Hadîs-i şerîfte ise şöyle buyurulmuştur: Peki hanımını üç defa boşamış ise görüşün nedir? Dedi ki: Sana haram olur ve masiyet ile senden bain olur. Ebû Hanife söyle demiştir: Âyetin zahiri üç boşamanın da, tek boşamanın da aynı şey olduğuna delil teşkil etmektedir. Şafii'nin görüşü de budur. Ancak bundan sonra yüce Allah: "Bilemezsin, belki Allah bundan sonra bir iş peyda ediverir" diye buyurmuştur. Bu ise üç talâkı vermenin âyetin kapsamı içerisine gireceği iddiasını çürütmektedir. İlim adamlarının çoğunluğu da böyle demiştir ve gerçekten de bu onlara yakışır. Malik'e gelince, o -dedikleri gibi- âyetin mutlak olduğunu gözünden kaçırmış değildir. Fakat belirttiğimiz gibi hadis âyet-i kerimeyi tefsir etmektedir. Şa'bî'nin görüşü olan içinde hanımı ile cima etmiş olduğu temizlik süresinde talâk caizdir görüsünü ise İbn Ömer yoluyla gelen hadis, hem nassı ile hem manasıyla reddetmektedir. Hadisin nassını önceden sunmuş bulunuyoruz. Manası ile bu görüşü reddetmesine gelince: Ay hali olan hanımın boşanması bunun bir kıymet ifade etmediğinden ötürü kabul edilmediğine göre; kendisinde İninim ile cima edilmiş temizlik halinin boşamaya engel olması öncelikle sözkonusudur. Çünkü hem rahimin (hamilelikle) meşgul olması korkusu ile hem de ondan sonra görülmesi gereken ay hali ile onun muteber olması ortadan kalkmaktadır, Derim ki: Şafii tek sözle üç talâk vermek ile ilgili görüşüne Dârakutnî'nin yaptığı bir rivâyeti delil göstermektedir. Buna göre Seleme b. Ebi Seleme b. Abdirrahman'ın babasından rivâyet ettiğine göre Abdurrahman b. Avf hanımı Kelboğullarından Esbağ kızı Turnadır'ı -ki bu kadın Ebû Seleme'nin annesidir- tek bir sözle üç talâk ile boşadı. Arkadaşlarından herhangi bir kimsenin onun bu davranışını ayıpladığımı dair bize bir haber ulaşmış değildir. (Dârakutnî) dedi ki: Ayrıca bize Seleme b. Ebi Seleme, babasından anlattığına göre Hafs b. el-Muğire hanımı Kavs kızı Fatımayı Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın döneminde bir defada üç tatak ile boşadı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımının ondan hain olduğunu belirtti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın bundan dolayı onu ayıpladığına dair bize bir şey ulaşmadı Dârakutnî, IV, 12 Yine Şafii, Uveymir el-Aclânî'nin liân yaptığı vakit söylediği: Ey Allah'ın Rasûlü o benden de talâk ile boş olsun, demiş olmasını delil göstermektedir İbn Hihhfın. Sahih, X: 115; Dârimi, 11, 201; Müsned. V. 336 Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun bu sözünü tepki ile karşılamış değildir. İlim adamlarımız bu hususta en güzel açıklamaları yapmışlardır. Onların bu husustaki görüşleri bir başka yerde açıklanmıştır. Biz bu açıklamayı "el-Muktebes fi Şerhi Muvatta’i Malik ibni Enes" adlı eserde zikretmiş bulunuyoruz. Said b. el-Müseyyeb ile tabiinden bir topluluktan rivâyete göre talâk hususunda sünnete muhalefet ederek hanımı ay hali iken boşar ya da üç talâkı bir arada verecek olursa, boşama olmaz. Onlar bu şekilde hareket eden kimseyi sünnete uygun talâk yapmak ile görevlendirilmekle birlikte; buna aykırı hareket eden kimsenin durumuna benzetmişlerdir. 8- "İddetin Vakti" Ne Zamandır?: el-Cürcânî dedi ki: Yüce Allah'ın: "İddetleri vaktinde" âyetindeki "lam" harfi, "...de, da" anlamındadır. Yüce Allah'ın; "O kitap ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde yurtlarından, yerlerinden çıkarandır." (el-Haşr, 59/2) âyetinde geçen: "İlk sürgünde" âyetindeki "lâm"ın da aynı şekilde ",..de, da" anlamında olması gibidir. O halde yüce Allah'ın: âyeti "iddetleri vaktinde" demek olup, bu da iddetlerine elverişli olan zaman süresi içerisinde demektir. Ay hali iken boşamanın yasak olduğu, buna karşılık temizken boşamaya izin verildiği hususunda ise icma gerçekleşmiştir. O halde bu; "kur"un temizlik hali demek olduğuna delildir. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi'nde (2/228, âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Şayet "kadınları... iddetleri vaktinde boşayın" âyeti; "İddetlerinin, ilk başlangıcında" ya da; "İddetlerine doğru, ideallerinin ilk zamanında" demek olduğu ve bunun İbn Ömer'in Sahih-i Müslim'de ve başka yerlerde belirttiği gibi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın kıraati olduğu buna göre "iddetin ilk başlangıcı" temizliğin son zamanıdır. Böylelikle "kur"' ay hali demek olur'" denilecek olursa, buna şöyle cevap verilir: İşte bu Malikin ve onun görüşünü benimseyenlerin görüşlerine dair açık bir delildir ki bu görüşe göre kur'lar temizlik halleri demektir. Şayet Hanefi mezhebi İmâmının ve ona uyanların dedikleri gibi olsaydı, o vakit şöyle demek gerekirdi: Temizlik halinin başında hanımını boşayan bir kimse, ay haline doğru hanımını boşamış olmaz. Çünkü ay hali henüz gelmiş değildir. Aynı şekilde ay halinin gelmesi de ay halinin başlamasıyla olur. Temizliğin sona ermesi ile ise ay halinin başlaması tahakkuk etmez. Eğer bir şeyin gelmesi, onun aksinin gitmesi demek olsaydı, o vakit oruç tutan kimsenin güneşin batışından önce oruçsuz sayılması gerekirdi. Çünkü gündüz bitmeden önce gündüzün çekip gitmesiyle birlikte gece de gelmiş sayılır. Diğer taraftan bir kimse temizlik halinin sonlarında boşayacak olursa, temizliğin geri kalan kısmı "bir kur'" olur. Çünkü "kur'"un bir bölümü aynı şekilde kur' diye adlandırılır. Çünkü yüce Allah: "Hac bilinen aylardır" (el-Bakara, 2/197) diye buyurmakta ve bununla şevval ve zülkade aylarının tamamı ile zülhiecenin bir bölümünü kastetmektedir. Çünkü yüce Allah: "Kim iki günde acele ederse, ona günah yoktur" (el-Bakara, 2/203) diye buyurmaktadır. Halbuki bu durumdaki bir kimse ikinci günün bir bölümünde Minâ'dan ayrılmaktadır. Bütün bunlara dair yeterli açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi'nde (2/228. âyet, 4. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. 9- İddet Sayısı: "Ve o iddeti sayın" âyetinde kastedilen kendisi ile gerdeğe girilmiş olandır. Çünkü kendisi ile gerdeğe girilmemiş olan kadının iddet beklemesi sözkonusu değildir, İddet bitmeden Önce üç talâktan daha aşağısında koca hanımına ric'at yapabilir, iddetin bitiminden sonra ise sair taliplerden bir talip gibi olur. Şu kadar var ki üç talâk ile boşanmış olması halinde bir başka koca ile evlenmedikçe ona tekrar helal olmaz, 10- İddetin Sayılmasının Mahiyeti: "Ve o İddeti sayın" âyeti onu iyice tesbit edip belleyin, demektir. Yani boşamanın gerçekleştiği vakti iyi belleyin. Öyle ki, şart koşulmuş olan süre bittikten sonra -ki bu süre yüce Allah'ın: "Boşanan kadınlar kendiliklerinden üç kur’ müddeti beklerler" (el-Bakara, 2/228) âyetinde belirtildiği üzere üç kur'dur- o vakit evlenmesi helal olur, İşte bu; iddetin ay hali ile değil, temizlik süreleri ile sözkonusu olduğunun delilidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: "İddetlerine doğru" şeklindeki okuyuşu da bunu pekiştirmekte ve açıklamaktadır. Bir şeyin öncesi ve ona doğru olanı ise hem sözlük anlamı itibariyle, hem hakikat manası itibariyle onun bir bölümüdür ve bu bir şeyin gelmesi ve yönelmesinden farklı bir manadır. Çünkü gelen ve yönelen bir şey bir başka şeydir. 11- İddeti Saymak ile Muhatab Olanlar: İddeti saymak emrine muhatab olanlar kimlerdir? Bu hususta üç görüş vardır: Birincisine göre bunlar kocalardır, ikincisine göre bunlar zevcelerdir, üçüncüsüne göre ise bunlar müslümanlardır. İbnu'l-Arabî dedi ki: Sahih olan bu lafızla muhatab olanların kocalar olduklarıdır. Çünkü: "Boşattığınız zaman" ile "sayın" âyetinde ve "onları çıkarmayın" âyetindeki bütün zamirler hep kocalara racidir. Şu kadar var ki; hanımlar da eşlerin kapsamına katılmaları suretiyle bu hitabın kapsamı içerisindedir. Çünkü koca ric'at yapmak, infak etmek yahut infakını kesmek, meskende barındırmak yahut çıkarmak, doğan çocuğu nesebine katmak yahutta nesebi ile ilgili olmadığını belirtmek için iddeti sayar. Bütün bunlar, kendisi ile hanımı arasında ortak olan hususlardır. Kadının bunların dışında kendine has hususları da vardır. Aynı şekilde hakim de bu hususta fetva vermek, iddet hususunda anlaşmazlığa düşülmesi halinde davayı çözmek için de iddeti saymaya muhtaçtır. İşte bu hususlar emrolunan saymanın faydalandır. 12- İddet Bekleyen Kadının Mesken vs. Hakları: "Rabbiniz olan Allah'tan korkun." Ona karşı gelmeyin. "Evlerinden onları çıkarmayın." Yani kocanın, (boşadığı hanımını) iddeti içerisinde kaldığı sürece nikâhlı oldukları meskenin dışına çıkarmak hakkı yoktur Kadının da aynı şekilde -kocanın (rit'at) hakkı dolayısıyla- dışarı çıkması -açık bir zaruret olmadığı sürece- câiz değildir. Eğer (zaruretsiz olarak) çıkacak olursa, günahkâr olur, fakat iddet kesintiye uğramaz. Ric'î talâk ile boşanmış kadın ile üç talâk ile boşanmış olan kadın arasında bu hususta herhangi bir fark yoktur. Bu, kocanın suyunu (nesebini) korumak içindir. İşte evlerin hanımlara izafe edilmesinin anlamı budur. Yüce Allah'ın: "Evlerinizde okunan Allah'ın âyetlerini ve hikmeti hatırlayın." (el-Ahzab, 33/34) âyeti ile: "Evlerinizde oturun" (el-Ahzab, 33/33) âyetinde olduğu gibi. Buradaki izafe, mesken olarak kullanmayı ifade eden bir izafettir. Yoksa meskenlerin onların mülkü,olduğunu belirten bir izafe: değildir. Yüce Allah'ın: "Onları çıkarmayın" âyeti erkeklerin üzerinde bir hak olmasını gerektirdiği gibi; "onlar da çıkmasınlar" âyeti da çıkmamanın hanımlar üzerinde bir hak olduğunu gerektirmektedir. Sahih hadiste Câbir b. Abdullah'tan söyle dediği belirtilmektedir: Teyzem kocası tarafından boşandı. Hurma ağaçlarının meyvesini toplamak istedi, Bir erkek onun dışarı çıkmasına engel oldu. Teyzem, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'a gidince, Peygamber şöyle buyurdu: "Hayır, git hurmanın meyvelerini topla. Çünkü belki böylelikle sen tasaddukta bulunur yahutta bir iyilikte bulunursun." Müslim, II, 1121; İbn Mâce, \, 656; Müsned, III. 321 Bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir. Bu hadiste Malik, Şafii ile İbn Hanbel ve el-Leysî: İddet bekleyen kadın gündüzün ihtiyaçlarını görmek için çıkar fakat geceleyin evinden ayrılmaz şeklindeki görüşlerinin lehine bir delil vardır. Malik'in görüşüne göre kadının ric'î ya da bâin bir talâk ile boşanmış olması arasında bir fark yoktur. Şafii ise ric'î kadın hakkında: Gece de çıkamaz, gündüz de çıkamaz. Gündüzün sadece bâin talâk ile boşanmış olan kadın çıkabilir, demiştir. Ebû Hanîfe dedi ki: Bu (dışarı çıkma hükmü) kocası vefat etmiş kadın hakkındadır. Boşanmış olan kadın ise gece de, gündüz de çıkamaz. Ancak hadis onun görüşünü reddetmektedir. Buhârî ve Müslim'deki rivâyete göre Ebû Hafs b. Amr, Ali b. Ebî Tâlib ile birlikte Yemen'e gitti. Hanımı Kays kızı Fatıma'ya talâk sayısından geriye kalmış olan bir talâk ile daha onu boşadığına dair haber gönderdi. el-Haris b. Hişam ile Ayyaş b. Ebi Rebia'ya da nafakasını karşılamaları emrini verdi. Haris ve Ayyaş, Fatıma'ya: Allah'a yemin olsun ki hamile olma hali müstesna senin nafaka hakkın yoktur, dediler. Fatıma, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'a giderek ona Haris ile Ayyaş'ın söylediklerini nakletti. Peygamber: "Nafaka hakkın yoktur" dedi. Bu sefer başka bir yere gitmek üzere ondan izin istedi, Peygamber de ona izin verdi. Fatıma: Nereye gideyim? ey Allah'ın Rasûlü dedi. Peygamber: "İbn Umm Mektûm'un yanına git" diye buyurdu. İbn Um Mektum gözleri görmeyen birisi idi. Onun bulunduğu yerde elbiselerini çıkartır, o da onu görmezdi. Fatıma'nın iddeti sona erince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onu Usame b. Zeyd'e nikâhladı. Mervan ona Kabîsa b. Zueyb'i göndererek, bu hadisi kendisine nakletmesini söyledi. O da ona bu hadisi nakletti. Mervan dedi ki: Biz bu hadisi ancak bir kadından işitebiliyoruz. Bundan dolayı insanların uygulamakta olduğunu gördüğümüz ihtiyatlı olanı tercih ediyoruz. Mervan'ın bu sözlerini haber alınca Fatıma dedi ki: benimle sizin aranızda Kur'ân (hakem) olsun. Aziz ve celil olan Allah: "Evlerinden onları çıkarmayın" diye buyurmaktadır, (Fatıma) devamla dedi ki: Bu ric'at yapma hakkı bulunan koca içindir. Peki üç talaktan sonra olacak olan nedir ki bu bakımdan sizler nasıl: Eğer hamile değil ise onun nafakası yoktur, diyorsunuz, o halde niçin onun dışarı çıkmasını engelliyorsunuz? Müslim'in lâfzı bu şekildedir Müslim, II. 1117 Böylelikle âyet-i kerimenin çıkarılmayı ve çıkmayı haram kılmasının sadece ric'î talâk halinde sözkonusu olduğunu beyan etmektedir. Fatıma da aynı şekilde bundan bir sonraki âyet-i kerimeyi delil göstererek bunun sadece ric'î talâk ile boşanmış kadının çıkmasını yasaklamayı ihtiva ettiğini belirtmiştir. Çünkü bu âyet hanımı boşayan kocanın iddeci içerisinde kaldığı sürece ana ric'at yapmak hususunda görüş sahibi olması ile alâkalıdır. Bu haliyle kadın âdeta her zaman kocasının tasarrufu (ric'at yapma isteği) altında bulunması gerekiyor gibidir. Bâin talâk ile boşanmış kadın hakkında ise, bunların hiçbirisi sözkonusu değildir. Böyle bir kadının ihtiyaç duyması halinde yahut evinin emin olmamasından korktuğu takdirde, evinden dışarı çıkması câiz olur. Tıpkı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın ona (Fatıma'ya) bu işi mubah kılması gibi. Müslim'deki ifadeye göre Fatıma: Ey Allah'ın Rasûlü demiş. Kocanı beni üç talâk ile boşadı. Bulunduğum yerde iznim olmaksızın üzerime girileceğinden korkarım. Bunun üzerine Peygamber ona emir verdi ve o da başka bir yere geçti. Müslim, II, 1121 Buhârî'de ise şöyle denilmektedir: Âişe'den rivâyete göre Fatıma ıssız bir yerde idi. Ona bir tehlike geleceğinden korkuldu. İşte bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona (meskenini terketmesi için) ruhsat verdi. Buhârî, V, 2039 İşte bütün bunlar Kûfelinin görüşünü reddetmektedir. Fatıma'nın (az önce geçen) hadisinde belirtildiğine göre kocası ona boşama sayısından geriye kalmış olan bir boşama haberini göndermiştir. Bu Malik'in lehine, Şafii'nin aleyhine bir delildir. Ayrıca bu hadis Seleme b. Ebi Seleme'nin babasından rivâyet ettiği Hafs b. el-Muğire'nin hanımını tek bir sözde üç defa boşadığına daîr Dârakutnî, JV, 12 daha önceden geçmiş olan hadisinden daha sahihtir. 13- Boşanmış Kadının Mesken Hakkını Kaldıran "Hayâsızlıkları": "Apaçık bir hayasızlıkta bulunmaları hali dışında" âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs, İbn Ömer, el-Hasen, en-Nehaî ve Mücahid: Bundan kasıt zinadır. Bu maksatla çıkartılır ve ona had uygulanır, demişlerdir. Yine İbn Abbâs'tan ve Şafii'den gelen rivâyete göre bundan kasıt, kayınlarına karşı çirkin ve ağır sözler kullanılmasıdır. Beyhaki, es-Sünenü'l-Kübra, VII, 432 Onların bu durumda iddet bekleyen kadını çıkarmaları helal olur. Said b. el-Müseyyeb'den Fatıma hakkında şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Sözü edilen bu kadın, kayınlarına karşı dilini uzatmıştı. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona başka bir yere geçmesini emretmişti. Beyhaki, es-Sünenü'l-Kübra, VII, 433; İbn Abdi’l-Berr, et-Temkld, XIX, 146 Ebû Davud'un Kitab'ında (Sünen'inde) Said'in şöyle dediği belirtilmektedir: O (kendisi ile ilgili olayı anlatarak) insanlar, zor bir duruma düşürmüş bir kadındı. O kadın uzun dilli birisi İdî. Bu bakımdan gözleri görmeyen İbn Um Mektûm'un yanına tevdi edildi. Ebû Dâvûd, II, 2Ö9; İbn Abdil-Berr, et-Temhîd, XIX, 151 İkrime dedi ki: Ubeyy'in mushafında: "Size karşı çok çirkin sözler söylemeleri müstesna" şeklindedir. Bunu şu rivâyet pekiştirmektedir: Muhammed b. İbrahim b. el-Haris'in rivâyetine göre Âişe, Kuys kızı Fatıma'ya dedi ki: Allah'tan kork. Sen niçin evinden çıkartıldığını biliyorsun. Yine İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: (Bu âyetteki "fahişe") hayasızlıkta bulunma hali, zina, hırsızlık, akrabalara karşı kötü ve çirkin sözler söylemek gibi hertürlü masiyettir. Taberi'nin tercih ettiği görüş de budur. Yine İbn Ömer ve es-Süddî'den şöyle dedikleri rivâyet edilmiştir: Hayasızlık kadının iddet döneminde evinden dışarıya çıkmasıdır. (Buna göre) âyetin takdiri şöyle olur; Ancak haksız yere evlerinden çıkmak suretiyle apaçık bir hayasızlıkta bulunmaları hali müstesnadır. Yani kadın çıkacak olursa, günahkâr ve asi olur. Katade dedi ki: Hayasızlık (fahişe) serkeşlik etmek demektir. Şöyle ki; eğer erkek hanımını serkeşlik ettiği için boşayacak olursa, o zaman kadın onun evinden başka bir yere gider. İbnu'l-Arabî dedi ki: Bu, zina dolayısıyla kadının çıkarılması demektir, diyenlerin görüşlerinin açıklanacak uygun bir tarafı yoktur. Çünkü bunun için çıkış, öldürülmek ve idam edilmek için çıkıştır. Bunun ne helal, ne de haram çıkıştan istisna edilmesi sözkonusu değildir. Burdaki hayasızlıktan kasıt, uzun dilli ve çirkin sözlü olmaktır, diyenlerin görüşü ise, Kays kızı Fatıma'nın hadisinde tefsir edilmiş (açıklanmış) bir görüştür. Bundan maksat her türlü masiyettir diyenler de yanılmışlardır. Çünkü gıybet ve benzeri masiyetler ne çıkarılmayı, ne de çıkmayı mubah kılar. Haksız yere çıkmaktır, diyenlerin görüşleri ise doğrudur. (Buna göre) ifadenin takdiri şöyle olur: Şer'an siz de onları evlerinden çıkaramazsınız, onlar da çıkamazlar. Ancak haddi aşarak çıkmaları bundan müstesnadır. 14- "Allah'ın Sınırları": "İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır." Yani açıklamış olduğu bu hükümler Allah'ın kulları hakkındaki hükümleridir. Allah bu hükümleri aşmayı yasaklamıştır. Bu hükümleri kim aşarsa, kendisine haksızlık etmiş ve nefsini helâk olacak bir yola koşmuş olur. "Bilemezsin; belki Allah bundan sonra bir iş peyda ediverir." Yüce Allah'ın peyda edivereceği iş, kocasının hanımına karşı olan kalbindeki nefreti sevgiye, ondan yüz çevirmeyi ona yönelmeye, onu boşama kararını pişmanlığa dönüştürerek ona dönmesini sağlamasıdır. Bütün müfessirlerr söyle demişlerdir: Burada yüce Allah "iş" ile rıc'at yapma arzusunu duymasını kastetmiştir. Âyetin anlamı (boşayacaksa) bir defa talâk vermeyi teşvik etmek, üç defa boşamayı yasaklamaktır. Çünkü üç talâk verecek olursa, ayrılığa pişmanlık ve hanımına geri dönmek arzusunu duyması halinde kendisine zarar vermiş olur ve artık dönüşe bir yol bulamaz. Mukâtil dedi ki: "Bundan" yani bir ya da iki talâktan "sonra" diye açıklamıştır. "Bir iş" lâfzı ise herhangi bir görüş ayrılığı olmaksızın ric'at yapmak diye açıklanmıştır.

Görünmeyeni ve görüneni bilendir. Üstündür, hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Görülmeyeni ve görüleni bilendir. Üstündür, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Gizliyi de, açığı da bilendir. Azizdir, Hakimdir,

“Gizliyi de, açığı da” yani görülmeyeni de, hazır olup görüneni de

“bilendir.”

O

“Azizdir” yani galip gelen ve kahir olandır. Bu anlamıyla âyet fiil sıfatla nndandır. Yüce Allah’ın;

“Kitabın indirilmesi Aziz (mutlak galib), Hakim (her işi hikmet dolu) Allah tarafındandır” (ez-Zümer, 39/1) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. Yani herşeyi yaratan, sapasağlam kılan, kahredici güce sahip Allah tarafından indirilmiştir, demektir.

el-Hattabî dedi ki: Bu (el-Aziz), kadri yüce ve üstün anlamına da gelebilir. Bu anlamda olmak üzere “ayn” harfi kesreli olarak; denilir. O zaman-

“Aziz”, kimse ona denk olamaz ve onun benzeri yoktur, anlamını da kapsar. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Mahlukatının işlerini yönetmekte hikmeti sonsuz

“Hakimdir.” İbnu’l-Enbarî dedi ki:

“el-Hakîm” eşyayı yaratması son derece muhkem olan demek olup “mufil” vezninden “fail” veznine getirilmiştir. Yüce Allah’ın:

“Elif, Lam, Râ, İşte bunlar Hakim kitabın âyetleridir” (el-Câsiye, 45/2) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır ki, muhkem (sapasağlam) demektir. Bu da “muf al” vezninden “faîl” veznine getirilmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

(Teğâbun Sûresi’nin sonudur. Allah’a hamd olsun).

Allah’a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah şükredendir, halîmdir.

Diyanet Vakfı
Eğer Allaha (rızası uğruna) ödünç verirseniz, Allah onu sizin için kat kat arttırır ve sizi bağışlar. Allah çok mükafat verendir, ceza vermekte acele etmeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Allah’a güzel bir şekilde ödünç verirseniz, onu size kat kat arttırır ve günahlarınızı bağışlar. Allah Şekûrdur, Halimdir.

Aynı şekilde:

“Eğer Allah’a güzel bir şekilde ödünç verirseniz, onu size kat kat arttırır” âyeti ile ilgili açıklamalar da daha önceden el-Bakara Sûresi (2/245. âyet, 1. başlıkta) ile el-Hadid Sûresinde (57/11. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ve günahlarınızı bağışlar. Allah, Şekûrdur, Halimdir” âyeti ile ilgili olarak şükrün anlamına dair açıklamalar el-Bakara Sûresi’nde (2/52. âyet, 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Halim” (cezalandırmakta) acele etmeyen demektir.

Allah’tan gücünüz yettiğince sakının. Dinleyin, itaat edin ve kendiniz için infak edin. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.

Diyanet Vakfı
O halde gücünüz yettiğince Allaha isyandan kaçının. Dinleyin, itaat edin, kendi iyiliğinize olarak harcayın. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa işte onlar kurtuluşa erenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
O halde; gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun. Dinleyin, itaat edin. Kendiniz İçin de hayır olmak üzere infak edin. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar umduklarını elde edenlerin ta kendileridir.

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun. Dinleyin, itaat edin. Kendiniz için de hayır olmak üzere infak edin…” âyetine dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Güç Yettiğince Allah’tan Korkmak ile “Allah’tan Gereği Gibi Korkmak”:

Tevil bilginlerinden bir topluluk bu âyet-i kerimenin yüce Allah’ın:

“Allah’tan nasıl korkmak gerekirse öyle korkun” (Âl-i İmrân, 3/102) âyetini neshettiği görüşündedir. Katade, er-Rabî b. Enes, es-Süddî ve İbn Zeyd bunlar arasındadır.

Taberi şu rivâyeti zikreder: Bana Yûnus b. Abdi’l-A’lâ anlattı dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi dedi ki: İbn Zeyd yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Allah’tan nasıl korkmak gerekirse öyle korkun” (Al-i İmrân, 3/102) âyeti hakkında dedi ki: Bu çok ağır bir emir olarak geldi. Ashab: Bunun nasıl olması gerektiğini kim bilebilir yahut ona kim ulaşabilir. Yüce Allah bu işin onlara çok ağır geldiğini bildiğinden bu âyeti neshederek hükmünü onlar üzerinden kaldırdı ve bu âyet) indirerek:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” diye buyurdu.

Âyetin muhkem olduğu, onda herhangi bir neshin olmadığı da söylenmiştir. İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Allah’tan nasıl korkmak gerekirse öyle korkun” (Al-i İmrân, 3/102) âyeti nesholmamiştır, fakat Allah’tan gereği gibi korkmak Allah için gereği gibi cihad etmekle ve Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasının etkisi altında kalmamakla, kendi öz nefisleri babaları ve oğulları aleyhine olsa dahi adaleti ayakta tutmakla olur. Bu daha önceden (Âl-i İmrân, 3/102. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

2- Bu İki Ayet ile Âl-i İmrân, 3/102. Âyeti Nasıl Anlaşılabilir?

Bu âyet-i kerîme nesholmayıp, muhkem olduğuna göre et-Teğâbun Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun”

âyeti nasıl açıklanır ve Allah’tan nasıl korkmak gerekiyorsa, öylece korkmak emri ile gücümüz yettiğince O’ndan korkmak emri birarada nasıl anlaşılabilir? Allah’tan gereği gibi korkmak emri, Kur’ân-ı Kerîm âyeti ile herhangi bir tahsis sözkonusu olmaksızın ve herhangi bir şarta da bağlı olmayarak Kur’ân ile farz kılınmaktadır. Gücümüz yettiğince Allah’tan korkmak emri ise bir şarta bağlı olarak ondan korkmak emrini ihtiva etmektedir diyenlere şöyle cevap verilir:

Yüce Allah’ın:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyetinin delâlet ettiği ile;

“Allah’tan nasıl korkmak gerekirse öyle korkun” (Al-i İmrân, 3/102) âyetinin anlamı ile ilgisi yoktur. Yüce Allah:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyeti ile şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Artık Allah’tan korkun ve sizin için fitne kılınan mallarınızın ve evlatlarınızın fitnesi sizi yenik düşürmesin diye O’nun gözetimi altında olduğunuzu bilin. Bunlar, sizin için farz olan küfür diyarından, İslam diyarına hicret etmekten alıkoyarak hicret etme gücünüz ve imkânınız varken, hicret etmeyi terk edecek hale gelmeyiniz. Çünkü yüce Allah:

“Nefislerine zulmedenler olarak canlarını alacağı kimselere melekler… İşte Allah’ın onları affedeceği umulur” (en-Nisa, 4/97-99) âyeti ile gücü yetmeyen kimseleri hicreti terkettiklerinden dolayı mazur görmekte; sirk diyarında herhangi bir çare ya da hicrete yol bulamadığı için kalmaya devam eden kimseleri affettiğini haber vermektedir. İşte yüce Allah’ın:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyeti da aynı şekilde şirk diyarından, İslam diyarına hicret etmeyi, mallarınızın ve evlatlarınızın fitnesine kapılarak terketmeyiniz, demektir, bu açıklamanın doğruluğunun delillerinden birisi de yüce Allah’ın:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyetinin, hemen:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlatlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının” (et-Teğâbun, 64/14) âyetinden sonra gelmesidir.

Az önceden geçtiği üzere bu âyet-i kerîmelerin çoluk çocuklarının kendilerini engellemeleri neticesinde şirk diyarından, İslam diyarına hicret etmekte geciken ve önceleri kâfir olan birtakım kimseler sebebiyle indiği hususunda seleften Kur’ân-ı Kerîm’in tevilini bilen İlim ehli arasında herhangi bir görüş ayrılığı yoktur. Bütün bunlar Taberi’nin tercih ettiği görüşlerdir,

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyetinin nafile olarak yapılan ameller yahut sadakalar ile ilgili olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın:

“Allah’tan nasıl korkmak gerekirse öyle korkun” (Al-i İmrân, 3/102) âyeti inince, bu müslümanlara ağır geldi ve topukları şişinceye, alınları yaralanıncaya kadar namaz kılmaya koyuldular. Yüce Allah onların bu yüklerini hafifletmek üzere;

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun” âyetini indirdi ve bundan önceki âyet-i kerimeyi neshetti. Bu açıklamayı İbn Cübeyr yapmıştır.

el-Maverdî dedi ki: Eğer bu nakil sabit değilse, bir masiyet işlemeye zorlanan kimsenin bundan dolayı sorumlu olmaması ihtimali de vardır. Çünkü bu durumdaki bir kişi, o masiyetten sakınabilme gücüne sahih değildir.

3- Dinleyin, İtaat Edin;

“Dinleyin, İtaat edin” âyeti, size verilen öğütleri dinleyin, -size verilen emir ve yasaklara itaat edin; demektir. Mukâtil dedi ki:

“Dinleyin” Allah’ın Kitabından üzerinize İndirilenlere kulak verin demektir. Dinlemenin asıl anlamı budur.

“İtaat edin” size verdiği emir ya da yasaklarda Rasûlüne itaat edin, demektir.

Katade dedi ki: Buna bağlı olarak; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a dinleyip itaat etmek esası üzere bey’at edilmiştir.

Bir başka açıklamaya göre:

“Dinleyin” yani dinlediğiniz şeyi kabul edin, demektir. Kabul etmenin “dinlemek” diye ifade edilmesi dinlemenin neticesinin bu oluşundan dolayıdır.

Derim ki: el-Haccac bu âyet-i kerimeyi okuyup, hükmünün münhasıran Abdu’l-Melik b. Mervan hakkında olduğunu ileri sürüp de:

“O halde gücünüzün yettiği kadar Allah’tan korkun. Dinleyin, itaat edin” âyeti Allah’ın emiri ve halifesi olan Abdu’l-Melik b. Mervan hakkındadır. Bunun bir istisnası yoktur. Allah’a yemin ederim eğer ben bir adama: Mescidin bir kapısından çıkmasını emredip, o da bir başka yerden çıkacak olursa hiç şüphesiz kanı bana helaldir; derken işi alabildiğine aşırıya götürmüş ve âyet-i kerimeyi bu şekilde tevil çtmekle yalan söylemiştir. Evel, bu âyet-i kerîme herşeyden önce Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkındadır, sonra onun ardından gelen emir sahibleri hakkındadır. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Allah’a itaat edin, Rasûle de itaat edin ve sizden olan emir sahiblerine de” (en-Nisâ, 4/59) âyetidir.

4- İnfak ve Kapsamı:

“İnfak edin” âyeti ile kastedilenin zekât olduğu söylenmiştir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır, Nafile olan nafakanın kastedildiği de söylenmiştir. ed-Dahhak: Bu cihad uğrundaki harcamadır, demiştir. el-Hasen ise; Bu kişinin kendisi için yaptığı harcamadır, demiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu görüşü ileri sürenin bu kanaati belirtmesine sebeb, yüce Allah’ın:

“Kendiniz için” diye buyurmuş olmavSi ve fakat ister farz, ister nafile olsun bütün sadaka türü infakların, kişinin kendisine yaptığı infak ve harcamalar olduğunu farkedememiş olmasıdır. Yüce Allah ise:

“Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz kendi aleyhinize.” (el-İsrâ, 17/7) diye buyurmaktadır. Kişinin hayır namına yaptığı herbir şey aslında ancak kendi lehinedir. Doğrusu ise bu âyeti kerimenin umumi olduğudur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine yöre bir adam una: Yanımda bir dinarım var (onu ne yapayım), diye sormuş, Peygamber: “Onu kendine harca” diye cevap vermiş. Adam: Bir dinarım daha var deyince, “onu hanımına harca” diye buyurmuş. Bir dinarım daha var deyince, “onu çocuklarına harca” diye buyurmuş. Bir dinarım daha var deyince, “onu sadaka ver” diye buyurmuştur İbn Hibbân, Sahih, X, 47; Hâkim, Müstedrek, I, S7S; Ebû Dâvûd, II, W, Müsned, II, 251, 471

Böylelikle önce kişinin kendisinden sonra eşinden, sonra çocuklarından başlayarak devam etmiş ve bundan sonra sadakayı sözkonusu etmiştir. İşte şeriatta aslolan da budur.

5- “Kendiniz İçin Hayır Olmak Üzere”:

“Kendiniz İçin de hayır olmak üzere” âyetindeki:

“Hayır olmak üzere” lâfzı Sîbeveyh’e göre hazfedilmiş bir fiil dolayısıyla nasbedilmiştir. Buna da

“infak edin” fiili delâlet etmektedir. Şöyle buyurmuş gibidir: İnfak hususunda kendiniz için hayırlı olan şeyler yapınız. Yahutta mallarınızdan kendiniz için önden hayır gönderiniz, demiş gibidir,

el-Kisaî ve el-Ferrâ’ya göre ise hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır. “Kendiniz için hayırlı olan bir infak yapınız” demektir. Ebû Ubeyde’ye göre ise gizli bin ‘nin haberidir. Bu da: “Sizin için hayır olacak (bir infak yapın)” demektir.

“Hayır”ı malın kendisi kabul edenlere göre ise bu lâfzın nasb ile gelmesi

“infak edin” âyeti sebebi iledir. (Buna göre âyet: …kendiniz için hayır (mal) infak edin, demek olur.)

“Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, İşte onlar umduklarını elde edenlerin ta kendileridir” âyetine dair açıklamalar daha Önceden (el-Haşr, 59/9. âyet, 11, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Mallarınız ve çocuklarınız birer imtihandır. Allah katında ise büyük bir ödül vardır.

Diyanet Vakfı
Doğrusu mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir imtihandır. Büyük mükafat ise Allahın yanındadır.

Kurtubi Tefsiri
Mallarınız da, evlâtlarınız da sizin İçin ancak bir imtihandır. Büyük mükâfat İse Allah nezdindedir.

“Mallarınız da, evlâtlarınız da sizin için ancak bir imtihandır.” Sizi haram kılınmış şeyleri elde etmeye yüce Allah’ın hakkı olan şeyleri vermeyip, alıkoymaya iten bir sınama ve denemedir. O halde Allah’a isyanı gerektiren hususlarda onlara itaat etmeyiniz. Hadîs-i şerîfte şöyle buyurulmaktadır: “Kıyâmet gününde bir adam getirilir de bunun çoluk çocuğu hasenatını yedi” denilir.” Kaynağını tesbit edemedik Seleften birisi de şöyle demiştir. Çoluk çocuk itaatlerin içindeki kurtçuklardır.

el-Kutebî: “Fitne: Düşkünlük göstermektir” der. “Adam kadına meftun oldu (ona gönülden bağlandı)” ilenilir. “Fitne”nin mihnet (imtihan) anlamında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu beytinde de bu anlamdadır:

“İnsanlar dinlerinde mihnete uğradılar

Ve Affan’ın oğlu geriye uzunca bir kötülük bıraktı,”

İbn Mes’ûd dedi ki: Sizden herhangi bir kimse: Allah’ım beni fitneden koru demesin. Çünkü aranızda malına, ailesine ve gocuğuna geri dönen herbiriniz mutlaka bir fitne sahibi demektir. O bakımdan bunun yerine şöyle desin: Allah’ım, ben Sana fitnelerin saptırıcılarından sığınırım.

el-Hasen yüce Allah’ın:

“Eşleriniz ve evlâtlarınızdan…” âyetinde yer alan; …dan” lâfzını teb’îd (kısmîlik bildirmek) için getirmiştir. Çünkü hepsi düşman değildir fakat yüce Allah’ın:

“Mallarınız da, evlatlarınız da sizin için ancak bir imtihandır” âyetinde bu lâfız zikredilmemiştir. Çünkü mal ve evlatların fitneden (imtihandan) uzak durmaları ve kalbin onlarla meşgul olmaması sözkonusu değildir.

Tirmizî ve başkalarının rivâyet ettiklerine göre Abdullah b. Küreydi; babasından şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı hutbe verirken gördüm. Bu sırada Hasan ile Hüseyin -ikisine de selâm olsun- üzerlerinde kırmızı birer gömlek olduğu halde geldiler. Bir düşüp, bir kalkıyorlardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) indi, onları taşıdı ve önüne oturttuktan sonra şöyle dedi: “Yüce Allah doğru söylemiştir. Gerçekten mallarınız ve evlâtlarınız bir fitne (bir imtihan)dır. Ben bu iki küçük çocuğa bir düşüp bir kalkarken baktım da sözümü kesip onları yanıma kaldırmadan edemedim.” Sonra da hutbesine devam etti Tirmisl, V, 65H; Nesâî, III, 192; Müsned, V, 354

“Büyük mükâfat ise Allah nezdindedir” âyetinde kastedilen cennettir. En ileri mükâfat tu budur. Müfessirlerin dediklerine göre ondan daha büyük bir mükâfat olmaz. Lâfız Buhârî’nin olmak üzere Buhâri ile Müslim’de Ebû Said el-Hudri’den söyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Yüce Allah cennetliklere: Ey cennet ehli diyecek, onlar: Buyur Rabbimiz, âyetini dinlemeye hazırız diyecekler. O: Hoşnut oldunuz mu? diyecek, onlar: Nasıl hoşnut olmayız? Bize yarattıklarından hiçbir kimseye vermediğin şeyler verdin. Bu sefer: Size bunlardan daha üstün bir şey vereyim mi? diye buyuracak, onlar; Rabbimiz, bunlardan daha üstün nedir? diyecekler, o da şöyle buyuracak: Üzerinize hoşnutluğumu bırakırım ve ondan sonra da ebediyyen size gazab etmem.” Buhârî V. 2=TO. VI. 27İ2; Müslim, I, 70, İV, 2176; Tirmizî, IV, 6H9; Müsned, 111. Ü5. [>4 Bu hadis daha önceden de geçmişti. Şüphesiz ki rıza bütün emellerin en ileri derecesidir. Sufiler bu hususu tahkik hakkında şunu söylemişlerdir:

“Allah onunla yarattıklarını imtihan etmiştir,

Cehennemde, cennette O’nun kabzasındadır.

O’nun (insanı) terketmesi ateşinden büyüktür,

Vaslı ise cennetinden de hoştur.”

Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır. Onlardan sakının. Ama affeder, hoşgörür ve bağışlarsanız — şüphesiz Allah bağışlayandır, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar da vardır. Onlardan sakının. Ama affeder, kusurlarını başlarına kakmaz, kusurlarını örterseniz, bilin ki, Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlâtlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının. Bununla beraber şayet affeder, kusurlarına bakmaz ve hatalarını örterseniz, muhakkak Allah çok mağfiret edendir, çok mehamet edendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlâtlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demektedir: Bu âyet-i kerîme Medine’de Eşca’lı Avf b. Malik hakkında inmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hanımının ve çocuklarının kendisine karşı katı davrandıklarından şikâyet edince, bu âyet-i kerîme nazil olmuştur. Bunu en-Nehhâs zikretmektedir.

et-Taberî de bunu Atâ b. Yesar’dan naklederek şöyle dediğini belirtmektedir: Teğâbun Sûresi’nin tamamı Mekke’de inmiştir. Şu âyetler müstesna:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlatlarınızdan size düşman olanlar vardır.” Bu âyeti Eşca’lı Avf b. Malik hakkında inmiştir. Bunun eşleri ve çocukları vardı. Gazaya gitmek istedi mi onun için ağlarlar ve onu yumuşatmaya çalışarak: bizi kime bırakacaksın, derler, o da hemen yumuşar ve gitmeyip kalırdı. Bunun üzerine:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlatlarınızdan size düşman olanlar vardır.” âyeti tümüyle Medine’de Eşca’lı Avf b. Malik hakkında inmiştir. Sûrenin sonuna kadar geriye kalan diğer bütün âyetler de Medine’de inmiştir.

Tirmizî’nin rivâyetine göre İbn Abbâs -şu;

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlâtlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının” âyeti hakkında bir adamın soru sorması üzerine şöyle demişti: Burada sözü edilenler Mekkelilerden İslâm’a girip Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelmek istedikleri halde; eşleri ve çocukları, kendilerini terkederek Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelmelerine razı olmayan kimselerdir. Bunlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gelip insanların dinde derinlemesine bilgi sahibi olduklarını görünce, onları cezalandırmak istediler. Bunun üzerine yüce Allah:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlâtlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının” âyetini indirdi. Bu hasen, sahih bir hadistir. Tirmizî, V. 419: Taberânî, Kebir, XI, 275; Hâkim, Müstedrek, II, 532

2- Eş ve Çocukların Düşmanlıkları ve Düşmanlığın Mahiyeti ve Şekli:

Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî dedi ki: Bu düşmanlığın ne şekilde olduğunu açıklamaktadır. Şüphesiz ki düşman bizzat şahsı dolayısıyla düşman değildir. O yaptığı davranışlarıyla düşmanlık eder. Buna göre eş ve çocuklar düşmanın yaptığı işi yapacak olursa, onlar da düşman olur. Kul ile (Allah’a) itaat arasına engel olmaktan daha çirkin bir iş de yoktur. Sahih-i Buhârî’de, Ebû Hüreyre’nin rivâyet ettiği hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şeytan Âdemoğluna karşı îman yolunda oturdu ona: Sen kendinin ve atalarının dinini bırakıp îman mı edeceksin? dedi. Âdemoğlu ona muhalefet etti ve îman etti. Sonra şeytan onun karşısında hicretin yolu üzerinde oturdu ve ona: Malını, aileni bırakıp hicret mi edeceksin, dedi. Ona muhalefet etti ve hicret etti. Sonra şeytan ona karşı cihad yolu üzerindi; olurdu ve ona: Ölümüne sebeb teşkil edeceksin, hanımların başkaları tarafından nikâhlanacak, malın paylaştırılacak diye mi cihad edeceksin dedi, yine ona muhalefet etti ve cihad etti. Sonunda öldürüldü, onu cennete koymak da Allah’ın üzerinde bir hak oldu.” İbn Hîbhân, Sahih, X, 453; Ahmed b. Amr eş-Şeybanî, el-Ahâd ve’l-Mesânî, Riyâd 1411/1991, V, 137; Taberânî, Kebir, VII, 117; Beyhaki, Şuabu’l-îman, IV, 21, 22, Hadisi Buhârî’de teshil edemediğimiz gibi, Buhârî’ye nisbet edeni de teshir edemedik. Kurtubi merhumun bir yanılması bir istinsah hatası ya da bir okuma hatası olabilir.

Şeytanın oturması iki şekilde olur: Biri vesvese ile olur, ikincisi ise eşlerin, çocukların ve arkadaşların bu doğrultuda istediklerini yapmaya itmesi ile olur. Yüce Allah:

“Biz onlara yakın arkadaşlar kıldık. Onlar da önlerinde ve arkalarında olanı kendilerine süslediler.” (Fussilet, 41/25) diye buyurmaktadır.

Îsa (aleyhisselâm)’ın hikmetli sözleri arasında şu da vardır: “Her kim hanım, mal ve çocuk edinirse, o kimse dünyaya köle olur.”

Sahih hadiste kulun bu kabilden düşebileceği asgari köleliğin sınırı açıklanmaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Helâk olmuştur altının kölesi, helâk olmuştur dirhemin kölesi, helâk olmuştur güzel kumaşın kölesi, helâk olmuştur kadifeye köle olan. Helâk olsun ve başaşağı devrilsin, bir yerine batan bir dikeni kimse oradan çekip almasın.” Buhârî, III, 1057; İbn Mâce, II, 1386

Dinara, dirheme (altına, gümüşe) kölelikten daha büyük bir aşağılık yeni bir elbise dolayısıyla gayrete gelen bir hevesten daha bayağı bir arzu ve istek olamaz,

3- Hanımın Kocasına Düşmanlığı Gibi, Kocanın da Hanımına Düşmanlığı Mümkündür:

Erkeğin çocukları ve eşi kendisine düşman olduğu gibi; aynı şekilde koca ve çocukları da yine aynı yönden hanıma düşman olabilirler. Yüce Allah’ın:

“Eşleriniz” âyetinin kapsamına erkekler de, dişiler de girer. Çünkü hepsi zaten her âyetin kapsamına da girerler. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4- Düşmanlardan Sakınmak:

“O halde onlardan” size zarar verirler diye

“sakının.” Kişinin kendisine gelecek zarara karşı kendisini koruması ve sakınması iki şekilde sözkonusu olur. Ya gelecek bedeni bir zarar sözkonusudur, ya dini bir zarar. Bedene gelecek zarar dünya ile alakalıdır, dine gelecek zarar da âhiret ile alakalıdır. Yüce Allah, kulu bu zarardan sakındırmış ve buna karşı onu uyarmıştır.

5- Affedip Bağışlamak;

“Bununla beraber şayet affeder, kusurlarına bakmaz ve hatalarını örterseniz, muhakkak Allah çok mağfiret edendir, çok mehamet edendir” âyeti ile ilgili olarak Taberî, İkrime’den şunu rivâyet etmektedir: Yüce Allah’ın:

“Ey Îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlatlarınızdan size düşman olanlar vardır. O halde onlardan sakının” âyeti hakkında dedi ki: Kişi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gitmek ister fakat çoluk çocuğu: Gidip bizi nereye bırakacaktır? derlerdi. Fakat kişi İslâm’a girip dini bilgi sahibi olunca bu sefer şöyle demeye koyulurdu: Yemin olsun daha önce beni bu işten alıkoyan kimselere dönecek ve şunları şunları yapacağım.

İşte bu sebeble yüce Allah:

“Bununla beraber şayet affeder, kusurlarına bakmaz ve hatalarını örterseniz, muhakkak Allah çok mağfiret edendir, çok mehamet edendir” âyetini indirdi.

Mücahid de yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Muhakkak ki eşleriniz ve evlâtlarınızdan size düşman olanlar vardır. O kaide onlardan sakının” âyeti hakkında dedi ki: Onlara dünya ile ilgili bir hususta düşmanlık etmediler. Fakal onlara olan sevgileri onlar için haram olan bir şeyi alıp. kendilerine vermelerine sebeb teşkil etti, Ayet-i kerîme insanın eşi ve çocukları sebebiyle işleyebileceği her türlü masiyet hakkında umumidir. Sebebin özelliği hükmün genelliğine engel değildir.

Allah, O’ndan başka ilah yoktur. Müminler yalnızca Allah’a tevekkül etsin.

Diyanet Vakfı
Allah; Ondan başka hiçbir ilah yoktur. Müminler yalnız Allaha dayanıp güvensinler.

Kurtubi Tefsiri
(O) Allah’dır. O’ndan başka hiç bir ilâh yoktur. O halde mü’minler yalnız Allah’a tevekkül etsinler.

“(O) Allah’dır. O’ndan başka hiçbir İlah yoktur.” O’ndan başka bir mabud olmadığı gibi, O’ndan başka bir yaratıcı da yoktur. O halde yalnız O’na tevekkül ediniz.

Allah’a itaat edin, elçiye de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, elçimize düşen yalnızca apaçık tebliğdir.

Diyanet Vakfı
Allaha itaat edin, Peygambere de itaat edin. Yüz çevirirseniz bilin ki, elçimize düşen apaçık bir duyurmadır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a itaat edin, Peygambere de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz Peygamberimize düşen ancak apaçık tebliğdir.

Yani başınıza gelen musibetlerin üzerinizdeki yükünü hafifletiniz. Allah’a itaatte uğraşınız, O’nun Kitabı gereğince amel ediniz. Sünnetine göre hareket etmek suretiyle Rasûlüne itaat ediniz. Şayet itaatten yüz çevirecek olursanız, Rasûlün tebliğden başka bir görevi yoktur.

Hiçbir musibet Allah’ın izni olmadan isabet etmez. Kim Allah’a iman ederse, Allah onun kalbini doğruya yöneltir. Allah, her şeyi bilendir.

Diyanet Vakfı
Allahın izni olmaksızın hiçbir musibet isabet etmez. Kim Allaha inanırsa, Allah onun kalbini doğruya götürür. Allah her şeyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın izni olmadıkça hiçbir musibet gelip çatmaz. Kim Allah’a îman ederse, onun kalbine hidayet verir. Allah herşeyi en iyi bilendir.

“Allah’ın İznî” yani O’nun iradesi ve kazası (hükmü)

“olmadıkça hiçbir musibet gelip çatmaz.”

el-Ferrâ’ dedi ki: Allah’ın emri ile olmadıkça… demektir. Allah’ın ilmi ile olmadıkça… diye de açıklanmıştır.

Denildiğine göre âyetin nüzul sebebi şudur; Kâfirler: Eğer müslümanların üzerinde bulundukları hal hakkın kendisi ise ,Allah onları dünyada musibetlere karşı elbetteki koruyacaktır. Yüce Allah bu âyeti ile şunu açıklamaktadır: Bir üzüntüyü yahut dünya ya da âhirette bir cezayı gerektiren söz ya da fiil, tan ya da maldaki herbir musibet, yüce Allah’ın ilmi ve kazası iledir.

“Kim Allah’a îman ederse” Allah’ın izni ile olmadıkça ona hiçbir musibetin gelip çatmayacağını bilir ve bunu tasdik ederse,

“onun kalbine” sabır ve (kadere) rıza için

“hidayet verir.” Îman üzere kalbine sebat verir, diye de açıklanmıştır. Ebû Osman el-Cîzî dedi ki: Kimin imanı sahih olursa, Allah da onun kalbini sünnete uymaya iletir.

“Kim Allah’a îman ederse, onun kalbine hidayet verir” âyetinin şu demek olduğu da söylenmiştir: Yani musibet esnasında bu kimse: “İnnâ lillah ve innâ ileyhi râciûn: Şüphesiz biz Allah’ınız ve muhakkak biz O’na döneceğiz” der. Bu açıklamayı İbn Cübeyr yapmıştır.

İbn Abbâs dedi ki: Bu, yüce Allah’ın o kimsenin kalbinde; başına gelen bir musibetin, onun gelip kendisini bulmamasının imkânsız olduğunu ve ona gelip isabet etmeyenin, ona gelip isabet etmesinin imkansız olduğunu, yakîn bir şekilde bilmesi demektir.

el-Kelbî dedi ki: Bu hidayet şudur: Kişi belâya maruz kaldığı vakit sabreder. Ona bir nimet ihsan olunduğu vakit şükreder. Haksızlık yapıldığında bağışlar. Bir diğer açıklamaya göre: Kalbine cennette sevaba nail olma hidayetini verir, yolunu gösterir.

“Hidayet verir” âyeti genel olarak “ye” harfi üstün, “dal” harfi de kesreli olarak okunmuştur. Buna sebeb ise daha önceden

“Allah” adının zikredilmiş olmasıdır. es-Sülemî ve Katade ise;

“Kalbine hidayet verilir” şeklinde “ye” harfini ötreli ve “dal” harfini de üstün, meçhul bir fiil olarak ve “kalb” lâfzındaki “be” harfini de (nâib-i fail: sözde özne) olarak ötreli okumuşlardır, Çünkü bu, faili zikredilmemiş bir fiildir.

Talha b. Mûsarrif ve el-A’rec ise; “Hidayet veririz” şeklinde tazim “nun”u ile; “Kalbine” lâfzını da (“be” harfini) nasb ile okumuşlardır. İkrime ise; Kalbi yatışır, sükûnet bulur’ diye sakin bir hemze ile ve (kalbdeki) “be” harfini merfu olarak okumuştur. Kalbi sükûn ve itminan bulur, demek olur. Malik b. Dinar da onun gibi okumuş olmakla birlikte o, hemzeyi yumuşatarak (telyîn ile) okumuştur.

“Allah herşeyi en iyi bilendir.” Boyun eğenin ve işi O’nun emrine havale edenin teslimiyeti ile O’nun emrinden hoşlanmayanın hoşlanmayışı O’na gizli değildir.

İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar, işte onlar ateş ehlidir. Orada ebedî kalacaklardır. Ne kötü bir varış yeridir!

Diyanet Vakfı
İnkar eden ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler. Orada ebedi kalacaklardır. Ne kötü gidilecek yerdir orası!

Kurtubi Tefsiri
Kâfir olup, âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, onlar cehennemliklerdir ve orada ebedî kalıcıdırlar. O ne kötü dönüş yeridir!

“Kâfir olup âyetlerimizi” Kur’ân-ı Kerîmi

“yalanlayanlara gelince, onlar cehennemliklerdir ve orada ebedi kalıcıdırlar. O ne kötü dönüş yeridir!” Daha önce birkaç yerde de geçtiği üzere yüce Allah, mü’minlerin durumunu sözkomısu ettikten sonra kâfirlerin durumunu böylece sözkonusu etmektedir.

Toplanma günü sizi toplayacağı gün — işte o, hüsrana uğramanın belli olduğu gündür. Kim Allah’a iman eder ve salih amel işlerse, kötülüklerini örter ve onları altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokar. İşte bu büyük kurtuluştur.

Diyanet Vakfı
Mahşer vaktinde sizi toplayacağı gün, işte o zarar günüdür. (Ancak) kim Allaha inanır ve yararlı iş yaparsa, Allah onun kötülüklerini örter, onu (ve benzerlerini), içinde ebedi kalacakları, altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. İşte büyük kurtuluş budur.

Kurtubi Tefsiri
Sizleri toplanma gününe toplayacağı o gün, işte o Teğâbun günüdür. Kim Allah’a îman edip salih amel işlerse kötülüklerini örter. Onu altından ırmaklar akan cennetlere -onlar orada ebedi kalıcılar olmak üzere- sokar. Büyük kurtuluş işte budur.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Toplanma Günü Olan Teğâbun (Aldanış) Günü:

“Sizleri toplanma gününe toplayacağı o gün” âyetinde yer alan:

“O gün” âyetinde, amel eden (yedinci âyette geçen):

“Size haber verilecektir” anlamındaki yahutta ihtiva ettiği tehdit manası dolayısı İle (8, âyetteki);

“…haberdardır” anlamındaki âyetlerdir. Sanki yüce Allah: “Allah sizi toplayacağı o gün, cezalandıracaktır” diye buyurmuş gibidir. Yahutta onda amel eden: “Hatırla ki” anlamındaki takdiri fiildir.

“el-Gabn; Eksiklik” demektir. Bir kimseden bir şeyi gerçek kıymetinden daha aşağı bir bedele alışı anlatmak üzere: “Onu ğabn elti, ğabnetmek (aldattı, aldatmak)” denilir.

“Sizi toplayacağı” âyeti genel olarak “ye” harfi ile diye okunmuştur. Buna sebeb de yüce Allah’ın (bir önceki âyette geçen):

“Allah yaptıklarınızdan haberdardır” âyetidir. O bakımdan burada da yüce Allah, olacağı haber vermektedir. Diğer bir sebep ise daha önceden yüce Allah’ın adının zikredilmiş olmasıdır, (Yani toplayacak olanın Allah olduğunun anlaşılmasıdır.)

Nasr, İbn Ebi İshak, el-Cahderî, Yakub ve Sellam ise “nun” ile “Sizi toplayacağımız” diye okumuşlar ve:

“ve indirdiğimiz nura” (8. âyet) itibar ederek böyle okumuşlardır.

“Toplanma günü (yevmu’l-cem’)” ise yüce Allah’ın öncekileri, sonrakileri, insanları, cinleri, semâ ehli ile yeryüzündekilerin hepsini bir araya getirip toplayacağı gündür. Yüce Allah’ın her kulu ve onun amelini biraraya getireceği gün olduğu söylendiği gibi, bugünde yüce Allah, zalim ile mazlumu biraraya getireceği için bu ismi aldığı da söylenmiştir.

Bir diğer görüşe göre yüce Allah bugünde her peygamberi ve onun ümmetini biraraya getirecektir.

Bir diğer görüşe göre yüce Allah bugünde itaat edenleri mükâfatı ile günahkâr ve isyankârların cezalandırılmasını bir arada yapacaktır.

“İşte o Teğâbun günüdür” yani kıyâmet günüdür. Şair şöyle demiştir:

“Ayrılık yurdunda yaşamaktan ne beklerim ki

Şunu bilin ki istirahatler ancak Teğâbun günü olacaktır.”

Kıyâmet gününe

“Teğâbun günü: Aldanış günü” denilmesinin sebebi bugünde cennetliklerin cehennemlikleri aldatacağından dolayıdır. Yani cennet ehli cenneti, cehennem ehli de cehennemi -mübadele yoluyla- almışlardır. Hayrı şerre, iyiyi kötüye, nimetleri azaba değiştirmiş olduklarından ötürü aldanışları sözkonusu olmuştur. Nitekim alışveriş yapıp da bu hususta karşı tarafın aleyhine düşük kıymette olanı verir, daha üstün kıymette olanı alan bir kimse Filanı ğabn ettim (alışverişte aldattım)” denilir. İşle cennetliklerle cehennemlikler de böyledir. -İleride açıklaması gelecektir. Elbise senden daha uzun olur da onun bir kısmını dikecek olursan: “Elbiseyi kısalttım” denilir. Bu da bir eksiklik anlamını ifade eder. “Koltuk altları ve baldırların yakın yerlerinde eskimekten dolayı bükülen yerler” demektir.

Müfessirler der ki: O halde “mağbûn; aldanmış kişi” ailesi ve cennetteki mevkileri itibariyle aldanışa düşmüş olan kimsedir. O gün imanı terkettiği için herbir kâfirin aldanış içerisinde olduğu açıkça ortaya çıkacağı gibi, her bir mü’minin iyilik hususundaki kusurları ve zamanı boşa geçirmiş olması dolayı sı ile de aldanış içerisinde olduğu açıkça ortaya çıkacaktır.

ez-Zeccâc dedi ki: Cennette mevkii yüksek olan bir kimse mevkii ondan daha aşağıda olanı ğabnetmis olacaktır.

2- Bugüne “Tegâbun Günü”Denilmesinin Sebebi ve Bugündeki Aldanışın Mahiyeti:

Eğer: “Bir aldanışın sözkonusu olması için arada nasıl bir muamele olmuştur” diye soran olursa, ona şöyle cevap verilir: Bu, alışverişe dair bir temsili ifadedir. Yüce Allah:

“İşte onlar hidayet karşılığında sapıklığı satın almış olanlardır. “(el-Bakara, 2/16) dîye buyurmakladır.

Kâfirlerin hidayet karşılığında sapıklığı satın aldıkları ve ticaretlerinin kâr sağlamayıp aksine ziyan ettiği belirtildiği gibi; burada da onların aldanış içerisinde olduklarını belirtmektedir. Şöyle ki: Cennetlikler dünya karşılığında âhireti satın almışlardır, cehennemlikler’ise âhireti terkederek dünyayı satın almışlardır. İşte bu -lâfzın anlamını genişleterek ve gerçek anlamından ayrı mecazî bir anlam vererek- bir çeşit değiş tokuşun ifadesidir.

Yüce Allah, insanları iki kesime ayırmıştır. Bu kesimin biri cennetlik, diğeri cehennemliktir. Herkesin cennet ve cehennemdeki yeri bellidir. Daha önce bu sûrede ve başka yerlerde açıkladığımız gibi, kul bazen ilâhî yardımdan mahrum kalır ve sonuçta cehennemlik olur. İlâhî tevfike mazhar olan kimse bunun sonucunda yardımdan mahrum olanın mevkiine kavuşur, buna karşılık ilâhî tevfike mazhar olanın cehennem ateşindeki yeri de yardımdan mahrum olana verilir. İşte sanki böylece bir değişim gerçekleşmiş ve bunun sonucunda da aldanış husule gelmiş gibidir.

Gerek dilde, gerek Kur’ân’da misaller ise açıklamak için kullanılır. Bütün bunlar ilgili eserlerdeki geniş açıklamalardan derlenip toparlanmış örnekler olup, bu kitapta da dağınık bir şekilde bu misaller geçmiş bulunmaktadır.

Daha önce; “mü’minler gerçekten felâh bulmuşlardır” (el-Mü’minûn, 23/1) âyetinde açıkladığımız gibi; böyle bir değişimden “miras almak”la da haber verilebilir.

Daha sonra açıklanacağı üzere aldanış bugünden başka bir zamanda da gerçekleşebilir. Fakat burada kastedilen sonunda telafi edilemeyecek ve sonu gelmeyecek olan bir aldanıştır,

el-Hasen ve Katade dedi ki: Bize ulaştığına göre aldanış üç türlüdür: Bir kişi bir bilgiye sahib olur, onu başkasına öğrettiği halde kendisi ona gereken önemi vermez, gereğince amel etmez ve bu ilim sebebiyle bedbaht olur. Buna karşılık o ilmi ondan öğrenen kişi o ilim gereğince amel eder ve bu sayede kurtulur. Bir diğeri sorgulanmasına sebeb teşkiİ edecek çeşitli yollardan bir mal kazanır ve bu malı kullanmakta cimrilik gösterir, bu mat sebebiyle Rabbine İtaatte kusur eder, bu malı hayırlı bir şekilde kullanmaz. Diğer taraftan bu mal dolayısıyla hesaba çekilmeyecek mirasçısına bırakır gider, o mirasçı da o malı Rabbine itaat uğrunda kullanır. Bir diğeri ise kölesi bulunup kölesi Rabbine itaatin gereğini yaparak mutlu olurken, efendi Rabbine isyan edecek amellerde bulunur ve sonunda bedbaht olur.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: “Kıyâmet gününde yüce Allah erkeği ve kadını huzurunda ayakta tutar. Yüce Allah her ikisine de şöyle der: Ne diyecekseniz deyiniz? Adam: Rabbım onun nafakasını bana vacib kıldın. Ben de o nafakayı helal, haram demeksizin temin etmeye gayret ettim. İşte bu davacılar benden bunu istiyor. Geriye ise onların haklarını verecek bir şeyim kalmamıştır. Kadın da şöyle der: Rabbim ben ne diyebilirim? O haram yoldan kazandı. Ben onu helal olarak yedim. Beni razı etmek için Sana isyan etti oysa ben onun böyle yapmasına razı değildim. Benden uzak dursun, benden uzak kalsın. Yüce Allah kadına: Doğru söyledin, der ve verilen bir emir ile erkek cehenneme atılır. Kadın da verilen emir ile cennete götürülür. Cennetin tabakalarından onu görür ve şöyle der: Seni aldattık, seni aldattık. Biz senin kendisi sebebiyle bedbaht olduğun aynı şeyden ötürü mutlu olduk.” Ulaşabildiğimiz kaynaklarda tesbic edemedik. Merhum müfessirin: “Ruviyc; rivâyet edildi” diye tad’if sigası kullandığına da dikkat edelim İşte Teğâbun günü budur.

3- Dünyevî İlişkilerde İnsanların Birbirlerini Aldatmaları:

İbnu’l-Arabî dedi ki: İlim adamlarımız yüce Allah’ın:

“İşte o Teğâbun günüdür” âyetini dünyevi ilişkilerde aldatmanın câiz olmadığına delil göstermişlerdir. Çünkü yüce Allah aldatmayı kıyâmet gününe tahsis ederek:

“İşte o Teğâbun günüdür” diye buyurmuştur. Bu özelleştirici ifade dünyada aldanışın olmadığını ortaya koyar. Dolayısı ile satılan bir malda kim bir aldanışı tesbit edecek olursa, eğer bu aldanış malın kıymetinin üçte birinden fazla ise geri verilir. (İlim adamlarımızın arasından) Bağdatlı olanlar bu görüşü tercih etmiş ve buna çeşitli şekillerle delil getirmişlerdir, Bunlardan birisi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Habban b. Munkız’e söylediği: “Eğer alışveriş yapacak olursan, o vakit: Aldatma yok, de ve senin için üç. gün süreyle muhayyerlik (aldatma olursa malı geri çevirebilme tercihi) vardır.” Dârakutnî, 111, 55; İbn Mâce, II, 789; el-Humeydi, Müsned, 11, 292; Beyhaki, es-Sunenü’t-Kübra, V, 273 “… aldatma yok, de” bölümüne kadar: Buhârî, II, 745, H4H, H50, 851, VI. 2554; Müslim, II, 1165; Ebû Dâvûd, Fil, 2H2, Nesâî. Vli, 252; Muvatta’, II, 635; Müsned, II. 44, fil, 72, 80, S4, 107, 116, 129, III, 217

Bu oldukça tartışmalı bir konu olup, biz bumı dair açıklamaları hilaf (mezheblerin görüş ayrılığının bulunduğu fıkhî) meselelerde ele almış bulunuyoruz. Bunun püf noktası şudur: Dünyada aldatmak dinin bir hükmü gereği olarak icma ile yasaklanmıştır. Zira bu bütün dinlerde şer’an haram kılınmış bir aldatma çeşididir. Fakat bunun basit bir bölümünden herhangi bir kimsenin kaçınabilmesi mümkün değildir. Bu husus daha önce “buyu’: alışverişler” bahsinde geçmiş bulunmaktadır. Zira bizler eğer (basit bir aldanış dolayısıyla) malın geri verileceği hükmünü verecek olursak, hiçbir alışveriş ebediyyen geçerli olmaz. Çünkü bu kadarcık bir aldanıştan uzak kalamaz. Ancak aldanış çok olur da bundan sakınma imkânı bulunursa, o vakit bu aldanış sebebiyle malın geri verilmesi icab eder. Az ile çok arasındaki fark ise şeriatte bilinen bir esastır. İlim adamlarımız da bu sınır için üçte biri tesbit etmişlerdir. Zira malda, vasiyette ve başka hususlarda da bu oranı öngörmüşlerdir. Buna göre âyet-i kerimenin anlamı şöyle olur: İşte o gün -herhangi bir tafsilâta girilmeksizin mutlak olarak- câiz aldanışın olacağı bir gündür. Yahutta; İşte o gün ebediyyen telâfi edilemeyecek olan bir aldanış günüdür. Çünkü dünyadaki aldanış iki türlü telâfi edilebilir; Ya bazı hallerde alışverişin geri çevrilmesi ile olur yahutta bir başka alışverişte ve bir başka malda kâr elde ederek telâfi edilir. Cenneti kaybederek ziyana uğrayan bir kimsenin ise bu ziyanının telâfisi ebediyyen sözkonusu olmaz.

Kimi mutasavvıf ilim adamı şöyle demiştir: Allah bütün insanlar hakkında aldanışı takdir buyurmuştur. Rabbine aklanmadık bir şekilde kavuşmayacak hiçbir kimse yoktur. Çünkü amelinin karşılığını alması, sevabını eksiksiz almadıkça mümkün olmayacaktır. Rivâyette belirtildiğine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah’ın huzuruna çıkan herkes mutlaka pişman olarak Allah’a kavuşur. Eğer günahkâr ise iyilik yapmadığı için, eğer iyilik yapan birisi ise daha çok yapmadığı için (pişman olacaktır.)”

“Kim Allah’a îman edip, salih amel işlerse kötülüklerini örter… Cennetlere sokar” âyetindeki

“örter” ve

“sokar” anlamındaki lâfızları Nâfı’ ve İbn Âmir: “Örteriz” ile; “Sokarız” diye okumuşlardır. Diğerleri ise (örter ve sokar anlamlarında) “ye” ile okumuşlardır.

Artık Allah’a, elçisine ve indirdiğimiz nura iman edin. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Diyanet Vakfı
Onun için Allaha, Peygamberine ve indirdiğimiz o nura (Kurana) inanın. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
O halde Allah’a, O’nun Peygamberine ve indirdiğimiz nura îman edin. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

“O halde Allah’a, O’nun Peygamberine ve indirdiğimiz nura” Kurana

“Îman edin” âyeti ile yüce Allah, onlara kıyâmetin kopacağını bildirdikten sonra, îman etmelerini emretmektedir. Kur’ân da sapıklığın karanlıklarından kurtuluş için kendisi ile doğruya yol bulunan bir hidayet nurudur.

“Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”

İnkâr edenler, “Diriltilmeyeceğiz” sandılar. De ki: Evet, Rabbime andolsun, mutlaka diriltileceksiniz. Sonra yaptıklarınız size bildirilecek. Bu, Allah’a kolaydır.

Diyanet Vakfı
İnkar edenler, kesinlikle diriltilmeyeceklerini ileri sürdüler. De ki: Hayır! Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz, sonra yaptıklarınız size haber verilecektir. Bu, Allaha göre kolaydır.

Kurtubi Tefsiri
O kâfir olanlar öldükten sonra asla diriltilmeyeceklerini İddia ettiler. De ki: “Hayır, Rabbim hakkı için elbette diriltileceksiniz. Sonra da işlediğiniz mutlaka size haber verilecektir. Hem bu, Allah’a göre pek kolaydır.”

“O kâfir olanlar öldükten sonra asla diriltilmeyeceklerinİ İddia ettiler” zannettiler.

“İddia etmek: Zanna dayalı söz söylemek” demektir. Şureyh dedi ki: Herşeyin bir künyesi vardır. Yalanın künyesi ise;” İddia ettiler” ifadesidir.

Âyetin -daha önce Meryem Sûresi’nin sonlarında (19/77-80. âyetlerin tefsirinde) geçtiği üzere- Sehmoğullarından el-As b. Vail ile Habbab’ın arasında geçenler hakkında indiği söylenmiştir. Bundan sonra da bütün kâfirleri genel olarak kapsamıştır.

Ey Muhammed!

“De ki: Hayır, Rabbim hakkı için elbette diriltileceksiniz. ” Kabirlerinizden hayat bulmuşlar olarak çıkartılacaksınız.

“Sonrada İşlediğiniz” amelleriniz

“mutlaka size haber verilecektir” bildirilecektir.

“Hem bu, Allah’a göre pek kolaydır.” Çünkü (aklen) yaratılmışı iade etmek ilk yaratmaya göre daha kolaydır.

Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti de “Bizi bir insan mı doğru yola iletecek?” dediler, inkâr ettiler ve yüz çevirdiler. Allah ise müstağnidir. Allah, zengindir, övgüye layıktır.

Diyanet Vakfı
(O azabın sebebi) şu ki, onlara peygamberleri apaçık deliller getirmişlerdi, fakat onlar: Bir beşer mi bizi doğru yola götürecekmiş? dediler, inkar ettiler ve yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah zengindir, hamde layıktır.

Kurtubi Tefsiri
Bunun sebebi şu ki: Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle geliyorlardı da onlar: “Bizi bir insan mı hidayete götürecek” diyerek inkâr etmiş ve yüz çevirmişlerdi. Allah da muhtaç olmadığını göstermişti. Allah muhtaç olmayandır, her hamde lâyıktır.

“Bunun” onlara yapılan bu azâbın

“sebebi şu ki: Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle” açık seçik belgelerle

“geliyorlardı da onlar” kendilerine gelen rasûlleri inkâr ettiler ve insanlardan rasûl gönderilmesini kabul etmeyerek

“bizi bir İnsan mı hidayete götürecek, diyerek inkâr etmiş ve yüz çevirmişlerdi.”

Âyetteki:

“Bir insan mı” lafzi mübtedâ olarak merfu gelmiştir. Bir fiilin takdiri ile merfu olduğu da söylenmiştir. Fiilin çoğul gelmesi “beşer; insan” lâfzının manasının çokluk ifade etmesinden dolayıdır. Bundan dolayı: “Bizi hidayete iletecekler” diye buyurulmuş; “Bizi hidayete iletecek” denilmemiştir. Arapçada bazan tekil çoğul anlamında da kullanılır. O takdirde bu bir cins isim olur. “Beşer”in tekili “insan”dır. Kendi lâfzından tekili yoktur. Kimi zaman çoğul da tekil anlamında kullanılabilir. Yüce Allah’ın:

“Bu bir beşer değildir” (Yusuf, 12/31) âyeti gibi.

“… diyerek inkâr etmiş” yani bu sözü söyleyerek inkâr etmişlerdi. Çünkü onlar bu sözlerini küçümseyerek söylemişlerdi. Allah’ın kullarından dilediği kimseyi peygamber olarak göndereceğini bilmemişlerdi.

Bir başka açıklamaya göre onlar rasülleri inkâr elliler, ortaya konulan delillere arkalarını döndüler, îman etmekten ve verilen öğütlerden yüz çevirdiler.

“Allah da” Mukâtil ‘in açıklamasına göre mutlak egemenlik ve hakimiyetiyle kullarının itaatine

“muhtaç olmadığını göstermişti.” Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah delilleri o kadar göstermiş, açıklamalarını o kadar ileri derecede yapmıştı ki artık doğruya çağırmak ve hidayete iletmek için bundan daha fazlasına ihtiyaç duyulmuyordu.

Sizden önce inkâr edenlerin haberi size gelmedi mi? Yaptıklarının vebalini tattılar ve onlar için acı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Daha önce inkar edenlerin haberi size ulaşmadı mı? İşte onlar (dünyada) yaptıklarının cezasını tattılar. Onlar için acı bir azap da vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bundan önce kâfir olanların haberi size gelmedi mi? Onlar bu sebepten amellerinin cezasını tattılar. Onlar İçin çok acıklı bir azâb da vardır.

Hitab Kureyş’edir. Yani geçmiş ümmetlerin kâfirlerine dair haberler size gelmedi mi?

“Onlar bu sebepten amellerinin cezasını tattılar.” Onlara ceza verildi.

“Onlar İçin” âhirette

“çok acıklı” yani acıtıcı, can yakıcı

“bir azâb da vardır.” Bu da daha Önceden (el-Bakara, 2/10. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Göklerde ve yerde olanı bilir. Gizlediklerinizi ve açığa vurduklarınızı da bilir. Allah, göğüslerde olanı bilendir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde olanları bilir. Gizlediklerinizi ve açığa vurduklarınızı da bilir. Allah kalplerde olanı bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde olanı bilir. Gizlediğinizi de, açıkladığınızı da bilir. Allah göğüslerin içinde olanı çok iyi bilir.

Âyeti daha önce birkaç yerde geçmiş bulunmaktadır. O gizliyi de, açığı da bilendir. Hiçbir şey O’na gizli kalmaz.

Gökleri ve yeri hak ile yarattı. Sizi şekillendirdi, şekillerinizi güzel yaptı. Dönüş O’nadır.

Diyanet Vakfı
Gökleri ve yeri yerli yerince yarattı. Sizi şekillendirdi ve şekillerinizi de güzel yaptı. Dönüş ancak Onadır.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yeri hak üzere yarattı. Size suret verip suretlerinizi de güzel yaptı. Dönüş yalnız O’nadır.

“Göklerle yeri hak üzere yarattı” âyeti daha önce birkaç yerde (meselâ, el-En’âm, 6/1. âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yani yüce Allah bunları, hakkında en ufak bir şüphenin sözkonusu olmadığı kesin ve kat’i bir hakikat olarak yaratmıştır.

“Hak üzere” âyetindekî “be”nin “lâm” anlamında olduğu da söylenmiştir. Onları hak için yaratmıştır, demek olur. Bu da kötülük işleyenleri işlediklerine uygun olarak cezalandırması, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırması demektir,

“Size suret verip, suretlerinizi de güzel yaptı” âyetinde kastedilen Âdem (aleyhisselâm)’dır. Ona bir lütuf ve ihsan olmak üzere eliyle onu yaratmıştır, bu açıklamayı Mukâtil yapmıştır.

İkinci görüşe göre maksat, bütün İnsanlardır, Suret vermenin anlamına dair açıklamalar, bunun şekillendirmek ve çizgilerini belirginleştirmek demek olduğu, daha önceden (el-Haşr, 59/24. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Eğer: Suretlerini nasıl güzel yaptı, diye sorulacak olursa, şöyle cevap verilir; Yüce Allah insanları bütün canlıların en güzeli, suret itibariyle en göz kamaştırıcıları olarak yaratmıştır, Buna delil de insanın hiçbir zaman suretini görmüş olduğu pek çeşitli suret ve şekillere rağmen başka türlü olmasını temenni etmemesidir. Onun ayakta, dimdik bir şekilde, yere kapaklanmaksızın yaratılmış olması da suretinin, güzelliğinin bir parçasıdır. Nitekim yüce Allah, İleride -yüce Allah’ın izniyle- açıklaması da geleceği üzere:

“Yemin olsun Biz insanı ahsen-i takvimde yarattık” (et-Tin, 95/4) diye buyurmaktadır.

“Dönüş yalnız O’nadır.” Herkese amelinin karşılığını verecektir.

Sizi yaratan O’dur. Kiminiz inkârcı, kiminiz mümindir. Allah, yaptıklarınızı görendir.

Diyanet Vakfı
Sizi yaratan Odur. Böyle iken kiminiz kafir, kiminiz mümindir. Allah yaptıklarınızı görendir.

Kurtubi Tefsiri
Sizi yaratan O’dur. Buna rağmen kiminiz kâfir oluyor, kiminiz de mü’min oluyor. Allah yaptıklarınızı en iyi görendir.

İbn Abbâs dedi ki: Allah, Âdemoğullarının kimisini mü’min, kimisini kâfir olarak yarattı. Kıyâmet gününde de onları mü’min ve kâfir olarak diriltecektir.

Ebû Said el-Hudrî rivâyetle dedi ki: Bir öğleden sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bize bir hutbe verdi. Olacak bazı şeyleri sözkonusu ederken dedi ki: “İnsanlar çeşitli hai ve vasıflarda dünyaya gelirler. Kimisi mü’min olarak doğar, mü’min olarak yaşar, mü’min olarak ölür. Kimisi kâfir olarak doğar, kâfir olarak yaşar, kâfir olarak ölür. Kimisi mü’min olarak doğar, mü’min olarak yaşar fakat kâfir olarak ölür. Kimisi de kâfir olarak doğar, kâfir olarak yaşar ve fakat mü’min olarak ölür.” Müsned, III, 61

İbn Mes’ûd dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah Fir’avun’u annesinin karnında dahi kâfir olarak yarattı. Zekeriyya oğlu Yahya’yı da annesinin karnında mü’min olarak yarattı.” Abdullah b. Adiyy, el-Kâmil fi Duafâi’r-Ricâl, Beyrut İ409/19HH, VII, 33; hadisin ravilerinden Nasr h Tarifin durumu için bk. aynı eser, VII, 30 vci.

Sahih’te İbn Mes’ûd’un rivâyet ettiği hadiste şöyle buyurulmaktadır: “Ve şüphesiz sizden herhangi bir kimse cennet ehlinin ameliyle amel eder ve o kadar ki; kendisi ile cennet arasında ya bir arşın yahut bir kulaç kalır. Kitab(da takdim edilen) onun aleyhine olmak üzere ileri geçer, bu sefer cehennemliklerin ameli ile amel eder ve oraya girer. Ve yine sizden herhangi bir kimse cehennem ehlinin ameli ile amel eder. Nihayet onun ile cehennem arasında bir kulaç yahut bir arşın kalmışken kitab(da takdir edilen) onun bu haline rağmen ileriye geçer ve cennet ehlinin ameli ile amel eder ve oraya girer.” Bu hadisi Buhârî ve Tirmizi de rivâyet etmiş olup hadiste “kulaç”dan sözedilmemektedir. Buhârî, III, 1212, VI, 2433; Müslim, IV, 2036; Tirmizi, IV, «6; İbn, Mâce. I, 29; Müsned, 1, İÜ2, 430

Müslim’in Sahih’inde Sehl b. Sa’d es-Sâidî’den rivâyete göre Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz kişi insanlar tarafından görüldüğü kadarıyla cennet ehlinin ameli ile amel eder, halbuki o cehennemliklerdendir. Ve yine kişi insanlar tarafından görüldüğü kadarıyla cehennem ehlinin ameli ile amel eder, halbuki o cennetliklerdendir.” Müslim. I, 112, IV, 2042; Buhârî, III, 1061, IV, \ÎİS. 1541; Müsned, V, i$l

İlim adamlarımız dedi ki: Âyetin anlamı ezelî ilmin malum olan herşeye taalluk etmesidir. Onun bildiği, murad ettiği ve hükme bağladığı şey cereyan eder. Genel halleri itibariyle bir kişinin îman etmesini murad etmekle birlikte bunun bu halini belirli bir vakte kadar da murad edebilir, küfür de böyledir.

İlahi buyruklarda hazfedilmiş sözler olduğu da söylenmiştir: Kiminiz mü’min, kiminiz kâfir, kiminiz fâsık oluyor, demektir. İfadede buna delâlet bulunduğundan dolayı hazfedilmiştir. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır.

Ondan başkaları ise: İlâhî âyette hazfedilmiş lâfızlar yoktur. Çünkü maksat her iki tarafı sözkonusu etmektir.

Bir grub ilim adamı da şöyle demiştir: Allah insanları yarattı, sonra onlar kâfir oldular ve îman ettiler. Bu ilim adamları derler ki: İfade:

“Sizi yaratan O’dur” âyetinde tamam olmaktadır. Daha sonra onların niteliklerini belirterek: “Buna rağmen kiminiz kâfir oluyor, kiminiz de mü’min oluyor” diye buyurmaktadır. Bu da (anlatım üslubu itibariyle) yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır:

“Allah bütün canlıları sudan yarattı. Onlardan bazısı karnı üzerinde yürür…” (en-Nûr, 24/45) Bu ilim adamları derler ki: Allah onları yarattı, yürümek ise o hayvanların fiilidir. el-Hüseyn b. el-Fadl bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: Şayet insanları mü’minler ve kâfirler olarak yaratmış olsaydı, yüce Allah onları kendi fiilleri ile nitelendirerek:

“Buna rağmen kiminiz kâfir oluyor, kiminiz de mü’min oluyor” diye buyurmazdı. Bu görüşün sahipleri Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisini de delil gösterirler: “Her doğan fıtrat üzere doğar; ama onun anne babası onu yahudi, hristiyan ya da mecusi yaparlar.” Buhârî, 1, 456, 465; Müslim, IV, 2047; Tirmizi, IV, 447; Ebû Dâvûd, IV, 2«J; Muvatta’. 1, 241, Müsned, II, 233, 275, 282, 393. 410, 481 Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önceden er-Rûm Sûresi’nde (30/30. âyet, 1. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır.

ed-Dahhâk dedi ki: Kiminiz gizli hallerinde kâfir, açığa vurduğu hallerinde mü’mindir, münafık gibt. Kiminiz de gizli halinde mü’min, açığa vurduğu halinde ise kâfirdir, Ammâr ve benzerleri gibi.

Atâ b. Ebi Rebah dedi ki; Kiminiz Allah’ı inkâr eden, yıldızlara da îman eden bir kimsedir. Kiminiz ise Allah’a îman eden, yıldızları da inkâr eden bir kimsedir.

Bu açıklamasıyla yıldızların doğuş ve batışının birtakım olayları etkilediğini kabul edenlerin inançlarına işaret etmektedir.

ez-Zeccâc dedi ki -ki en uygun görüş ve ümmetin Cumhûrunun ve İmâmların benimsediği görüş de budur- Allah kâfiri yaratandır. Küfrün yaratıcısı da Allah almakla birlikte kâfirin küfrü kendisinin fiili ve kendisinin kazancıdır. Mü’mini de yaratandır, imanın yaratıcısı Allah olmakla birlikte mü’minin imanı onun bir fiili ve onun bir kazancıdır. Kâfir Allah’ın kendisini yaratmasından sonra kâfir olur ve küfrü tercih eder. Çünkü yüce Allahböylesinionun hakkında takdir etmiş ve böyle hareket edeceğini bilmiştir. Mü’min ve kâfirden herhangi birisinin Allah’ın hakkında takdir ettiği ve tercih edeceğini bildiği halinden başka bir şeyin var olması imkânsız bir şeydir Çünkü takdirden farklı bir şeyin var olması bir acizliktir. Bilinenden farklı bir şeyin var olması da cahilliktir. Yüce Allah’a her ikisi de yakışmaz. İşte bu anlayış cebrîlikten de, kaderîlikten de kurtulmayı sağlar. Şairin dediği gibi:

“Ey din hakkında tetkik eden kimse durum şudur;

Ne kaderiyye görüşü ne de cebriyyenin görüşü doğrudur, ”

Sîlân dedi ki: Bir bedevî Basra’ya geldi. Ona: Kader hakkındaki görüşün nedir? diye soruldu. Şöyle dedi: Bu zanların aşırıya kaçtığı, anlaşmazlığa düşenlerin hakkında ihtilafa düştükleri bir husustur, lîize düşen ise, O’nun hükmünden içinden çıkamadığımız hususu, O’nun ezeli ilmine havale etmektir.

Göklerde ve yerde olanların tümü Allah’ı tesbih eder. Mülk O’nundur ve hamd O’nadır. O, her şeye güç yetirendir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allahı tesbih eder. Mülk Onundur, hamd Onadır. O her şeye kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde olan herşey Allah’ı teşbih eder. Mülk de yalnız O’nun, hamd de yalnız O’nundur ve O, herşeye kadirdir.

(Bu âyet ve açıklamaları) daha önceden birkaç yerde geçmiş bulunmaktadır, (Bkz. Haşr 59/24; Cumua, 61/1..)

Allah, eceli geldiğinde hiçbir kimseye erteleme yapmaz. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Diyanet Vakfı
Allah, eceli geldiğinde hiç kimseyi (ölümünü) ertelemez. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki eceli geldiğinde Allah hiçbir kimseyi asla geri bırakmaz.

Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.

Ölüm gelip çatmadan önce size verdiğimiz rızıktan infak edin. Sonra, “Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar geciktirseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım” demesin.

Diyanet Vakfı
Herhangi birinize ölüm gelip de: Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar geciktirsen de sadaka verip iyilerden olsam! demesinden önce, size verdiğimiz rızıktan harcayın.

Kurtubi Tefsiri
Herhangi birinize ölüm gelip de: “Rabbim, beni yakın bir zamana kadar geciktirseydin de sadaka verseydim ve salihlerden olsaydım” diyeceği bir zamanın gelmesinden önce size verdiğimiz rızıktan infak edin…

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Ölüm Gelmeden Önce İnfak Etmeli:

“Herhangi birinize ölüm gelip de… diyeceği bir zamanın gelmesinden önce size verdiğimiz rızıktan infak edin” âyeti, zekâtı edâ etmekte eli çabuk tutmanın vacib olduğuna ve onu geciktirmenin asla câiz olmadığına delildir. Muayyen olarak vakti geldiği takdirde diğer bütün ibadetler de böyledir.

2- Dünyada İken İtaat Etmeyenler, Ahirette Dünyaya Dönüşü Faydasız Yere Temenni Ederler;

“Rabbim, beni yakın bir zamana kadar geciktirseydin de sadaka verseydim ve salihlerden olsaydım…” âyeti, böyle bir kimsenin salih amel işlemek Üzere dünyaya geri döndürülmeyi isteyeceğini göstermektedir.

Tirmizî’nin rivâyetine göre ed-Dahhâk b. Müzâhim, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmektedir Her kimin kendisini Rabbinin Beytini hacca ulaştıracak kadar yahutta onda zekâtın verilmesi farz olacak kadar bir malı bulunur da bunu yapmayacak olursa, ölüm halinde geri döndürülmeyi isteyecektir. Bir adam: Ey İbn Abbâs Allah’tan kork, dedi. Çünkü geri döndürülmeyi ancak kâfirler isteyecektir. Bunun üzerine İbn Abbâs ona şöyle dedi: Ben bu hususa dair sana Kur’ân-ı Kerîm’den bazı âyetler okuyacağım:

“Ey îman edenler! Mallarınız da, evlâtlarınız da sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Herhangi birinize ölüm gelip de: Rabbim beni yakın bir zamana kadar geciktirseydin de sadaka verseydim ve salihlerden olsaydım’ diyeceği bir zamanın gelmesinden önce size verdiğimiz rızıktan infak edin… Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” âyetlerini okudu. Adam: Zekâtı farz kılan nedir? diye sordu. İbn Abbâs: Mal ikiyüz (dirhem)’i bulup aşarsa dedi. Adam; Peki haccı farz kılan nedir? diye sorunca: Azık ve binek, diye cevap verdi Tirmizi, V, 418

Derim ki: Bu hadisi el-Halîmî Ebû Abdillah el-Huseyn b. el-Hasen “Minhacu’d-Din” adlı eserinde merfu bir hadis olarak rivâyet etti ve: İbn Abbâs dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kimde kendisini hacca ulaştıracak kadar bir mal bulunur da…” diyerek hadisi zikretmiş bulunmaktadır. Bu hadis, lâfzıyla daha önce Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/97. âyet, 9. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır,

3- İbn Abbâs’ın Bu Buyrukları Farz Olan Hac ve Zekâtın Hemen Edâ Edilmesine Dair Delil Göstermesi:

İbnu’l-Arabî dedi ki: İbn Abbâs nafileyi dışarda tutarak özel olarak farzın infâkı hususunda âyetin umumi ifadesini delil almıştır. Onun bu infakı, zekât diye tefsir etmesi, genel olarak Ve ikiyüz dirhem ile takdir etmesi sahihtir. Ancak buna dayanarak hac ile ilgili görüşünü belirtmesinde açıklanması zor bir taraf vardır. Çünkü eğer: Haccın edasında terâhî (yani haccetme imkânı bulur bulmaz değil de daha sonraya ertelemek) caizdir, diyecek olursak, o vakit haccetmeden önce ölen kimsenin masiyet işlemiş olacağı hususunda ilim adamları arasında görüş ayrılığı vardır, demek olur. Bu bakımdan âyet-i kerîme buna delil olamaz.

Eğer hac derhal (fevren) eda edilmelidir diyecek olursak, âyetin buna genel manastyla delil olması doğru bir delillendirmedir. Çünkü kendisine hac vacib olmakta birlikte, haccı edâ etmeyen bir kimse yüce Allah’tan öyle bir muamele ile karşılaşacaktır ki; bundan dolayı terketmiş olduğu ibadetleri yerine getirmek için geri döndürülmeyi arzu edecektir.

Hac emrinin yerine getirilmesi için azık ve bineğin gerekli miktar olarak tesbit edilmesine gelince, bu hususta ilim adamları arasında bilinen meşhur bir görüş ayrılığı vardır. İbn Abbâs’ın sözünün ise bununla bir ilgisi yoktur. Çünkü geri dönüşü istemek ve tehdidin kapsamına hakkında ictihad edilen meseleler de, ihtilâf edilmiş, meseleler de girmez. Bunun kapsamına ancak üzerinde ittifaka varılmış meseleler girer. Doğrusu bu tehdidin icma ile ya da Kur’ân nassı ile farz olan infakın nasıl harcanması gerektiğini kapsadığıdır. Çünkü bunun dışında katan hususlar hakkında tehdidin muhakkak olarak sözkonusu olduğunu söylemeye imkân yoktur.

4- Tevhid Ehli -Şehidler Dışında- Dünyaya Geri Döndürülmeyi Temenni Etmezler:

” …se…”; se…ya, meli değil mi…” demektir. Bu durumda bu bir istifham olur. Buradaki: olumsuz edatının sıla olduğu (fazladan geldiği) da söylenmiştir. O vakit ifade temenni anlamına gelir. (Mealde de buna göredir.)

“Sadaka verseydim” âyeti temenniye başa “fe” harfi getirilmek suretiyle cevab olarak nasbedilmiştir.

“Olsaydım” âyeti

“sadaka verseydim” âyetine atfedilmiştir. Bu (şekilde nasb ile okuyuş) Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Mücahid’in okuyuşudur. Diğerleri ise “fe”nin konumuna atf ile: “Olsaydım” diye cezm ile okumuşlardır. Çünkü:

“Sadaka verseydim” âyetinde eğer “fe” bulunmamış olsaydı, cezm ile yani; şeklinde gelecekti.

“Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola İletecek olmaz ve o bunları… bırakıverir” âyetindeki

“bunları… bırakıverir” anlamındaki şeklinde “re” harfini cezın ile okuyanların okuyuşu da (bu yönüyle) buna benzemektedir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu âyet-i kerîme tevhid ehli için çok ağırdır. Çünkü Allah nezdinde âhirette herhangi bir hayrı bulunan hiçbir kimse, dünyada geri dönüşü ya da süresinin ertelenmesini temenni etmez.

Derim ki: Şehid müstesnadır. Çünkü o tekrar öldürülsün diye geri dönüşü temenni edecektir. Buna sebeb ise göreceği lütuf ve ihsanlardır.

“Allah yaptıklarınızdan” hayır ya da şer olsun

“hakkıyla haberdardır.”

“Yaptıklarınızdan” âyeti genel olarak muhatab kipi şeklinde “te” ile okunmuştur. Ancak Âsım’dan, Ebû Bekir ve es-Sülemî ölüp de bu sözü söyleyecek kimsenin söylediği sözü haber vermek üzere “ye” İle (“Allah yaptıklarından hakkıyla haberdardır” anlamında) diye okumuşlardır.

Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar hüsrana uğrayanlardır.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allahı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayanlardır.

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Mallarınız da, evlâtlarınız da sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.

Bu âyetle yüce Allah, mü’minleri münafıkların huylarından sakındırmaktadır. Yani münafıkların yaptıkları gibi siz de mallarınızla uğraşmayın. Çünkü münafıklar mallarıyla cimrilik ettiklerinden dolayı Rasûlullah’ın yanında bulunanlara infak etmeyin, demişlerdi.

“Allah’ı anmaktan” hac ve zekâttan

“alıkoymasın.” Kur’ân okumaktan,., diye açıklandığı gibi; sürekli zikirden… diye de açıklanmıştır. Bir başka açıklamaya göre; beş vakit namazdan… Bu açıklamayı ed-Dahhak yapmıştır. el-Hasen; Bütün farzlardan… demiştir. O da sanki; Allah’a İtaatten… demiş gibidir.

Âyetin münafıklara hitab olduğu da söylenmiştir. Yani sizler sözünüzle îman ettiğinizi belirtiyorsunuz, artık kalbinizle de îman ediniz.

“Kim bunu yaparsa” malıyla, evladıyla uğraşıp Rabbine itaatten uzak kalırsa

“İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

“Medine’ye dönersek, üstün olan mutlaka aşağı olanı oradan çıkaracaktır” diyorlar. Oysa izzet Allah’a, elçisine ve müminlere aittir. Fakat münafıklar bilmezler.

Diyanet Vakfı
Onlar: Andolsun, eğer Medineye dönersek, üstün olan, zayıf olanı oradan mutlaka çıkaracaktır, diyorlardı. Halbuki asıl üstünlük, ancak Allahın, Peygamberinin ve müminlerindir. Fakat münafıklar bunu bilmezler.

Kurtubi Tefsiri
Derler ki: “Eğer Medine’ye dönersek elbette en şerefli ve kuvvetli olan, en hakir olanı oradan mutlaka çıkartacaktır.” Halbuki şeref, üstünlük ve galibiyet Allah’ındır, Rasûlünündür ve îman edenlerindir. Fakat münafıklar bilmezler.

Bu sözleri söyleyen -önceden de geçtiği üzere- İbn Ubeyy’dir. Şöyle de denilmiştir: İbn Ubeyy’in:

“Elbetteki en şerefli ve kuvvetli olan, en hakir olanı oradan mutlaka çıkartacaktır” demesi ile Medine’ye dönüp, ölmesi arasında ancak birkaç gün geçmişti. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onun için mağfiret diledi ve ona gömleğini giydirdi. Bunun üzerine şu:

“Allah onlara asla mağfiret etmez” âyeti nazil oldu. Bütün bunlara dair açıklamalar yeteri kadarıyla daha önceden et-Tevbe Sûresi’nde (9/84. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Bir diğer rivâyete göre Abdullah b. Abdullah b. Ubeyy b. Selul babasına (Abdullah b. Ubeyy’e) dedi ki: Kendisinden başka hiçbir ilâh olmayana yemin ederim ki; sen: Şüphesiz en şerefli ve kuvvetli (aziz) olan Allah’ın Rasûlüdür. En hakir ve zelil olan da benim, demediğin sürece Medine’ye giremeyeceksin demiş, o da bunu söylemişti.

Böylece onlar izzetin (şeref, güç ve kuvvetin) kaynağının mal çokluğu ve uyanların fazlalığı olduğu vehmine kapılmışlardı. Yüce Allah ise izzetin, güç ve kuvvetin ancak Allah’ın olduğunu açıkladı.

Onlar, “Allah’ın elçisinin yanında bulunanlara hiçbir şey vermeyin ki dağılıp gitsinler” diyenlerdir. Oysa göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır, fakat münafıklar anlamazlar.

Diyanet Vakfı
Onlar: Allahın elçisinin yanında bulunanlar için hiçbir şey harcamayın ki dağılıp gitsinler, diyenlerdir. Oysa göklerin ve yerin hazineleri Allahındır. Fakat münafıklar bunu anlamazlar.

Kurtubi Tefsiri
“Rasûlullah’ın yanındakilere infak etmeyin; ta ki dağılıp gitsinler” diyenler onlardır. Halbuki göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır. Fakat münafıklar iyi bilmezler.

Âyetin nüzul sebebini daha önceden zikretmiş bulunuyoruz. İbn Ubeyy de şöyle demişti: Muhammed’in yanında bulunan kimselere infak etmeyin ki dağılıp gitsinler. Onun etrafından ayrılıp, dağıtsınlar.

Yüce Allah, bu âyeti ile göklerin ve yerin hazinelerinin yalnız kendisinin olduğunu ve dilediği gibi infak ettiğini onlara bildirmektedir.

Bir adam Hatim el-Esamm’e: Nereden yiyiyorsun? diye sormuş, o;

“Göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır” diye cevab vermiş.

el-Cüneyd dedi ki: Göklerin hazineleri gayblar, yerin hazineleri kalplerdir. O gaybları en iyi bilen, kalpleri evirip çevirendir.

eş-Şiblî:

“Göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır.” O halde nereye gidiyorsunuz? dermiş.

“Fakat münafıklar” bir işi murad etti mi Allah’ın o işi kolaylaştıracağını

“iyi bilmezler.”

Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme, Allah onları asla bağışlamayacaktır. Şüphesiz Allah fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.

Diyanet Vakfı
Onlara mağfiret dilesen de, dilemesen de birdir. Allah onları kesinlikle bağışlamayacaktır. Çünkü Allah, yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez.

Kurtubi Tefsiri
Onlar için mağfiret dilesen de, dilemesen de haklarında bîrdir. Allah onlara asla mağfiret etmez. Şüphesiz ki Allah fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.

“Onlar İçîn mağfiret dilesen de, dilemesen de haklarında birdir.” Bütün bunlar arasında fark yoktur. Senin mağfiret dilemenin hiçbir faydası olmaz. Çünkü Allah onlara mağfiret buyurmaz. Yüa: Allah’ın:

“Gerçekten o inkâr edenleri uyarsan da, uyarmasan da onlar için birdir, îman etmezler.” (el-Bakara, 2/6) âyeti ile:

“Sen öğüt versen de, öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.” (eş-Şuarâ, 26/136) âyetten buna benzemektedir. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Şüphesiz ki Allah” İlminde, fasık olarak öleceği bilinen

“fasıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.”

Onlara, “Gelin, Allah’ın elçisi sizin için bağışlanma dilesin” denildiğinde başlarını çevirirler, onları kibirlenerek yüz çevirir görürsün.

Diyanet Vakfı
Onlara: Gelin, Allahın Peygamberi sizin için mağfiret dilesin, denildiği zaman başlarını çevirirler ve sen onların, büyüklük taslayarak uzaklaştıklarını görürsün.

Kurtubi Tefsiri
Onlara: “Gelin, Allah Rasûlü sizin için mağfiret dilesin” denildiğinde başlarını çevirirler ve sen onların büyüklenerek yüz çevirdiklerini görürsün.

“Onlara: Gelin, Allah Rasûlü sizin için mağfiret dilesin, denildiğinde…” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur’ân-ı Kerîm’in onların niteliklerini belirten buyrukları nazil olunca, aşiretlerinden olan kimseler onlara giderek şöyle dediler: Artık gizleyip sakladığınız münafıklığınız açığa çıkmış bulunuyor. Haydi münafıklıktan dolayı Allah’ın Rasûlüne tevbe ettiğinizi bildirin ve sizin için mağfiret dilemesini isteyin.

Ancak münafıklar başlarını çevirdiler. Yanı böyle bir teklifi kabul etmediler ve alay ederek başlarını salladılar.

Yine ondan rivâyet edildiğine göre Abdullah b. Ubeyy’in her vesile ile takındığı bir tavrı vardı. Bu konumuyla o Allah’a ve Rasûlüne itaate teşvik ediyordu. Ona: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) sana kızgın ve öfkeli iken bunun sana hiçbir faydası olmaz. Haydi onun yanına git de senin için mağfiret dilesin, denildi. Abdullah bunu kabul etmeyip, “onun yanına gitmem” dedi.

Bu âyetlerin nüzul sebebine gelince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sahile doğru Kudeyd tarafından el-Mureysi’ diye bilinen bir su kenarında bulunan Mustalık oğulları üzerine gaza tertibledi. el-Müşellel denilen yerdeki bir su başında Ömer (radıyallahü anh)’ın Cehcah adındaki ücretle tuttuğu bir şahıs ile Abdullah b. Ubeyy’in Sinan adındaki antlaşmalısı birbirleriyle çekiştiler. Cehcah muhacirleri, Sinan da ensarı yardıma çağırdı. Cehcah, Sinan’a bir tokat indirdi. Abdullah b. Ubeyy: Bunu da mı yapacaklardı? Allah’a yemin ederim bizim misalimizle onların misali ancak öncekilerin söyledikleri: “Besle köpeğini yesin seni!” (besle kargayı oysun gözünü) sözüne benzer. Allah’a yemin ederim, eğer Medine’ye dönecek olursak, şüphesiz daha aziz olan -Ubeyy kendisini kastediyor- daha zelil olanı -bununla da Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastediyor-çıkaracaktır. Sonra kavmine şöyle dedi: Bu adama artık yiyecek vermeyiniz. Onun yanında bulunanlara da infakta bulunmayınız ki, etrafından dağılıp onu terketsinler.

Abdullah tarafında bulunan Zeyd b. Erkam: Allah’a yemin olsun ki, zelil olan, kavminde değersiz olan sensin. Rahmân tarafından aziz bilinen, müslümanlar tarafından da sevilen ise Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Allah’a yemin ederim, sen bu sözü söyledikten sonra ebediyyen seni sevmeyeceğim.

Bu sefer Abdullah; Sus, sesini çıkarma. Ben laf olsun diye söyledim, dedi. Ancak Zeyd onun bu söylediklerini Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bildirince Abdullah, Allah adına yemin ederek böyle bir şey yapmadığını, böyle bir söz söylemediğini söyledi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onun mazeretini kabul etti. Zeyd dedi ki: Ben içten içe bundan çok rahatsız oldum, insanlar da beni kınadı. Bunun üzerine Münafikun Sûresi Zeyd’in doğru söylediğini ve Abdullah’ın yalan söylediğini belirterek nazil oldu. Abdullah’a: Senin hakkında çok ağır âyetler inmiş bulunuyor. Senin İçin mağfiret dilemesi için Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına git, denildi. Fakat o başını öbür tarafa çevirince, bu âyetler nazil oldu. Bu rivâyeti bu anlamda Buhârî, Müslim ve Tirmizi rivâyet etmiştir Birinci âyetin Tefsirinde zikredilen bu hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. Ve sûrenin baş ta raflarında geçmiş bulunmaktadır.

“Sizin için mağfiret dilesin” âyeti münafıklıktan tevbe etmenizi dilesin çünkü tevbe için dua etmek, mağfirel için dua etmektir, diye de açıklanmıştır.

“Ve sen onların büyüklenerek yüz çevirdiklerini görürsün.” Allah Rasûlünden yüz çevirip îmana karşı büyüklük gösterdiklerini görürsün.

“Çevirirler” anlamındaki âyeti Nâfi’ (“vav” harfini şeddesiz olarak): diye okumuş, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. Bu okuyuşu Ebû Ubeyd tercih etmiş olup: Bu, işin çokluk tarafından işlendiğini belirten bir fiildir, demiştir.

en-Nehhâs ise: Ebû Ubeyd bu hususta yanılmıştır, der. Çünkü âyet Abdullah b. Ubeyy hakkında inmiştir. Kendisine: Gel, Allah Rasûlü (senin için mağfiret dilesin) denilince, o da alay olmak üzere başını sallamıştı. Şayet: Peki, onun hakkında çoğul kiple nasıl haber verilir? diye sorulacak olursa, sorana şöyle cevab verilir: Araplar insandan kinaye yoluyla (zamir kullanarak) söz ettiklerinde bu şekilde fiili kullanırlar. Sîbeveyh, Hassan’a ait şu beyiti zikretmektedir;

“Yaptığınız işin gizli kalacağını sanmıştınız,

Halbuki aramızda kendisini olanlardan haberdar eden vahyi alan bir Rasûl vardır.”

Hassan bu beyitinde Mekke’de çaldığı bir şey dolayısıyla Hassan b. el-Ubeyrık’a hitab etmektedir. Başından geçen olay meşhurdur.

Bu âyetin hem Ubeyy hakkında, hem de onun yaptıklarını yapanlar hakkında haber veriyor olması da mümkündür.

Denildiğine göre İbn Ubeyy başını öbür tarafa çevirince şöyle demiş: Îman etmemi emrettiniz, işte îman ettim, Malımın zekâtını vermemi söylediniz, işte verdim. Geriye bir Muhammed’e secde etmediğim kaldı.

Onları gördüğünde bedenleri seni hayran bırakır. Konuştuklarında sözlerini dinlersin. Sanki onlar dayalı kütükler gibidir. Her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar. Onlar düşmandır, onlardan sakın. Allah onları kahretsin! Nasıl da çevriliyorlar!

Diyanet Vakfı
Onları gördüğün zaman kalıpları hoşuna gider, konuşurlarsa sözlerini dinlersin. Onlar sanki duvara dayanmış kütükler gibidir. Her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar. Düşman onlardır. Onlardan sakın. Allah onların canlarını alsın. Nasıl bu hale geliyorlar?

Kurtubi Tefsiri
Onları gördüğün zaman cüsseleri hoşuna gider. Söz söylerlerse sözlerini dinlersin. Halbuki onlar dayandırılmış keresteler gibidir. Herbir feryadı kendi aleyhlerine sanırlar. Asıl düşmanlar onlardır. Sakın onlardan! Allah kahretsin onları! Nasıl da döndürülüyorlar?

“Onları gördüğün zaman cüsseleri” kılıkları ve görünüşleri

“hoşuna gider. Söz söylerlerse sözlerini dinlersin” âyeti ile kastedilen Abdullah b. Ubeyy’dir. İbn Abbâs dedi ki; Abdullah b. Ubeyy yakışıklı, iri yarı, sağlıklı, güzel yüzlü ve tatlı dilli birisi idi. Konuşmaya başladı mı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) konuşmasını dinlerdi. Allah da onu şekil itibariyle kusursuz ve maksadını güzel bir şekilde açıklamak nitelikleriyle nitelendirmiştir.

el-Kelbî dedi ki: Maksat İbn Ubeyy, el-Cedd b. Kays ve Mualtib b. Kuşeyr’dir. Bunlar iri yarı, güzel görünümlü ve fasahatli konuşan kimselerdi.

Müslim’in Sahih’inde:

“Halbuki onlar dayandırılmış keresteler gibidir” Müslim, IV, 2140; Buhârî, IV, 1H60; Müsned, IV, 373; Taherani, Kebir, V, 189; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, VIII, 198 âyeti hakkında şöyle denilmektedir: Bunlar olabildiğince güzel erkeklerdi.’ ” Âdeta dayandırılmış kütükler gibi idiler. Yüce Allah onları işitmeyen, akletmeyen, ruhsuz bedenler, akılsız cisimler gibi duvara dayandırılmış kerestelere benzetmektedir.

Bir diğer açıklamaya göre yüce Allah, onları içinden yenilip bitirilmiş, bundan dolayı İçinde ne olduğu bilinmeyen, başkasına dayandırılmış kerestelere benzetmektedir.

“Keresteler” anlamındaki kelimeyi Kumbul, Ebû Amr ve el-Kisaî (ötreli okumak yerine) “şın” harfini sakin olarak: diye: okumuşlardır. el-Berâ b. Âzib’in kıraati bu olduğu gibi, Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir. Çünkü bunun tekili: şeklindedir. Tıpkı -bir tek deve için- denilirken, çoğulunun diye gelmesi gibi. Ayrıca dilde -tekili-: vezninde gelip de çoğulu: vezninde getirilen bir kelime bulunmamaktadır. Ancak bu kelimenin (orta harfinin) sakin okunmasının ağırlığından ötürü denilmesi ve buna bağlı olarak bunun böylece okunması gerekir,

el-Yezidî’nin naklettiğine göre bu; ‘in çoğuludur. Yüce Allah’ın:

“Sık ve bol ağaçlı bahçeler” (Abese, 80/30) âyetindeki: ” ve bol ağaçlı” anlamındaki lâfzın tekilinin: gelmesi gibi.

Diğerleri ise sakil (“şın” harfini ötreli) olarak okumuşlardır. İbn Kesîr’den, el-Bezzî’nin, Amr’dan Ayyaş’ın rivâyeti böyle olduğu gibi; Âsmı’dan gelen rivâyetlerin çoğunluğu da böyledir. Ebû Halim de bu okuyuşu tercih etmiştir. Sanki bu kelime bu okuyuşu ile:’in ve: nin çoğulu gibidir Bu durumda Meyve, mahsul” lâfzının; ile şeklinde çoğullarının gelmesine benzemektedir. Diğer taraftan: “Kereste” lâfzının çoğulu diye de yapılır. Tıpkı: Deve” kelimesinin çoğulunun ile diye (birincisinde “dal’ harfi sakin, diğerinde de ötreli) gelmesi gibidir.

“Keresteler” lâfzını İbnu’l-Müseyyeb’in “ha” ve “şın’ harflerini üstün olarak okuduğu da rivâyet edilmiştir.

Sîbeveyh dedi ki: “Kereste, keresteler” lâfzı (vezin itibariyle) “eve, develer” gibidir, üon harfi “he (yuvarlak te)’: olmayan lâfızlardan benzeri de “Arslan, arslanlar” ile Put, putlar” lâfızlarıdır. Bu kelime “Keresteler” diye de okunmaktadır ki; bu şekliyle cemu’l-cem, (çoğulun çoğulu)dur. “Kereste” onun tekili olup, çoğulu: diye; çoğulunun çoğulu ise; …diye gelir. Tıpkı: “Meyve kelimesinin çoğulunun: şeklinde, çoğulun çoğulunun da: şeklînde gelmesi gibidir.

“Dayandırmak (isnâd)” ise bir şeyi (bir başka şeyin üzerine) eğmek demektir. “O şeyi dayandırdım, eğdim” denilir.

“Dayandırılmış” ise çokluk ifade etmek içindir. Yani onlar kanlarım kurumak maksadı ile yeminlerine dayanmışlardır,

“Herbir feryadı kendi aleyhlerine sanırlar. Asıl düşmanlar onlardır.”

Yani onlar feryad eden herkesin kendi aleyhlerine feryad ettiğini kabul ederler. Onlar asıl düşmanlardır. Buna göre buradaki

“asıl düşmanlar onlardır” anlamındaki ifadede hazfedilmiş zamir olmadığı kabul edilecek olursa, ikinci mef’ûlün yerini tutmaktadır. Bu âyeti ile yüce Allah onları korkaklık ve manevi bakımdan güçsüz olmakla nitelendirmektedir. Mukâtil ve es-Süddi dedi ki: Yani asker karargahında bir kimse: bir al dizginlerinden kurtuldu, diye seslenecek yahutta bir kayıp mal olduğuna dair bir ilanda bulunulacak olursa, kendilerinin kastedildiklerini sanırlar. Buna sebep kalplerindeki korkudur. Şair el-Ahtal’ın dediği gibi:

“Sen onlardan sonra bile hala herbir şeyi

Onlara hücum eden atlılar ve askerler zannedersin.”

Bir başka açıklamaya göre:

“Herbir feryadı kendi aleyhlerine sanırlar. Asıl düşmanlar onlardır” sözünde mana itibariyle takdir edilmiş ifadeler vardır, ondan sonrasına ihtiyacı yoktur. İfadenin takdiri de şöyledir: Onlar herbir feryadı kendi aleyhlerine zannederek farkedildîklerini ve münafıklıklarının bilindiğini sanırlar. Çünkü kişinin kendisinden şüphe edildiğini zannetmesinin insana verdiği bir korku vardır. Daha sonra yüce Allah peygamberine hitab ederek:

“Asıl düşmanlar onlardır” diye yeni bir ifade başlamaktadır. ed-Dahhak’ın açıklamasının ifade ettiği anlam budur.

Bir diğer görüşe göre anlamı şudur: Onlar mescidde duydukları herbir feryadı kendi aleyhlerine ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bununla onların öldürülmelerini emrettiğini sanırlar. O bakımdan onlar sürekli olarak yüce Allah’ın onlar hakkında kanlarını mubah kılacak ve örtüler arkasında sakladıklarını açığa çıkarmaya sebeb teşkil edecek bir emir indirmesinden korkup, dururlar. Bu anlamda şair şöyle demektedir:

“Eğer o bir kuş olsaydı, ben onu

Ubeyd ve Eznem’i çağıran serbest bir kuş sanacaktım,”

(Şairin sözünü ettiği) “Eznem” Yerbû’ oğullarının bir koludur.

Daha sonra yüce Allah onları:

“Asıl düşmanlar onlardır, sakın onlardan” diye nitelendirmektedir. Bu görüşü Abdurrahman b. Ebi Hatim nakletmiştir. Allah’ın:

“Sakın onlardan” âyeti iki şekilde açıklanmıştır. Birincisine göre onların sözlerine güvenmekten yahut sözlerine meyletmekten sakın, ikincisine göre senin düşmanlarını meylettirmeklerinden (aleyhine kışkırtmalarından) ve ashabını sana yardım etmekten uzaklaştırmalarından sakın.

“Allah kahretsin onları!” Allah’ın laneti üzerlerine olsun, demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve Ebû Malik yapmıştır. Bu bir yergi ve azar ifadesidir. Araplar: “Allah kahretsin onu, ne kadar da şairdir!” sözlerinde de bu ifadeyi hayret anlamında kullanırlar.

“Allah kahretsin onları” âyeti, Allah onları karşısındakini kahreden bir düşman ile savaşa tutuşan kimsenin konumuna düşürsün, demektir. Çünkü yüce Allah, inatlaşarak karşı koyan herkesi kahredendir. Bu açıklamayı da İbn Îsa nakletmiştir.

“Nasıl da döndürülüyorlar?” Nasıl da yalanlıyorlar? Bu açıklama İbn Abbâs’a aittir. Katade: Nasıl da haktan dönüyorlar demektir, demiştir. el-Hasen: Doğru yoldan nasıl da yüz çeviriyorlar anlamındadır, demiştir. Anlamının: Deliller apaçık olmakla birlikte akılları nasıl olur da bundan başka bir tarafa sapıp gider, şeklinde olduğu da söylenmiştir ki; burada kullanılan fiil döndürmek, yüz çevirmek anlamında olan; ‘den gelmektedir.

“Nasıl” anlamındaki anlamındadır. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 2/223. âyet, 1, başlık ve Âl-i İmrân, 3/40. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu, iman ettikten sonra inkâr etmiş olmalarındandır. Böylece kalplerine mühür vurulmuştur, artık anlamazlar.

Diyanet Vakfı
Bunun sebebi, onların önce iman edip sonra inkar etmeleridir. Bu yüzden kalpleri mühürlenmiştir. Artık onlar hiç anlamazlar.

Kurtubi Tefsiri
Bu ise onların îman etmelerinden sonra kâfir olmalarındandır. Bunun için de kalplerine mühür vuruldu. Bu yüzden onlar anlamazlar.

Bu âyet ile yüce Allah, münafığın kâfir olduğunu bildirmektedir. Yani onlar dilleriyle ikrar etmekle birlikte, kalpleriyle kâfir olmuşlardır.

Âyet-i kerimenin önce îman eden, sonra irtidad eden bir topluluk hakkında indiği de söylenmiştir.

“Bunun İçin de kalplerine mühür vuruldu.” Yani kalpleri küfür ile mühürlendi.

“Bu yüzden onlar” imanı da, hayrı da

“anlamazlar.”

Zeyd b. Ali:

“Bunun için de kalplerine mühür vuruldu” âyetini: “Bunun için de Allah kalplerini mühürledi” diye okumuştur.

Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah’ın yolundan alıkoydular. Onların yaptıkları ne kötüdür.

Diyanet Vakfı
Yeminlerini kalkan yapıp Allah yolundan yan çizdiler. Gerçekten onların yaptıkları ne kötüdür!

Kurtubi Tefsiri
Onlar yeminlerini kalkan edindiler de Allah’ın yolundan yan çizdiler. Gerçekten de onların bu yaptıkları ne kötüdür.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız;

1- Kalkan Edinilen Yeminler:

“Onlar yeminlerini kalkan” örten bir siper

“edindiler.” Bu âyet, daha önce geçen:

“Şehadet ederiz ki muhakkak sen Allah’ın Rasûlüsün” (1. âyet) âyetine işaret değildir. Bu, Buhârî ve Tirmizî’nin nüzul sebebi ile ilgili olarak sözünü ettikleri İbn Ubeyy’in yemin ederek o sözleri söylemediğine işarettir.

ed-Dahhak dedi ki: Bununla onların Allah adına yemin ederek; “Şüphesiz ki onlar sizdendirler” diye söyledikleri sözleri kastetmektedir. Bir diğer görüşe göre onların yeminlerinden kasıt, yüce Rabbimizin et-Tevbe Sûresi’nde haber verdiği;

“Onlar (o sözü) söylemediklerine dair Allah adına yemin ederler” (et-Tevbe, 9/74) dîye sözünü ettiği yeminleridir.

2- “Allah Adına Şahitlik Ederim…” vb. Lâfızların Yemin Oluşu:

Bir kimse: Allah adına kasem ederim yahut Allah adına şahitlik ederim yahut Allah adına kesinlikle söylerim yahut Allah adına yemin ederim yahut Allah adına kasem ettim yahut Allah adına şahitlik ettim, Allah adına kesinlikle söyledim ya da Allah adına yemin ettim diyecek olur da bütün bunlarda “billahi: Allah adına yemin ederim” diyecek olursa, bunun yemin olduğunda görüş ayrılığı yoktur. Malik ve mezhebine mensup ilim adamlarına göre de şayet; “Kasem ederim, şahitlik ederim, kesinlikle söylerim ya da yemin ederim” deyip de -Allah adına demeyi kastetmesi şartıyla- fakat “Allah adına…” demeyecek olursa, yine durum böyledir. Ancak şayet “billahi; Allah adına” demeyi kastetmemiş ise yemin olmaz. el-Kiya (et-Taberi) bunu Şafii’nin görüşü olarak da nakletmiştir. Şafii dedi ki: Yemin etmek niyetiyle; Allah adına şahitlik ederim diyecek olursa, bu yemin olur,

Ebû Hanife ve mezhebine mensup ilim adamları da şöyle demişlerdir: Allah adına şahitlik ederim ki, gerçekten şu olmuştur, diyecek olursa, bu bir yemin olur. Şayet yemin niyeti olmaksızın: Şehadet ederim ki böyle oldu, diyecek plursa, bu da bu âyet-i kerîme dolayısıyla bir yemin olur. Çünkü yüce Allah münafıkların şahitliklerini sözkonusu ettikten sonra: “Onlar yeminlerini kalkan edindiler” diye buyurmaktadır.

Şafii’ye göre ise bu -yemin niyetiyle dahi olsa- yemin olmaz. Çünkü yüce Allah’ın:

“Onlar yeminlerini kalkan edindiler” âyeti ile yüce Allah’ın;

“Dediler ki: Şehadet ederiz ki…” âyeti kastedilmemiştir. Bununla ancak et-Tevbe Sûresi’nde yer alan:

“Söylemediklerine dair Allah’a yemin ederler” (et-Tevbe, 9/74) âyeti kastedilmektedir.

3- Münafıklar Allah’ın Hükümlerinin Uygulanmasını Engelleyerek Allah’ın Yolunu Engellerler:

“Allah’ın yolundan yan çizdiler.” O’ndan yüz çevirdiler. Buradaki:

“Yan çizdiler” âyeti: mastarından gelmektedir; ya da mü’minleri Allah’ın haklarında uygulanması gereken öldürülmek, esir alınmak, mallarının alınması gibi Allah’ın hükümlerini uygulamaktan çevirdiler, döndürdüler, demektir. O vakit bu: mastarından gelen bir fiildir ya da kendileri geri kalıp başkalarının da onlara uyması suretiyle insanların cihâda çıkmalarına engel oldular.

Şöyle de açıklanmıştır: Onlar yahudilerle müşrikleri İslâm’a girmekten alıkoydular. Bunu da: İşte bizler onları inkâr ediyoruz. Eğer Muhammed gerçek bir peygamber olsaydı, bizim bu halimizi bilir ve bizi başkalarının ibret alacağı bir şekilde cezalandırırdı, demeleri ile oluyordu. Yüce Allah böylece onlarının hallerinin kendisine gizli kalmadığını fakat O’nun; imanı açığa vuran kimseye zahiren imanın hükümlerinin uygulanması şeklinde hükmettiğini açıklamıştır.

“Gerçekten de onların bu yaptıkları ne kötüdür!” Yani münafıklıkları, yalan yeminleri ve Allah’ın yolundan alıkoymaları şeklindeki bu kötü amelleri oldukça kötü İşlerdir.

Münafıklar sana geldiklerinde, “Şüphesiz sen Allah’ın elçisisin” dediler. Allah, senin gerçekten elçisi olduğunu bilir. Allah, münafıkların kesinlikle yalancı olduklarına şahittir.

Diyanet Vakfı
Münafıklar sana geldiklerinde: Şahitlik ederiz ki sen Allahın Peygamberisin, derler. Allah da bilir ki sen elbette, Onun Peygamberisin. Allah, münafıkların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.

Kurtubi Tefsiri
Münafiklar sana geldiklerinde dediler ki: “Şehadet ederiz ki, muhakkak sen Allah’ın Rasûlüsün.” Allah da biliyor ki sen hiç şüphesiz O’nun Rasûlüsün. Ve Allah şahitlik eder ki, muhakkak münafıklar yalancıdırlar.

“Münafıklar sana geldiklerinde dediler ki: Şehadet ederiz ki muhakkak sen Allah’ın Rasûlüsün” âyeti ile ilgili olarak Buhârî’nin rivâyet ettiğine göre Zeyd b. Erkam şöyle demiştir: Amcam ile birlikte idim. Abdullah b. Ubeyy b. Selûl’un: “Rasûlullah’ın yanındakilere infak etmeyin; ta ki dağıhp gitsinler.” (el-Münafikun, 63/7) dediğini ve ayrıca:

“Eğer Medine’ye donersek, elbette ki en şerefli ve kuvvetti olan, en hakir olanı oradan mutlaka çıkartacaktır” (el-Münafikun, 63/8) dediğini duydum. Bunu amcama anlattım, amcam da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a söyledi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da Abdullah b. Ubeyy ile arkadaşlarına haber gönderdi. Onlar: Böyle bir şey söylemediklerine dair yemin ettiler. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onları tasdik etti, benî yalanladı. Benzerini görmediğim bir keder ve üzüntü gelip beni buldu. Evimde oturdum. Yüce Allah:

“Münafıklar sana geldiklerinde… Rasûlullah’ın yanındakilere infak etmeyin ta ki dağılıp gitsinler” (7. âyet) âyetine ve daha sonra:

“Elbetteki en şerefli ve en kuvvetli olan en hakir olanı oradan çıkartacaktır” (8. âyet) âyetine kadar indirdi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bana haber gönderdikten sonra: “Şüphesiz Allah seni tasdik etti” diye buyurdu. Bu hadisi Tirmizî rivâyet etmiş olup, hasen sahih bir hadistir, demiştir Buhârî, IV, 1859; Tirmizî, V, 415

Tirmizi’de Zeyd b. Erkam’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte gazada idik. Beraberimizde bedevilerden bir takım kimseler de vardı. O bakımdan bir an önce suya varalım diye koşuşuyorduk. Bedeviler bizden önce suya ulaşıyorlardı. Arkadaşlarından önce giden bedevi Arap havuzu doldurur, etrafına taşlar koyardı. Daha sonra da arkadaşları gelinceye kadar üzerini deri bir örtü ile kapatırdı. Ensardan bir kişi (bu şekilde su biriktirmiş) bedevi bir Arabın yanına gitti. İçsin diye devesinin yularını gevşetti, Bedevi onu bırakmak istemedi. Bu sefer ensardan olan o şahıs bir taş çekip aldı, bunun üzerine su da çekildi. Bedevi bir tahta parçası alıp, onu ensardan olan o şahsın başına vurdu ve başını yaraladı. Ensardan olan bu şahıs münafıkların başı Abdullah b. Ubeyy’in yanına gitti. Ona durumu haber verdi. -Bu kişi onun arkadaşlarındandı.- Abdullah b. Ubeyy bu işe öfkelendi, sonra da: Rasûlullah’ın yanında bulunanlara infak etmeyin ta ki; onlar da -bedevileri kastediyor- etrafından dağılıp gitsinler. Bedeviler de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına yemek esnasında hazır bulunurlardı. Abdullah dedi ki: Onlar Muhammed’in yanından ayrılıp gittiler mi siz de Muhammed’e yemek getiriniz. Böylelikle hem kendisi, hem de onun yanında bulunanlar yemek yesin. Sonra da arkadaşlarına şöyle dedi: Yemin olsun Medine’ye döneceğiniz vakit, hiç şüphesiz en şerefli ve kuvvetli olan, en hakir olanı oradan çıkartacaktır.

Zeyd dedi ki: Bu sırada ben amcamın terkisinde idim. Abdullah b. Ubeyy’in sözlerini işittim, amcama söyledim. O da gidip Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a haber verdi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ubeyy’e haber gönderdi, o da yemin ederek bunu inkâr etti. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bunun üzerine onu tasdik etti, beni de yalanladı. Amcam bana gelerek şöyle dedi: Sen ne yapmak istedin? İşte sonunda Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da münafıklar da (Tirmizi’de; Müslümanlar da) sana öfkelendi ve seni yalanladı. (Zeyd b. Erkam) dedi ki: O bakımdan daha önce hiçbir kimseye karşı göstermedikleri kadar bana karşı cüretkârlık gösterdiler. (Tirmizi’de: Hiçbir kimsenin kederlenmediği kadar kederlendim, şeklinde) Nihayet Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte bir seferde yol alıyorken kederden başımı öne eğmişken Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yanıma gelerek kulağımı büktü ve yüzüme güldü. Onun bu halini dünyada ebediyyen yaşamaya değiştirmem. Sonra Ebû Bekir bana yetişerek: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) sana ne dedi? diye sordu. Ben: Bir şey demedi, sadece kulağımı büktü ve yüzüme karşı güldü, dedim. Ebû Bekir: Müjde sana! dedi. Sonra Ömer bana yetişti, ona da Ebû Bekir’e söylediğimin benzerini söyledim. Sabah olunca Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), el-Münafikun Sûresi’ni okudu. Ebû’l-İsâ dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir Tirmizi, V, 415; Hakim, Müstedrek, II, 531; Taberânî, Kebir, V, 1X6

Huzeyfe b. el-Yeman’a münafıka dair soru soruldu da şöyle dedi: Münafık, İslâm’ın niteliklerini bilen fakat gereğince amel etmeyendir. Bugünkü münafıklar Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın dönemindekilerden daha da kötüdürler. Çünkü onlar o gün münafıklıklarını gizlerken, bugün onu açığa vurmaktadırlar Buhârî, VI, 2604; Tayalisi, Müsned, I, 55; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, VIII, 200; Cafer b. Muhammed b. el-Hasen, el-Firyâbî, Sıfatu’l-Münâfık, Kuveyt 1405, s. 63

Buhârî ve Müslim’de yer alan rivâyete göre Ebû Hüreyre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu bildirmiştir: “Münaftkın alâmeti üçtür: Konuştu mu yalan söyler, söz verdi mi sözünde durmaz, ona bir şey emanet edildi mi hainlik eder.” Buhârî, I, 21, II, 952, III, 1010, V, 2262; Müslim, I. 78; Tirmizi, V, 19; Müsned, II, 357

Abdullah b. Amr’dan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Dört haslet vardır ki; her kimde bulunurlarsa, o kimse katıksız münafık olur. Kimde bu hasletlerden bir tanesi bulunursa, onu terkedinceye kadar o kimsede münafıklıktan bir haslet bulunur: Bir şey emanet edildiğinde hainlik eder, konuştumu yalan söyler, söz verdimi sözünde durmaz, tartıştımı günahkârca konuşur.” Buhârî, I, 21, II, 868, III, 1160; Müslim, I, 7H; Tirmizi, V, 19; Ebû Dâvûd, IV, 221; Nesâî, VIII, İlâ; Müsned, II, 122, 189, 198, 200

Böylece Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bütün bu hasletleri taşıyan kimsenin münafık olacağını haber vermiştir, onun haberi de doğrudur.

el-Hasen’den rivâyet edildiğine göre ona bu hadis zikredilmiş, o da şöyle demiş: Şüphesiz ki Yakuboğulları konuştular, yalan söylediler, söz verdiler, sözlerinde durmadılar, kendilerine emanet verildi emanete hainlik ettiler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in bu sözü ancak müslümanları uyarmak anlamını taşır ve onları bu hasletleri alışkanlık haline getirmekten bir sakındırınadır. Bunların sonunda kendilerini münafıklığa kadar götürebileceğinden dolayı taşıdığı bir endişeyi ifade etmektedir. Yoksa manası istemeyerek ve alışkanlık haline getirmeksizin bu işleri yapacak otursa, münafıktır demek değildir, et-Tevbe Sûresi’nde (9/75-78. âyetler, 8, başlıkta) bu hususa dair yeterli açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Mü’min konuştu mu doğru söyler, söz verdi mî yerine getirir, ona bir şey emanet edildi mi onu eksiksiz geri verir.” Aynı manada, yakın lâfızlarla; Mâ’mer b. Râşid, et-Câmi’, XI, 160, el-Firyâbi, Sıfatu’l-Münafık, s. 50; Beyhakî, Şuabu’t-îman, IV, 365; Muhammed b. Nasr el-Mervezi, Ta’gimu Kadn’s-Satât, Metline 1406, 11, 609

Yani, kâmil bir mü’min konuştu mu doğru söyler.., Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Derler ki: Şehadet ederiz ki, muhakkak sen Allah’ta Rasûlüsün” Denildiğine göre buradaki

“şehadet ederiz” yemin ederiz anlamındadır. Burada yemin, şehadet etmek diye ifade edilmiştir. Çünkü yemin olsun, şehadet olsun, lâfızları görülmeyen bir hususun sabit olduğunu belirtmektir. Kays b. Zerih’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır;

“Allah’ın huzurunda şahidlik ederim ki şüphesiz ben severim onu,

İşte bu benim yanımda ona ait olandır, peki ya onun yanında bana ait olan ne vardır?”

Bunun zahiri anlamında olması ve onların İmâm itiraf edip kendilerinin münafık olmadıklarını belirtmek üzere Muhammed’in (sallallahü aleyhi ve sellem) Allah’ın Rasûlü olduğuna fiilen şahitlik etmeleri anlamına gelme ihtimali de vardır. Daha uygun görülen de budur.

“Allah da biliyor ki sen, hiç şüphesiz” onların dilleriyle ifade ettikleri gibi

“O’nun Rasûlüsün. Ve Allah şahitlik eder ki muhakkak münafıklar” dışa vurdukları dilleriyle şahitlik edip yemin etmeleri ile

“yalancıdırlar.”

el-Ferrâ’ dedi ki:

“Ve Allah şahitlik eder ki muhakkak münafıklar” kalpleriyle, vicdanlarıyla

“yalancıdırlar.” Bu açıklamaya göre yalanlamaları onların kalplerinde olan bir şeydir. Bu imanın kalpte tasdikten ibaret olduğuna ve gerçek sözün kalbin sözü olduğuna delil teşkil etmektedir. Her kim bir şey söyler ve onun aksine inanırsa, o kimse yalancıdır. Bu hususa dair yeterli açıklamalar el-Bakara Sûresi’nin (2/8. âyet, 3. başlıkta) başta raflarında geçmiş bulunmaktadır.

Yüce Allah, onların yalan yere yemin ettiklerini belirtmektedir, diye de açıklanmıştır. Bu da yüce Allah’ın:

“Onlar muhakkak sizden olduklarına dair Allah’a yemin ederler” (el-Tevbe, 9/56) âyetinde dile getirilmektedir.

Bir ticaret veya eğlence gördüklerinde oraya yönelip seni ayakta bıraktılar. De ki: “Allah katında olan, eğlenceden ve ticaretten daha hayırlıdır. Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.”

Diyanet Vakfı
Onlar bir ticaret ve eğlence gördükleri zaman hemen dağılıp ona giderler ve seni ayakta bırakırlar. De ki: Allahın yanında bulunan, eğlenceden ve ticaretten daha yararlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman seni ayakta bırakıp ona doğru yöneldiler. De ki: “Allah’ın yanındaki, eğlenceden de ticaretten de hayırlıdır. Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı onyedi başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman… ona doğru yöneldiler” âyeti hakkında Müslim’in Sahih ‘inde Cabir b. Abdullah’tan gelen rivâyet şöyledir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma günü ayakta hutbe irad ederdi. Bir gün Şam’dan bir kervan geldi. İnsanlar ona doğru gittiler. Geriye sadece oniki kişi kaldı. -Bir rivâyette: onlardan birisi de bendim-, İşte Cumua Sûresi’ndeki şu:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman seni ayakta bırakıp ona yöneldiler.” âyeti bunun üzerine indirildi Müslim, II, 590

Bir rivâyette de “aralarında Ebû Bekir ve Ömer (radıyallahü anhümâ) da vardı” denilmektedir Müslim, II, 590

el-Kelbî ve başkalarının zikrettiklerine göre bu kervanı getiren kişi Dihye b. Halife el-Kelbî’dir. Bu kervanı insanların açlık çektikleri ve fiyatların oldukça pahalandığı bir sırada Şam’dan gelmişti. Onunla birlikte insanların ihtiyaç duydukları buğday, un ve daha başka herşey vardı. Kervanı (Medine çarşılarından) Ahcaru’z-Zeyt denilen yerde konakladı. İnsanların geldiğini haber almaları için davul çalındı. Oniki kişi müstesna, (mescidde) bulunanlar çıkıp gitti. Kalanların onbir kişi olduğu da söylenmiştir.

el-Kelbî dedi ki: O sırada cuma namazı hutbesini dinliyorlardı. Hutbeyi bırakıp kervana koştular. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte sekiz kişi kaldı. Bunu es-Sa’lebî, İbn Abbâs’tan nakletmiştir.

Dârakutnî Câbir b. Abdullah’ın şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma günü bize hutbe irad ederken yiyecek yüklü bir kervan geldi ve el-Baki’de konakladı O kervana yöneldiler ve (hutbeyi) bırakıp oraya gittiler. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı bıraktılar. Beraberinde benim de aralarında bulunduğum sadece kırk kişi kalmıştı. Yüce Allah da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman seni ayakta bırakıp ona doğru yöneldiler” âyetini indirdi. Dârakutnî dedi ki: Bu isnadda “sadece kırk kişi” ifadesini yalnızca Ali b. Âsım, Husayn’dan diye gelen rivâyette söylemiştir Ancak Husayn’dan rivâyet edenler ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte sadece uniki kişi kalmıştı. Dârakutnî, II, 4; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübrâ, III, 182

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer hep birlikte çıkmış olsalardı, Allah bütün bu vadiyi onların üzerinde ateşle doldururdu.” Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir, İbn Hibbân, Sahih, XV, 299; Taberî, Câmiu’l-Beyân, XXVIII, 104; İbn Kesîr, Tefsir, IV, 363; ayrıca bk. İbn Hacer, Fethu’l-Bârt, II, 424

Mürsel bir hadiste de bu oniki kişinin ismi zikredilmiş bulunmaktadır. Bunu Esed b. Mûsa b. Esed’in babası olan Esed b. Amr rivâyet etmiştir. Bu rivâyette şöyle denilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte sadece Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, ez-Zübeyr, Sa’d b. Ebi Vakkas, Abdurrahman b. Avf, Ebû Ubeyde b. el-Cerrah, Said b. Zeyd, Bilal ve -iki rivâyetten birisine göre Abdullah b. Mesud, diğerine göre ise Ammar b. Yasir- kalmıştır.

Derim ki: Burada Cabir’in ismini vermemektedir. Müslim ise Cabir’in onlar arasında bulunduğunu belirttiği gibi Dârakutnî de böyle demiştir. Buna göre Peygamber ile birlikte kalanların sayısı onüç olmaktadır. Eğer Abdullah b. Mesud da onlarla birlikte ise o vakit sayılan ondört olur.

Ebû Davud “el-Merâsil” adlı eserinde hutbeyi dinlemeyi terketmenin, kendileri açısından bir sakınca olmadığını kabul etmelerinin sebebini de zikretmiş bulunmaktadır. Halbuki onların faziletlerine yakışan böyle bir şeyi yapmamaktır. (Ebû Davud) dedi ki: Bize Mahmud b. Halid anlattı, dedi ki: Bize el-Velid anlattı, dedi ki: Bana Muâz b. Bekr b. Marufun haber verdiğine göre o, Mukâtil b. Hayyân’ı şöyle derken dinlemiş: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) -Önceleri- tıpkı bayram namazlarında olduğu gibi hutbeden önce cuma namazını kılardı. Nihayet bir cuma günü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma namazını kıldıktan sonra hutbe irad etmekte iken bir adam (mescide) girip şöyle dedi: Dılıye b. Halife el-Kelbî bir ticaret (kervanı) ile geldi. Dıhye geldi mi akrabaları tefler çalarak onu karşılardı. (Mescidde) bulunanlar da hutbeyi dinlemeyi terketmekte bir sakınca olmadığını zannederek çıkıp gittiler. Yüce Allah da:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman… ona doğru yöneldiler” âyetini indirdi. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma günü hutbeyi öne aldı ve namazı sonraya bıraktı. Bu yasaktan sonra herhangi bir kimse burun kanaması ya da herhangi bir sebep dolayısıyla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a başparmağı yanındaki (şehadet) parmağı ile işaret ederek Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan izin isteyip, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da kendisine izin vererek etiyle işaret etmedikçe dışarı çıkıp gitmiyordu. Münafıklar arasında hutbe ve mescidde oturmak kendilerine ağır gelen kimseler vardı. Müslümanlardan bir kişi izin istedi mi bu münafık da onun arkasında gizlenerek onun yanında ayakta dikilir ve nihayet çıkar giderdi. Bu sefer yüce Allah:

“Aranızda birbirinizin arkasına gizlenerek, gizlice sıvışıp gidenlerinizi muhakkak Allah bilir” (en-Nûr, 24/63) âyetini indirdi Ebû Dâvûd, el-Merasil. s. 105

es-Süheylî dedi ki; Bu haber her ne kadar sabit bir yolla nakledilmemiş ise de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in ashabı hakkında beslememiz gereken hüsn-ü zan bunun sahih olmasını gerektirir.

Katade dedi ki: Bize ulaştığına göre ashab, bu işi üç defa yapmışlardır. Her seferinde de Şam tarafından bir kervan gelmiş idi ve bütün bunlar cuma gününe denk gelmişti.

Bir diğer görüşe; göre onların mescidden çıkışları Dıhye el-Kelbî’nin ticareti ile birlikte gelmesi ve onların geçmekte olan kervana bakışlarının faydasız bir iş oluşundan dolayıdır. Ancak bu eğer başka türlü olmuş olsaydı, günahı bulunmayan İşlerden olurdu. Fakat bu is, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan yüz çevirmek ve onun huzurundan ayrılmak ile birlikte olduğundan, ağır ve büyük bir iş olmuş, bunun hakkında Kur’ân’dan âyet inmiş ve inen âyetler bunu “lehv; eğlence, oyalayıcı boş iş” ismi ile kötü ve çirkin bir davranış olarak nitelendirmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: “Kişinin kendisiyle oyalandığı herbiriş hânidir. Onun ok atışı yapması… müstesnadır.” Tirmizî, IV, 174; İbn Mâce, II, 940; İbn Ebi Şeybe, Mûsannef, IV, 229, V, 303; Bu hadis daha önce el-Enfâl Sûresi’nde (8/60. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

Câbir b. Abdullah dedi ki: Kızlar nikâhlandıklarında zurna ve davullarla geçirilirler. (Bu esnada) onlar da ona doğru gitmişlerdi. Bunun üzerine bu âyet nazil oldu.

Âyette zamirin ticarete raci olması, daha önemli oluşundan dolayıdır. Talha b. Mûsarrif ise;

“onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman… ona doğru yöneldiler” âyetini; diye (ticaret ve eğlence anlamındaki kelimelerin başına lam-ı tarif getirerek) okumuştur.

Manası: Onlar bir ticaret gördüklerinde ona doğru yöneldiler yahut bir eğlence gördüklerinde yine ona doğru yöneldiler şeklinde olduğu fakat delâleti dolayısıyla (ikinci “ona doğru yöneldiler” anlamındaki lâfzın) hazfedildiği de söylenmiştir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi;

“Biz yanımızdakinden sen de yanında bulunandan

Razısın; fakat görüşler farklıdır.”

Arapçada daha güzel olanın, zamirin iki isimden en son kullanılana irca edilmesi olduğu da söylenmiştir.

2- Cuma Namazı Kılınması İçin Gerekli Cemaat Sayısı:

İlim adamlarının cuma namazının kılınabilmesi için cemaat sayısının ne kadar olması gerektiği hususunda farklı görüşleri vardır.

el-Hasen, cuma namazı iki kişi ile kılınır derken, el-Leys ve Ebû Yusuf üç kişiyle, Süfyan es-Sevrî ve Ebû Hanife dört kişi ile, Rabia oniki kişi ile kılınır, demişlerdir.

en-Necad Ebû Bekr Ahmed b. Süleyman dedi ki: Bize Ebû Halid Yezid b. el-Heysem b. Tahmân ed-Dakkak anlattı. Bize Subh b. Dinar anlattı dedi ki: Bize el-Muâfâ b. İmrân anlattı. Bize Ma’kil b. Ubeydullah, ez-Zühri’den, Mus’ab b. Umeyr’e kadar ulaşan senedi ile anlattığına göre: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kentlisini (Mus’ab)’ı Medine’ye gönderdi. Mus’ab, Sa’d b. Muâz’ın evinde misafir oldu, Oniki kişi oldukları halde onlara bir cuma namazı kıldırdı. O günde onlara (Sa’d) bir koyun kesti.

Şafii, kırk kişi ile kılınır demiştir. Ebû İshak eş-Şirazi “et-Tenbih ala Mezhebi’l-İmâmi’ş-Şafii” adlı eserinde şöyle demektedir; Âkil ve baliğ, hür ve ihtiyaç dışında yaz ve kış ayrılmamak üzere mukim bulunan kırk erkeğin bulunduğu herbir kasaba hutbenin başından cuma namazı kılınıncaya kadar hazır bulunmaları halinde; cuma namazını kılmak vacib olur.

Ahmed ve İshak da bu görüşü benimsemekle birlikle onlar bu şartlan koşmamışlardır.

Malik dedi ki: Eğer bir kasabada çarşı ve mescid bulunuyor ise sayı gözönünde bulundurulmaksızın onlara cuma namazı kılmak vacibtir.

Ömer b. Abdu’l-Aziz yazdığı mektubunda şöyle demiştir: Otuz tane evi bulunan herhangi bir kasaba ahalisine cuma namazı kılmak düşer.

Ebû Hanife dedi ki: Köylerde ve o hükümdeki kasabalarda yaşayanlara cuma vacib değildir. Bunların bu yerlerde cuma namazı kılmaları câiz olmaz. Ebû Hanife cuma namazının vacib olması ve kılınmasının sahih olabilmesi için cami bir mısır (şehir), otoritesi olan bir yönetici, çalışan bir çarşs Pazar ve akan bir ırmağının bulunmasını şart koşmuş, bu hususta Ali (radıyallahü anh)’ın şu hadisini (sözünü) delil göstermiştir: “Ancak cami (toplu hayatta gerekli idari ve alt yapısı bulunan kasaba ya da yerleşme merkezi) bir Mısır’da ve kendilerine yardımcı olabileceğin arkadaşlar arasında cuma namazı kılınır ve teşri tekbirleri getirilir.”

Şu kadar var ki İbn Abbâs’ın rivâyet ettiği hadis bunu reddetmektedir. O dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın mescidindeki cuma namazından sonra cumanın ilk kılındığı yer bahreyn kasabalarından birisi olan Cuvâsâ diye anılan bir kasabadır.

İmâm Şafii’nin kırk kişi olmasını öngören görüşünün delili Dârakutnî’nin rivâyet ettiği daha önce belirttiğimiz Hadîs-i şerîftir Darakutnî, III, 1H2; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra. III,

İbn Mace’nin Sünen’inde yine Darakutnî ile el-Beyhakî’nin Delâilu’l-Nubuvve adlı eserinde Abdurrahman b. Ka’b b. Malikten şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Gözleri görmez olduğunda babamın elinden mtup ona yardımcı olan kişi ben idim. Onunla cuma namazına çıkıp ezanı işittiğinde Ebû Umaine’ye dua eder, onun için mağfiret dilerdi. (Abdurrahman) dedi ki:- Bu şekilde cuma namazı ezanını duydu mu mutlaka bu uygulamayi bir süre yapmaya devam etti. Ben kendisine: Babacığım dedim. Cuma ezanını işittiğin her seferinde Ebû Umame için mağfiret dilemen ne oluyor? Dedi ki; Yavrucuğum, o Medine’de Beyâdâoğulları Harresi diye bilinen ve Nakîu’l-Hadimât diye anılan bir düzlükte cuma namazı kılmak üzere müslümanları toplayan ve onlarla cuma namazı kılan ilk kişidir. Ben kendisine: O gün kaç kişi idiniz? dîye sordum. O: Kırk kişi, dedi Dârakutnî, II, 5; Ebû Dâvûd, I, 2H0; İbn Mâce, I, 343

Cabir b. Abdullah da şöyle demiştir: Sünnet her üç kişi arasından birisinin İmâm olması, her kırk ve bundan daha fazla sayıdakilerin cuma, kurban bayramı ve ramazan bayramı namazı kılmaları şeklinde gelmiştir. Çünkü bu sayıdaki kimseler bir cemaattir. Bunu Darakutni rivâyet etmiştir. Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, III, 177

Ebû Bekr Ahmed b. Süleyman en-Necad dedi ki: Abdu’l-Melik b. Muhammed er-Rukagi’ye -benim de duyacağım bir şekilde- okundu: Bana Recâ b. Seleme anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ğuteyf es-Sakafî anlattı, dedi ki: Bana ez-Zührî, Ebû Seleme’den anlattı dedi ki: Ben Ebû Hüreyre’ye: Cuma, katılan erkeklerin sayısı kaça ulaştığı takdirde vacib olur, diye sordum şöyle dedi: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı elli kişiye ulaşınca, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onları cuma için biraraya getirdi. Yine Abdu’l-Melik b. Muhammed’e -benim de duyduğum şekilde- okundu, dedi ki: Bize Rcca b. Seleme anlattı dedi ki: Bize Abbad b. Abbad el-Mühellebî, Cafer b. ez-Zübeyr’den anlattı. Cafer, el-Kasım’dan, o Ebû Umame’den şöyle dediğini nakletti: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Cuma elli erkek kişiye vacibtir. Bundan daha aşağı sayıdakilere vacib değildir.”

İbnu’l-Münzir dedi ki: İbn Ömer şu mektubu yazdı: Herhangi bir kasabada elli kişi biraraya geldi mi cuma namazını kılıversinler.

ez-Zührî de Devs’li Um Abdullah’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki; “Dört kişiden daha fazla sayıda kimse bulunmasa bile herbir kasabada cuma kılmak vacibtir.” Burada “kasabalar (el-kurâ)” ile şehirleri kastetmektedir. Ancak bu rivâyet ez-Zührî’den sahih olarak nakledilmiş değildir Dârakutnî, 11, 7

Bir rivâyette de şöyle denilmektedir: “Cuma dördüncüleri İmâmları olan sadece üç kişi dahi bulunsa herbir kasaba ahalisine vacibtir.” Ancak ez-Zührî’nin Devs’li Um Abdullah’tan hadis dinlediği sahih olarak sabit değildir. Burada (hadisin senedinde) sözü edilen el-Hakem (b. Abdullah) ise metruk (rivâyet ettiği hadis alınmayan) bir kimsedir Dârakutnî, II, 8

3- İmâmın (İslam Devlet Başkanının) İzni ve Onun Namazda Bulunması Cuma Namazının Sıhhati için Gerekli midir?:

İmâmın izni olmaksızın ve kendisi hazır bulunmaksızın cuma namazının kılınması sahihtir. Ebû Hanife ise; İmâmın yahutta onun halifesinin (vekil tayin ettiği kimsenin) bulunması cuma namazının şartlarındandır, demiştir.

Bizim delilimiz şudur; Küfe valisi el-Velid b. Ukbe bir gün gecikince İbn Mes’ûd ondan izin almaksızın cemaate namaz kıldırdı. Yine rivâyet edildiğine göre Alî (radıyallahü anh) Osman (radıyallahü anh)’ın evi muhasara altında tutulduğu gün cuma namazını kıldırmış ve ondan izin aldığına dair bir rivâyet nakkdilmcmiştir.

Medine valisi Said b. el-Âsım Medine’den çıkıp gittiğinde Ebû Mûsa’nın herhangi bir izin almaksızın insanlara cuma namazı kıldırdığı da rivâyet edilmiştir. Malik dedi ki: Allah’ın birtakım farzları vardır. Onun arzında bunları bir vali (İslâmî bir yönetici) ister üstlensin, ister üstlenmesin bunlar kaybedilemezler.

4- Tavanlı Bir Mescidin Bulunması Cuma Namazı Şartlarından mıdır?

Bizim (mezhebimize mensub) ilim adamlarımız cuma namazının eda şartlarından birisi tavanı bulunun bir mesciddir, demişlerdir. İbnu’l-Arabi bunun nasıl açıklanacağını bilemiyorum, demiştir.

Derim ki: Bunun açıklayıcı gerekçeleri yüce Allah’ın:

“Tavaf edenler… için Beyt’imi temizle!” (el-Hac, 22/26) âyeti ile:

“Allah’ın yüceltilmesine… izin verdiği evlerdedir.” (en-Nûr, 24/36) âyetleridir.

“Ev(beyt)”in gerçek mahiyeti ise duvar ve tavanlarının bulunmasıdır Örfün anlamına göre bu böyledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

5- Hutbe Verirken Ayakta Durmak:

“Seni ayakta bırakıp…” âyeti (şunu göstermektedir): Hutbe verdiğinde hatibin, minber üzerinde ayakla durması şarttır. Alkame dedi ki: Abdullah’a: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ayakta mı yoksa oturarak mı hutbe okuyordu diye soruldu, o: Sen

“Seni ayakta bırakıp…” âyetini okumadın mı? diye cevab verdi.

Müslim’in Sahih’inde Ka’b b. Ucre’den rivâyete göre o mescide girmiş ve Abdu’r-Rahmân b. Um el-Hakem’i oturarak hutbe verirken görünce şunları söylemiş: Yüce Allah:

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman seni ayakta bırakıp ona doğru yöneldiler” diye buyurduğu halde bu pis herifin nasıl oturarak hutbe verdiğine bir bakınız. Müslim, II, 591; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübrâ, 111, 196; Nesâî, III, 102

Yine (Müslim) Cabir’den rivâyet ettiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ayakta hutbe verir, sonra oturur, sonra tekrar kalkıp yine hutbe verirdi. Her kim sana onun oturarak hutbe verdiğini haber verecek olursa, bil ki o yalan söylemiştir. Çünkü Allah’a yemin ederim ki, ben onunla birlikte ikibinden fazla namaz kılmışımdır Müslim, II, 5H9; Ebû Dâvûd, 1, 2K6; Müsned, V, 90, V. 99 ‘ikihin” yerine “yüz1 hıfzt ile

Fukahânın Cumhûru ve ilim adamlarının görüşü de budur. Ebû Hanîfe dedi ki: Ayakta durmak hutbenin şartı değildir. Rivâyet olunduğuna göre oturarak ilk hutbe veren kişi Muaviye’dir. Osman (radıyallahü anh) oldukça ihtiyarkıyıncaya kadar ayakta hutbe verdi, sonra oturarak hutbe verir oldu.

Denildiğine göre Muaviye’nin oturarak hutbe okuması yaşının ilerlemiş olmasından dolayı idi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ise ayakta hutbe verir, sonra oturur, sonra da yine ayağa kalkar, fakat otururken de konuşmazdı. Bunu da Cabîr b. Semure rivâyet ettiği gibi Ebû Dâvûd, I, 2tf6; Nesâî, III. 110. 1H6, 191, 191: İbn Mâce, I, 351; Müsned, V, 90, 99, 100; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, III, 197; Müsned, V 90, 91, 101, 93, 9S (4) Buhâri, I, 311; Müslim, II, ÎH9; Buhârî’de belirtildiğine göre İbn Ömer de böylece rivâyet etmiştir. İbn Mâce, I, 551; Müsned, I, 256 (İbn Abbâs’tan)

6- Hutbesiz Cuma Namazı Sahih Olmaz:

Cuma namazının gerçekleşmesi için hutbe şarttır. Hutbesiz cuma sahih olmaz. İlim adamlarının Cumhûrunun görüşü budur. el-Hasen ise hutbe müstehabtır demiştir. İbnu’l-Mâcişûn da böyle demiştir; Hutbe bir sünnettir, farz değildir. Said b. Cubeyr dedi ki: Hutbe öğlen farzının iki rekatının yerine geçer, bir kimse bu iki rekatı terkedip, cuma namazı kılacak olursa, öğle namazının iki rekatını terketmiş olur, Hutbenin vücubunun delili yüce Allah’ın:

“Seni ayakta bırakıp…” âyetidir. Bu bir yergidir, vacib de kendisini terkeden şahsın şer’an yerilmesine sebeb teşkil eden fiildir. Ayrıca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hutbe vermeden cuma namazı kılmamıştır.

7- Hutbe Verirken, Hatibin Bir Şeylere Yaslanması:

Hatib hutbe esnasında bir yaya ya da bir sopaya dayanır. İbn Mace’nin Sünen’inde dedi ki: Bize Hişam b. Ammar anlattı. Bize Abdu’r-Rahmân b. Sa’d b. Ammar b. Sa’d anlattı dedi ki: Bana babam, babasından, o dedesinden naklen anlattığına göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) savaş esnasında hutbe verdiği zaman bir yaya dayanarak hutbe verirdi. Cumada hutbe verdiği zaman ise bir sopaya dayanarak hutbe verirdi, İbn Mâce, I, 351

8- Hatib Minbere Çıkınca Cemaate Selam Verir mi?:

Şafii ve diğerlerine göre hatib minbere çıktı mı cemaate selam verir. Malik ise bu görüşte değildir. İbn Mace’nin, Cabir I). Abdullah’tan rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) minbere çıktı mı selam verirdi. İbn Mâce, I, 352

9- Abdestsiz Hutbe Vermek:

Hatib hutbenin tamamını ya da bir bölümünü abdestsiz verecek olursa, Malik’e göre kötü bir iş yapmış olur. Ancak abdestli olarak namazı kıldırdığı takdirde hutbeyi tekrar iade etmesi gerekmez. Abdestli olmanın vacib olup olmadığı hususunda Şafii’nin iki görüşü vardır, o cedid (yeni) mezhebinde bunu şart görürken, kadim (eski) görüşünde bunu şart koşmamıştır. Ebû Hanifenin görüşü de budur.

10- Hutbenin Asgarî Miktarı:

Hutbede yeterli gelen asgarî miktar Allah’a hamdetmesi, Peygamberine salât ve selâm getirmesi, Allah’ın takvasını tavsiye etmesi ve Kur’ân-ı Kerîm’den bir âyet okumasıdır. İkinci hutbede de birincisinde olduğu gibi (bu) dört hususun yerine getirilmesi icab eder. Şu kadar var ki birincisinde öngörülen bir âyet okumanın yerine (ikincisinde) dua etrnek vacibtir, fukahânın çoğunluğu böyle demiştir.

Ebû Hanife ise şöyle demektedir: Şayet sadece Allah’a hamdeder yahut Allah’ı teşbih eder yahut tekbir getirmekle yetinirse, bu kadarı da yeterlidir.

Osman (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre o minbere çıkmış ve: Elhamdülillah derken ona karşı sesler yükseltilince şöyle demiş: Ebû Bekir ve Ömer bu makama çıkacakları vakit söyleyecekleri sözleri önceden hazırlarlardı. Sizlerin ise (bugün) çok söz söyleyen bir İmâmdan çok iş yapan bir İmâma ihtiyacınız vardır. Pek yakında size hutbeler gelecektir (verilecektir); deyip sonradan minberden inmiş ve namazı kıldırmıştır. Bu ise ashab-ı kiramın huzurunda olmuştu. Kimse onun bu yapağına tepki göstermemişti.

Ebû Yusuf ve Muhammed de şöyle demişlerdir; Vacib olan kendisine hutbe denilebilecek kadar olan sözler söylemektir. Şafii’nin görüşü de budur. Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr dedi ki: Bu hususta söylenmiş en sahih görüş budur.

11- Peygamber Efendimizin Hutbelerinde Okuduğu Âyetler ile Verdiği Hutbelerinden Örnekler:

Müslim’in Sahih’inde Yâlâ b. Umeyye’den rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı minber üzerinde:

“Ey Malik… diye seslenecekler” (ez-Zuhruf, 43/77) âyetini okurken dinlemiştir, Müslim, II, 594; Buhâri, III, 1180, 1191, IV, 1N21: Tirmizi, II, 382; Müsned, IV, 223

Yine Müslim’de Abdurrahman kızı Amre’nin bir kızkardeşinden şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Ben

“Kaaf, çok şerefli Kur’ân’a yemin ederim ki…” (Kaaf, 50/1) Sûresi’ni ancak Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ağzından her cuma günü bu sûreyi minber üzerinde okuyup dinlemem sonucunda ezberlemişimdir.” Müslim, II, 595; Müsned, VI, 435 Bu (rivâyet) daha önce Kaf Sûresi’nin baştaraflarında geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Davud’un el-Merâsîl adlı eserinde ez-Zührî’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hutbesinin başı şöyle idi:

“Hamd, Allah’a mahsustur. O’na haradeder, O’ndan yardım diler, mağfiretini isteriz. Nefislerimizin şerlerinden O’na sığınırız, Allah’ın hidayet verdiği kimseyi hiç kimse sapüramaz. O’nun saptırdığını da kimse doğruya iletemez. Şehadet ederiz ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur. Muhammed de O’nun kulu ve Rasûlüdür. O’nu hak ile kıyâmetin az öncesinden müjdeleyici ve korkutucu olmak üzere göndermiştir. Allah’a ve Rasûlüne itaat eden doğru yolu bulmuş demektir. Onlara İsyan eden kimse ise haddi aşmış, azmış demektir. Rabbimiz Allah’tan bizleri kendisine ve Rasûlüne itaat edenlerden, rızasına uyup, O’nu gazablandıran şeylerden uzak kalanlandan kılmasını dileriz. Şüphesiz ki biz O’nunla (hakkı bulabilir)iz ve yalnız O’na aidiz.!” Ebû Dâvûd, el-Merâsil, s. 102-103

Yine ondan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Bize ulaştığına göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) hutbe irad etti mi şöyle derdi:

“Gelecek olan herbir şey yakındır. Gelecek olanın uzak olması sözkonusu değildir. Kimsenin acelesi için Allah hiçbir şeyi çabuklaştırmaz. İnsanlar istedi diye hiçbir şeyi erkene almaz. İnsanların dilediği değil, Allah’ın dilediği (olur). Allah bir işin olmasını diler, insanlar bir başka iş ister. Fakat insanlar hoşlanmasa dahi Allah’ın dilediği olur. Allah’ın yakınlaştırdığını kimse uzaklaştıramaz, Allah’ın uzaklaştırdığını da kimse ytıkınlaştıramaz. Aziz ve celil olan Allah’ın izni ile olmadıkça hiçbir şey olamaz. ” Ebû Dâvûd, el-Merâsil, s. 103

Câbir dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma günü hutbe verir. Allah’a hamd u senada bulunup peygamberlerine salât ve selâm getirdikten sonra şöyle derdi:

“Ey insanlar! Sizin için birtakım işaretler vardır. Sizin için tesbit edilen o işaretlere kadar gidiniz. Sizin varabileceğiniz bir son nokta vardır, Sizin için tesbit edilmiş o son noktaya kadar gidiniz. Şüphesiz ki mü’min kul, birisi geçip gitmiş ve Allah’ın hakkında ne hüküm vereceğini bilemediği, diğeri ise geri kalmış ve Allah’ın onda ne yapacağını bilemediği iki korku arasındadır. O bakımdan kul, kendi nefsinden yine kendisi için alacaklarını alsın, Dünyasından âhireti için, gençliğinden yaşlılığı için, hayattan ölüm gelmeden önce (bir şeyler) alsın. Nefsim elinde olana yemin ederim ki; ölümden sonra hiç kimsenin (radıyallahü anhbbini) razı etmesine dair isteği kabul edilmeyecektir. Dünyadan sonra ise cennet ya da cehennemden başka bir yurt yoktur. İşte ben bunu sizlere söylüyorum. Kendim için, sizin için Allah’tan mağfiret diliyorum.” Deylemi, Firdevs, V, 278 -Hasanı Basri’den- fk-ylı;ıki, Şuabu’l-İmân, Vll, 360 -Hasan-ı Basri ismini zikretmediği bir s;ı lı;ı hin elen-

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Medine’ye geldiği sırada ilk cumada verdiği hutbe daha önceden geçmiş bulunmaktadır lik. el-Cumua, 62/H. âyetin tefsiri 2. başlık

12- Hutbeyi Dinleme Âdabı:

Hutbeyi dinleyen kimselerin hutbe dolayısıyla susmaları sünneten vacibtir. Sünnet olan, hutbeyi işitenin de, işitmeyenin de susmasıdır. İnşaallah her ikisi de aynı ecri alırlar. O esnada konuşan kimse lağvetmiş (boş iş yapmış) olur, fakat bundan dolayı namazı da bozulmaz.

Sahihte Ebû Hüreyre’den rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cuma günü İmâm hutbe okurken arkadaşına: Sus! diyecek olursan, sen lağvetmiş olursun.” ) Buhârî, I, 316; Müslim, II, 5H3; Dârimî, I, 437, 43«: Ebû Dâvûd, I, 290; Nesâî, IV, 104, IH»; İbn Mâce, I, 352; Muvatta’, I, 103; Müsned, II, 272, 2M0, 393. 39fi, 4S=>, 51H, 432

ez-Zemahşerî dedi ki: Hutbeyi dinleyen kişi arkadaşına: Sus! diyecek olursa lağvetmiş olur. Peki ya hatibin kendisi bu hususta (yani hutbeyi uzatmak suretiyle) aşırıya gidecek olursa, lağvetmiş olmaz mi? İslâm’ın garibliğinden, günlerin uğursuzluklarından Allah’a sığınırız.

13- Cemaatin Hatibe Yönelmesi:

İmâm minbere çıktığı takdirde insanlar ona yönelirler. Çünkü Ebû Davud, Mürsel olarak Ebân b. Abdullah’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Cuma günü Adiy b. Sabit ile birlikte idim. İmâm (hutbeye) çıkınca -ya da minbere çıkınca dedi- ona doğru döndü ve dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a böyle davranırlardı Ebû Dâvud, el-Merâsit, s. 99-100; Beyhaki, es-Sünenu’l Kübrâ, III, 19K

İbn Mace bunu Adiy b. Sabit’ten, o babasından diye rivâyet etmiş olup,isnadda fazladan şunu da belirtir: Babasından (rivâyetle) dedi ki; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) minber üzerinde ayağa kalktı mı ashabı ona doğru yüzlerini çevirirlerdi, İbn Mace dedi ki: Bu hadisin (senedinin) muttasıl olacağını ümit ederim İbn Mâce, I, 360, ancak İbn Mâceye ait olduğu belirtilen kayıt yok. Derim ki; Hafız Ebû Nuaym dedi ki: Bize Muhammed b. Ma’mer anlattı dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Naciye anlattı dedi ki: Bize Abbâd b. Yakub anlattı dedi ki: Bize Muhammed b. el-Fadl el-Horasanî anlattı, O Mansur’dan, o İbrahim’den, o Alkame’den, o Abdullah’tan dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) minbere çıktı mı yüzlerimizi ona doğru çevirirdik. Bunu Mansur dan tek başına (münferiden) Muhammed b. el-Fadl b. Atiyye rivâyet etmiştir Ebû Ya’la’, Müsned, IX, 281-282

14- İmâm Hutbe Verirken Mescide Giren Namaz Kılar mı?:

İmâm hutbe verirken mescide giren kimse Malik -Allah’ın rahmeti üzerine olsun-‘e göre (Tahiyyetu’l-Mescid) namazı kılmaz. İbn Şihab’ın -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- ve başkalarının görüşü de budur. Muvatta’’ da ondan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İmâmın minbere çıkması, namaz kılmayı sona erdirir. Onun konuşması da konuşmayı sonu erdirir Muvatta’, I, 103 Bu rivâyet mürseldir.

Müslim’in Sahih ‘inde Cabir’in rivâyet ettiği hadise göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cuma günü sizden herhangi bir kimse İmâm hutbe verirken gelecek olursa, hemen iki rekat kılıversin ve bunları kısa kessin. ” Müslim, II, 597; İbn Huzeyme, Sahih, III, 167; İbn Hibbân, Sahih, VI, 247-24S; Beyhaki, es-Sunenü’t-Kübrâ, III, 194; Dârakutnî, II. 14. Bu ise namaz kılınacağı hususunda açık bir ifade olup Şafii ve başkaları da bu görüştedir.

15- İmâm Hutbe Verirken. Uyumak:

İbn Avn, İbn Sîrîn’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bizden öncekiler İmâm hutbe verirken uyumayı mekruh kabul eder ve bu hususta ağır ifadeler kullanırlardı. İbn Avn dedi ki: (İbn Şîrîn) daha sonra benimle karşılaştı ve: Ne dediklerini biliyor musun? diye sordu (ve devamla) dedi ki: Böyleleri elleri boş dönen bir seriyyeye (sefere çıkan askeri birliğe) benzerler. Sonra dedi ki: Elleri boş dönenler ne demektir biliyor musun? Hiçbir ganimet elde edemeyenler, demektir.

Semura b. Cundüb’ten rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Sizden herhangi bir kimse uyuklayacak olursa arkadaşının oturduğu yere geçsin, arkadaşı da onun oturduğu yere geçsin.” İbn Hibbân, Sahih, VII, 32 Hâkîm, Müstedrek, I, 428; Tirmizî, II, 404; Ebû Dâvûd, I, 292; Müsned, II, 22, 32; 135; hepsi de aynı manada az lafzi farkla, İbn Ömer’den.

16- Cuma Namazının Şimdiye Kadar Sözünü Etmediğimiz Diğer Bazı Faziletleri ve Farz Oluşu:

Burada daha önce sözünü etmediğimiz cuma namazının fazileti ve farz oluşu ile ilgili bazı açıklamalarda bulunacağız.

Hadis İmâmlarının Ebû Hüreyre (radıyallahü anh)’dan rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma gününü sözkonusu ederek: “Bugünde öyle bir an vardır ki, namaz kılan müslüman bir kul, bu anı denk düşürüp yüce Allah’tan bir şey isteyecek olursa, mutlaka Allah o kimseye o istediğini verir.” diye buyurdu ve eliyle bu anın oldukça kısa bir an olduğunu işaret etti. Buhârî, 1, 316, V, 2029, 2350; Müslim, II, 583, >H4; Tirmizî. II, 362; Nesâî, III. 115, İbn Mâce, I, 360, Muvatta’, I, 108; Müsned, II, 235, 255, 272, 2H0, 2«4…

Müslim’in Sahih’inde Ebû Mûsa’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “O İmâmın (hutbe İçin) oturması ile namazın biteceği vakte kadarki süre arasındadır.” Müslim, II, 5S4; Dârimi, I, Mi; Ebû Dâvûd, I, 276; Müsned, II, 272’de Ebû Saki el-Mııtlri ile Ebû Hüreyre’den gelen bir rivâyette bu anın “ikindiden sonra” olduğu açıklanmaktadır.

Enes’ten gelen hadiste belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir gün yanımıza çıkmakta gecikti. Yanımıza çıkıp gelince: Bir süre geç kaldın, dedik; şöyle buyurdu: “Çünkü Cebrâîl bana üzerinde siyah bir nokta bulunan beyaz bir aynayı andırır bir şey ile yanıma geldi. Ben: Bu nedir, ey Cebrâîl, dedim o dedi ki: Bu cumadır. Onda hem senin için, hem ümmetin için bir hayır vardır. Yahudilerle, hristiyanlar bugüne denk gelmek istediler de isabet ettiremediler. Allah sizi bugüne iletti. Ben: Ey Cebrâîl ya şu siyah nokta nedir? dedim, şöyle dedi: Bu cuma gününde olup denk düşüren her müslüman kulun, Allah’tan bir hayır isteyip de mutlaka onu o kimseye verdiği yahutta onun bir benzerini onun için kıyâmet gününe sakladığı ya da onun gibi bir kötülüğü ondan geri çevirdiği o malum andır. Şüphesiz ki o gün Allah nezdinde günlerin en hayırlısıdır ve şüphesiz cennetliler o güne “el-mezîcT günü ismini verirler” diye hadisi zikretti. Ebû Yala, Müsned, VII, 22H; Tebarâni, Evsaf, VII, 15.

İbnu’l-Mübarek ve Yahya b. Sel lam dedi ki: Bize el-Mesudi, el-Minhâl b. Amr’dan anlattı. O Ebû Ubeyde b. Abdullah b. Utbe’den, o İbn Mes’ûd’dan naklen dedi ki: Cumaya gitmekte birbirinizle yarışınız. Şüphesiz ki şanı yüce Allah her cuma günü cennetliklere beyaz kâfurdan bir tepe üzerinde görünür. Onlar bu günde ona yakın olurlar, -İbnu’l-Mübarek dedi ki-: Dünyada iken cumaya çabuk gidişlerindeki kadarıyla… İbnül-Mübarek, Zühd, I, 131; Abdullah b. Ahmed, es-Sünne, Demmâm, 1406, I, 259 Yahya b. Sellam da dedi ki: Dünyada iken cumaya gitmek için hızlı davrandıkları gibi… (Yahya) şunu da eklemektedir: Onlara daha önce hiçbir şekilde görmedikleri türden keramet (yüce makam ve lütuflar) ihsan eder. Yahya dedi ki: Ben el-Mesudi’den başkasının bu rivâyette şunu da eklediğini duydum: İşte bu da yüce Allah’ın:

“Yanımızda fazlası da var” (Kaf, 50/35) âyetinin anlattığıdır Yahya b. Sellâmın naklettiği bu bölümü büyük bir kısmıyla Abdullah b. Ahmed, es-Sünne, I, 259’da zikretmektedir.

Derim ki: Hadisteki “bir tepe üzerinde” ifadesinden kasıt cennet ehlidir. Onlar bir tepe üzerinde bulunacaklar demektir. Nitekim el-Hasen yaptığı rivâyette şöyle demektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şüphesiz cennetlikler her cuma gününde kâfurdan bir tepe üzerinde Rabblerine bakacaklardır. Bu uzayıp giden tepenin iki ucu görünmez. Orda her iki kıyısı misk olan bir nehir akar. Üzerinde Kur’ân’ı öncekilerin de, sonrakilerin de duyduğu en güzel seslerle okuyacak cariyeler bulunacaktır. Evlerine geri döndüklerinde herbir kişi bu cariyelerden dilediğinin elinden alıp gider. Daha sonra inciden köprüler üzerinden geçerek evlerine giderler. Eğer yüce Allah onlara evlerini göstermeyecek olursa, yüce Allah’ın her cumada onlara yeniden yaratacağı şeyler dolayısıyla kendiliklerinden evlerinin yolunu bulamazlar.” Bunu Yahya b. Sellam zikretmiştir. ulaşabildiğimiz kaynaklarda bu lafızı tesbit edemedik.

Enes’ten de şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İsraya götürüldüğüm gece Arşın altında yetmiş tane şehir gördüm. Herbir şehir sizin bu şehirlerinizin yetmiş kat büyüklüğündedir. Allah’ı teşbih ve takdis eden meleklerle doludur. Teşbihlerinde: Allah’ım, cuma gününe hazır bulunan kimselere mağfiret buyur. Allah’ım, cuma günü gusleden kimselere mağfiret buyur, derler.” Bu hadisi es-Sa’lebi zikretmiştir.

Kadı eş-Şerif Ebû’l-Hasen Ali b. Abdullah b. İbrahim el-Haşimi el-İsevî -Îsa b. Ali b. Abdullah b. Abbas (radıyallahü anh)’ın soyundandır- sahih bir sened ile Ebû Mûsa el-Eş’arî’den rivâyet ettiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Aziz ve celil olan Allah kıyâmet gününde günleri gerçek şekilleri ile varedeceği; cuma gününü aydınlık bir çiçek gibi var edecektir. Cumaya devam edenler etrafını eşine zifaf için hazırlanan gelin gibi etrafını saracaklardır. Onların önünü aydınlatacak, onlar da ışığında yürüyeceklerdir. Renkleri kar gibi beyaz, kokulan misk gibi etrafa yayılacaktır. Kâfurdan dağlarda dolaşacaklar. Bütün cinler, melekler hayretle onların yol alışlarına bakacaklardır. Onlar cennete girecekler ve Allah’tan ecir bekleyerek ezan okuyan müezzinler dışında kimse de onlarla birlikte olmayacaktır.” İbn Huzeyme, Sahih, III, 117; Hâkim. Müstedrek, I, 412; Beyhakî, Şuabu’l-îman, III, 113

İbn Mace’nin Sünen’inde Ebû Hüreyre’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cuma bir dahaki cumaya kadar -büyük günahlar işlenmediği sürece- ikisi arasındakilere keffaret teşkil eder.” Bu hadisi bu manada Müslim de rivâyet etmiştir. İbn Mâce, I, 345; Müslim, I, 209; Tirmizî, I, 4lü; Müsned, II, 494

Evs b. Evs es-Sakafi’den dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Kim cuma günü başını yıkar ve(ya) gusledip erken vakitte çıkar ve binmeksizin yürüyerek erkence gider, İmâma yakın bir yerde oturup hutbeyi dinleyip boş bir iş yapmazsa, attığı herbir adım karşılığında onun için bir yıllık oruç tutmuş ve namaz kılmış gibi ecir yazılır. ” Ebû Dâvûd, I, 95; İbn Hibbân, Sahih, Vlt, 20; Hâkim, Müstedrek, I, 418; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, HI, 229; Taberâni, Kebir, I, 215; Beyhakî, Şuabu’l-îman, III, 97; (hadisin bazı lâfızlarının tercemesi, hadisin sonunda İbn Hihbanın ve Beyhâki nin Şuab’da yaptığı açıklamalara göre yapılmıştır).

Cabir b. Abdullah’tan dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bize hutbe İrad ederek buyurdu ki: “Ey insanlar! Ölmeden önce Allah’a tevbe ediniz. İşlerle meşgul olmadan önce salih ameller işlemekte elinizi çabuk tutunuz. Sizinle Rabbinizin arasındaki bağı O’nu çokça zikretmek, gizli açık hallerde çokça sadaka vermek suretiyle sağlamlaştınnız ki size rızık verilsin, yardım olunsun ve mükâfat verilsin. Bilin ki Allah sizlere bulunduğum bu yerde, içinde bulunduğum bu ayda, bu yılda kıyâmet gününe kadar cumayı farz kılmıştır, ben hayattayken yahutta vefatımdan sonra her kim -âdil ya da zalim bir İmâmı bulunduğu halde- onu hafife alarak ya da inkâr ederek terkedecek olursa, Allah onun iki yakasını bir araya getirmesin. İslerinde ona bereket ihsan etmesin. Hatta şunu bilin ki onun namazı da olmaz, zekâtı da olmaz, haccı da olmaz. Hatta onun orucu da olmaz, iyilikleri de olmaz. Tevbe edinceye kadar… Kim tevbe ederse Allah da onun tevbesini kabul eder. Şunu bilin ki; kesinlikle hiçbir kadın bir erkeğe İmâm olamaz. Bedevi bir Arap, bir muhacire İmâm olamaz. Günahkâr bir kimse, mü’min bir kimseye İmâm olamaz. Ancak kılıcından ya da kamçısından korktuğu bir sultanın bu hususta onu baskı altında mecbur tutması hali müstesnadır.” İbn Mâce, I, 343; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübrâ, III, 171; Ebû Yala, Müsned, III, 3S2; Abd b. Humeyd, Müsned, s. 344; hadisin senedine dair değerlendirme için bk. Beyhaki, aynı yer; İbn Adiyy el-Kâmil, IV, 181

Meymun b. Ebi Şeybe dedi ki: Haccac ile birlikte bir cuma kılmak istedim. Gitmek üzere hazırlandım, sonra şöyle dedim: Ben nereye gidiyorum. Şu günahkâr kimsenin arkasında namaz mı kılacağım? Bir sefer: Gideyim dedim, bir sefer gitmeyeyim dedim. Sonra da gitmekte karar kıldım. Evin bir tarafından birisi bana şöyle seslendi:

“Ey îman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu vakit Allah’ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın,”

17- Allah’ın Yanında Bulunanlar Dünyalıklardan Hayırlıdır:

“De ki:’Allah’ın yanındaki eğlenceden de, ticaretten de hayırlıdır”

âyeti iki şekilde açıklanmıştır. Birincisine göre Allah’ın yanındaki namazınızın sevabı sizin eğlence zevkinizden ve ticaretinizin sağladığı faydadan daha hayırlıdır. İkincisine göre Allah’ın sizin için ayırmış olduğu rızkınız, elde eniğiniz eğlence ve ticaretinizden daha hayırlıdır.

Ebû Recâ el-Utaridî:

“Allah’ın yanındaki eğlenceden de, ticaretten de hayırlıdır” anlamındaki âyeti; “Îman edenler için…” ziyadesiyle okumuştur.

“Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.” Yani O rızık verenlerin, rızıklandıranların en hayırlısıdır. O halde O’ndan isteyiniz. Onun yanındaki dünya ve âhiret hayırların: elde etmek için O’na itaat ile O’ndan yardım isteyiniz.

(Cumua Sûresi burada sona ermektedir. Allah’a hamd olsun).

Namaz kılındıktan sonra yeryüzüne dağılın, Allah’ın lütfundan arayın ve Allah’ı çokça anın ki kurtuluşa eresiniz.

Diyanet Vakfı
Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allahın lütfundan isteyin. Allahı çok zikredin; umulur ki kurtuluşa erersiniz.

Kurtubi Tefsiri
Artık o namaz kılındı mı yeryüzüne dağılın ve Allah’ın lütfündan arayın ve Allah’ı çok hatırlayın. Tâ ki umduğunuzu elde edesiniz.

“Artık o namaz kılındı mı yeryüzüne dağılın” âyetindeki bu emir mübahlık bildiren bir emirdir. Yüce Allah’ın:

“İhramdan çıktığınızda avlanın” (el-Mâide, 5/2) âyeti gibidir. Yüce Allah burada şöyle buyurmaktadır: Namazı kılıp bitirdiğinizde ticaret ve ihtiyaçlarınızı karşılamak üzere yeryüzüne yayılın.

“Ve Allah’ın lütfundan” yani rızkından

“arayın.”

İrak b. Mâlik, cuma namazını kıldı mı namazdan çıkar, mescidin kapısında durur ve şöyle dermiş: Allah’ım, ben Senin çağrına icabet ettim. Farz kıldığın namazı kıldım ve bana emrettiğin gibi işte dağılıyorum. Bana lütfundan rızık ver, Sen rızık verenlerin en hayırlısının.

Cafer b. Muhammed yüce Allah’ın:

“Ve Allah’ın lütfundan arayın” âyetinde kastedilenin cumartesi günü çatışmak olduğunu söylemiştir.

el-Hasen b. Said b. el-Müseyyeb’den, ilim talebi olduğunu söylediği rivâyet edilmiştir. Nafile namaz olduğu da söylenmiştir.

İbn Abbâs’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Onlara herhangi bir dünyalık talebinde bulunmak emrolunmuş değildir. Emrolunan ancak hastaları ziyaret etmek, cenaze namazlarına katılmak, Allah için kardeş bildiği kimseleri ziyaret etmek(dir.)

“Ve Allah’ı çok hatırlayın.” İtaat ile, dille size nimet olarak ihsan etmiş olduğu Farzları eda etme muvaffakiyetine şükretmek ile

“… çok hatırlayın… Ta ki umduğunuzu elde edesiniz.” Said b. Cübeyr dedi ki; Allah’ı hatırlamak (zikir) yüce Allah’a itaat etmek demektir. Allah’a İtaat eden O’nu zikretmiş olur. O’na itaat etmeyen kimse çokça teşbih eden birisi olsa dahi Allah’ı zikreden, O’nu anan bir kimse olamaz. Bu söz, el-Bakara Sûresi’nde (2/152-153. âyetin tefsirinde) merfu (Peygamber –sallallahü aleyhi ve sellem- ın sözü) olarak geçmiş bulunmaktadır.

Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığında, Allah’ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allahı anmaya koşun ve alış verişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, elbette bu, sizin için daha hayırlıdır.

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu vakit, Allah’ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı onüç başlık halinde sunacağız:

1- Cuma Gününün İsmi ve Bu İsmi Alışı:

“Ey îman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu vakit”

âyetindeki: “Cuma” lâfzını Abdullah b. ez-Zübeyr, el-A’meş ve başkaları “mim” harfini sakin olarak; diye okumuşlardır. Bunlar (mim harfini ötreli okuyuşla birlikte) iki ayrı söyleyiş olup her ikisinin de çoğulu: ile …diye gelir.

el-Ferrâ’ dedi ki: “Mim” harfi sakin olarak “cum’a” denildiği gibi, ötreli olarak “cumua” diye ve “mim” harfi üstün olarak “cuma” diye de söylenir. O vakit bu, günün sıfatı olur. İnsanları toplayan (gün) demek olur. Nitekim gülen kimseye: denilmesi de böyledir.

İbn Abbâs dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm teskîl (ifadeleri ağır telaffuz etmek) ve tefhim (ifadeleri rahat ve anlaşılır telaffuz etmek) suretleri ile inmiştir. Dolayısıyla siz de bu kelimeyi -“mim” harfinin ötreli okunuşunu kastederek-; “Cumua” diye okuyunuz.

el-Ferrâ’ ve Ebû Ubeyd şöyle demişlerdir: Tahfif ile (“mim” harfini sakin okumak) kıyasa daha uygun ve daha güzeldir. Nitekim; “Oda” kelimesinin çoğulu diye, “Sonradan çıkmış hayret verici şey’in çoğulunun; diye, “hücre”nin çoğulunun diye gelmesi gibi. “Mim” harfini üstün okuyuş ise Akiloğullarının şivesidir. Bunun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şivesi olduğu da söylenmiştir. Sel man’dan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Cumaya bu ismin veriliş sebebi yüce Allah’ın bugünde Âdem’in hilkatini cem etmiş olmasından dolayıdır.” Deylemi, Firdevs, I, 346

Bir diğer görüşe göre bu ismin verilmesine sebeb yüce Allah’ın herbir şeyin yaratılışını bugünde bitirmiş olması ve bunun sonucunda da bütün mahlukatın bugünde toplanmış olmasıdır. Bugünde cemaatlerin toplanması için bu ismin verildiği söylendiği; gibi namaz için insanların bugünde toplanması dolayısıyla bu ismin verildiği de söylenmiştir.

Buradaki: “…den, dan”; “…de, da” anlamında olup bu da; “Günü(nde)” demektir. Bu yönüyle yüce Allah’ın:

“Bana gösterin… yeryüzünde neyi yaratmışlar.?” (el-Ahkaf, 46/4) âyetine benzer. Burada da bu edat; anlamındadır.

2- Cuma Gününe Bu İsmi İlk Veren ve tik Cuma Namazı:

Ebû Seleme dedi ki: (Hutbe esnasında): “Emma ba’du: imdi, bu başlangıçtan sonra asıl maksadımıza gelecek olursak…” diyen ilk kişi Ka’b b. Luey’dir. Cuma gününe bu ismi ilk veren kişi de odur Daha önce bugüne “el-arûbe’ deniliyor idi. Bugüne cuma ismini ilk verenlerin ensar olduğu da söylenmiştir.

İbn Şîrîn dedi ki: Medineliler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Medine’ye gelmeden ve cuma (farzı) inmeden önce cuma için toplandılar. Bugüne cuma ismini verenler de onlardır. Şöyle ki: Dediler ki: Yahudilerin yedi günde bir biraraya gelip toplandıkları bir günleri vardır, o da cumartesidir, Hristiyanların da böyle bir günleri vardır, o da pazardır. Gelin biz de kendimiz için biraraya gelip toplanacağımız, Allah’ı anıp namaz kılacağımız ve birtakım hatırlatmalarda bulunacağımız bir gün kararlaştıralım -ya da buna benzer sözler söylediler-. Yine dediler ki: Cumartesi yahudilerin, pazar günü hristiyanların günüdür, Siz de bu günü Arube günü olarak tesbit ediniz. Bunun üzerine (Ebû Umame künyeli) Es’ad b. Zürare (radıyallahü anh)’ın etrafında toplandılar. O da o gün onlara iki rekat namaz kıldırdı, onlara öğüt verdi. Biraraya gelip toplandıkları vakit bu güne “cuma günü” ismini verdiler. Es’ad onlara bir koyun kesti, sayıca az oldukları için öğlen ve akşam onu yediler. İşte İslam tarihindeki ilk cuma budur.

Derim ki: İleride de geleceği üzere rivâyet edildiğine göre o vakit oniki kişi idiler. Yine bu rivâyette belirtildiğine göre onları biraraya toplayıp onlara namaz kıldıran kişi Es’ad b. Zürare’dir. Abdu’r-Rahmân b. Ka’b b. Mâlik’in babası Ka’b’dan rivâyet ettiği hadiste de -geleceği üzere- böyledir.

el-Beyhakî de şöyle demektedir: Bize Mûsa b. Ukbe’den, o İbn Şihab ez-Zühri’den rivâyet ettiğine göre Mus’ab b. Umeyr Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Medine’ye gelmeden önce Medine’de müslümanları cuma namazı için toplayan ilk kişidir. el-Beyhakî dedi ki: Mus’ab’in cuma namazı için müslümanları Es’ad b. Zürare’nin yardımıyla toplamış olması ve bundan dolayı Ka’b’ın bu işi ona (Mus’ab’a) izafe etmiş olması da mümkündür. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabına kıldırdığı ilk cuma namazına gelince, siyer ve tarih bilginleri şöyle demişlerdir;

Rasûlullah rebiu’l-evvel ayının pazartesiye rastlayan onikinci günü kuşluk vakti sıcağın arttığı sırada Küba’da Amr b. Avfoğulları yanında muhacir olarak gelip konakladı. İşte o seneden itibaren tarih başlatılmaktadır. Küba’da perşembe gününe kadar kaldı ve mescidlerini tesis etti. Sonra cuma günü Medine’ye çıktı. Salim b. Avfoğulları diyarında bir vadilerinin iç tarafında cuma namazı vakti geldi. Salim b. Avfoğulları o yeri mescid edindiler. Peygamber onları cuma vakti topladı ve onlara hutbe okudu. Medine’de verdiği ilk hutbe odur. Bu hutbede şunları söylemişti:

“Hamd Allah’a mahsustur. O’na hamdeder, O’ndan yardım diler, O’ndan mağfiret ve hidayet dilerim. O’na îman eder, O’nu inkâr etmem, Onu inkâr edenlere de düşmanlık ederim. Şehadet ederim ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur. O bir ve tektir, O’nun ortağı yoktur. Yine şehadet ederim ki Muhammed, O’nun kulu ve Rasûlüdür. Rasüllerin arkasının kesildiği, ilmin azaldığı, insanların sapıttığı, zamanın kesintiye uğradığı, kıyâmetin yaklaştığı, (son) vadenin oldukça yakın olduğu bir zamanda onu hidayet ile, hak din ile nûr ile, öğüt ile, hikmet ile göndermiştir. Allah’a ve Rasûlüne itaat eden doğruyu bulmuş olur. Allah’a ve Rasûlüne isyan eden azmış, kusurlu hareket etmiş ve (haktan) alabildiğine uzak bir sapıklıkla sapıtmış olur.

Size Allah’a karşı takvalı olmanızı tavsiye ederim. Çünkü müslümanın müslümana yaptığı en hayırlı tavsiye onu âhirete (yönelik amelleri işlemeye) teşvik etmek, ona Allah takvasını emretmektir.

Allah’ın size kendisinden sakınmanızı emrettiği şekilde Allah’ın sakındırdığı şeylerden de sakınınız, Şüphesiz ki Allah korkusu, -Allah takvası gereğince Rabbinden korkarak ve sakınarak amel eden kimseler için- âhiretten elde etmeyi ümit ettiğiniz şeylere karşı çok gerçek bir yardımcıdır. Gizli ve açık hallerinde kendisi ile Rabbi arasındaki işleri ıslah edip, bu işlerle Allah’ın rızasından başkasını niyet etmeyen kimseler için (bu hali); dünya işinde o kimse için bir şan ve şeref, kişinin dünyada iken önden gönderdiği şeylere ihtiyaç duyacağı vakit olan ölümden sonrası için de bir azık olur. Bu şekilde olmayan amellerine gelince, kendisi ile o amel arasında oldukça uzak bir mesafe olmasını temenni edecektir.

“Allah, size kendisinden sakınmanızı emreder, Allah kullarına çok merhametlidir.” (Âl-i İmrân, 3/30)

Söylediğini doğru çıkartan, sözünü gerçekleştiren O’dur, O’nun sözünün yerine gelmemesi, gerçek olmaması mümkün değildir. Çünkü yüce Rabbimiz:

“Benim yanımda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim.” (Kâf, 50/29) diye buyurmaktadır.

O halde ister dünya işinizde, ister âhirde ait işlerinizde, gizli ve açık hallerde Allah’tan korkunuz. Çünkü

“kim Allah’tan korkarsa, onun günahlarını örter ve mükâfatını büyütür.” (et-Talâk, 65/5) Kim de Allah’tan korkarsa, o pek büyük bir kurtuluşa erişir. Allah’ın takvası demek, O’nun gazabını, O’nun azabını, O’nun öfkesini gerektiren şeylerden sakınmak demektir. Allah’tan korkmak (takva), yüzleri ağartır, Rabbi hoşnut eder, dereceyi yükseltir. O halde (takvadan) payınızı alınız ve Allah’ın huzurunda kusurlu hareket etmeyiniz. O size Kitabını öğretmiş ve önünüze yolunu açmış bulunmaktadır. Ta ki kimlerin doğru söylediklerini ortaya çıkarsın, kimlerin de yalancı olduklarını göstersin. O halde Allah size nasıl ihsan ettiyse, siz de ihsan ediniz. O’na düşmanlık edenlere düşman olunuz. Allah yolunda hakkıyla cihad ediniz. Sizi O seçti ve size müslümanlar ismini verdi. Böylece helâk olan apaçık bir delil üzere helâk olsun, hayat bulan apaçık bir delil üzere hayat bulsun. Güç ve kuvvet ancak Allah iledir. Allah’ı çokça anınız, ölümden sonrası için amel ediniz. Şüphesiz ki kendisi ile Allah arasında olanı ıslâh edene, Allah, kendisi ile insanlar arasındaki hallerde elverecektir. Çünkü yüce Allah insanlar hakkında hükmeder, fakat insanlar O’nun hakkında hüküm veremezler. O insanlara maliktir, onlar O’na malik değildir. Allah en büyüktür. Güç ve kuvvet pek yüce ve pek büyük olan Allah’tandır.”

Bundan sonra kılınan ilk cuma ise Bahreyn kasabalarından “Cuvâsâ” diye bilinen bir kasabada kılınan cuma olmuştur.

Bugüne “cuma” ismini veren ilk kişinin -önceden de geçtiği gibi- Kureyşlilerin Ka’b’ın etrafında toplanmaları sebebiyle Ka’b b. Luey b. Galib olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

3- Cuma Namazının Muhatabları Mü’minlerdir:

Yüce Allah, mü’minlerin şan ve şerefini yüceltmek ve ona dikkat çekmek üzere, kâfirleri dışarda tutarak, cuma namazının kılınması hususunda mü’minlere hitab ederek:

“Ey îman edenler” diye buyurmakta, sonra da bu günü

“çağrıda bulunmak” özelliği ile zikretmektedir. Her ne kadar yüce Allah’ın

“namaza çağırdığınızda…” (el-Mâide, 5/58) âyetinin genel ifadesinin kapsamına girmiş olmakla birlikte (özellikle bugün için çağrıda bulunmak özelliğini sözkonusu etmesi) bu çağrının vücubuna ve farziyetinin pekiştirilmesine delalet etmesi İçindir.

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Burada sözkonusu olan namazın, cuma namazı olduğu bizatihi lâfzın kendisinden değil, icmâ’ ile bilinen bir husustur.

İbnu’l-Arabî de şöyle demektedir: Bence bu bizatihi lafızdaki bir nükteden bilinen bir husustur. Bu da yüce Allah’ın: “Cuma günü” lâfzından anlaşılmaktadır ve bu lâfız bunu ifade etmektedir. Çünkü o güne mahsus çağrı (nida) bu gündeki bilinen o namazdır. Onun dışındaki çağrılar (nidalar) ise diğer günler hakkında umumidir. Eğer bundan maksat cuma namazı için çağrıda bulunmak olmasaydı, bu çağrının o güne tahsis edilmesinin ve izafe edilmesinin herhangi bir anlam ve bir faydası olmazdı.

4- Cuma Günü Ezanları (Çağrıları):

Ezanın hükümlerine dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Mâide Sûresi’nde (5/58. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

(Cuma günleri) ezan, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde diğer namazlardaki gibi idi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) minbere oturdu mu birisi ezan okurdu, Ebû Bekir, Ömer ve Kûfe’de Ali (Allah hepsinden razı olsun) de böyle yapıyorlardı. Daha sonra Osman (radıyallahü anh) insanların Medine’de kalabalıklaşması üzerine “ez-Zevrâ” diye adlandırılan evinin üzerinde okunan üçüncü bir ezan ilave etti. ‘Üçüncü ezandan kasıt, zeval vakti okunan ezandı. Ona Üçüncü ezan denilmesi, minberdeki İmâmın önünde okunan ezan ile namaz için getirilen kametten ayrı olmasındandır, litınii göre bu ezan, edası itibariyle ilk, Osman (radıyallahü anh) in içtihadı ve sair ashabın itiraz etmeyip susmalıyla teşrî edilmiş olması yönüyle lesıT zamanı itibariyle üçüncüdür, (Arapça baskıyı hazırlayanın notu) İnsanlar ezanı duydular mı camiye gelirler, Osman minbere oturdu mu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müezzini ezanı okur, sonra Osman hutbe irad ederdi. Bunu İbn Mace Sünen’inde Muhammed b. İshak’in, ez-Zühri’den, onun es-Sâib b. Yezid’den naklettiği bir hadis olarak zikretmektedir. es-Saib b. Yezid dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bir tek müezzini vardı. Kendisi (minbere) çıktı mı o müezzin ezan okur, indi mi kamet getirirdi. Ebû Bekir ve Ömer de böyle idi. Osman (halife) olup, insanlar çoğalınca pazarda ez-Zevrâ diye adlandırılan bir evin üzerinde üçüncü bir ezan ilave etti. Sonra (Osman minbere) çıktı mı ezan okur, indi mi kamet getirirdi. Bıthâri, I, 309, 310

Buhârî de bu hadisi bu manada değişik yollarla rivâyet etmiştir. Bunların birisinde şöyle denilmektedir: Cuma günü okunan ikinci ezanı Osman b. Affân mesaide gelenlerin sayısı çoğalınca emretmişti. Cuma günü İmâm (minbere çıkıp) oturduğu zaman okunurdu. Buhâri, I, 310

el-Maverdi dedi ki: Birinci ezan sonradan ortaya çıkarılmıştır. Medine’nin genişleyip ahalisinin çoğalması esnasında insanlar hutbeye yetişmek üzere hazırlansınlar diye bunu Osman b. Affân çıkardı. Ömer (radıyallahü anh) da insanların alışverişlerini bırakmaları için mescidin çarşıya bakan tarafında ezan okunmasını emretmiş idi. Cemaat gelip toplandı mı mescitte ezan okunurdu. Osman (radıyallahü anh) da mescidde iki ezan okuttu. Bu açıklamayı da İbnu’l-Arabi yapmıştır.

Sahih hadiste belirtildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde ezan bir tane idi. Osman döneminde ez-Zevrâ üzerinde üçüncü ezanı ilâve etti. Hadiste buna üçüncü ezan denilmesi bunun kamete de izafe edilmesinden dolayıdır. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Her iki ezan arasında dileyen kimse için namaz vardır (dileyen namaz kılabilir).” Buhârî, I, 225; Müslim, I, 573; Tirmizî, I, 351: Dârimî, I, 337, Dârakutni, I, 266; Ebû Dâvûd, li, 26; Nesâî, II, 2H; İbn Mâce, I, 368; Müsned, V, H 55, 57 denilmektedir ki, bundan maksat ezan ile ikamet arasındaki süredir. İnsanlar (üçüncüsünün) asli bir ezan olduğunu zannettiklerinden bu sefer ezan okuyan müezzin sayısını da üçe çıkardılar, bu da bir yanılma oldu. Sonra bu üç ezanı tek bir vakitte okumaya başladılar. Bu sefer yanılma üstüne yanılma oldu. Ben Medinetu’s-Selam’da minare ezanından sonra müezzinlerin İmâmın önünde minberin altında ve cemaat arasında ezan okuduklarını gördüm. Tıpkı bizde daha önce geçmiş dönemlerde yaptıkları gibi (yapıyorlardı); fakat bütün bunlar sonradan ortaya çıkarılmış şeylerdir.

5- Cuma Namazına Gitmenin Mahiyeti ve Hükmü:

“Allah’ın zikrine koşun” âyetinde geçen “koşma”nın anlamı hakkında üç görüş vardır:

1. Birinci görüşe göre bundan maksat, kast ile yönelmektir. el-Hasen dedi ki: Allah’a yemin ederim ki burada maksat ayaklar üzerine koşmak değildir. Maksat kalp ve niyetle koşmaktır.

2- Maksat ameldir. Yüce Allah’ın:

“Kim de mü’min olarak âhireti diler ve bunun için gereği gibi çalışırsa…” (el-İsra, 17/19);

“Şüphesiz sizin yapıp ettikleriniz çeşit çeşittir.” (el-Leyl, 92/4) âyeti ile:

“İnsan için kendi çalıştığından başkası yoktur.” (en-Necm, 53/39) âyetinde olduğu (“koşmak” anlamını da taşıyan “sa’y etme”nin amel etmek anlamında kullanıldığı) gibi. Cumhûrun görüşü budur. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“Onlardan sonra bir kavim onlara yetişsin diye koştular (sa’y ettiler, çalıştılar.)”

Yine şöyle demiştir:

“(Gatafan b. Sa’d’ın bir kolu olan) Ğayz b. Murre’nin iki adamı gayret

ettiler, çalıştılar, Aşiretin arasındaki (barış antlaşması) kan ile çatlatıldıktan sonra.”

Buna göre âyet, yüce Allah’ın zikrine gitmek için çalışın ve bundan önce yapılması gereken gusül, temizlenmek ve Allah’ın zikrine yönelmek gibi işlerle uğraşın, demektir.

3- Buradaki koşmak’tan (ta’y etmek’ten) kasıt, ayaklar üzerinde koşmaktır. Ancak bu bir fazilettir, bir şart değildir. Buhârî’de belirtildiğine göre Ebû Ays b. Cebr -ki ismi Abdurrahman olup, ashabın büyüklerindendi- cuma namazına piyade olarak yürüyüp gitti ve şöyle dedi: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Allah yolunda her kimin ayakları tozlanacak olursa, o kimseyi Allah cehennem ateşine haram kılar. ” Buhâri, 1, jOH; Tirmizî, IV, 170; Nesâî, VI, 14; Müsned, III, 479

Âyetin zahirinin dördüncü anlama gelme ihtimali de vardır ki bu da hızlıca yürümektir. İbnu’l-Arabi dedi ki: En bilgin sahabiler ile ilk dönem fakihlerinin kabul etmediği şekil ise budur.

Ömer (radıyallahü anh) bu âyeti: “Allah’ın zikrine gidin” diye okumuş ve böylelikle zahiri ifadenin delalet ettiği hızlıca yürümek ve koşmak anlamından uzaklaşmak istemişti. İbn Mes’ûd da böylece okumuş ve şöyle demiştir Eğer “koşun” diye okuyacak olursan ridam düşünceye kadar koşardım.

İbn Şihab İse; “O yolu izleyerek Allah’ı zikretmeye gidin” diye okumuştur, Bütün bunlar onların tefsir olmak üzere izledikleri bir yoldur, yoksa münezzel olan Kur’ân-ı Kerîm’i bu şekilde okumaları anlamında değildir. Tefsir sadedinde de Kur’ân-ı Kerîm’in tefsiri ile birlikte okunması caizdir.

Ebû Bekr el-Enbarî dedi ki: Mushafa muhalefet eden kimseler Ömer ve İbn Mes’ûd’un kıraatleri ile Haraşe b. el-Hurr’un naklettiği şu rivâyeti delil göstermişlerdir: Beraberimde üzerinde

“Allah’ın zikrine koşun” âyetinin da yazılı olduğu bir parça bulunduğu bir sırada, Ömer (radıyallahü anh) beni gördü. Ömer bana: Bunu sana böylece kim okuttu? dedi. Ben: Ubeyy dedim. Ömer; Ubeyy aramızda mensuh şekliyle en çok okuyanımızdır, dedikten sonra: Allah’ın zikrine gidin” diye okudu. Bize İdris anlattı, dedi ki: Bize Halef anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Muğire’den, o İbrahim’den, o Haraşe’den anlattı, diyerek bu rivâyeti zikretti. Ayrıca bize Muhammed b. Yahya anlattı. Bize Muhammed -ki o İbn Sa’dân’dı- haber verdi, dedi ki: Bize Süfyan b. Uyeyne, ez-Zührî’den anlattı, ez-Zührî Salim’den, o babasından naklen dedi ki: Ben hiçbir zaman Ömer’i “Allah’ın zikrine gidin” diye okurken dinlemiş değilim. Yine bize İdris haber vererek dedi ki: Bize Halef anlattı dedi ki: Bize Hüseyni el-Muğire’den anlattı. O İbrahim’den rivâyet ettiğine göre Abdullah b. Mesud “Allah’ın zikrine gidin” diye okuyup şöyle dedi: Eğer bu âyet “koşun” şeklinde olsaydı, ben de ridam üzerimden düşünceye kadar koşardım. Ebû Bekir dedi ki: Bu şekilde itiraz edene karşı ümmetin: “Koşun” şeklinde İcma ile okuduğunu delil göstermişlerdir ki, bu da âlemlerin Rabbi Allah’tan ve onun Rasûlünden gelen rivâyettir. Abdullah b. Mesud’dan “gidin” diye okuduğu sahih olarak rivâyet edilmiş değildir. Çünkü bunun senedi muttasıl değildir. Zira İbrahim en-Nehaî, Abdullah b. Mesud’dan hiçbir şey dinlemiş değildir. “Gidin” lâfzı sadece Ömer (radıyallahü anh)’dan varid olmuştur. Ayete ve cemaate muhalefet ederek bir kimse tek başına kalacak olursa, bu onun bir unutması demektir. Araplar ise: “Koşmak”ın aynı zamanda: “Gitmek” anlamında kullanılabileceğini icma ile kabul etmişlerdir. Şu kadar var ki; bu hızlıca ve çabukça gitmek anlamını da taşır. Bu anlamdan uzak değildir. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“(Gatafan b. Sa’d’ın bir kolu olan) Ğayz b. Mürre’nin iki adamı gayret ettiler, çalıştılar.

Aşiretin arasındaki (barış antlaşması) kan ile çatlatıldıktan sonra.”

Burada “sa’y etmek: koşmak” İle hızlıca ve gayretle gitmeyi kastetmiştir. Yoksa adım atmakta hızlı ve süratli hareket edip koşmayı kastetmiş değildir.

el-Ferrâ’ ve Ebû Ubeyde dedi ki: Âyet-i kerimede

“koşmak”dan kasıt, gitmektir. el-Ferrâ’ Arapların “O, Allah’ın lütfunu dileyerek her yerde koşar” sözlerini delil göstermiştir ki; bu da “gayretle yürüyüp, gider” demektir. Ebû Ubeyde de şairin şu beyitini delil göstermektedir:

“Ben Malikoğulları için koşarım,

Herkes ise kendi işi için koşuyor.”

Bu beyitteki “koşma”nın, gayretle gitmek anlamından başka bir anlama gelme ihtimali var mıdır? Fasahati ve Arapçayı İyi bilmesine rağmen İbn Mes’ûd tarafından bu anlamın bilinmemesi imkânsız bir şeydir.

Derim ki: Maksadın koşmak olmadığının delillerinden birisi de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetidir: “Namaz için kamet getirilecek olursa, ona koşarak gitmeyiniz. Ona vakar ile gidiniz, ” Buharî, I, 308; Müslim, I, 420, 421, Tirmizi, II, 14H: Dârimî, 1, 331; Ebû Dâvûd, I, 156; Nesâî, II, 114; İbn Mâce, I, 2İ5; Muvatta’, I, 6«; Müsned, 11, 270. 3H2, 452, 460. 529

el-Hasen dedi ki: Allah’a yemin ederim ki burada kasıt ayaklar üzere koşmak değildir. Onlara namaza sekinet ve vakarın dışında bir şekilde gitmeleri yasaklanmıştır. Bundan kasıt kalpler, niyet ve huşu’ ile (gitmek)dir.

Katade dedi ki: Koşmak, kalbinle ve amelinle koşmak demektir. Bu da güzel bir açıklama olup, bu husustaki Üç görüşü de bir arada ihtiva eder.

Cuma namazı için gusletmek, güzel koku sürünmek ve güzel elbiseler giymeye dair hadis kitablarında zikredilmiş birtakım hadisler gelmiş bulunmaktadır.

6- Cuma Namazı Kılmakla Mükellef Olanlar:

“Ey Îman edenler” âyeti -icma ile- mükelleflere yönelik bir hitaptır. Hastalar, kötürümler, yolcular, köleler ve kadınlar ise bu husustaki delil ile kapsamın dışında kalırlar. Körler ve ancak bir yardımcı sayesinde yürüyebilen yaşlılar da Ebû Hanife’ye göre hitabın dışındadır.

Ebû Zübeyr’in Câbir’den rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim Allah’a ve âhiret gününe îman ederse, cuma gününde cuma (namazını kılmakla) yükümlüdür. Hasta, yolcu, kadın, çocuk yahut köle müstesnadır. Her kim bir oyalanma ya da bir ticaret ile bu namazdan müstağni olacak olursa, Allah da ondan müstağnidir. (Ona muhtaç değildir.) Allah Ganidir, (hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır); Hamiddir (her hamde layık olandır).” Bu hadisi Dârakutni rivâyet etmiştir Dârakutnî, II, 3

İlim adamlarımız -Allah’ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demişlerdir: Cuma namazına gitmeyi imkânsız kılacak bir mazeret bulunması hali dışında cuma namazına gitmekle mükellef olan hiçbir kimse cuma namazına gitmekten geri kalamaz. Gitmeye engel olacak kadar bir hastalık yahut hastalığın artma korkusu hakkında hakimin haklı bir hükmü bulunmaksızın, sultanın (zulmen) malında ya da bedeninde kendisine haksızlık edeceğinden korkması gibi. Çamur ile birlikte sağanak yağmur kesilmeyecek olursa bir mazeret teşkil eder. Ancak Malik bunu kişiye bir mazeret görmemiştir. Bu görüşü el-Mehdevi nakletmiştir. Bir kimse ölüm döşeğinde bulunan oldukça yakın bir kişi dolayısıyla onunla ilgilenecek kimse bulunmadığı takdirde cuma namazına gitmekten geri kalacak olursa, bu haline müsaade edilebileceği ihtimali vardır. Nitekim İbn Ömer de böyle yapmıştır. Mazeretsiz olarak cuma namazından geri kalıp İmâmdan önce namaz kılan kimse, sonra iade eder ve İmâmdan önce namaz kılması onun yükümlülüğünü kaldırmaz. Namaza gitmek imkânı bulunmakla birlikte, bir kimse namazdan geri kalacak olursa, yaptığı bu İşi dolayısıyla Allah’a karşı isyan etmiş olur.

7- Cuma Namazı İçin Nida ve Bu Nidayı Duyanların Namaz Kılma Yükümlülükleri:

“Cuma namazı İçin çağrıda bulunulduğu vakit” âyeti özellikle cuma namazının nidayı işiten, yakında bulunan kimseler için vâcib olduğuna has bir emirdir. Çağrıyı duymayan, uzak yerde bulunan kimseler ise bu hitabın kapsamına girmezler.

Yakın ve uzak kimseler arasından cumaya kimlerin geleceği hususunda farklı görüşler vardır. İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve Enes: Cuma, Mısır (denilen yerleşim merkezin) den altı mil uzakta bulunan kimselere vaciptir, demişlerdir. Rabia dört mil demiştir. Malik ve el-Leys üç mil demişlerdir.

Şafii ezanın işitilmesinde gözönünde bulundurulması gereken, müezzinin yüksek sesli, etrafın sessiz ve sakin, rüzgarsız, müezzinin de şehrin surlarının yakınında bulunmasıdır, demiştir.

Sahih’te Âişe’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İnsanlar cumaya evlerinden (ve Medine’nin) el-Avalî denilen uzak yerlerinden gelirler, tuzlu yerlerden geçerler ve onlara toz isabet ederdi. O bakımdan onlardan kokular çıkardı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bugününüz dolayısıyla keşke yıkansanız” diye buyurdu Müslim, II, 581; Ebû Dâvûd, I, 278 (kısmen) bu manada nisbeten farklı lâfızlarla; Buharî, I, 307, 11, 730; Müslim, II, 581; Ebû Dâvûd, I, 97; Müsned, VI, 62

İlim adamlarımız dedi ki: Ses yüksek olur, insanlar sessiz ve sükûnet içerisinde bulunurlarsa, sesin duyulabileceği en uzak mesafe üç mildir, el-Avali’nin Medine’ye en yakın yerleri de üç mildir.

Ahmed b. Hanbel ve İshak dedi ki: Cuma namazı için ezanı duyan herkese cuma namazını kılmak vacibtir.

Darakutnî’de yer alan bir hadise göre Amr b. Şuayb babasından, o dedesinden o Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Cuma ancak nidayı (cuma için ezanı) işiten kimseye vacibtir.” Darakutni, II, 6; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, III, 173 -Dârakutnî, dışında Haccac b. Ertaa’dan o, Amr’dan diye de merfu’ tıbıak rivâyet edildiğini belirterek.

Ebû Hanife ve arkadaşları da şöyle demişlerdir: Cuma namazı Mısır’da bulunan herkese vacibtir. Ezanı ister işitsin, ister işitmesin. Mısır’ın dışında bulunan kimseye ise vacib değildir, isterse ezanı işitsin. Hatta ona: Peki cuma namazı -Küfe ile arasında nehrin geçtiği- Zübara ahalisine vacib midir, diye sorulmuş, o: Hayır demiştir.

Rabia’dan rivâyet edildiğine göre cuma namazı ezanı işitip evinden yürüyerek çıktığı takdirde namaza yetişecek olan kimselere vacibtir. ez-Zührî’den de: Cuma ezanı işittiği takdirde kişiye vacib olur, dediği rivâyet edilmiştir.

8- Cuma Namazının Vakti:

“Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu vakit Allah’ın zikrine koşun.” âyeti cuma namazının ancak ezan okumakla vacib olduğuna delildir. Ezan ise ancak vaktin girmesi ile okunur. Buna delil de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetidir: “Namaz vakti geldi mi ezan okuyunuz, sonra kamet getiriniz, yaşça büyük olanınız size İmâm olsun” Buhârî, III, 1047; Müslim, I, 466; Tirmisî, 1, 399; Dârakutnî, I, 346; Nesâî, II, H, 77; İbn Mâce, I, 313; Müsned, V, M âyetidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunu Malik b. el-Huveyris ve arkadaşına söylemişti.

Buhârî’de de Enes b. Malik’ten rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) cuma namazını güneş (batıya doğru) kaydığı sırada kılardı. Buhârî, I, 307; Tirmizi, II, 377; Müsned, III, 128, 150, 228; Tayâlisi, Müsned, 1, 2H5

Ebû’s-Sıddik ve Ahmed b. Hanbel’den zevalden önce kılındığına dair rivâyet te nakledilmiştir. Ahmed bu hususta Seleme b. el-Ekva’ın zikrettiği şu hadisini delil alır; Biz Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte (cuma) namazı kıltp, henüz duvarların yere gölgesi yokken dağılırdık Buhârî, I, 307; Müslim, 13, 5H8: Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, III, 191 O, bu hadisi ile birlikte İbn Ömer’in şu hadisini de delil göstermektedir: Bizler ancak cuma namazını kıldıktan sonra kaylûle yapar (öğle uykusuna çekilir) ve yemek yerdik. Bunun benzeri bir rivâyet Sehl’den de gelmiştir ve bunu Müslim rivâyet etmiştir.” Buhârî, V, 2306, V, 23 lî; Müslim, II, 5HK; Dârakulın, II, 19; Ebû Dâvûd, I, 2Hî, İbn Mâce, I, 350; Müsned, V, 336.

Seleme’nin rivâyet ettiği hadis cuma namazını erken vakitte kılmaya yorumlanır. Bunu Higam b. Abdu’l-Melik, Ya’la’ b. el-Hâris’den, o Iyas b. Seleme b. el-Ekva’dan, o da babasından (yani Seleme b. el-Ekva’dan) diye rivâyet etmiştir.

Vekî’ de Ya’lâ’dan, o Iyas’tan, o da babasından şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bizler güneş zevale erdiğinde Rasûlullah ile birlikte cuma namazını kılar, sonra da gölgelik yerleri takip ederek geri dönerdik. Müslim, II, 5S9; Beyhakî.

İşte halef ve seleften Cumhûrun kabul ettiği görüş de budur, öğle namazına kıyasen de bu (cuma namazının vakti) böyle olmalıdır.

İbn Ömer ile Sehl’in rivâyet ettikleri hadisler ise üğle vaktinde yahut ondan önce cuma namazına oldukça erken gittiklerine delildir. Onlar bu işlerini (yani öğlen yemeği ile kaylûle uykusunu) ancak namazı bitirdikten sonra yaparlardı.

İmâm Mâlik, cumayı erken vakitte kılmanın ancak zevale az yakın olabileceği görüşünde olup, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı: “Kim (cuma vaktinin) ilk saatinde gidecek olursa, bir deve kurban etmiş gibi olur…” Buhâri, I, 301; Müslim, II, W2; Tirmizî, II, 372, Ebû Davûd, I. SKİ; Nesâi, II, 99; Muvatta’; I, 101; Müsned, II, 460 sözünü bütün bunlar tek bir vakitte diye tevil etmiştir. Diğer ilim adamları ise buradaki “saat” tabirini günün eşit oniki saatine yahutta gündüzün uzayıp kısalmasına göre farklı süreler diye yorumlamışlardır.

İbnü’l-Arabi dedi ki: Daha sahih olan budur. Çünkü İbn Ömer (radıyallahü anh)’ın hadisinde belirtildiğine göre onlar -cuma namazına yokça erken gittiklerinden ötürü- ancak cuma namazından sonra kaylûle uykusuna çekilir ve öğlen yemeğini yerlerdi.

9- Cuma Namazı Her Müslümana Farzdır:

Yüce Allah cuma namazını her müslümana farz kılmıştır. Bu, cumanın farz-ı kifaye olduğunu söyleyenlerin görüşlerini reddetmektedir. Bu görüş bazı Şafii ilim adamlarından nakledilmiştir. Konuyu gereği gibi tahkik etmemiş bazı kimseler Malik’ten onun bu namazın sünnet olduğunu söylediğini nakletmişlerdir. Halbuki ümmetin ve İmâmların Cumhûru cuma namazının farz-ı ayn olduğunu kabul etmişlerdir. Çünkü yüce Allah: “Cuma namazı için çağrıda bulunulduğu vakit Allah’ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” diye buyurmuştur.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu sabittir: “Birtakım kimseler cumaları kılmamayı ya terkedecekler yahut Allah onların kalplerini mühürleyecek sonra da mutlaka gafillerden olacaklardır.” İbn Huzeyme, Sahih, III, 175; Hâkim, Müstedrek, 1, 430; İbn Mâce, I, 357; Müsned, V, 300 (Katade”cleıV)

Bu ise cuma namazının vücubuna ve farziyetine dair apaçık bir delildir.

İbn Mace’nin Sünen’inde Ebû’l-Cadd ed-Damri’den -ki ashabdan idi şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim önemsemeyerek cumayı üç defa terkedecek olursa, Allah onun kalbini mühürler.” Müslim, 11, 591; Dârimî, I, 444; Nesâî, III, HR; Dârimî, I, 444; İbn Mâce, I, 260; Müsned, II, 84. Hadisin senedi sahihtir.

Cabir b. Abdullah da şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) dedi ki: “Kim bir zaruret olmaksızın üç cuma namazını terkedecek olursa, Allah onun kalbini mühürler. ” Hâkim, Müstedrek, I, 415; Tirmizî, II, 373; Dârimî, 1, AU; Ebû Dâvûd, 1, 277; Nesâî, III, »S; İbn Mâce, 1,357

İbnul-Arabî dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Cuma namazına gitmek her müslüman üzerine farzdır.” Ebû Ca’fer et-Tahâvî, Şerhu Meâni’l-Âsar, lîeyrur 1399. I. 116; İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, XIV, 148 dediği sabiltir.

10- Cuma Namazı İçin Abdest ve Gusül:

Yüce Allah, cuma namazına gitmeyi şartsız olarak mutlak bir ifade ile zikretmiş bulunmaktadır. Ancak bütün namazlar hakkında abdestli olmak şartı Kur’ân ve sünnette sabittir. Çünkü yüce Allah:

“Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi… yıkayın.” (el-Mâide, 5/6) diye buyurmaktadır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Allah abdestsiz hiçbir namazı kabul etmez. ” Buhârî, 1, 63; Müslim, I, 204; Tirmizî, I, 5; Dârimî, I, 1H5; Ebû Dâvûd, 1, Ki; Nesâi, 1, 87, V, 56; İbn Mâce, I, 100; Müsned, II, 19, 39, 51, 57, 73, V, 74, 75

Bir kesim oldukça garip bir kanaat ileri sürerek cuma günü gusletmek farzdır demiştir. İbnul-Arabî der ki: Bu görüş batıldır. Çünkü Nesâî ve Ebû Davud’un Sünen’lerinde rivâyet ettiklerine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cuma günü abdest alan bir kimse için bu yeterlidir ve güzeldir. Kim de guslederse, gusletmek daha faziletlidir. ” Tirmizî, II, 369; Nesâi, III, 94; /fert Mâce, I, 3<17; Müsned, V, 16; Tayalisi, Müsned, I, 1V2, 2H2 Müslim'in Sahih'inde de Ebû Hüreyre'den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Kim cuma günü güzelce abdest alır, sonra cumaya gider hutbeyi güzel bir şekilde dinlerse Allah ona cumadan cumaya kadarki günahlarını üç gün fazlası ile birlikte bağışlar. Ancak kim çakıl taşlarına dokunacak olursa, o boş bir iş yapmış olur." Müslim, II, 580; Dârimî, I, 434; Tirmizî, II, 366; Müsned, 1. 29, 45; İbn Abdi'l-Berr, et-Tetnhid, X, 68, XIV, 147 Bu da (bu hususta) açık bir nastır. Muvatta’'âa şu rivâyet geçmektedir: Bir adam cuma günü Ömer b. el-Hattâb hutbe irad ederken (mescide) girdi.,. (Bu şahıs) dedi ki: Sadece abdest aldım (ve hemen geldim.) Ömer: Sadece abdest te mi aldın, dedi? Halbuki sen de biliyorsun ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) gusletmeyi de emrediyordu. Ömer gusletmeyi emretmekle birlikte ona geri dönüp gitmesini emretmedi. İşte bu davranışı gusletmenin müstehab olduğu şeklinde anlaşıldığının delilidir. Bir kimse farza başlamış iken -ki burada cumada hazır olmak ve hutbeyi dinlemektir- onu bırakıp sünneti işlemeye geri dönmesi imkânsız bir şeydir. Bu uygulama ise ashabın ileri gelenlerinin huzurunda, muhacirlerin büyükleri Ömer'in etrafında iken ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın mescidinde olmuştur. 11- Cuma Bayram Gününe Rastlarsa: Cuma bayram gününe rastladığı için sakıt olmaz. Bu, Ahmed b. Hanbel'in kanaatine aykırıdır. Çünkü o şöyle demiştir: Cuma ve bayram aynı güne denk gelirse, cumanın farzı kalkar. Çünkü bayram namazı cuma namazından öncedir ve insanlar bayram ile uğraşıp cuma namazını kılmaya vakit bulamazlar. Bu hususta Osman (radıyallahü anh)'ın bir bayram gününde Medine'nin el-Avali denilen yerinde sakin olan kimselere cumaya katılmama iznini vermiş olmasını delil diye gösterir. Halbuki ashabdan bir kimsenin görüşü ona muhalefet edilmiş ve bu konuda icma olmamış ise delil teşkil edemez. Diğer taraftan cuma namazı için gitmek emri diğer günlerde olduğu gibi bayram gününde de geçerli bir emirdir. Müslim'in Sahih’inde en-Numan b. Beşir'den şöyle dediği rivâyet, edilmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) iki bayram namazı ile cuma namazlarında el-Alâ Sûresi ve el-Gâşiye Sûresi'ni okurdu. Bayram ve cuma aynı güne rastladığı takdirde ise yine her iki namazda da bu iki sureyi okurdu. Bunu Ebû Davud, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mace rivâyet etmiştir. Müslim, II, 59K; Tirmizî, II, 413; Dârimî, I, <İ43; Ebû Dâvûd, I. 293; Nesâî İÜ, 1H4; Müsned, 271, 273 12- "Allah'ın Zikri"nin Mahiyeti: "Allah'ın zikrine" namaza demektir. Hutbe ve öğütler diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı Said b. Cübeyr yapmıştır, İbnu'l-Arabî dedi ki: Doğrusu bunun hepsi hakkında vacib olduğudur. Bunun ilki ise hutbedir. İlim adamlarımız böyle demiştir. Ancak Abdu'l-Melik b. el-Mâcişûn hutbenin sünnet olduğu görüşündedir. Hutbenin vacib olduğunun delili ise alışverişi haram kılmasıdır. Eğer vacib olmasaydı, alışverişin haram olmasına sebep olmazdı. Çünkü müstehab olan bir şey, mubahı haram kılamaz. Eğer zikirden maksat namazdır diyecek olursak, hutbe de namazdan sayılır. Kul da fiilen yüce Allah'ı tesbih ettiği gibi fiilen de Allah'ı zikreden olur. ez-Zemahşerî dedi ki: Eğer: Yüce Allah'ı zikretmek, başka hususları ihtiva ettiği halde nasıl hutbe ile açıklanabilir, diye sorulursa, şu cevabı veririz: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ı anmak, onu övmek, raşid halifelerine, müttaki mü’minlere övgülerde bulunmak, öğüt vermek ve hatırlatmak manasını ihtiva eden sözler de Allah'ı zikretmek hükmündedir. Bunun dışında kalan zâlimleri, onların lakablarını sözkonusu etmek, onları övmek, onlara dua etmeye -onların haketukleri ise bunun aksidir- gelince bu, şeytanı zikretmek cümlesindendir. Böyle bir zikir ise Allah'ı zikretmekten fersah fersah uzaktır. 13- Cuma Namazı Esnasında Alışverişin ve Benzeri İşlerin Haram Olması ve Bunların Haram Oluş Vakitleri: "Ve alışverişi bırakın" âyeti ile yüce Allah cuma namazı kılındığı sırada alışverişi yasaklamakta ve cuma namazını kılmak farzına muhatab olan kimselere bu vakitte alışverişi haram kılmaktadır. (Âyette sözü edilen) bey (veriş), şirasız (alışsız) olmaz. Bundan dolayı onlardan sadece birisinin anılması ile yetinilmiştir. Yüce Allah'ın: "Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve kendi gücünüzden koruyacak zırhlar bağışladı." (en-Nahl, 16/81) âyetinde olduğu gibi. Özellikle alışverişin (bey’in) sözkonusu edilmesi çarşı pazarda bulunanların çoğunlukla uğraştığı işin o oluşundan dolayıdır. Cuma namazına gelmesi vacib olmayan kimselere alışveriş, yasaklanmaz. Alışverişin haram olduğu vakit ile ilgili iki görüş vardır: Bir görüşe göre bu zevalden sonra başlayıp namazın bitirilmesine kadar devam eder. ed-Dahhak, el-Hasen ve Atâ bu görüştedir. İkinci görüşe göre ise; hutbe ezanından başlayıp namaz vaktine kadar devam eder. Bu da Şafii'nin görüşüdür. Malik'in görüşü ise cuma namazı için ezan okunulduğu vakit, alışverişin terkedilmesi şeklindedir. Bu vakitte yapılan alışverişler ona göre feshedilir. Ancak köle azad etmek, nikâh, talâk ve başka akitler fesholmaz. Zira insanların alışverişle uğraştıkları gibi bu gibi şeylerle uğraşmak adetlerinden değildir. (Maliki mezhebi âlimleri) derler ki: Şirket, hibe ve sadaka da aynı şekilde nadiren görülen işlerdendir. (Bundan dolayı) fesh olmazlar. İbnu'l-Arabî dedi ki: Sahih olan hepsinin feshulacağıdır. Çünkü alışverişin yasaklanması onunla uğraşılması dolaylıyladır. Buna göre turna namazını kılmaktan alıkoyan bütün akitler şer'an haramdır ve bu konuda gerektiği gibi sakınılması için (red'an) fesholunurlar. el-Mehdevî dedi ki: Kimi ilim adamlarının görüşüne göre belirtilen vakitte alışveriş caizdir ve buradaki yasağı mendubkığa yorumlamışlardır. Buna da yüce Allah'ın: "Eğer bilirseniz bu sizin İçin daha hayırlıdır." âyetini delil göstermişlerdir. Derim ki: Bu Şafii'nin görüşüdür. Ona göre (bu vakitte) yapılan alışveriş akdi sahihtir ve fesholmaz. ez-Zemahşerî de Tefsir'inde şöyle demektedir: Genel olarak ilim adamları bu işin (bu vakitte alışverişin), alışverişin fasid olması sonucunu vermediği görüşündedirler ve şöyle derler: Çünkü alışveriş bizatihi haram değildir. Ancak onunla uğraşmak vacib (farz) olan ile uğraşmaktan alıkoyduğundan dolayı (yasaklanmış)dır. Gasbulunmuş arazide ve elbisede namaz kılmak ile gasbolmuş su ile abdest almak gibi. Bazı kimselerden ise böyle bir alışverişin fâsid olduğu görüşü rivâyet edilmiştir. Derim ki: Doğrusu bu alışverişin fâsid olduğu ve fesholacağıdır. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Bizim bu işimize uygun düşmeyen herbir iş merdudtur." Buhârî, II, 753, VI, 2675; Müslim, III, 343; Dârakutni, IV, 227; Ebû Dâvûd, IV, 200; İbn Mâce, I, 7; Müsned, VI, 180, 240, 256, 270 Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır.

De ki: “Sizin kaçtığınız ölüm, mutlaka sizi bulacaktır. Sonra görüleni ve görülmeyeni bilen Allah’a döndürüleceksiniz. O, size yaptıklarınızı haber verecektir.”

Diyanet Vakfı
De ki: Sizin kendisinden kaçtığınız ölüm, muhakkak sizi bulacaktır. Sonra da görüleni ve görülmeyeni bilen Allaha döndürüleceksiniz de O size bütün yaptıklarınızı haber verecektir.

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Gerçekten sizin kendisinden kaçıp durduğunuz ölüm elbette karşınıza çıkacaktır. Sonra gizliyi de, açığı da bilen Allah’a döndürüleceksiniz. O da neler yaptığınızı size haber verecektir.”

ez-Zeccâc dedi ki: -“Şüphesiz ki Zeyd gitmektedir” anlamında olmak üzere-; denilmemekle birlikte, burada yüce Allah:

“Elbette karşınıza çıkacaktır” diye buyurmasının sebebi: “O (ölüm)” edatında şart ve ceza anlamı bulunduğundan dolayıdır.

Yani: “Eğer siz ondan kaçacak olursanız, şüphesiz ki o karşınıza çıkacaktır” demek olur. Böylelikle bu ifade, ölümden kaçışın fayda vermeyeceğini anlatması açısından mübalağa gücünü de elde etmiş olur. Nitekim şair Züheyr de şöyle demektedir:

“Kim ölüm sebeplerinden çekinirse, onlar bulurlar onu

İsterse semanın yollarına bir merdivenle tırmanacak olsun.”

Derim ki; Yüce Allah’ın:

“Kendisinden kaçtığınız…” âyeti ile ifadenin tamam olması, sonra da:

“Elbette karşınıza çıkacaktır” âyeti ile (yeni bir cümle gibi okumaya) başlamak da mümkündür. Tarafe diyor ki:

“Bil ki, öğütçü olarak yeterlidir, ölüm

Haklarında ölümün takdir olunduğu kimselere.

Hatırla ölümü ve onu hatırladığında sakın ondan,

Çünkü akıl sahibi kimse için ölümde ibretler vardır

Hiç şüphesiz herkes ölümle karşılaşacaktır,

Ya ikamet halinde iken yahut yolculukta bineğinin sırtı üzerindeyken.

Eceller kişinin etrafında onu gözetlemektedir,

Asla tedbir ölümden onu kurtaramaz.”

Ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu asla temenni etmezler. Allah zalimleri bilendir.

Diyanet Vakfı
Ama onlar, önceden yaptıklarından dolayı ölümü asla temenni etmezler. Allah, zalimleri çok iyi bilir.

Kurtubi Tefsiri
Ama ellerinin önden gönderdiklerinden ötürü onu ebediyyen temenni etmezler. Allah zâlimleri en iyi bilendir.

“Ama ellerinin önden gönderdiklerinden ötürü” yani daha önceden Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı yalanlayageldiklerinden dolayı

“onu ebediyyen temenni etmezler.” Çünkü ölümü temenni etmiş olsalardı, derhal öleceklerdi. Bu tutumları onların sözlerinin doğru olmadığını ve ileri sürdükleri gibi Allah’ın dostları olmadıklarını ortaya koymaktadır. Bir Hadîs-i şerîfte belirtildiğine göre bu âyet-i kerîme nazil olunca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Muhammed’in canı elinde bulunana yemin ederim ki; eğer ölümü temenni etmiş olsalardı, onun (yerin) üzerinde ölmedik tek bir yahudi dahi kalmayacaktı.” Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ, VI, 30K’de başka hususların da sözkonsu edildiği bir hadis arasında, yemin bölümü olmaksızın aynı mana ifiıcle

Bu âyet ile gayba dair haber verilmekte ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bir mucizesi ortaya çıkmaktadır. Bu âyet-i kerimenin anlamı daha önce el-Bakara Sûresi’nde yer alan:

“De ki eğer Allah katında âhiret yurdu insanlar arasında sizden başka kimseye değil de yalnız sizin ise; (iddianızda) doğru söyleyenler iseniz, haydi ölümü temenni edin” (el-Bakara, 2/94) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

De ki: “Ey Yahudiler! Eğer insanların dışında sadece kendinizin Allah’ın dostları olduğunuzu sanıyorsanız, doğru kimseler iseniz, ölümü temenni edin.”

Diyanet Vakfı
De ki: Ey yahudiler! Bütün insanlar değil de, yalnız, kendinizin Allahın dostları olduğunuzu iddia ediyorsanız, bunda da samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin (bakalım)!

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Ey Yahudiler! Eğer siz, bütün insanlar bir tarafa gerçekten yalnız kendinizin Allah’ın dostları olduğunuzu İddia ediyorsanız ve eğer (bunda) samimi İseniz, haydi ölümü temenni ediniz.”

Yahudiler üstünlük iddiasında bulunup:

“Biz Allah’ın oğulları ve sevdikleriyiz” (el-Mâide, 5/18) deyince yüce Allah da:

“Eğer siz bütün İnsanlar bir tarafa gerçekten yalnız kendinizin Allah’ın dostları olduğunuzu iddia ediyorsanız” ki Allah’ın gerçek dostları için üstün makam ve lüluflar vardır

“ve eğer (bunda) samimi iseniz haydi ölümü temenni ediniz” de Allah’ın dostlarının ulaştıkları yere siz de ulamasınız, diye buyurdu,

Tevrat’la yükümlü tutulup da onu taşımayanların durumu, sırtında kitaplar taşıyan eşeğe benzer. Allah’ın ayetlerini yalanlayan kavmin örneği ne kötüdür! Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.

Diyanet Vakfı
Tevratla yükümlü tutulup da onunla amel etmeyenlerin durumu, ciltlerce kitap taşıyan merkebin durumu gibidir. Allahın ayetlerini yalanlamış olan kavmin durumu ne kötüdür! Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine Tevrat yükletilip sonra onu yüklenmeyenlerin hali, kocaman kitaplar taşıyan eşeğin hali gibidir. Allah’ın âyetlerini yalanlayan topluluğun misali ne kötüdür! Allah, zâlimler topluluğunu hidâyete iletmez.

Yüce Allah, Tevrat gereğince amel etmeyi terketmeleri ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman etmemeleri üzerine yahudilerin benzediği örneği zikretmektedir.

“Kendilerine Tevrat yükletilip…” İbn Abbâs’tan rivâyete göre Tevrat’ın gereğince amel etmekle mükellef tutulup… demektir.

el-Cürcânî dedi ki: Bu (“yükletilme” anlamı verilen) lâfız kefalet” anlamına gelen “hamâlet’den gelmektedir. Tevrat’ın hükümlerine (uymayı) tekeffül edenler, demek olur.

“Kocaman kitaplar taşıyan eşeğin hali gibidir” âyetindeki:

“Kocaman kitap” demek olan; ın çoğuludur. (Ona bu ismin veriliş) sebebi ise okunması halinde manayı açığa çıkarmasıdır.

Meymun b. Mihran dedi ki; Eşek ise sırtında bulunan kocaman bir kitap mıdır, yoksa çöp müdür bilmez. İşte yahudiler de böyledir.

Bu âyet, bir kitabı taşıyan (öğrenen) kimsenin, onun anlamlarını öğrenmesi ve içinde bulunanı bilmesi gerektiğine dair Allah’ın bir uyarışıdır.

Böylelikle bunların hakkında sözkonusu olan yergi bu kimse hakkında da sözkonusu olmasın. Şair de şöyle demiştir:

“Bunlar koca kitapları taşırlar ama hiç bilmezler

Bunun iyisi hangisi diye, ancak develerin bildiği kadar.

Ömrüm hakkı için deve yüklerini alıp gittiğinde bilemez.

Yahut geri geldiğinde heybelerde ne var, diye,”

Bir kimse hadisi yazar fakat hadisin ne demek olduğunu anlamaz, üzerinde de düşünmez. Onlardan herhangi birisi de bir mesele hakkında soru sorulacak olursa, âdeta ilmî yazışmalarda bulunan bir kimseymişçesine oturur. Şair de şöyle demiştir:

“Şüphesiz ki taşıdıklarını bilmeyen raviler,

Tıpkı üzerinde beyaz boncuk taşıyan develer gibidir,

Ne boncuk develerin kendisini taşımasından faydalanır,

Ne de faydalanır develer taşıdıkları boncuklardan.”

Münzir b. Said el-Bellûtî de -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- bu beyitleri ne kadar güzel söylemiştir:

“İstediğin gibi seslen, bulursun yardım edecek;

Ve birtakım yükler bağla, bulursun bir eşek.

Üzerine koyduğun koca kitabları taşıyacak,

onu taşıyan sanki yük taşıyan bir eşek.

O koca kitapları taşır fakat bilemez,

İçindekiler doğru mudur, yanlış mıdır anlayamaz.

Sorulsa onlara, biz böyle rivâyet ettik, derler,

Ne yalan söyledik, ne de haddi aştık, diye iddia ederler.

Kalabalık esnasında küçülür büyükleri,

Çünkü o taklid etmiştir, cahil kimseleri.”

“Sonra onu yüklenmeyenler” gereğince amel etmeyenler, demektir.

Ellerinde Tevrat bulunduğu halde gereğince amel etmeyen o kimseleri, yüce Allah, birtakım kitaplar taşıyan eşeğe benzetmektedir. Bu eşeğin eline, yükün ağırlığının dışında hiçbir fayda geçmez.

“Taşıyan” lâfzı hal olarak nasb konumundadır. Sıfat olarak cer konumunda olması da mümkündür. Çünkü eşek bayağı, adi bir varlık gibidir. Şair şöyle demiştir:

“Ben bana söven, dil uzatan bayağı ve adi kimsenin yanından geçer giderim…”

“Yalanlayan topluluğun misali ne kötüdür!” Onlara dair verdiğimiz misal ne kötüdür demektir. Muzaf hazfedilmiştir.

“Allah zâlimlerin topluluğunu” kâfir olacağım bildiği kimseleri

“hidayete iletmez.”

Bu, Allah’ın lütfudur; onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

Diyanet Vakfı
Bu, Allahın lütfudur. Onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
İşte bu Allah’ın lütfudur. Onu dilediği kimseye verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

İbn Abbâs dedi ki: Çünkü yüce Allah Arap olmayanları da Kureyş’e katmıştır. İslâm’ı kastettiği de söylenmiştir.

Allah bu lütfunu (İslâm’a girmeyi) dilediğine verir. Bu açıklamayı el-Kelbi yapmıştır.

Bununla vahyin ve peygamberliğin kastedildiği de söylenmiştir. Bu açıklamayı Mukatîl yapmıştır.

Dördüncü bir görüşe göre maksat, Allah’a itaat yolunda harcanan maldır. Bu da Ebû Salih’in görüşünün anlamını ifade eder. Çünkü Müslim’in Ebû Salih’ten, onun Ebû Hüreyre’den rivâyetine göre fakir muhacirler, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Servet sahibi olan kimseler yüksek dereceleri ve ebedi nimetleri alıp gittiler, dediler. Peygamber: “Bu ne demek oluyor?” diye sorunca, onlar şöyle dedi: Bizim kıldığımız gibi onlar da namaz kılıyor, tuttuğumuz gibi onlar da oruç tutuyor. Diğer taraftan onlar sadaka verdikleri halde biz sadaka veremiyor, köle azad ettikleri halde biz azad edemiyoruz. Bu sefer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ben sizlere sizden daha ileriye gidenleri, bu yolla yetişeceğiniz sizden geride kalanları da bu sayede geçip gideceğiniz, sizin yaptığınızın bir benzerini yapanlar müstesna hiçbir kimsenin sizden daha faziletli olmasına imkân vermeyecek bir şeyi öğreteyim mi?” Onlar: Buyur ey Allah’ın Rasûlü dediler. Şöyle buyurdu: “Her namazın akabinde otuzüçer defa teşbih getirecek, tekbir getirecek ve hamdedeceksiniz. (Subhanallah, Allahuekber ve elhamdülillah diyeceksiniz,)” Ebû Salih dedi ki: Daha sonra fakir muhacirler Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gidip şöyle dediler: Mal sahibi olan kardeşlerimiz bizim yaptıklarımızı işittiler ve onun gibi onlarda yaptılar, bu sefer Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İşte bu, Allah’ın lutfudur. Onu dilediğine verir.” Müslim, I, 416; Buhârî, V, 2331 (az farkla); Dârimî, 1. 360 (mal sahipleri ile il bölüm sözkonusu edilmeden)

Beşinci bir görüşe göre de bundan maksat, insanların Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı tasdik ederek ona boyun eğmesi, onun dinine girip ona yardımcı olmalarıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ve onlardan henüz kendilerine katılmamış olan başkalarına da. O, azîzdir, hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
(Peygamberi) müminlerden henüz kendilerine katılmamış bulunan diğer insanlara da göndermiştir. O, azizdir, hakimdir.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlardan henüz kendilerine kavuşmamış olanlara da. O, Azîzdir, Hakimdir.

“Ve onlardan… olanlara da” âyeti da “ümmîler” âyetine atfedilmiştir. Yani O, hem ümmiler arasında, hem de onlara katılmamış olanlar arasında bir peygamber göndermiştir, demektir. Bununla birlikte;

“onları arındıran, onlara… öğreten” âyetinde yer alan “lif” ve “minTden ibaret zamire (“onlara” lâfzına) atf ile mansub olması da mümkündür. Yani hem onlara, hem de diğer mü’minlere öğretir. Çünkü öğretme işi âhir zamana kadar uyumlu bir şekilde devam edecek olursa, tümüyle onu ilk öğretene isnad edilmiş olur. Sanki kendisi sebebiyle ortaya çıkan herbir şeyi bizzat kendisi gerçekleştirmiş gibidir.

“… Henüz kendilerine kavuşmamış olanlar” onların dönemlerinde bulunmayıp onlardan sonra gelecekler, demektir.

İbn Ömer ve Said b. Cübeyr: Bunlar Arap olmayanlardır, demişlerdir.

Buhârî ve Müslim’in Sahihlerinde Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Biz Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanında oturuyor iken el-Cumua Sûresi nazil oldu.

“Ve onlardan henüz kendilerine kavuşmamış olanlara da” âyetini okuyunca bir adam: Bunlar kimlerdir, ey Allah’ın Rasûlü? dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), o sahsa bir ya da iki yahut üç defa soru soruncaya kadar cevab vermedi. (Ebû Hüreyre) dedi ki: Aramızda Selman-ı Farisi de vardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) elini Selman’ın üzerine koyduktan sonra şöyle buyurdu: “Eğer îman Süreyya yıldızı yanında bulunsaydı, bunlardan birtakım yiğitler onu ele geçilirlerdi.” Bir başka rivâyette de şöyle denilmektedir: “Eğer din Süreyya yıldızı yanında bulunsaydı, Farisilerden bir adam onu alıp götürürdü. -Ya da şöyle buyurdu:- Faris oğullarından (bir adam) onu kapıp götürürdü” şeklindedir. Müslim’in lâfzı ile rivâyet böyledir. Müslim, IV, 1972; Buhârî, IV, 185S; Müsned, II. 30H, 417

İkrime: Bunlar tabiûndur demiştir. Mücahid: Bunlar bütün insanlardır, demiştir. Yani Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın aralarında Peygamber olarak gönderildiği Araplardan sonra müslüman olacaklardır. İbn Zeyd ve Mukâtil b. Hayyan da böyle demişlerdir: Bunlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sonra kıyâmet gününe kadar İslâm’a gireceklerdir.

Sehl b. Sa’d es-Sâidî’nin rivâyetine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz benim ümmetimin sulblerinde cennete hesabsız olarak girecek birçok erkek ve kadınlar vardır. Daha sonra: “Ve onlardan henüz kendilerine kavuşmamış olanlara da” âyetini okudu. Taberânî, Kebir, VI, 201; Heysemi, Mecmâ’, X.

O, ümmiler içinde, kendilerinden olan bir elçi gönderdi; onlara ayetlerini okur, onları arındırır, onlara kitabı ve hikmeti öğretir. Şüphesiz onlar, daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.

Diyanet Vakfı
Çünkü ümmilere içlerinden, kendilerine ayetlerini okuyan, onları temizleyen, onlara Kitabı ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderen Odur. Kuşkusuz onlar önceden apaçık bir sapıklık içindeydiler.

Kurtubi Tefsiri
O, ümmiler arasında kendilerinden onlara karşı O’nun âyetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitabı ve hikmeti öğreten bir Peygamber gönderendir. Halbuki daha önceden apaçık bir sapıklık içinde idiler.

“O, ümmiler arasında kendilerinden… bir Peygamber gönderendir” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs dedi ki; Ümmîlerden kasıt okuma yazma bilenleriyle, bilmeyenleriyle bütün Araplardır. Çünkü Araplar kitab ehli kimseler değildir.

“Ümmîler”in yazı yazmayan kimseler oldukları da söylenmiştir. Kureyş de böyle idi. Mansur, İbrahim’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ümmî, okuması, yazması olmayan kişidir. Bura dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/78. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

“Kendilerinden… bir Peygamber” âyeti ile kastedilen, Muhammeci (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendileri ile akrabalığı bulunmadık ve onlarla neseb bağı bulunmayan hiçbir Arap kabilesi yoktur. İbn İshak: Tağlibliler bundan müstesnadır, demiştir. Yüce Allah hristiyan olduklarından ötürü peygamberini onlarla akrabalıktan ar indirmiştir. O bakımdan onların onunla neseb yoluyla bir akrabalıkları yoktur. Kendisi hiçbir kitabı okumamış ve ilim öğrenmemiş ümmî bir kimse idi.

el-Maverdî dedi ki: Şayet: Ümmi bir Peygamber göndermiş olmasının bir lütuf olarak hatırlatılması nasıl açıklanır, diye sorulacak olursa buna üç şekilde cevab verilebilir:

1- Peygamberlerin önceki müjdelerine (nitelik itibariyle) uygun olması.

2- Onun da durumunun kavmine benzemesi ve böylelikle onların kendisine muvafakat etme ihtimallerinin daha ileri derecede olması.

3-Davet ettiği esasla, okuduğu Kitab ve tilâvet ettiği hikmet hakkında onun ile ilgili kötü zannın uzaklaştırılması.

Derim ki: Bütün bunlar onun getirdiği mucizenin ve peygamberliğinin doğruluğunun delilleridir.

“Onlara karşı O’nun ayetlerini” Kur’ân-ı Kerîmi

“okuyan, onları arındıran” İbn Abbâs’ın açıklamasına göre îman ile kalplerini tertemiz hale getiren, demektir. Küfür ve günahların pisliklerinden onları arındıran diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı İbn Cüreyc ve Mukâtil yapmıştır. es-Süddî ise: Mallarının zekâtını alan, dîye açıklamıştır.

“Onlara kitabı” Kur’ân-ı Kerîm’i

“ve hikmeti” el-Hasen’e göre sünneti

“öğreten bir Peygamber gönderendir.”

İbn Abbâs da şöyle demiştir:

“Kitab”dan kasıt, kalemle yazı yazmaktır. Çünkü Araplar şeriatı yazı ile kaydetmekle emrolunduklarından ötürü aralarında yazı yazmak yaygınlaştı.

Malik b. Enes dedi ki:

“Hikmet” dinde derin bilgi sahibi olmak demektir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (el-Bakara, 2/129. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Halbuki daha önceden” yani ondan ve onlara peygamber olarak gönderilmesinden önce

“apaçık bir sapıklık” haktan uzaklaşış

“içinde idiler.”

Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı tesbih eder. O, mülkün sahibi, kutsal, azîz, hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde olanların hepsi, mülkün sahibi, eksiklikten münezzeh, aziz ve hakim olan Allahı tesbih eder.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde olan herşey Melik, Kuddûs, Azîz, Hakim olan Allah’ı teşbih ederler.

Buna dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Ebû’l-Âl-iye ve Nasr b. Âsım

“Melik, Kuddûs, Azîz, Hakim” âyetlerinin hepsini: diye, ref ile okumuşlardır ki; “o Meliktir, Kuddûstür…” demek olur.

Ey iman edenler! Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu İsa, havarilere: “Allah’a giden yolda benim yardımcılarım kim?” demişti. Havariler: “Biz Allah’ın yardımcılarıyız” dediler. İsrailoğullarından bir topluluk iman etti, bir topluluk da inkâr etti. Biz de iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik, böylece üstün geldiler.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Allahın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu İsa havarilere: Allaha (giden yolda) benim yardımcılarım kimdir? demişti. Havariler de: Allah (yolunun) yardımcıları biziz, demişlerdi. İsrailoğullarından bir zümre inanmış, bir zümre de inkar etmişti. Nihayet biz inananları, düşmanlarına karşı destekledik. Böylece üstün geldiler.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu Îsa da Havarilere: “Allah’a (giden yolda) benim yardımcılarım kim olacak?” demiş; Havariler de: “Allah’ın (dininin) yardımcıları biziz” demişlerdi. Bunun üzerine İsrailoğullarından bir kesimi îman etmiş ve bir kesimi de inkâr etmişti. Biz de îman edenleri düşmanlarına karşı destekledik de üstün gelenler oluverdiler.

Yüce Allah, bu âyetiyle cihad emrini pekiştirmektedir. Yani yüce Allah, Îsa’nın havarilerini kendilerine muhalefet, edenlere karşı üstün getirdiği gibi, yüce Allah’ın sizlere muhalefet edenlere karşı sizi üstün ve galip kılması için siz de peygamberinizin havarileri olunuz.

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi,

“Allah’ın yardımcıları” anlamındaki âyeti; diye (re harfini) tenvinli okumuş ve şöyle demişlerdir: Çünkü âyetin anlamı sebat gösterin ve Allah’ın düşmanlarına karşı kılıç ile Allah’ın (dininin) yardımcıları olun, demektir.

Basralı, Kûfeli ve Şamlıların geri kalan kıraat âlimleri:

“Allah’ın yardımcıları” şeklinde tenvinsiz okumuşlar ve

“Allah” ism-i celâlinin başındaki izafet “lam’ını hazfetmişlerdir. Ebû Ubeyd Allah’ın:

“Allah’ın (dininin) yardımcıları biziz” âyeti dolayısıyla bu okuyuşu tercih etmiş ve (re harfini) tenvinli okumamıştır, Allah’ın dininin yardımcıları olunuz, demektir,

Bir diğer görüşe göre âyette hazfedilmiş lâfızlar vardır. Ey Muhammed onlara Allah’ın yardımcıları olunuz, de demektir.

Âyetin yüce Allah’tan yeni başlanan bir hitab olduğu da söylenmiştir ki; Îsa’nın ashabının yaptığı gibi siz de yardımcılar olunuz. Onlar -Allah’a hamdolaun- yardımcı oldular ve havariler oldular. Havariler ise rasûllerin en has adamlarıdır.

Mamer dedi ki: Allah’a hamdolsun bu gerçekleşmiştir. Yani onlar ona yardımcı olmuşlardır. Bunlar yetmiş kişi idiler. Akabe gecesi ona bey’at edenler bunlardı.

Bunların Kureyş’ten oldukları da söylenmiştir. Katade bunların isimlerini şöylece zikretmektedir; Ebû Bekir, Ömer, Ali, Talha, Zübeyr, Sa’d b. Malik, Ebû Ubeyde -ki ismi Âmir’dir-, Osman b. Maz’un ve Hamza b. Abdu’l-Muttalib’dir. Said’i aralarında zikretmemiştir. Bunun yerine Ebû Talib’in oğlu Cafer’i zikretmiştir. Allah hepsinden razı olsun.

“Nitekim Meryem oğlu Îsa da havarilere…” Bunlar onun en seçkin adamları olan oniki kişi idiler. Bunların isimleri daha önce Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/52. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Bu şahıslar İsrailoğulları arasından ona ilk îman eden kimselerdi. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Mukâtil de şöyle demiştir: Yüce Allah Îsa’ya dedi ki; Sen o kasabaya girdiğin vakit, elbise ağartıcıların başında bulunduğu ırmağa git ve onlardan sana yardımcı olmalarını iste! Îsa onlara gidip dedi ki; Allah’a giden yolda benim yardımcılarım kim olur? Onlar: Biz sana yardım ederiz, dediler. Onu tasdik ettiler ve ona yardım ettiler.

“Allah’a (giden yolda) benim yardımcılarım kim olacak?” âyeti, Allah ile birlikte bana kim yardımcı olur demektir. Nitekim (meselde): “Küçük deve sürüsü, küçük deve sürüsüne (katılırsa) büyük bir deve sürüsü olur” ifadesinin, küçük deve sürüsü, bir diğer küçük sürü ile birlikte olursa.,, anlamında kullanılmasına benzer.

Âyetin; yüce Allah’a yakınlaştıracak amellerde benim yardımcım kim olur, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu husus daha önceden Al-i İmrân Sûresi’nde (3/52. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Bunun üzerine İsrailoğullarından bir kesimi îman etmiş ve bir kesimi de inkâr etmişti.” Her iki kesim de Îsa (aleyhisselâm) döneminde idi; semâya yükseltilmesinden sonra, daha önce Âl-i İmrân Sûresi’nde açıklandığı üzere fırkalara ayrılmışlardı.

“Biz de îman edenleri” Îsa’yı inkâr eden

“düşmanlarına karşı destekledik de üstün gelenler” galib gelip zafer kazananlar

“oluverdiler.”

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah Îsa döneminde îman edenleri, Muhammed’i kâfirlerin dinine üstün getirmekle desteklemiş oldu.

Mücahid dedi ki: Onlara kendi dönemlerinde Îsa’yı inkar edenlere karşı yardım olundu, destek verildi. Bir diğer açıklamaya göre; Biz şu anda müslümanları; biri “Allah’tı semaya yükseldi” diyen, diğeri ise “o Allah’ın oğlu idi Allah onu kendisine kaldırdı” diyen, sapık iki fırkaya karşı destekledik. Çünkü Meryem oğlu Îsa kimse ile savaşmadı. Ondan sonra onun ashabının dininde de savaşmak sözkonusu olmadı.

Zeyd b. Ali ve Katade dedi ki:

“Üstün gelenler oluverdiler” delil ve belge ile galip geldiler, demektir. Çünkü rivâyet olunduğuna göre onlar şöyle demişlerdi: Sizler Îsa’nın uyuduğunu fakat Allah’ın uyumadığını, Îsa’nın yemek yediğini, buna karşılık Allah’ın yemek yemediğini bilmiyor musunuz? demişlerdi.

Bu âyetin, Îsa (aleyhisselâm)’ın gönderdiği elçiler hakkında indiği de söylenmiştir. İbn İshak dedi ki: Îsa’nın havarilerine ve kendisine uyanlar arasından gönderdiği elçiler şunlardır: Roma’ya Futrus ve Bavlus’u; ahalisinin insan yediği bölgeye Andrais ve Mesa, doğudaki Babil’e Toınas, Kartacana’ya yani Afrika’ya Filibus, Kehf ahalisi kasabası olan Daksus’a Yohannes, Beyru’l-Makdis’in diğer ismi olan Oriselim’e Yakubes’i Hicaz toprakları olan el-İrabiye’ye İbn Telma, Berber topraklarına Simen, İskenderiye ve çevresine Yehuda ve Berdes’i gönderdi. Allah da delille onları destekledi.

“Üstün gelenler oluverdiler” âyeti; Duvarın üstüne çıktı” tabirinden gelmektedir.

Doğruyu en iyi bilen şanı yüce Allah’tır. Dönüş ve varış yalnız O’nadır, (Saf Sûresi burada sona ermektedir).

Ve sizin seveceğiniz başka bir şey: Allah’tan yardım ve yakın bir fetih. Müminlere müjde ver.

Diyanet Vakfı
Seveceğiniz başka bir şey daha var: Allahtan yardım ve yakın bir fetih. Müminleri (bunlarla) müjdele.

Kurtubi Tefsiri
Ve sevdiğiniz bir diğeri daha: Allah’tan bir zafer ve yakın bir fetih… Mü’minlere müjdele!

5- Sevilen Zafer ve Fetih:

“Ve sevdiğiniz bir diğeri daha” âyeti ile ilgili olarak el-Ferrâ’ ve el-Ahfeş şöyle demişlerdir:

“Bir diğeri daha” âyeti

“ticaret” e atfedilmistir. Bundan dolayı cer konumundadır.

Ref konumunda olduğu da söylenmiştir. Yani sizin için sevdiğiniz bir başka Özellik ve bir diğer ticaret daha vardır.

“Allah’tan bir zafer” o Allah’tan gelecek zaferdir, demektir, Buna göre;

“Bir zafer”;

“bir diğeri” anlamındaki lâfzın tefsiridir.

“Bir diğerinden bedel olarak ref konumunda olduğu da söylenmiştir ki size Allah’tan bir zafer vardır, demek olur.

“Ve yakın bir fetih” dünyada peşinen size verilecek olan bir ganimet demektir. Mekke fethi olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs dedi ki: İran ve Bizans ülkelerinin fethedileceğini kastetmektedir.

“Mü’minlere müjdele!” Allah’ın kendilerinden razı olduğu müjdesini ver.

Allah günahlarınızı bağışlar, sizi altından ırmaklar akan cennetlere ve Adn cennetlerinde güzel meskenlere koyar. Bu büyük kurtuluştur.

Diyanet Vakfı
İşte bu takdirde O, sizin günahlarınızı bağışlar, sizi zemininden ırmaklar akan cennetlere, Adn cennetlerindeki güzel meskenlere koyar. İşte en büyük kurtuluş budur.

Kurtubi Tefsiri
Günahlarınızı da mağfiret eder ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere ve Adn cennetlerindeki hoş meskenlere koyar. İşte bu, çok büyük kurtuluştur.

el-Ferrâ’;

“Günahlarınızı da mağfiret eder” âyeti istifhamın cevabıdır, demiştir. Ancak bu manaya göre yorumlanması halinde doğru bir açıklama olabilir. Şöyle ki “Allah’a… îman edersiniz… ve cihad edersiniz” buyrukları yüce Allah’ın:

“Sizi çok acıklı bir azaptan kurtaracak bir ticareti sîze göstereyim mi” âyetine bir atf-ı beyan kabul edilir. Sanki bu ticaretin mahiyeti bilinmediğinden, îman ve cihad ile açıklanmış olmaktadır. Buna göre ticaret, mana itibariyle bu ikisi ile aynı şey olur. Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir: Sizler Allah’a îman eder, cihad eder misiniz? O da size (günahlarınızı) mağfiret buyurur.

ez-Zemahşerî dedi ki: el-Fenâ’nın görüşü şöyle açıklanır: “Delâlet göstermeksin taalluk ettiği şey, “ticaref’tir. Ticarette îman ve cihad ile açıklanmıştır. Şöyle denilmiş gibidir: Sizler îman ve cihad ile ticaret eder misiniz? O da size günahlarınızı bağışlar.

el-Mehdevi dedi ki: Eğer böyle bir takdirde bulunulmayacak olursa, bu mesele (el-Ferrâ’nın açıklaması) doğru ularak anlaşılamaz. Çünkü bu durumda takdir: Eğer sizler bu gösterilen yolu izleyecek olursanız, size günahlarınızı bağışlar. Çünkü günahların bağışlanması ancak bu ticaretin kabul edilmesi ve îman ile mümkün olur. Bu yol gösterilmekle olmaz.

ez-Zeccâc dedi ki: Yüce Allah onlara kendilerine fayda verecek şeyleri göstermekle günahlarını bağışlayacak değildir. Onlara ancak îman edip cihad etmeleri halinde mağfiret buyurur.

Zeyd b. Ali, “emir lamanı mahzuf takdiri ile: “Îman ediniz” ve, “Cihad ediniz” diye okumuştur. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“Ey Muhammed! Sen herhangi bir şeyin kötü sonucundan, korkacak olursan,

Herbir can senin için kendisini feda etsin.”

Bazıları;

“Günahlarınızı da mağfiret eder” âyetini (“re’- harfini, lam harfine) idgam ile okumuş olmakla birlikte; idgam yapılmaması daha güzeldir. Çünkü “ra” harfi mütekerrir bir harftir ve güçlüdür. Onun “lam” harfine idgam edilmesi güzel olmaz. Çünkü kuvvetli olan bir harfin daha zayıf olan bir harfe idgamı yapılmaz.

4- Adn Cennetlerindeki Hoş ve Güzel Meskenler;

“Çok hoş meskenler” âyeti ile İlgili olarak Ebû’l-Huseyn el-Âcurrî, el-Hasen’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ben İmrân b. el-Husayn’e ve Ebû Hüreyre’ye şu;

“çok hoş meskenler” âyetinin tefsirine dair soru sordum, her ikisi de şöyle dedi: Sen bu işi bilene sordun. Biz Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a buna dair soru sorduk, şöyle buyurdu;

“Cennette bir inciden bir saraydır. Onun İçinde kırmızı bir yakutun yetmiş ev vardır. Herbir evde yeşil bir zebercetten yetmiş oda vardır. Herbir odada yetmiş divan vardır. Herbir divan üzerinde herbir renkten yetmiş döşek vardır. Herbir döşeğin üzerinde huru’l-ıyn’den yetmiş kadın vardır. Herbir odada yetmiş sofra vardır. Herbir sofra üzerinde de yetmiş çeşit yemek vardır. Yine herbir odada yetmiş erkek ve kız hizmetçi vardır. Şanı yüce ve mübarek olan Allah, mü’min kişiye tek bir sabah vaktinde bütün bunların üstesinden gelebilecek kadar güç, verecektir.” Taberânî, Evsat, V, 121 (az lafzî farkla); Bezzâr, Müsned, IX, 43-44.

“Adn cennetleri” ikamet edilecek cennetler demektir.

“İşte bu çok büyük kurtuluştur.” Çok büyük ve sürekli mutluluktur, bahtiyarlıktır. “el-Fevzt Kurtuluş”un asıl anlamı, istenilen ve arzu edilen şeyi elde etmektir.

Allah’a ve elçisine iman eder, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edersiniz. Bu sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz.

Diyanet Vakfı
Allaha ve Resulüne inanır, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edersiniz. Eğer bilirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a ve Rasûlüne îman edersiniz, mallarınızla ve canlarınızla Allah’ın yolunda cihad edersiniz. Eğer bilirseniz bunlar sîzin için daha hayırlıdır.

3- Çok Acıklı Azaptan Kurtaracak Olan Ticaret:

Yüce Allah, bu ticaretin mahiyetini şöylece açıklamaktadır:

“Allah’a ve Rasûlüne îman edersiniz, mallarınızla canlarınızla Allah’ın yolunda cihad edersiniz.” Burada öncelikle malları sözkonusu etmesinin sebebi, önce malların infak edilmesi ile başlanılmasından dolayıdır.

“Eğer bilirseniz bunlar” yani bu fiil

“sizin için” mallarınızdan ve canlarınızdan

“daha hayırlıdır.”

“îman edersiniz” anlamındaki fiil el-Müberred ve ez-Zeccâc’a göre; “îman ediniz” anlamındadır. Daha sonra gelecek olan; “günahlarınızı da mağfiret eder” anlamındaki fiilin, emrin cevabı olarak cezm ile geliş sebebi de budur. Nitekim Abdullah (b. Mesud)’un kıraatinde de “Allah’a îman edin” şeklindedir.

Ey iman edenler! Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Sizi acı bir azaptan kurtaracak ticareti size göstereyim mi?

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Sizi çok acıklı bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Onuncu Âyetin Nüzul Sebebi ve Bu Ümmetin Ruhbanlığı Olan Cihad:

“Ey îman edenler! Sizi çok acıklı bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?” âyeti hakkında Mukâtil dedi ki: Âyet Osman b. Maz’un hakkında İnmiştir. Şöyle ki; o Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a dedi ki: Bana izin versen de Havle’yi boşasam, rahibliğe yönelip kendimi bulsam, et yemeyi kendime haram kılsam, geceleyin hiçbir zaman uyumasaın, gündüzün hiçbir zaman oruç açmasam. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki nikâh benim sünnetimdendir. İslam’da ruhbanlık yoktur. Ümmetimin ruhbanlığı Allah yolunda cihaddır. Ümmetimin burulması oruç tutmaktır. Allah’ın size helal kıldığı hoş şeyleri haram kılmayınız. Benim sünnetimden olmak üzere ben uyurum, namaz kılarım, oruç açarım, oruç tutarım. Kim benim sünnetimden yüz çevirecek olursa, benden değildir.” Bu sefer Osman şöyle dedi: Ey Allah’ın Peygamberi, Allah’a yemin ederim ki Allah’ın en sevdiği ticaretin hangisi olduğunu bilmeyi çok isterdim. Böylelikle ben de o ticareti yapardım. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Yüce Allah’ın:

“Göstereyim mi” âyetinin göstereceğim anlamında olduğu söylenmiştir.

“Ticaret”den kasıt, cihaddır. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmuştur;

“Şüphesiz Allah mü’minlerden canlarını ve mallarını… satın almıştır.” (et-Tevbe, 9/111) Bu bütün mü’minlere yönelik bir hitaptır. Kitab ehline yönelik olduğu da söylenmiştir.

2- Azaptan Kurtuluş:

“Sizi çok acıklı” acıtıcı

“bir azaptan kurtaracak” âyetine dair açıklamalar daha önceden (el-Bakara, 10. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Sizi… kurtaracak” anlamındaki fiil genel olarak: şeklinde; “Kurtarmak”dan gelen bir fiil olarak okunmuştur. Ancak el-Hasen, İbn Âmir ve Ebû Hayve: “sizi… kurtarıcı” diye Kurtarmaktan ‘”cim” harfini şeddeli olarak okumuştur.

Daha sonra yüce Allah, bu ticaretin mahiyetini açıklamaktadır. Bu da bir sonraki başlığın konusudur.

O, elçisini hidayet ve hak din ile gönderendir ki onu bütün dinlerin üstüne çıkarsın, müşrikler hoşlanmasa da.

Diyanet Vakfı
Müşrikler istemeseler de dinini bütün dinlere üstün kılmak için Peygamberini hidayet ve hak ile gönderen Odur.

Kurtubi Tefsiri
O, Peygamberini hidayet ile ve hak din ile gönderendir. Çünkü onu -müşrikler hoş görmese bile- bütün dinlere üstün kılacaktır.

“O, Peygamberini” yani Muhammed’i

“hidayet ile” hak ve doğruluk ile

“ve hak din ile gönderendir.”

“Çünkü onu” delil ve belgelerle

“bütün dinlere üstün kılacaktır.” Savaşta bilek gücüyle galib gelmek de üstünlüğün kapsamı içerisindedir. Üstünlükten maksat ise, onun dışında bir başka dinin kalmaması değildir. Maksat müslümanların üstün ve galib gelmeleridir. Âhir zamanda İslâm’ın dışında herhangi bir dinin kalmaması da bu üstünlüğün kapsamı içerisindedir.

Mücahid dedi ki: Bu da Îsa (aleyhisselâm)’ın inip yeryüzünde İslam dininden başka herhangi bir dinin kalmayacağı zaman gerçekleşecektir.

Ebû Hüreyre dedi ki:

“Çünkü onu” Îsa’nın çıkışı ile

“bütün dinlere üstün kılacaktır.” O vakit müslüman olmadık hiçbir kâfir kalmayacaktır.

Müslim’in Sahih’inde Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Yemin olsun ki Meryem oğlu (Îsa) adaletli bir hakim olarak inecektir. Yemin olsun haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kabul etmeyecektir. Yemin olsun dişi develer serbest bırakılacak, üzerlerinde binilmeyecek, koşulmayacaktır, Yemin olsun cimrilik, kin duymak ve kıskançlık yok olup gidecek, mal almaya (insanları) çağıracağı halde kimse onu kabul etmeyecektir.” Müslim, I, 135, 136

“Üstün kılacaktır” âyetinin Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı diğer dinler hakkında bilgi sahibi kılacaktır. Öyle ki onu bu dinlerin bâtıl oluş yönleri ile ve sonradan gelen müntesiNeri tarafından nerelerinin tahrif edilip nerelerinin değiştirilmiş olduğu hususunda bilgili kılacaktır.

“Dinlere” âyeti çoğul anlamındadır. (Âyet-i kerimede lâfız tekildir.) Çünkü burada “din” mastar olup çoğul anlamında da kullanılır.

Allah’ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Allah nurunu tamamlayacaktır, kâfirler hoşlanmasa da.

Diyanet Vakfı
Onlar ağızlarıyla Allahın nurunu söndürmek istiyorlar. Halbuki kafirler istemeseler de Allah nurunu tamamlayacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Ağızlarıyla Allah’ın nurunu söndürmek isterler. Halbuki Allah -kâfirler hoş görmese bile- kendi nurunu tamamlayacak olandır.

“Ağızlarıyla Allah’ın nurunu söndürmek isterler” âyetindeki;

“Söndürmek” ile; “Alevini- dindirmek” fiillerinin i’:isi de ateş hakkında kullandır. Ateş ile benzer durumda olan ziya (aydınlık) ve zuhur (görünmek, ortaya çıkmak) hakkında da kullanılırlar.

“Söndürmek” bir bakıma “alevini dindirmek”den farklılık arzeder. Şöyle ki; söndürmek az ve çok hakkında kullanılır. “Alevini dindirmek” ise sadece çok hakkında kullanılır. Mesela: “Kandili söndürdüm” denilmekle birlikte “alevini dindirdim” kökünden gelen kelime kullanılarak; denilmez.

Buradaki

“Allah’ın nuru” âyeti hakkında beş görüş vardır.

1- Birinci görüşe göre bu Kur’ân’dır. Onlar Kur’ân’ı çürütmek ve sözleriyle yalanlamak isterler. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve İbn Zeyd yapmıştır.

2- İslâm’dır. Onlar sözleriyle onu bertaraf etmeye kalkışırlar. Bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır.

3- Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dır. Onlar yalan ve uydurma haberlerle helâk olmasını isterler. Bu açıklamayı ed-Dahhâk yapmıştır.

4- Allah’ın hüccetleri ve delilleridir. Onlar inkâr ile ve yalanlamakla onları çürütmek isterler. Bu açıklamayı İbn Bahr yapmıştır.

5- Bu bir örnektir. Yani kim ağzıyk güneşin ışığını söndürmek isterse bunun imkânsız olduğunu göreceği gibi, hakkı çürütmeye kalkışanın durumu da böyledir. Bu açıklamayı İbn Îsa nakletmiştir.

Bu âyetin nüzûl sebebi de Atâ’nın İbn Abbâs’tan naklettiği üzere şudur; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kırk gün süreyle vahiy gelmedi. Ka’b b. el-Eşref: Ey yahudiler topluluğu, müjdeler olsun size, dedi.1 Allah, Muhammed’e indirdiklerinin nurunu söndürmüş bulunuyor. Zaten onun işini tamamlayacak değildi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) üzülünce, yüce Allah da bu âyeti indirdi ve bundan sonra da vahiyde bir kesinti olmadı. Bütün bunları el-Maverdî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- nakletmiş bulunmaktadır.

“Halbuki Allah … kendi nurunu” dört bir yanda galip getirmek suretiyle

“tamamlayacak olandır.” Bu lâfızları İbn Kesîr, Hamza, el-Kisaî ve Âsım’dan rivâyetle Hafs; “Allah nurunun tamamlayıcısıdır.” diye izafet ile okumuşlardır. Yüce Allah’ın;

“Her nefs ölümün tadıcısıdır.” (Âl-i İmrân, 3/185) âyeti ve benzerleri gibi. Daha önceden Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/185. âyet, 2. başlıkta) geçtiği gibi. Diğerleri ise; “(………): nurunu tamamlayacak olan” diye okumuşlardır ki; bu da gelecek anlamını ifade ettiğinden (ism-i fail kipindeki “tamamlayacak olan” anlamındaki lâfız) amel etmiştir.

“Kâfirler” yani diğer türden olan kâfirler

“hoş görmese bile.”

Allah’a karşı yalan uydurup dururken İslam’a çağrılan kimseden daha zalim kim olabilir? Allah zalim topluluğu doğru yola iletmez.

Diyanet Vakfı
İslama çağırıldığı halde Allaha karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir! Allah, zalimler topluluğunu doğru yola erdirmez.

Kurtubi Tefsiri
İslâm’a davet edildiği halde Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir? Allah, zâlimler topluluğunu hidâyete erdirmez.

“İslâm’a davet edildiği halde Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir?” Daha zalim kimse yoktur, demektir. Buna dair açıklamalar daha önce birkaç yerde (mesela, el-En’âm, 6/21 ve 93. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu âyet ortaya koydukları apaçık mucizelerden sonra Îsa ve Muhammed (ikisine de salât ve selâm olsıin)’in peygamberliğini inkâr edenlerin bu tutumlarının hayret edilecek bir is olduğunu ifade etmektedir.

“Davet edildiği halde” anlamındaki âyeti Talha b. Mûsarrif “ye” harfini üstün, “dal” harfini şeddeli ve “ayn” harfini esreli olarak: “İddia ettiği halde” diye okumuştur. Bir şeyi iddia etmek ile bir şeye intisab etmek aynı anlamı ifade eder.

“Allah, zâlimler topluluğunu hidâyete erdirmez.” Sapıklık üzere öleceğine dair hükmolunmuş kimseler, kastedilmektedir.

Hani Meryem oğlu İsa demişti: “Ey İsrailoğulları! Şüphesiz ben, benden önce gelen Tevrat’ı doğrulayan ve benden sonra gelecek, ismi Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyen Allah’ın elçisiyim.” Fakat onlara apaçık delillerle gelince, “Bu apaçık bir sihirdir” dediler.

Diyanet Vakfı
Hatırla ki, Meryem oğlu İsa: Ey İsrailoğulları! Ben size Allahın elçisiyim, benden önce gelen Tevratı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek Ahmed adında bir peygamberi de müjdeleyici olarak geldim, demişti. Fakat o, kendilerine açık deliller getirince: Bu apaçık bir büyüdür, dediler.

Kurtubi Tefsiri
Hani Meryem oğlu Îsa da: “Ey İsrailoğulları! Muhakkak ben Allah’ın sîze gönderdiği peygamberiyim. Benden önceki Tevrat’ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek ve ismi Ahmed olan bir peygamberi müjdeleyici olarak geldim” demişti. Onlara apaçık delillerle gelince, onlar: “Bu, apaçık bir büyüdür” dediler.

“Hani Meryem oğlu Îsa da… demişti.” Yani onlara bu kıssayı da zikret, Meryem oğlu Îsa’nın, Mûsa (aleyhisselâm)’ın dediği gibi:

“Ey kavmim” demeyerek

“ey İsrailoğulları” demesinin sebebi, onun kendileri ile bir neseb bağının olmayışından, dolayısıyla İsrailoğullarının onun kavmi olmamasından dolayıdır.

“Muhakkak ben Allah’ın size” İncil ile

“gönderdiği peygamberiyim. Benden önceki Tevrat’ı doğrulayıcı” çünkü Tevrat’ta benim niteliklerim yer almaktadır ve ben size Tevrat’a aykırı bir şey getirmediğim için benden uzaklaşmamaksınız.

“Ve benden sonra gelecek ve adi: Ahmed olan bir peygamberi müjdeleyici” doğrulayıcı

“olarak geldim.”

Buradaki:

“Müjdeleyici olarak” âyeti hal olarak nasbedilmiştir. Bundaki âmil ise; “peygamber göndermek” anlamındaki fiildir. “Size” âyeti ise “rasûl: peygamber”in sılasıdır.

“Benden sonra” lâfzını Nafi, İbn Kesîr ve Ebû Amr diye; “yev harfini üstün olarak okumuştur. es-Sülemî, Zirr b. Hubey ve Âsım’dan rivâyetle Ebû Bekr’in kıraati de budur. Ebû Hatim de bunu böylece tercih etmiştir, çünkü bu bir isimdir. Tıpkı” Senden sonra” tafzındaki “kef” ile: Kalktım lâfzındaki “te” harfi gibidir, diğerleri ise sakin (“ye” harfini harekesiz) okumuşlardır. Bu “ye” harfi hazf ile -yani telaffuz edilmeyerek; diye de okunmuştur.

“Ahmed” Peygamber efendimizin adıdır. Bu fiilden değil de sıfattan aktarılmış özel bir isimdir. Bu da tafdil maksadı ile kullanılan; kipindeki sıfattır. Buna göre

“Ahmed”; Rabbine hamdedenlerin en çok hamdedeni demektir. Bütün peygamberler Allah’a hamdedicidir. Peygamberimiz Ahmed ise onların en çok hamdedenleridir. “Muhammed” de aynı şekilde bir sıfattan aktarılmıştır. Bu da “Mahmud” anlamındadır. Şu kadar var ki bunda mübalağa ve tekrar anlamı da vardır. O halde “Muhammed” ardı arkasına hamdedilen (övülen) kimse demektir. Tıpkı “mükerrem” lâfzının ardı arkasına kerem sahibi kılınan, anlamına gelmesi gibi. “el-Mumeddeh” ve benzeri isimler de böyledir. O halde “Muhammed” lâfzı manasına uygundur. Şanı yüce Allah kendisine bu ismi vermeden önce ona bu ismi vermiş bulunmakladır. İşte bu da onun peygamberliğinin alâmetlerindendir. Zira onun ismi anlam itibariyle onun hakkında doğrunun ifadesidir. O kendisine hidayet olunduğu şeyler dolayısıyla, onun vasıtasıyla sağlanılan ilim ve hikmet faydalarından ötürü Mahmud (öğülen)dir. Âhirerte de şefaati dolayısıyla Mahmud’dur. Lâfzın gerektirdiği şekilde “hamd (övgü)” anlamı tekrarlanmış bulunmaktadır. Diğer taraftan o Rabbine hamdedip Rabbi de ona peygamberlik vererek onu şereflendirinceye kadar “Muhammed’: olmamıştır. Bundan Ötürü “Muhammed” adından önce

“Ahmed”: ismi zikredilmiş olmaktadır ki; Îsa (aleyhisselâm) bunu anarak

“ve ismi Ahmed olan” demiştir. Mûsa (aleyhisselâm) da Rabbi kendisine: Bu ümmet Ahmed’in ümmetidir, deyince: Allah’ım beni de Ahmed’in ümmetinden kıl diyerek onun bu ismini anmıştır. O halde yüce Allah onun Muhammed ismini zikretmeden önce

“Ahmed” diye anmıştır. Çünkü onun Rabbine hamdetmesi insanların ona hamdetmesinden (onu övmesinden) öncedir, Var olup peygamber olarak gönderilince de fiilen “Muhammed (çokça övülen)” olmuştur. Aynı şekilde şefaat edeceği vakit de yüce Rabbine, Rabbinin kendisine ilham edeceği hamd ifadeleriyle hamdedecektir. Böylelikle insanlar arasında Rabbine en çok hamdeden kişi (Ahmed) olacak, sonra şefaat edecek, sonra da bu şefaati dolayısıyla kendisine hamdedilecek (övülecek)dir.

Rivâyet olunduğuna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Benim Tevrat’taki ismim “Ahyed (alıp götüren, uzaklaştıran)’:dir. Çünkü ben ümmetimi ateşten alıp başka tarafa uzaklaştırırım. Zebur’daki adım “el-Mâhî (silenedir. Çünkü yüce Allah benim vasıtamla puta tapıcıları mahvetmiştir. İncil’deki adım Ahmed, Kur’ân’daki adım Muhammed’dir. Çünkü ben sunu ehli arasında da, arz ehli arasında da Mahmud’um (öğülenim).” Zehebî, Mizan, 1, 3Jfi; İbn Hacer, Lisânu’l-Mîzân, 1. 351″te hadisi az farkkı kaydetmekte ve ravilerinden İshak b. Bişr Ebû Huzeyfe hakkında şunları söylemektedirler; “İshak b. Bişr b. Huzeyfe’yi, hadis ravileri terk etmiş, Ali b. el-Medini yalancı olduğunu söylemişlerdir…” Zehebî, Mizan, I, 335; İbn Hacer, Lisan, I, 45.

Sahih(-i Buhârî)de de şöyle buyurulduğu rivâyet edilmiştir: “Benim beş tane ismim vardır. Ben Muhammed’im, Ahmed’im. Ben Allah’ın benim vasıtamla küfrü silip süpürdüğü “el-Mâhî”yim ve ben insanların ayaklarımın ucunda haşrolunacağı “el-Hâşir'”îm ve ben “el-Âkib”im.” Buhârî, Muslim.

Bu hadis daha önceden el-Ahzab, 33/45-46. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmakladır.

“Onlara” bir görüşe göre Îsa, bir görüşe göre de Muhammed (ikisine de Allah’ın salat ve selamı olsun)

“apaçık delillerle gelince, onlar: Bu, apaçık bir büyüdür, dediler.”

“Büyü” -anlamındaki lâfzı el-Kisâî ve Hamza; “adam”ın sıfatı olmak üzere “Büyücü” diye okumuşlardır. Bunun İbn Mes’ûd’un kıraati olduğu da rivâyet edilmiştir. Diğerleri ise, Allah Rasûlünün getirdiğinin sıfatı olmak üzere; “Büyü” diye okumuşlardır.

Hani Musa kavmine demişti: “Ey kavmim! Niçin beni incitiyorsunuz? Halbuki siz benim Allah’ın size gönderdiği bir elçi olduğumu biliyorsunuz.” Onlar sapınca, Allah da kalplerini saptırdı. Allah fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.

Diyanet Vakfı
Bir zaman Musa kavmine: Ey kavmim! Benim, Allahın size gönderdiği elçisi olduğumu bildiğiniz halde niçin beni incitiyorsunuz? demişti. Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırmıştı. Allah, fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.

Kurtubi Tefsiri
Hani Mûsa kavmine: “Ey kavmim! Gerçekten benim Allah’ın size gönderdiği peygamberi olduğumu bildiğiniz halde niçin bana eziyet ediyorsunuz?” demişti. Onlar sapıp eğrilince Allah da kalplerini çevirdi. Allah fâsıklar topluluğunu hidâyete iletmez.

Yüce Allah cihâdın durumunu sözkonusu edince

“Hani Mûsa kavmine… demişti” âyeti ile Mûsa ve Îsa’nın tevhidi emredip Allah yolunda cihad ettiklerini ve onların emirlerine aykırı davrananların ilâhî cezaya maruz kaldıklarını açıklamaktadır.

Ey Muhammed, sen kavmine şu kıssayı anlat, demektir.

“Ey kavmim! Gerçekten benim Allah’ın size gönderdiği peygamberi olduğumu” ve peygambere saygı gösterilip onun tazim edilmesi gerektiğini

“bildiğiniz halde niçin bana eziyet ediyorsunuz?”

Bu eziyet daha önce el-Ahzab Sûresi’nin sonlarında (33/69- âyetin tefsirinde) geçtiği gibi; hayalarının şişkin olduğu iftirasında bulunmalarıdır. Karun kıssasında sözü edilen Karun’un bir kadına Mûsa hakkında kendisi ile zina ettiğini iddia etmesini telkin etmesi (bk. el-Kasas, 28/76-77. âyetlerin tefsiri) onların:

“Ey Mûsa! Onların nasıl tanrıları varsa, sen de bize böyle bir tanrı yap!” (el-Araf, 7/138) demeleri ve:

“Sen ve Rabbin gidiniz, savaşınız.” (el-Mâide, 5/24) demeleri ile: Harun’u sen öldürdün, demeleri -ki bu husus da daha önceden (el-Araf, 7/155. âyetin tefsirinde) geçmiş idi- hep ona yaptıkları eziyetler arasındadır.

“Bildiğiniz” âyetinin başına: gelmesi tekid içindir. Hakkında hiçbir şüphenizin sözkonusu olmadığı kesin bir şekilde bildiğiniz halde… anlamındadır.

“Onlar” hakları

“sapıp eğrilince Allah da kalplerini” hidayetten

“çevirdi.”

Bir başka açıklamaya göre:

“Onlar” itaatten

“sapıp eğrilince Allah da kalplerini” hidayetten

“çevirdi” demektir. Bir diğer açıklamaya göre:

“Onlar” imandan

“sapıp eğrilince Allah da kalplerini” sevaptan

“çevirdi” demektir.

Yine denildiğine göre; onlar Rasûle saygı göstermek ve Rabbe itaat etmek gibi emrolunduklarını terkedince; yüce Allah bu yaptıklarına karşılık onlara ceza olmak üzere kalplerinde sapıklığı yarattı.

Şüphesiz Allah, kendi yolunda saf bağlamış bir duvar gibi savaşanları sever.

Diyanet Vakfı
Allah, kendi yolunda kenetlenmiş bir yapı gibi saf bağlayarak savaşanları sever.

Kurtubi Tefsiri
Gerçek şu ki, Allah kendi yolunda birbirine kenetlenmiş bina gibi, saf bağlayarak çarpışanları sever.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Allah’ın Sevdiği Savaşçıların Hali:

“Gerçek şu ki, Allah kendi yolunda… saf bağlayarak çarpışanları sever”

âyetindeki:

“Saf bağlayarak” lâfzı; demektir. (Meal de buna göredir,) Mef’ûl ise hazfedilmiştir ki, kendilerini saf saf dizerek, anlamındadır.

“Birbirine kenetlenmiş bina gibi” âyeti hakkında el-Ferrâ’ birbirine kurşun ile kaynatılmış… diye açıklamıştır. el-Müherred de şöyle demiştir: Bu âyet, bina yaparken yapıyı birbirine kaynaştırıp, tek bir parça imişcesine taşlan birbirine yakınlaştırılması halini anlatmak üzere: tabirinden alınmıştır.

Bir başka açıklamaya göre bu “dişlerin birbirine kenetlenmesi” demek olan: dan gelmektedir. “Birbirine yapışmak, bitişmek” demektir. “Safta birbirine bitiştiler” tabiri de buradan gelir.

Âyetin anlamı şöyle olur: Allah kendi yolunda cihad esnasında binanın sağlamca yerinde durması gibi yerinde sebat gösterip, yerinden ayrılmayan kimseleri sever.

Said b. Cübeyr dedi ki: Bu, yüce Allah’ın düşmanlarıyla savaşması esnasında mü’minlerin nasıl olmaları gerektiğine dair Allah’ın bir talimatıdır.

2- Piyadenin Savaşması ile Süvarinin Savaşması;

Bazı tevil bilginleri bu âyeti piyadenin çarpışmasının süvarinin çarpışmasından daha faziletli olduğuna delil göstermişlerdir. Çünkü süvariler bu şekilde dizilme imkânına sahib değildir.

el-Mehdevî dedi ki: Ancak böyle bir yorum doğru olamaz. Çünkü gerek ecir, gerek ganimet açısından süvarinin daha faziletli olduğuna dair âyetler gelmiş bulunmaktadır. Bununla birlikte süvariler de âyet-i kerimenin ifade ettiği anlamın dışında görülemezler. Çünkü âyetin ifade ettiği anlam sebat göstermeye dairdir.

3- Saftan Çıkmak, Ne Zaman Câiz Olabilir?

İnsanın bir ihtiyacı olması yahut İmâmın göndereceği bir mesaj ya da değerlendirilmesi gerektiği hususunda görüş ayrılığı bulunmayan bir fırsat gibi yerinde durmak sırasında ortaya çıkmayacak bir menfaat sözkonusu olmadıkça safın dışına çıkmak câiz değildir.

Mübareze (teke tek çarpışmak) maksadı ile safın dışına çıkmak ile ilgili görüş ayrılığı vardır. Birincisine göre düşmana korku vermek, şehadeti istemek ve savaş şevkini güçlendirmek maksadı ile bunda bir sakınca yoktur. Bizim mezhebimize mensub ilim adamları ise: Hiçbir kimse böyle bir istek ile leke tek çarpışmak üzere ortaya çıkmaz. Çünkü böyle bir tutumda riyakârlık ve yüce Allah’ın yasaklamış olduğu düşman ile karşılaşmak için çıkmak sözkonusudur. Mübareze ancak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Bedir günü ve Hayber gazvelerinde olduğu gibi, kâfirin talebi üzerine olmalıdır. Selefin uygulaması da bu şekildedir.

Bu hususa dair yeterli açıklamalar el-Bakara Sûresi’nde yüce Allah’ın;

“Ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” (el-Bakara, 2/195) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

Yapmadığınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük bir öfkeye sebep olur.

Diyanet Vakfı
Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir nefretle karşılanır.

Kurtubi Tefsiri
Yapmayacağınız şeyi söylemeniz Allah’ın yanında büyük bir hışmı gerektirir.

5- Yapmayacağı Şeyi Söylemenin Vebali:

“Yapmayacağınız şeyi söylemeniz Allah’ın yanında büyük bir hışmı gerektirir” âyeti Şafii’nin bu husustaki iki görüşünden birisi olan tartışma ve gazab halinde verilen söze bağlı kalmanın gereğine delil gösterilebilir.

Âyetteki: “…me” mübtedâ olarak gelmiş olup ondan önceki ifadeler de haberdir. Şöyle Duyurulmuş gibidir: Yapmayacağınız şeyi söylemeniz yerilmiş bir iştir. Bununla birlikte hazfedilmiş bir mübtedânın haberi de olabilir.

el-Kisâi dedi ki: Bu edat burada ref konumundadır. Çünkü:

“Büyük” lâfzı; Kardeşin çok kötü bir adamdır” konumunda bir fiildir.

“Hışmı” ifadesi de temyiz olarak nasbe dilmiştir. Yani onların yapmadıkları şeyi söylemesi hışım itibariyle çok büyüktür. Hal olduğu da söylenmiştir. (“Hışım olarak…” demek olur).

“ile Hışım duymak” iki mastardır. Mesela insanlar tarafından sevilmeyen bir kimse hakkında: “Sevilmeyen bir kişi” denilir.

Ey iman edenler! Yapmadığınız şeyi niçin söylüyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız;

1- Âyetlerin Nüzul Sebebi:

“Ey îman edenler! Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?” âyeti ile ilgili olarak Dârimî Ebû Muhammed, Müsned’inde şu rivâyeti kaydetmektedir: Bize Muhammed b. Kesir, el-Evzai’den haber verdi. O Yahya b. Ebi Kesir’den, o Ebû Seleme’den, o Abdullah b. Selam’dan dedi ki: Biz Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından bir grub kendi aramızda konuşarak dedik ki: Yüce Allah’ın hangi ameli daha çok sevdiğini bilseydik elbette ki onu işlerdik. Bunun üzerine yüce Allah:

“Göklerde ve yerde olan herşey Allah’ı teşbih eder. O Azîzdir. Hakimdir. Ey Îman edenler! Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?” âyetlerini -(Abdullah) onu (sûreyi) bitirinceye kadar (okudu)- indirdi. Abdullah dedi ki; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onu (o sureyi) bize sonuna kadar okudu. Ebû Seleme dedi ki: İbn Selam da onu (sûreyi sonuna kadar) bize okudu. Yahya dedi ki: Ebû Seleme de onu bize (sonuna kadar) okudu. Yahya da onu bize okudu. el-Evzaî de onu bize okudu. Muhammed de onu bize okudu. Dârimî, II, 263; Tirmizî, V, 412; Hakim. Müstedrek, II, 7HT 248

İbn Abbâs dedi ki: Abdullah b. Revâha dedi ki; Bizler Allah’ın amellerden hangisini daha çok sevdiğini bilseydik, elbette onu işlerdik; fakat cihad emri inince ondan hoşlanmadılar,

el-Kelbî dedi ki: Mü’minler Ey Allah’ın Rasûlü dediler. Şayet bizler Allah’ın hangi ameli daha çok sevdiğini bilseydik, biz de o isi yapmaya daha çok koşardık. Bunun üzerine:

“Sizi çok acıklı bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?” (es-Saf, 61/10) âyeti nazil oldu. Bir süre böylece beklediler ve bu arada şöyle diyorlardı: Bu ticaretin ne olduğunu bilseydik, elbetteki onu mallarımızı, canlarımızı, eşimizi, dostumuzu feda ederek satın alırdık. Yüce Allah bu ticareti onlara:

“Allah’a ve Rasûlüne îman edersiniz, mallarınızla, canlarınızla Allah’ın yolunda cihad edersiniz” (es-Saf, 61/11) âyeti ile gösterdi. Uhud günü sınandılar, fakat kaçtılar, İşte sözlerine bağlı kalmadıkları için onları ayıplamak üzere bu sûre nazil oldu.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Yüce Allah Peygamberine Bedir şehidlerinuı sevabını haber verince, ashab: Şahid ol, Allah’ım dediler. Yemin olsun biz bir savaşta bulunacak olursak, şüphesiz o uğurda bütün gücümüzü harcayacağız; fakat Uhud günü kaçtıklarından ötürü Allah bu davranışları sebebiyle onları ayıpladı.

Katade ve ed-Dahhak dediler ki: Bu âyet -hiç de böyle bir şey yapmadıkları halde-: Biz cihad ettik ve çeşitli belâ ve sıkıntılara maruz kaldık, diyen bir topluluk hakkında inmiştir.

Suhayb dedi ki: Bedir günü müslümanlara eziyet vermiş, onlara oldukça sıkıntılar ve zorluklar tattırmış bir kişi vardı. Ben de onu öldürdüm. Bir başka adam: Ey Allah’ın Peygamberi gerçekten ben filan kişiyi öldürdüm, dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bunun üzerine çok sevindi. Ömer b. el-Hattâb ile Abdu’r-Rahmân b. Avf: Ey Suhayb, dediler niye filanı sen öldürdüğünü haber vermedin? Filan kişi yalan yere onu öldürdüğünü iddia etti. Bunun üzerine Suhayb ona durumu haber verince, Peygamber: “Böyle mi ey Ebû Yahya?” diye buyurdu. Suhayb: Allah’a yemin olsun ki evet ey Allah’ın Rasûlü, dedi. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme, o şahsı yalan yere öldürdüğünü iddia eden kişi hakkında nazil oldu.

İbn Zeyd dedi ki: Âyet münafıklar hakkında inmiştir. Onlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ve ashabına şöyle diyorlardı: Sizler savaşmak üzere çıkar ve savaşacak olursanız, biz de sizinle birlikte çıkar ve sizinle birlikte savaşırız. Fakat müslümanlar savaşmak üzere Medine’nin dışına çıktıklarında onları bırakıp geri döndüler ve geri kaldılar.

2- Bir İtaati Yapmayı Adayan Bir Kimsenin Bu Adağını Yerine Getirmesi Gereği:

Bu âyet-i kerîme itaat olan herhangi bir işi yapmayı üzerine alan kimsenin bu taahhüdüne bağlı kalmasını vacib kılmaktadır.

Müslim’in Sahih’inde Ebû Mûsa’dan rivâyete göre o, Basralı kurrâya (Kur’ân-ı Kerîm’i okuyup, bellemiş olanlara) haber gönderdi. Huzuruna Kur’ân-ı Kerîm’i okumuş üçyüz kişi geldi. Şöyle dedi: Sizler Basralıların en hayırlıları ve Kur’ân’ı en iyi bilenlerisiniz. Bunu okuyunuz ve sakın üzerinizden fazla zaman geçmesin. O takdirde sizden öncekilerin kalpleri katılaştığı gibi sizin kalpleriniz de katılaşır. Biz uzunluğu itibariyle ve ağır muhtevası dolayısıyla et-Tevbe Sûresi’ne benzettiğimiz bir sûreyi okuyorduk, onu unuttum. Şu kadar var ki ben o sûreden şunu bellemiş bulunuyorum: “Şayet Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı bulunsa, onlara bir üçüncüsünün katılmasını ister. Bununla birlikte Âdemoğlunun karnını topraktan başka bir şey doyurmaz. Yine bizler müsebbihât (sebbaha lillahi… diye başlayan) sûrelerinden birisine benzettiğimiz bir sureyi de okuyorduk, onu da unuttum. Şu kadar var ki ben o sûreden:

“Ey îman edenler, yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz” âyetini bellemiş bulunuyorum. İşte bu sizin boynunuza kıyâmet gününde kendisinden sorumlu tutulacağınız bir tanıklık olarak yazıldı Müslim, 11, 726

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bütün bu hususlar dinen sabit şeylerdir. Sözünü ettiği yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler, yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz” âyeti dinde hem lâfız, hem mana itibariyle bu sûrede sabittir. “Bu kıyâmet gününde kendisinden sorumlu tutulacağınız boynunuza bir şehadet olarak yazıldı” sözüne gelince, bu da mana itibariyle dinde sabit olmuş bir husustur. Bir kimse üzerine bir yükümlülük aldığı takdirde seran onu yerine getirmesi gerekir. Üstlenilen yükümlülük iki kısımdır. Biri adaktır, bu da iki kısma ayrılır. Başından beri yüce Allah’a yakınlaşmak maksadıyla yapılan adak. Bir kimsenin: “Allah için bir namaz kılacağım, oruç tutacağım, sadaka vereceğim” demesi ve buna benzer Allah’a yakınlaştırıcı amelleri adamasıdır. Bu gibi adakları yerine getirmenin gereği icma ile kabul edilmiştir.

İkincisi ise mubah olan bir adaktır. Bu da gerçekleşmesi istenen bir şarta bağlı olarak yapılan adaktır. Bir kimsenin: Benini misafirim eğer geri dönecek olursa, üzerime bir sadaka vermek borç olsun demesi gibi; yahutta gerçekleşmesini arzu etmediği bir şarta bağlı olarak yaptığı adaktır. Eğer Allah beni filanın şerrinden koruyacak olursa, bir sadaka vermek borcum olsun demesine benzer.

Bu tür adağın bağlayıcılığı hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. Malik ve Ebû Hanife, böyle bir adağın gereğini yerine getirmesi gerekir, demişlerdir. Şafii bu husustaki görüşlerinden birisinde: Böyle bir adağı yerine getirmesi gerekmez, demiştir.

Ancak âyetin umumi İfadesi bizim lehimize bir delildir. Çünkü âyet-i kerîme bu mutlak ifadesiyle ister bir şarta bağlı olsun, ister olmasın herhangi bir şekilde yapmadığı şeyi söyleyen kimseyi yermeyi ihtiva etmektedir.

Şâfiî’nin mezhebine mensub ilim adamları da şöyle demişlerdir: Adak ancak Allah’a yakınlaştırıcı amel türlerinden olan ve sadece O’na yaklaşmak maksadı güdülen şeyler olabilir. Bu tür işler ise her ne kadar Allah’a yakınlaştırıcı ameller türünden ise de bunlarla Allah’a yakınlaşmak maksadı güdülmemiştir. Sadece kişinin kendisini bir işi işlemekten alıkoyması yahutta bir işi yapmaya yönelmesi maksadını gülmüştür.

Biz deriz ki: Allah’a yakınlaştırıcı şer’î ameller -her ne kadar Allah’a yakınlaştırıcılık özelliğini taşıyor olsalar dahi- birtakım meşakkatler ve birtakım yükümlülüklerden ibarettir. Böyle bir kimse ise bir menfaati elde etmek yahut bir zararı önlemek maksadı ile yüce Allah’a yakınlaştırıcı böyle bir ameli yerine getirme külfetini üzerine almış bulunmaktadır. Dolayısıyla bu tutumuyla da teklifin izlediği yolun dışına çıkmamış ve yine yüce Allah’a yakınlaşmak maksadını sürdüren bir kimsedir.

İbnu’l-Arabî der ki: Eğer söylenen söz bir vaad mahiyetinde ise bu ya o kimsenin: Evlenecek olursan sana bir dinar katkım olacaktır yahut: Filan ihtiyacını satın alacak olursan ben de sana şunu veririm, demesi gibi bir sebebe bağlı olur. Fukahânın icmaı ile bu sözü yerine getirmesi gerekir. Yahutta şarttan uzak mücerred bir vaad olursa, mutlak ifadesi ile bunu yerine getirmesi gerekir. Bu görüş sahipleri âyetin nüzul sebebini esas almışlardır. Çünkü rivâyet olunduğuna göre ashab şöyle diyordu: Bizler hangi amelin daha faziletli ya da Allah tarafından daha çok sevildiğini bılsek elbette ki onu işlerdik. Bunun üzerine yüce Allah da bu âyet-i kerimeyi indirdi. Bu rivâyet kabul edilmesinde pek sakınca olmayan bir hadistir, Mücahid’den de rivâyet olunduğuna göre Abdullah b. Revâha bunu işitince şöyle demişti: Ben öldürülünceye kadar Allah yolunda kendimi vakfetmeye devam edeceğim.

Bana göre sahih olan: Mazeret hali müstesna, verilen sözün her durumda yerine getirilmesinin vacib olduğudur.

Derim ki: Malik dedi ki: Bir kimse bir diğerinden kendisine bir şeyler hibe etmesini isteyip de o kimse: Evet dediği halde, sözünü daha sonradan yerine getirmemeyi uygun görecek olursa, benim görüşüme göre verdiği bu sözü yerine getirmek zorunda değildir.

İbnu’l-Kasım dedi ki: Bir kimse borçlulara söz vererek: Onun (borçlumun) size yapacağı ödemeyi ona hibe ettiğime dair sizi şahit tutuyorum diyecek olursa, bu ifade onun için bağlayıcı olur. Ama: Evet, ben bunu yapanın, deyip de daha sonra başka bir kanaate sahip olması halinde bunu yerine getirmek zorunda olmayacağı görüşündeyim.

Derim ki: Yani bu hususta onun aleyhine hüküm verilmez. Fakat ahlaki faziletler ve güzel insani davranış açısından bunu yerine getirmesi gerekir. Çünkü yüce Allah verdiği sözü gerçekleştiren ve adağının gereğini yerine getiren kimseleri överek şöyle buyurmuştur:

“Ahidleşince akidlerini yerine getirenler…” (el-Bakara, 2/177);

“Kitapta İsmail’i de an! O sözünde durandı…” (Meryem, 19/54) Buna dair açıklamalar daha önceden (Meryem, 19/54-55. âyetler, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

3- Sözünü, Dediğini Yerine Getirmeyenler:

en-Nehaî dedi ki: Üç ayet-i kerîme insanlara kıssa yoluyla öğütler vermeme engel oldu:

“İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutur musunuz?” (el-Bakara, 2/44);

“Size yasakladığım şeylere kendim uymayarak size (emrettiklerime) aykırı davranmak istemiyorum” (Hud, 11/88) buyrukları ile:

“Ey Îman edenler! Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?” âyetidir.

Hafız Ebû Nuaym’in rivâyetine göre Malik b. Dinar, Sumâme’den, o Enes b. Malik’ten şöyle dediğini nakletmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İsraya götürüldüğüm gece dudakları ateşten makaslarla kesilen ve her kesildikçe tekrar dudakları uzayan bir topluluğun yanından geçtim. Bunlar kimlerdir, ey Cebrâîl diye sordum, dedi ki: Bunlar yapmadıkları şeyleri söyleyen, Allah’ın Kitabını okuyup da amel etmeyen ümmetinin hatipleridir,” Ebû Naym, Hilye, II, 386

Seleften birisinden nakledildiğine göre ona: Bize hadis naklet, denildi fakat o sustu. Daha sonra tekrar: Bize hadis naklet deyince, şu cevabı verdi: Benim yapmadığım şeyleri söyleyip böylelikle Allah’ın hışmını çabuklaştıracağımı mı zannediyorsunuz.

4- Kişinin Yapmadığı ve Yapmayacağı Şeyleri Söylemesi:

“Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?” âyeti, insanın yapmadığı ve yapmayacağı iyi şeylerden kendisi hakkında sözetmesi sebebiyle bir azar ve bir inkâr (red) anlamında bir istifham (soru)dır. Eğer kişinin bu söylediği şeyler geçmişe dair ise yalan olur, geleceğe dair ise verdiği sözde durmamak olur. Her ikisi de yerilmiş davranışlardır.

Süfyan b. Uyeyne yüce Allah’ın:

“Yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz” âyetini şöyle açıklamıştır: Yani o işi yapmanın size bırakılmadığı hususları ne diye söylersiniz? Sizler bu işleri yapıp yapmayacağınızı bilemezsiniz.

Buna göre ifade sözün reddedilmesi hususunda zahirine göre yorumlanmış olmaktadır.

Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı tesbih etti. O, azîzdir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerdekilerin hepsi Allahı tesbih eder. O, üstündür, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde olan herşey Allah’ı teşbih eder. O Azizdir, Hakimdir.

Bu âyete dair açıklamalar daha Önceden (el-Hadîd, 57/1 ‘in tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ey iman edenler! Allah’ın gazap ettiği bir toplumu dost edinmeyin. Onlar ahiretten ümitlerini kestiler, tıpkı kabirdekiler gibi.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Kendilerine Allahın gazap ettiği bir kavmi dost edinmeyin. Zira onlar, kafirlerin kabirlerdekilerden(onların dirilmesinden) ümit kestikleri gibi ahiretten ümit kesmişlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir topluluğu veli edinmeyin. Çünkü onlar kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestikleri gibi âhiretten ümit kesmişlerdir.

“Ey îman edenler! Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir topluluğu veli edinmeyin” huyruğunda kastedilenler yahudilerdir. Çünkü fakir bazı müslümanlar yahudilere mü’minlerin durumları ile ilgili haberleri ulaştırıyor, onlar ile ilişkilerini sürdürüyorlardı. Böylelikle onların mahsûllerinden, meyvelerinden bir miktar ile mükâfatlandırılıyorlardı. İşte bu şekilde davranmaları onlara yasaklandı.

“Çünkü onlar… âhiretten ümit kesmişlerdir” âyetinde de kastedilenler İbn Zeyd’in görüşüne göre yahudilerdir. Münafıklar oldukları da söylenmiştir. el-Hasen: Yahudiler ve hristiyanlardır, demiştir.

İbn Mes’ûd dedi ki: Yani onlar âhiret için amelde bulunmayı terkederek dünyayı tercih eden kimselerdir.

Bir diğer açıklamaya göre onlar âhiretteki mükâfattan ümit kesmişlerdir, demektir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

“Kâfirlerin… ümit kestikleri gibi” âyeti el-Hasen ve Katade’nin açıklamasına göre şu demektir: Hayatta olan “kâfirlerin kabirdekilerden” kendilerine geri döneceklerinden “ümit kestikleri gibi…”

İbn Arafe dedi ki: Bunlar (kâfirler):

“… ve bizi ancak zaman helâk etmektedir” (el-Câsiye, 45/24) diyenlerdir.

Mücahid de şöyle demiştir: Âyet kabirlerde bulunan kâfirler dünyaya geri dönmekten ümit kestikleri gibi.,, demektir.

Yüce Allah, sûrenin başında kâfirleri veli edinmeyi terketmek ile başladığı gibi, aynı âyetlerle sona erdirmiştir. Sûre hem Hâtıb b. Ebi Beltaa’ya, hem de başkalarına bir hitaptır denilmiştir.

İbn Abbâs dedi ki:

“Ey îman edenler… veli edinmeyin” yani onları dost edinmeyin ve onlara samimi bağlarla bağlı olmayın. Yüce Allah lütuf ve ihsanı ile Hâtıb b. Ebi Beltaa’yı bağışlamıştır.

Âyet şu demektir: Kabirde bulunan kâfirler âhirette Allah’ın rahmetinden bir paylarının olacağından yana ümit kestikleri gibi, Kureyş kâfirleri de âhirette hayır elde etmekten yana ümit kesmişlerdir.

el-Kasım b. Ebi Bezze yüce Allah’ın:

“Çünkü onlar kâfirlerin kabirde kilerden ümit kestikleri gibi âhiretten ümit kesmişlerdir” âyeti hakkında şöyle demiştir: Kâfirlerden ölen herkes hayırdan yana artık ümit keser.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

(Mümtehine Sûresi burada sona ermektedir).

Ey Peygamber! Sana mümin kadınlar gelip Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında iftira uydurmamak ve sana hiçbir konuda karşı gelmemek üzere biat ederlerse, biatlarını kabul et ve onlar için Allah’tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah bağışlayandır, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Ey Peygamber! İnanmış kadınlar, Allaha hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek, iyi işi işlemekte sana karşı gelmemek hususunda sana biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et ve onlar için Allahtan mağfiret dile. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ey Peygamber! Mü’min kadınlar: “Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri, çocuklarını öldürmemeleri, elleri ve ayakları arasında bir iftira düzüp getirmemeleri ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri” üzere sana bey’at etmeye geldikleri vakit, beyatlerini kabul et ve onlar için Allah’tan mağfiret dile! Şüphesiz ki Allah çok mağfiret edendir, çok mehamet edendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı sekiz başlık halinde sunacağız:

1- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Kadınlarla Bey’atleşme Şekli;

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke’yi fethettikten sonra Mekkeli kadınlar gelip, ona bey’at ettiler.

“Ey Peygamber! Mü’min kadınlar… üzere sana bey’at etmeye geldikleri vakit…” âyeti ile onlardan, ortak koşmamak üzere… bey’at alması emrolundu.

Müslim’in Sahihinde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımı Âişe (radıyallahü anha)’dan söyle dediği rivâyet edilmektedir: Mü’min hanımlar Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına hicret ederek geldiklerinde yüce Allah’ın:

“Ey Peygamber! Mü’min kadınlar:

“Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri… üzere sana bey’at etmeye geldikleri vakit…” âyeti gereği imtihan olunurlardı. Âişe dedi ki: Mü’min hanımlardan kim bu şartlan kabul ediyorsa o imtihan edilmeyi de ikrar ve kabul etmiş oluyordu. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da hanımlar bunu sözleriyle ikrar edip kabul etti mi onlara; “Haydi gidin, ben sizinle bey’atleştim” diyordu. Allah’a yemin olsun ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın eli hiçbir kadının eline değmedi. Onlarla sadece söz ile bey’atleşti. Âişe dedi ki: Allah’a yemin ederim ki, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) kadınlardan ancak yüce Allah’ın kendisine emrettiği şartlarla bey’atleşti. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın eli hiçbir kadının eline değmedi. O, onlardan söz aldı mı sözlü olarak: “Ben sizinle bey’atleştim” derdi Bahârl, V, 2025; Müslim, 1489; İbn Mâce, II, 959.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet olunduğuna göre o kadınlar ile kendisinin eli ile kadınların eli arasında bir elbise parçası bulunduğu halde -onlara bey’at şartlarını koşuyor ve- onlarla bey’atleşiyordu.

Denildiğine göre Rasûlullah erkekler bey’atini bitirdikten sonra, Safa tepesi üzerine Ömer (radıyallahü anh) onunla birlikte ve ondan biraz daha aşağı bir yerde oturdu. Hanımlara bey’at şartlarını koşuyor, Ömer de kadınlarla musafahalaşıyordu. Yine rivâyet edildiğine göre o bir hanımı Safa üzerinde durmakla görevlendirdi ve bu kadın onlarla bey’atleşti.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu zayıftır. Asıl Sahih’de bulunan rivâyete bakmak ve ona itibar etmek gerekir.

Um Atiyye dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Medine’ye geldiğinde ensar hanımlarını bir evde topladı. Sonra bize Ömer b. el-Hattâb’ı gönderdi. Kapıda durup selam verdi, biz de selamını aldık. Ömer dedi ki: Ben Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın size gönderdiği elçisiyim. Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmayınız, Kadınlar: Evet deyince, evin dışından elini uzattı, biz de evin içinden ellerimizi uzattık sonra da: Şahid ol Allah’ım dedi.

Amr b. Şuayb’ın babasından, onun dedesinden rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımlarla beyatleşecek olursa içinde su bulunan bir kab getirilmesini emreder, elini o kaba daldırır, sonra da hanımlara emir vererek onlar da ellerini o kaba daldırırlardı.

2- Ebû Süfyan’ın Hanımı Hind’in Bey’ati ve Bey’atte Şart Koşulan Âyetin Mahiyeti:

Rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları” deyince Uhud günü Hamza’ya yaptıklarından çekindiğinden ötürü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendisini tanıması korkusu ile yüzünü örtmüş alarak gelen Utbe kızı Hind: Allah’a yemin ederim ki, sen bizden erkeklerden aldığını görmediğimiz bir şartı istiyorsun, demişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da o gün erkeklerle sadece müslüman olmak ve cihad etmek şartı ile bey’atleşmişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Hırsızlık yapmamaları” diye buyuranca Hind: Ebû Süfyan cimri bir adamdır. Ben onun malından (ondan habersiz) ihtiyacımız için gerekeni alıyorum, dedi. Bunun üzerine Ebû Süfyan; O sana helal olsun deyince, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) güldü onu tanıyarak: “Sen Hind misin?” dedi. Hind: Allah geçmişi affetti, dedi. Daha sonra Peygamber: “Zina etmemeleri” diye buyurunca Hind: Hür bir kadın hiç zina eder mi? dedi. Sonra: “Çocuklarını öldürmemeleri” yani kız çocukları diri diri gömmeyip ceninlerini düşürmemeleri… deyince Hind: Biz küçükken onları besleyip büyüttük, sense Bedir günü onları öldürdün. Sen de, onlar da işi daha iyi bilirsiniz. Mukâtil ‘in rivâyetine göre de şöyle demiştir: Biz küçükken onları besleyip, büyüttük, siz de büyüdükten sonra onları öldürdünüz. Sizler ve onlar durumu daha iyi bilirsiniz. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb sırt üstü yatıncaya kadar güldü. Onun ilk çocuğu Hanzala b. Ebi Süfyan da Bedir günü öldürülmüş idi. Peygamber daha sonra: “Elleri ve ayakları arasında bir iftira düzüp götürmemeleri ve hiçbir marufta sana İsyan etmemeleri…” diye buyurdu.

Denildiğine göre

“elleri” yani laf taşıyıp götürmek suretiyle dilleri

“ve ayakları arasında” âyeti ise, fercleri demektir.

Bir diğer açıklamaya göre “elleri arasında” lâfzı öpmek ve el ile yoklamak “ayakları arasında” da cima demektir. Başkalarından olma çocukları kocalarının çocuklarıdır, diye iddia etmemeleri demek olduğu da söylenmiştir. Çoğunluğun (Cumhûrun) görüşü budur. Herhangi bir kadın başkasının çocuğunu bulup alır, onu kocasındanmış gibi gösterir ve: Bu benim senden çocuğumdur, dermiş. İşte bu da yalan ve iftira kabilindendir.

Bir diğer açıklamaya göre;

“elleri ve ayakları arasında” ifadesi çocuktan kinayedir. Çünkü çocuğu taşıdığı karnı önünde, çocuğun doğduğu yer olan ferci ayakları arasındadır. Her ne kadar bundan önce zina yasaklanmış kse de başka birisinden olma çocuğu kadının kendi kocasının çocuğu gibi göstermesi hususunda genel bir ifadedir.

Rivâyet olunduğuna göre Hind bunları duyunca şöyle demiş: Allah’a yemin olsun ki, elbette ki uydurulan bir iftira çok çirkin bir iştir. Sen ancak en doğru ve güzel olanın ve üstün ahlâkî hasletlerin yerine getirilmesini emrediyorsun.

Daha sonra yüce Allah:

“Ve hiçbir marufta sana İsyan etmemeleri” diye buyurmaktadır. Katade ağıt yakmamaları ve onlardan hiçbir kadın yanında mahremi bulunmadıkça başbaşa bir erkekle kalmamaları… diye açıklamıştır. Said b. el-Müseyyeb, Muhammed b. es-Saib ve Zeyd b. Eslem de şöyle demişlerdir: Bu yüzlerini tırmalayarak yırtmamaları, yakalarını yırtmamaları, vay başıma gelenler! diye feryat ve figan etmeyip saçlarını (ağıt dolayısıyla) çözmemeleri, mahrem bir kimse olması müstesna erkekler ile (gizlice) konuşmamaları demektir. Um Atiyye’nin Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiğine göre bu âyet, ağıt yakmak hakkındadır. İbn Abbâs’ın görüşü de budur.

Şehr b. Havşeb, Ummu Seleme’den onun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiğine göre:

“Ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri” âyetini “feryad ve figan ederek ağıt yakmaktır” diye açıklamıştır. Bu yolla Peygamber Efendimiz’e merfu’ bir hadis olarak teşbit edemedik

-Mus’ab b. Nûh dedi ki: Ben Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bey’at eden hanımlardan oldukça yaşlı bir hanıma yetiştim, Bana yüce Allah’ın:

“Ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri” âyeti hakkında Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan: “Ağıt yakmaktır” diye buyurduğunu rivâyet etti. Müsned, IV, 55

Müslim’in Sahih’inde Um Atiyye’den gelen rivâyete göre şu:

“Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları… ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri üzere…” âyeti nâziî olunca, Peygamber: “Ağıt yakmak da bunun bir bölümüdür” diye buyurdu. Um Atiyye dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü dedim, filan oğulları bundan müstesna olsun, çünkü onlar cahiliye döneminde iken benimle birlikte ağıt yakmışlardı. Benim de onlarla birlikte ağıt yakmam mutlaka gerekir. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Filan oğulları müstesna olsun” diye buyurdu. Müslim. II, 646; Buhârî, VI, 2637; Tirmizî, V, 411; Müsned, VI, 407, 40H

Yine Um Atiyye’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) beyat ile birlikte bizden ağıt yakmamamıza dair söz aldı. Beş hanım müstesna bizden hiçbir hanım o sözüne bağlı kalmadı. Bunlar Um Süleym, Um el-Alâ ve Muaz’ın hanımı Ebû Sebre’nin kızı ya da Ebû Sebre’nin kızı ve Muaz’ın hanımıdırlar Buhârî, I, 440, VI, 2637; Müslim, I, 645, 646; Müsned, V, 84, VI, 408

Yine denildiğine göre buradaki

“ma’ruf” Allah’a ve Rasûlüne itaat etmektir. Bu Meymûn b. Mihrân’ın görüşüdür.

Bekr b. Abdullah el-Müzenî de şöyle demiştir: Kendilerinin hayrına ve iyiliğine olan hiçbir hususta sana isyan etmemeleri demektir,

el-Kelbî dedi ki: Bu âyet, Allah’ın ve Rasûlünün emretmiş olduğu bütün maruflar (iyi hususlar) hakkında geneldir.

Rivâyet edildiğine göre bu âyet okunurken Hind de söyle demiştir: Bizler herhangi bir hususta sana İsyan etmek niyetini taşıdığımız halde buraya gelip oturmadık.

3- Bu Âyette Bazı Yasakların Özellikle Zikredilmesinin Sebebi:

Yüce Allah ve Rasûlü bey’atin muhtevasında birtakım hususları zikretmektedir. Bu sözler arasında dindeki temel yasaklar açıkça zikredildiği halde, emir türünden olan temel hususlar sözkonusu edilmemiştir. Bunlar da aynı şekilde altı tanedir: (Kelime-i) Şehadet, namaz, zekat, oruç, hac ve cünubluktan gusletmek.

Bunun böyle zikredilmesinin sebebi ise, nehyin bütün zaman ve haller hakkında daimi ve sürekli oluşudur. O bakımdan daimi ve sürekli olan şarta dikkat çekmek daha önceliklidir.

Bir diğer açıklamaya göre yasaklanan bu hususları işleyen birçok kadın vardı. Şerefli bir nesebe sahib olmaları bu işleri işlemelerine engel teşkil etmiyordu. İşte bundan dolayı bu yasaklar özellikle zikredilmiştir. -Bu yönüyle- bunun bir benzeri de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Abdü’l-Kayslıların heyetine söylediği: “Ve ben sizlere kurutulmuş kabak kaplarını, testileri, oyulmuş hurma kütüklerini ve ziftlenmiş kapları (kullanmanızı) yasaklıyorum. ” Buhârî, II, 506, III, 1292; Müslim, I, 46, III, 157H Bu âyet ile diğer günahlar bir tarafa, şarap içmek masiyetini terketmeleri noktasında dikkatlerini çekmiş bulunmaktadır. Çünkü onlar içki içmeyi çokça arzu ediyorlar ve bunu adet edinmişlerdi. Kişi çokça arzu ettiği bir günahı terkedecek olursa, arzulamadığı diğer günahları terketmesi daha bir kolay olur.

4- Kadının Kocasının Malından Alacağı Miktarın Sınırı;

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bey’at şartları arasında:

“Hırsızlık yapmamaları” diye buyurunca Hind: Ey Allah’ın Rasûlü, dedi. Şüphesiz ki Ebû Süfyan eli sıkı bir adamdır. Bana ve çocuğuma yetecek kadarını almamda benim için bir vebal olur mu? Peygamber: “Maruf sınırları dışında olmadıkça hayır” diye buyurdu. Buhârî, V, 2052, 2054; Müslim, III, 1339; Dârimî, II, 211; Dârakutnî, IV, 2Ü, Ebû Dâvûd, IIE, 289; Nesâi, VIII, 246; İbn Mâce, II, 769; Müsned, VI, 39, 50, 206

Bu sözleriyle Hind sadece Ebû Süfyan’ın kendisine verdikleri ile kalıp ihtiyaçlarını göremeyeceğinden yahutta bundan fazlasını alarak sözü geçen bey’ati bozup hırsızlık yapmış olmaktan korktuğunu ifade etmiş oldu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da ona “hayır” yani maruf Ölçüleri içerisinde aldıkların için senin hakkında vebal yoktur, dîye buyurdu. Bundan maksat ihtiyaçtan daha fazlasına el uzatmamaktır.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu ancak örtüler arasında ondan saklamadığı yahut üzerine kilit vurmadığı mallar hakkındadır. Bu durumda kadın eğer bu örtüyü kaldırıp ondan herhangi bir şey alacak olursa emre karşı geldiği bir hırsızlık yapmış olur ve bundan dolayı da eli kesilir.

5- Bey’atte Kadınlara Koşulan Şartlar Erkeklere de Koşulmuştur:

Übâde b. es-Sâmit dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) kadınlara şart koştuğu gibi bize de şart koşmuştur:

“Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, çocuklarınızı öldürmeyin, biriniz diğerine büyü yapmasın, size vermiş olduğum maruf herhangi bir hususta bana isyan etmeyin.”

Bundan dolayı İbn Bahr ve başkaları yüce Allah’ın:

“Bir iftira düzüp getirmemeleri” âyetinden kasıt büyüdür, demiştir,

ed-Dahhak dedi ki: Bu, iftirayı yasaklayan bir âyettir yani herhangi bir erkek ya da bir kadına büyü yapmasınlar, demektir. Buna göre;

“bir iftira düzüp getirmemeleri” bir büyü yapmamaları demektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Elleri ve ayakları arasında bir iftira düzüp getirmemeleri” âyeti ile ilgili olarak Cumhûrun görüşü şudur:

“Elleri” yani buluntu olarak aldıkları

“ve ayakları arasında” zinadan dolayı doğurdukları herhangi bir çocuğu

“bir iftira düzüp getirmemeleri” demektir. Bu açıklama az önce geçmiş bulunmaktadır.

6-Genel Olarak Bütün Emirlerde Özel Olarak da Ağıt Yakmamak Hususunda Peygambere İsyan Edilmemelidir:

Buhârî’de İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre o yüce Allah’ın:

“Ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri” âyeti ile ilgili olarak şöyle demiştir: Bu yüce Allah’ın kadınlara koştuğu bir şarttır. Müslim, III, 1333; İbn Hibbân, Sahih, X, 253; Müsned, V, 313, 320 (21 Buhârî, IV, 1857 Anlamı hususunda da belirttiğimiz gibi farklı görüşler ileri sürülmüştür. Doğrusu bunun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın verdiği bütün emirler ile yasakladıkları hakkında umumi olduğudur. Böylelikle bunun kapsamına ağıt yakmak, elbiseleri yırtmak, saçı yolmak ve mahrem olmayanlarla tenhada başbaşa kalmak ve benzeri hususlar da girer. Bütün bunlar büyük günahlardandır, cahiüye işlerindendir,

Müslim’in Sahih’inde Ebû Malik el-Eş’âri’den gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem); “Ümmetim arasında cahiliye işlerinden oları dört husus var olacaktır” diye buyurmuş ve bunlar arasında ağıt yakmayı da zikretmiştir Müslim, II, 644; Tirmizî, II, 325; Müsned, II, 414, 445, 456, V, 349

Yahya b. Ebi Kesir’in, Ebû Seleme’den, onun da Ebû Hüreyre’den rivâyetine göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şu ağıt yakan kadınlar kıyâmet gününde birisi sağda ve birisi solda otmak üzere iki saf halinde durdurulacaklardır. Süresi ellibin yıl kadar olan bir gün boyunca köpeklerin havladıkları gibi havlayacaklar, sonra da cehenneme atılmaları emrolunacaktır.”

Yine Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Melekler ağıt yakan ve (ağlarken ya da şarkı söylerken) hazince feryat eden hiçbir kadına dua etmezler.” Müsned, II 362; Tayâtisi, Müsned, I, 322; Ebû Yala, Müsned, X, 521; Heyseıni, Mecmâ, III, 13de Ebû Mirfıye hakkında: “Ona sika (güvenilir) tüyen de onu cerh (tenkid) edeni de bulamadım. Diğer râviler ise sikadır” demektedir

Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre o ağıt yakan bir kadının sesini duymuş, onun yanına giderek elindeki kamçısı ile başörtüsü başından düşünceye kadar döğmüş. Ey mü’minlerın emiri kadının örtüsü başından düştü, ona bir baksana, deyince o: Böyle bir kadının saygınlığı kalmaz diye buyurmuştur,

Bütün bu rivâyetleri senetleriyle es-Sa’lebî (Allah’ın rahmeti üzerine olsun) rivâyet etmiştir.

Yüce Allah’ın:

“Sana isyan etmemeleri” ifadesi oldukça güçlü bir ifade olmakla birlikte

“hiçbir m’arufta” diye tahsis edilmesi hususunda da iki görüş vardır: Bu anlamı tekid etmek üzere bir açıklamadır. Yüce Allah’ın;

“Dedi ki, Rabbim hak ile hükmet” (el-Enbiya, 21/112) âyetine benzemektedir. Çünkü sadece “hükmet” demiş olsaydı, el betteki yeterdi.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bey’atinde

“maruf” şartının koşulmasının sebebi şudur: Ondan başkasına itaatin de maruf şartına bağlı olduğunu, emir veren için daha bağlayıcı olduğuna dikkat çekmek ve bu husustaki tereddüdü özellikle daha çok ortadan kaldırmak içindir.

7- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Erkeklerden ve Kadınlardan Bey’at Aldığına Dair Rivâyet:

Buharî’nin rivâyetine göre Ubade b. es-Sâmit şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda idik. “Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamak, zina etmemek, hırsızlık yapmamak üzere bana bey’at eder misiniz?” deyip kadınlar(ın bey’ati) ile ilgili âyeti okudu. -Süfyan’ın rivâyet ettiği lâfız ise çoğunlukla: “O âyeti okudu şeklindedir…”- Sizden bu şartlara tamamıyla bağlı kalanın ecrini Allah verecektir. Kim (şartlara uymayarak) bunlardan herhangi birisini işleyecek olur da bunun cezasını çekerse, bu onun için bir keffaret olur. Kim bunlardan herhangi birisini işleyip Allah da onu setredecek olursa cezası Allah’a aittir. Dilerse onu azaplandırır, dilerse onun bu günahını ona bağışlar. ” Buhârîl, 15, III, 1413, W, 1H57, IV, 1S57, VI, 2490. J494, 2637, 2716; Müslim, 111, 1333; Tirmizî, IV, 45; Dârimi, Ll, 290; Dârukutnî, II, 2\\, 215; Nesâi, VII, 141, 142, 14S. löl, VIII, 10H; Müsned, V, 313, 314. 320.

Buhari ve Müslim’deki rivâyete göre İbn Abbâs dedi ki: Ramazan bayramı günü Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Ebû Bekir, Ömer ve Osman ile namazlarda bulundum. Hepsi de namazı hutbeden önce kılarlar, sonra da hutbe irad ederlerdi. Allah’ın Peygamberi -Allah’ın salât ve selâmı ona- şu anda elleriyle erkeklerin oturmalarını işaret etmesini görüyormuşum gibi (minberden) indi. Sonra onları yararak ilerledi ve nihayet Bilal ile birlikte kadınların bulunduğu yere kadar gelip:

“Ey Peygamber! Mü’min kadınlar: Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri, çocuklarını öldürmemeleri, elleri ve ayakları arasında bir iftira düzüp getirmemeleri ve hiçbir marufta sana isyan etmemeleri üzere sana bey’at etmeye geldikleri vakit…” diye âyetin tamamını okudu, Âyeti okuyup bitirdikten sonra: “Siz bu şartlara bağlı kalmaya devam ediyorsunuz değil mi?” diye buyurdu. -Başka hiçbir kadın ona cevab vermeksizin- sadece bir kadın şöyle dedi: Evet ey Allah’ın Rasûlü, dedi. (Hadisin ravilerinden) el-Hasen (b. Müslim) bu kadının kim olduğunu bilmiyor. Peygamber: “Haydi sadaka veriniz” diye buyurdu. Bilal de elbisesini açtı, Ilımanlar da yüzüklerini, bileziklerini Bilal’in açtığı örtüye atıveriyorlardı. Bu Buhârî’nin lâfzıdır. Buhârî, 1, 332, IV, 1H57; Müslim, II, 602; Müsned, i, 331,

8- İmâmın (İslâm Devlet Başkanının) Bu İmtihan Şartlarını Kadınlara Koşması:

el-Mehdevî dedi ki; Müslümanlar İmâmın kadınlara bu şartları koşamayacağını icmâ’ ile kabul etmişlerdir. Bu husustaki emir bağlayıcı bir emir değil, mendupluk ifade eden bir emirdir.

Bazı kıyas âlimleri de şöyle demişlerdir: Şayet İslam yurdunun uzaklığından ötürü sınamaya gerek duyulacak olursa, müslümanların İmâmının böyle bir sınamayı yapma görevi vardır.

Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar ve siz de intikam alırsanız, eşleri gidenlere harcadıkları kadar verin. İnandığınız Allah’tan korkun.

Diyanet Vakfı
Eğer eşlerinizden biri, sizi bırakıp kafirlere kaçar, siz de (onlarla savaşıp) galip gelirseniz, eşleri gitmiş olanlara (ganimetten), harcadıkları kadar verin. İnandığınız Allaha karşı gelmekten sakının.

Kurtubi Tefsiri
Eğer zevcelerinizden kâfirlere bir şey geçerse, siz de ardarda onlarla savaşırsanız eşleri gitmiş olanlara harcadıklarını veriniz, îman etmiş olduğunuz Allah’tan da korkun.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi ve Hanımları Kâfirlere Kaçan Müslümanlara Tazminat Ödenmesi:

“Eğer zevcelerinizden kâfirlere bir şey geçerse…” âyeti ile ilgili olarak rivâyet edilen haberde belirtildiğine göre (bir önceki âyet-i kerimenin hükmü ile ilgili olarak) müslümanlar: Biz Allah’ın hükmüne razıyız deyip, bu hususta (gereğini yapmaları için) müşriklere mektup yazdılarsa da onlar bunu uygulamayı kabul etmediler. Bunun üzerine:

“Eğer zevcelerinizden kâfirlere bir şey geçerse siz de ardarda onlarla savaşırsanız, eşleri gitmiş olanlara harcadıklarını veriniz” âyeti nazil oldu.

ez-Zührî’nin Urve’den rivâyetine göre Âişe (radıyallahü anhnhâ) şöyle demiştir Şanı yüce: Allah aranızda hüküm verdi ve şöyle buyurdu; Siz de harcadığınızı İsteyin, onlar da harcadıklarını istesinler.” Bunun üzerine müslümanlar müşriklere: Allah aramızda şu hükmü vermiş bulunuyor: Size bizden bir kadın gelecek olursa, onun mehrini bize göndereceksiniz. Sizden bize bir kadın gelecek olursa, biz de size onun mehrini göndereceğiz. Bunun üzerine müşrikler onlara şunu yazdılar: Bizler sizin bizde alacak bir şeyiniz olduğunu bilmiyoruz. Eğer bizim sizde alacak bir şeyimiz varsa onu bize gönderiniz. Bunun üzerine yüce Allah şu âyeti İndirdi: “Eğer zevcelerinizden kâfirlere bir şey geçerse, siz de ardarda onlarla savaşırsanız, eşleri gitmiş olanlara harcadıklarını veriniz.”

İbn Abbâs da yüce Allah’ın:

“Bunlar Allah’ın hükümleridir. Aranızda O, hükmeder” âyeti şu demektir: Yani o müslümanlar ile Mekkeli antlaşmaklar arasında birbirlerine (mehirleri karşılıklı olarak) geri vermelerine hükmetmektedir.

ez-Zührî dedi ki: Eğer arada antlaşma olmasaydı (hicret eden) kadınlar alıkonulur ve onların kocalarına herhangi bir mehir ödenmezdi.

Katade ve Mücahid şöyle demişlerdir: Bu âyetle yalnızca hanımları (müşriklere) gitmiş olan erkeklere yaptıkları harcamaların bir benzerini fey’ ve ganimetten vermekle emrolundular.

Yine Katade ve Mücahid şöyle demişlerdir: Bu âyet hem bizimle kendileri arasında antlaşma bulunanlar, hem de antlaşma bulunmayan kimseler hakkındadır. Yine derler ki: (Mealde: “Ardarda onlarla savaşırsanız” anlamı verilen); “Kısas uygularsanız (misilleme yaparsanız)” demektir.

“Eşleri gitmiş olanlara harcadıklarını veriniz” âyetinde kastedilen de verdikleri mehirlerdir. Bu âyet, bütün kâfirler hakkında umumidir.

Yine Katade şöyle demiştir: Şayet hanımlarınızdan sizinle aralarında antlaşma bulunan kâfirlere giden olursa, bu sefer hanımları gitmiş olanlara yaptıkları harcamaların bir benzerini ödeyiniz. Daha sonra bu âyet et-Tevbe Sûresi ile nesholmuştur. ez-Zührî de: Bu uygulama Mekke’nin fethi ile son bulmuştur. Süfyan es-Sevrî: Bugün bununla amel olunmaz, demiştir, Kimileri de: Bu hüküm şu anda da sabittir, demiştir. Bu görüşü de el-Kuşeyrî nakletmiştir.

2- “Ardarda Savaşırsanız” Lâfzının Anlamı:

“Ardarda onlarla savaşırsanız” (anlamı verilen lâfız) genel olarak: diye okunmuştur.

Alkame, en-Nehaî, Humeyd ve el-A’rec ise (“elipsiz ve) “kaf” harfi şeddeli olmak üzere: diye okumuşlardır.

Mücahid iye okumuş ve: “Onların size yaptıklarının benzerini yaparsanız” diye açıklamıştır.

ez-Zührî ise “elif siz ve şeddesiz olarak: diye okumuştur. Mesrûk ve Şakik b. Seleme ise “kaf harfi şeddeli ve kesresiz olarak; diye okumuş ve; ‘Ganimet alırsanız… diye açıklamıştır.

Bütün bunlar aynı anlamı ihtiva eden değişik söyleyişlerdir. Nitekim: “Ganimet alırsanız…” anlamındadır.

el-Kutebî de şöyle demiştir:

“Ardarda onlarla savaşırsanız”

âyeti ardı arkasına gazalar yaparsanız, demektir. İbn Bahr der ki: Yani sizler İrtidad eden kadını öldürmekle cezalandıracak olursanız, bu sefer onun kocasına müslümanların ganimetlerinden mehrini ödeyiniz.

3- Hanımları Kâfirlere Sığınmış Olan Müslüman Kocalara Verilecek Tazminat:

“Eşleri gitmiş olanlara harcadıklarını veriniz” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demiştir: Yüce Allah buyuruyor ki: Eğer mü’min olan kadın Mekke kâfirlerine sığınacak olur da sizinle onlar arasında bir antlaşma bulunmayıp, kadının sizin aranızda müslüman bir kocası da varsa ve siz bir ganimet elde edecek olursanız, işte bu müslüman kocaya verdiği mehri, ganimet beşte birlik paylara ayrılmadan önce veriniz.

ez-Zührî: Bu fey’ malından verilir, demiştir. Yine ondan gelen rivâyete göre kocaya bu mehir, bize gelip sığınan kadınların (kocalarına ödenmesi gereken) mehir(in)den verilir. Bir görüşe göre âyet şu demektir: Eğer müşrikler kendilerine sığınan bu kadının mehrinin tazminatını ödemeyi kabul etmeyecek olurlarsa, siz de onların ahitlerini bozduğunuzu belirtin ve nihayet zafer elde ettiğiniz takdirde bu malı onlardan alın.

el-A’meş: Bu âyet mensuhtur demiştir. Atâ ise: Hayır, hükmü sabittir, demiştir. Bütün bu görüşler daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

el-Kuşeyrî dedi ki: Âyet-i kerîme Ebû Süfyan’ın kızı Um el-Hakem hakkında inmiştir. Um el-Hakem irtidad etmiş ve Kureyşli kocası olan İyad b. Ganm’i terk etmişti. Kureyşliler arasından onun dışında herhangi bir kadın irtidad etmiş değildir. Daha sonra tekrar İslâm’a dönmüştür.

es-Sa’lebî’nin İbn Abbâs’tan rivâyet ettiğine göre İslâm’dan dönüp müşriklere sığınan, hicret eden mü’minlerin hanımları altıdır: Fihroğullarından İyad (b. Ğanm b. Züheyr b.) Ebi Şeddad’ın hanımı olan Ebû Süfyan’ın kızı Um el-Hakem, Ömer b. el-Hattâb’ın hanımı Ummu Seleme’nin kızkardeşi Ebû Umeyye b. el-Muğire kızı Fatıma -Ömer (radıyallahü anh) hicret ettiğinde o hicret etmeyi kabul etmeyip irtidad etmişti-, Şemmas b. Osman’ın hanımı olan Ukbe kızı Berva, Hişam b. el-Âs’ın hanımı olan Abdu’l-Uzza kızı Abde, yine Ömer b. el-Hattâb’ın hanımı olan Cervel kızı Um Külsum ile Gaylan kızı Şehbe’dir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kocalarına hanımlarının mehirlerini ganimetten ödemişti.

“…Allah’tan korkun” yani size vermiş olduğu emirleri yerine getirmemekten sakının, kaçının.

Ey iman edenler! Size mümin kadınlar hicret ederek geldiğinde, onları sınayın. Onların imanını en iyi Allah bilir. Eğer onları müminler olarak tanırsanız, onları kâfirlere geri döndürmeyin. Onlar kâfirlere helal değildir, kâfirler de onlara helal değildir. Kocalarına verdikleri mehirleri ödeyin. Mehirlerini verdiğiniz takdirde onlarla evlenmenizde size bir sakınca yoktur. Kâfir kadınları nikâhınızda tutmayın. Harcadığınız mehri isteyin, onlar da verdiklerini istesinler. Bu Allah’ın hükmüdür; aranızda hüküm verir. Allah bilendir, hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldiği zaman, onları, imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer siz de onların inanmış kadınlar olduklarını öğrenirseniz onları kafirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir. Onlar da bunlara helal olmazlar. Onların (kocalarının) sarfettiklerini (mehirleri) geri verin. Mehirlerini kendilerine verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde size bir günah yoktur. Kafir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi isteyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allahın hükmü budur. Aranızda O hükmeder. Allah bilendir, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Ey Îman edenler! Mü’min kadınlar, hicret edenler olarak size geldiklerinde, onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilendir. Şayet onların mü’min kadınlar olduğunu görürseniz, onları kâfirlere geri döndürmeyin. Hem bu kadınlar o erkeklere helâl değildir; hem de o erkekler bu kadınlara helâl olmaz. O erkeklere de harcadıklarını verin. Kendilerine mehirlerini verdiğiniz takdirde o kadınları nikâhlamanızda size vebal yoktur. Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın. Siz de harcadığınızı isteyin, onlar da harcadıklarını istesinler. Bunlar Allah’ın hükümleridir. Aranızda O, hükmeder. Allah en iyi bilendir, Hakimdir.

“Ey îman edenler! Mü’min kadınlar, hicret edenler olarak size geldiklerinde, onları İmtihan edin…” âyetine dair açıklamalarımızı onaltı başlık halinde sunacağız:

1- Âyet-i Kerîme’nin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah, müslümanlara müşrikleri dost ve yardımcı edinmeyi yasaklaması, bu müslümanların müşriklerin yurdunu bırakıp müslümanların yurduna hicret etmelerini gerektirdi. Evlilik ve nikâhlanmak ise dostluk sebeplerinin en sağlamı olduğundan dolayı

“ey îman edenler, mü’min kadınlar, hicret edenler olarak size geldiklerinde…” âyeti ile kadınların hicret etmelerine dair hükümleri açıklamaktadır.

İbn Abbâs dedi ki: Hudeybiye’de Kureyş müşrikleri ile (Peygamber) kendisine gelen Mekkelileri onlara geri çevirmek üzere antlaşmış idi. Antlaşmanın yazılışından sonra ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) henüz Hudeybiye’de bulunuyor iken el-Haris kızı Eslemli Saîde geldi. Kâfir olan kocası Sayfî b. er-Rahib adamın -Müsafir el-Mahzûmî olduğu da söylenmiştir- gelip: Ey Muhammed, dedi. Bana hanımımı geri ver çünkü sen bu şartla antlaşma yapmış bulunuyorsun. İşte henüz kitabımızın (yazışmamızın) çamuru (mühürü) daha kurumadı. Bunun üzerine yüce Allah, bu âyet-î kerimeyi indirdi.

Bir diğer görüşe göre Ukbe b. Ebi Muayt’ın kızı Um Külsum geldi. Yakınları gelip, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan onu kendilerine geri vermesini istedi.

Bir başka açıklamaya göre (Um Külsum) kocası Amr b. el-Âs’dan, beraberinde iki kardeşi İmare ve el-Velid ile birlikte kaçmıştı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) kardeşlerini geri vermekle birlikte Um Külsum’u alıkoydu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Antlaşma şartı gereği onu da bize geri ver, dediler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu; “Antlaşmada koşulan şart, erkekler hakkında idi. Kadınlar hakkında değildi.” Bunun üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi.

Urve’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Süheyl b. Amr’in Hudeybiye günü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a koştuğu şartlar arasında şu da vardı: Bizden herhangi bir kimse yanına gelecek olursa, senin dinin üzere olsa dahi onu mutlaka bize geri vereceksin. Nihayet yüce Allah mü’minler hakkında bilinen âyetini indirdi.

O, bu sözleri ile bu şartın kadınlar hakkında bu âyet ile neshedilmiş olduğuna işaret etmektedir.

Yine denildiğine göre gelen kadın Bişr’in kızı Umeyme’dir. O Sabit b. eş-Şimrâh’ın hanımı idi. O sırada henüz kâfir iken ondan kaçmıştı. Onunla Sehr b. Huneyf evlendi, ondan Abdullah adındaki oğlu dünyaya geldi. Bu açıklamayı da Zeyd b. Habib yapmıştır. el-Maverdî de aynı şekilde Sabit b. eş-Şimrâh’ın hanımı olan Bişr kızı Umeyme… demiştir.

el-Mehdevî dedi ki: İbn Vehb’in Halid’den rivâyetine göre bu âyet-i kerîme Amr b. Avfoğullarından Bişr kızı Umeyme hakkında inmiştir. Bu Hassan b. ed-Dahdah’ın hanımı idi. Hicret ettikten sonra onunla Sehl b. Huneyf evlenmişti.

Mukâtil dedi ki: Bu kadın Mekkeli müşriklerden birisi olan Sayfî b. er-Rahib’in hanımı Saîde adında bir kadın idi.

Ancak ilim ehlinin çoğunluğunun kabul ettiğine göre bu kadın Ukbe kızı Um Külsûm idi.

2- Hudeybiye Antlaşmasının Kapsamına Kadınlar Lâfzan mı, Yoksa Genel İfadeler Dolayısıyla mı Girmiştir?

Kadınların antlaşmanın kapsamına lâfzan mı, yoksa genel ifadeler dolayısı ile mi girdikleri hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri vardır. Bir kesim şöyle demiştir: Kadınların geri çevrilmesi şartı antlaşmanın açık bir lâfzı olarak ifade edilmiştir. Yüce Allah, onların geri çevrilmesini öngören lâfzı neshedip bunu yasaklamış, erkekler hakkında olduğu gibi bırakmıştır.

Bu, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ahkâm ile ilgili hususlarda ictihad edip görüşünü ortaya koyabileceğine; fakat yüce Allah’ın hatalı ictihadlarını olduğu gibi bırakmayacağına delil teşkil etmektedir.

Bir başka kesim ilim adamı da şöyle demektedir: Antlaşma akdinde kadınların lafzen geri çevrilmesi şartı koşulmamsştı. Akit müslüman olanların geri verilmesi hususunda mutlak bir İfade taşıyordu. İfadenin genel oluşu zahiren erkeklerle beraber kadınları da kapsamasını gerektiriyordu. Ancak yüce Allah, onların bu genel ifadenin dışında kaldıklarını beyan etmiş, iki sebeb dolay:sı ile kadınlarla erkekler arasında fark olduğunu belirtmiştir: 1- Kadınlar kâfir erkeklere haramdırlar. 2- Kadınlar daha ince kalpli ve erkeklere göre daha çabuk karar değiştirebilen kimselerdirler.

Müslümanlara gelmekle birlikte, şirkini sürdüren bir kadın ise (antlaşma gereği) onlara geri çevirilecekti.

3- Hicret Eden Mü’min Kadınların İmtihan Edilmeleri:

“Onları imtihan edin” âyeti ile ilgili olarak şöyle denilmiştir: Bu kadınlardan kocasına zarar vermek isteyen: Ben de Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına hicret edeceğim, diyordu. Bundan dolayı yüce Allah, Rasûlüne kadınların imtihan edilmesini emretmişti. Onları ne ile imtihan ettiği hususunda üç farklı görüş ileri sürülmüştür.

1- İbn Abbâs dedi ki: İmtihan o kadına kocasından nefret ettiği için, herhangi bir yeri diğerine daha çok tercih ettiği için, dünyalık istediği yahutta bizden bir adama aşık olduğu için, hicret etmediğine; aksine sadece Allah ve Rasûlünü sevdiği için hicret ettiğine Allah adına yemin ettirilmesinden ibaret idi. Eğer buna dair kendisinden başka hiçbir ilâh bulunmayan Allah adına yemin edecek olursa, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun eski kocasına mehrini ve (evlilik dolayısıyla) yapmış olduğu harcamaları geri verir, kadını ona geri vermezdi. İşte yüce Allah’ın:

“Şayet onların mü’min kadınlar olduğunu görürseniz, onları kâfirlere geri döndürmeyin. Hem bu kadınlar o erkeklere helâl değildir, hem de o erkekler bu kadınlara helâl olmaz” âyete bunu anlatmaktadır.

2- İmtihan, kadının Allah’tan başka hiçbir ilâh olmadığına, Muhammed’in Allah’ın Rasûlü olduğuna şahitlik etmesi şeklinde idi. Bu açıklamayı da İbn Abbâs yapmış.

3- Bu imtihan sûrenin, bundan sonra gelen yüce Allah’ın:

“Ey Peygamber! Mü’min kadınlar sana gelip…” (60/12. âyet) âyetinde açıklanan şekilde yapılıyordu.

Âişe (radıyallahü anhnhâ) dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ancak yüce Allah’ın: “Mü’min kadınlar… sana bey’at etmeye geldikleri vakit” (el-Mumtehine, 60/12) âyeti ile imtihan ediyordu. Bunu Ma’mer, ez-Zühri’den o Âişe’den diye rivâyet etmiştir. Bu hadisi Tirmizi rivâyet etmiş ve: Bu hasen, sahih bir hadistir, demiştir. Tirmizî, V, 411; Müsned, VI, 163

4- Müslüman Erkeğin Kâfirlere Geri Verilmesinin Hükmü Nedir?:

İlim adamlarının çoğu bu âyetin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)vın Kureyşlilerle antlaştığı, Kureyşlilerden kendilerine gelen müslümanları geri çevireceğine dair hükmü neshettiği kanaatindedir. Bu âyet bu antlaşmanın kadınlar ile ilgili olan bölümünü kaldırmış olmaktadır. Sünnetin Kur’ân ile neshedilebileceği görüşünde olanların benimsediği görüş budur.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Bu erkekler hakkında da, kadınlar hakkında da tümüyle neshedilmiştir. İmâmın (İslam devlet başkanının) düşman ile kendisine müslüman olarak gelen kimseleri kâfirlere geri vereceğini antlaşma şartı olarak kabul etmesi câiz değildir. Çünkü müslüman bir kimsenin şirk topraklarında ikameti câiz olmaz. Kûfeli fukahânın benimsediği görüş budur. Ancak, İmâm Mâlik’e göre bu şart ile barış antlaşması yapılabilir. Kûfeliler bu hususta benimsedikleri görüşe İsmail b. Ebi Halid yoluyla gelen şu hadisi delil göstermişlerdir: İsmail b. Ebi Halid, Kays b. Ebi Hazim’den, o Halıd b. Ebi’l-Velid’den rivâyet ettiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Halid’i Has’amlılardan bir topluluk üzerine gönderdi. Onlar secde ederek kendilerini korumaya çalıştılar. Fakat onları öldürdü, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onların herbirisi için yarımşar diyet ödedi ve: “Ben dar-u’l harbte herhangi bir müşrik ile birlikte ikamet eden herbir müslümandan uzağım. Onların her ikisinin ateşi birbirini görmemelidir.” Taberâni, Kebîr, IV, 114; Beyhaki, es-Sünetıu’l-Kübrâ, VIII, 131 (az farkla)

İşte Kûfefi ilim adamları derler ki: Bu müslüman erkeklerin de müşriklere geri verileceği hükmünü neshetmektedir. Çünkü Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) daru’l harbte müşriklerle birlikte ikamet edenlerden uzak olduğunu belirtmiştir.

Mâlik ve Şâfiî’nin görüşüne göre ise bu hüküm nesholmuş değildir. Şâfiî der ki: Böyle bir akdi ancak halife yahutta onun emredeceği bir kişi yapabilir. Çünkü halife bütün mallar üzerinde velayet sahibidir. Halife dışında kim böyle bir akit yapacak olursa, onun bu akdi reddolunur,

5- İmtihan Sonucu Mü’min Oldukları Anlaşılan Kadınlar Kâfirlere Geri Verilemezler:

“Allah onların imanlarını daha iyi bilir.” Yani bu imtihan sizin içindir. Allah, onların imanlarını en iyi bilendir, Çünkü gizlilikleri bilen O’dur.

“Şayet” dışa vuran şekliyle “mü’min kadınlar olduklarını görürseniz” bir diğer açıklamaya göre imtihan etmeden önce onların îman etmiş kadınlar olduklarını bilirseniz

“onları kâfirlere geri döndürmeyin. Hem bu kadınlar o erkeklere helal değildir, hem de o erkekler bu kadınlara helal olmaz.” Yani yüce Allah mü’min bir kadını kâfir bir erkeğe helal kılmadığı gibi, mü’min bir erkeğin müşrik bir kadını nikâhlamasını da helal kılmamıştır.

İşte bu, müslüman kadının kocasından ayni masını gerektirenin hicreti değil, müslüman oluşu olduğunun en açık delilidir. Ebû Hanife ise: Onların birbirlerinden ayrılmasını gerektiren husus, aralarındaki dar ihtilâfıdır demiştir. İmâm Mâlik mezhebinde buna dair bir işaret hatta açık bir ibare de vardır. Fakat doğru olanı birincisidir. Çünkü yüce Allah:

“Hem bu kadınlar o erkeklere helâl değildir. Hem de o erkekler bu kadınlara helâl olmaz” diye buyurmakta ve helâl olmayışlarının sebebinin müslümanlık olduğunu, dar ihtilafı olmadığını açıklamaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) şöyle demektedir: Ne Kitapta, ne sünnette, ne de kıyasta her iki dar arasında bir fark sözkonusu değildir. Bu hususta asıl gözönünde bulundurulan dinlerin ayrılığıdır. Her ikisinin dini ayrı olmakla ya da her ikisinin dini aynı olmakla hüküm verilir. Dar farkına göre değil. Yardım Allah’tandır.

6- Dâr-ı İslâm’a Kabul Edilen Kadına Kocasının Yaptığı Harcamaların Geri Verilmesi:

“O erkeklere de harcadıklarını verin” âyeti ile yüce Allah, müslüman kadın eğer dar-ı İslamda alıkonulacak olursa, kocasına yaptığı harcamaların geri verilmesini emretmektedir. Bu da ahde bağlı oluşun bir gereğidir. Çünkü İslamın haram kılması sebebiyle kocanın hanımı ile birlikteliği yasaklanınca, yüce Allah kocaya malının geri verilmesini emretmektedir. Tâ ki, bu gibi erkekler hem hanımlarını, hem de mallarını yitirmek suretiyle iki cihetten de zararla karşılaşmak sözkonusu olmasın.

7- Hanımı Hicret Etmiş Olan Kâfir Kocaya Tazminat Ödenmesinin Şartları:

Kâfir koca istemediği sürece tazminat ödemek sözkonusu değildir. Kâfir koca gelip de hanımını isteyecek olursa biz ona hanımını vermeyiz, fakat yaptığı harcamaların tazminatını öderiz.

Şayet kocasının gelişinden önce hanımı ölürse mehrinin tazminatını ödemeyiz. Çünkü onun istemesi ve bizim vermeyişimiz tahakkuk etmemiş olur. Eğer miktar olarak tesbit edilen mehir şarab ya da domuz ise hiçbir şey tazminat ödemeyiz. Çünkü (bize göre) bunların hiçbir kıymeti yoktur.

Bu âyet ile ilgili olarak Şafii’nin iki görüşü vardır. Birincisine göre bu hüküm nesholmuştur. Şafii der ki: Kendileriyle antlaşma yapılmış kimseler arasından hür bir kadın, dar-ı harbten hicret eden bir müslüman olarak barış yurdunda yahut dar-ı harbte bulunan İmâma (müslümanların başkanına) hicret edip gelecek olursa, kocası dışında herhangi bir veli onu geri isteyecek olursa, herhangi bir tazminat ödemek sözkonusu olmaksızın o hanım ona geri verilmez.

Şayet kocası hanımını kendisi adına ya da ondan başkası onun verdiği vekâlete binaen isteyecek olursa, bu hususta da iki görüş vardır. Birincisine göre ona tazminat Ödenir. Bu hususta kabul edilmesi gereken hüküm yüce Allah’ın âyetidir.

Bir diğer görüşe göre ise hanımı müslüman olarak gelmiş bulunan müşrik kocaya herhangi bir bedel ödenmez. “Eğer İmâm kadınların geri verilmesini şart koşacak olursa, bu şart geçersizdir. Bu görüşü kabul eden şunu da söyler: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Hudeybiye’de antlaşmaya taraf olan kimselere, onlardan gelenleri geri çevirme şartını koşmuştu. Kadınlar da onlar arasında idi ve bu sahih bir şart idi. Ancak yüce Allah bu şartı neshetmiş ve bedel (tazminat) ödenmesini öngörmüştür. Önce yüce Allah sonra da onun Rasûlü kadınların geri verilmeyeceğine hüküm verdiğinden ötürü kadınların geri verileceği şartı nesholmuş ve onun herhangi bir bedel (tazminat) ödeme yükümlülüğü artık kalmamıştır, Çünkü nesholmuş şartı, batıl bir şarttır. Batıl olan bir şartın ivazı (tazminatı) ise sözkonusu değildir.” Tırnak içindeki bu ifadelere tercümeye esas aldığımız, baskıda tekabül eden bölümdeki ibareleri müstensihlerin karıştırdıkları anlatılmakladır, bu sebeple Arapça baskıyı hazırlayanlar bu ibarelerin alındığı “en-Nehhâs’ın “en-Nâsih ve’l-Mensûh” adlı eserinden buna tekabül eden bölümleri dipnotta kaydetmiştirler. Biz de tercemeye bu bölümü esas aldık.

8- Hicret Eden Mü’min Kadınlar İçin Kocalarına Tazminat Ödemekle Yükümlü Olan Kimdir?:

Yüce Allah, kocaların hanımlarına yaptıkları harcamalar kadarının geri verilmesini emretmiş bulunmaktadır. Bu emrin muhatabı İmâmdır. O elinin altındaki Beytu’l-Mal’den muayyen bir harcama yeri bulunmayan mallardan bu tazminatı öder. Mukâtil dedi ki: Mehri o kadın ile evlenecek olan müslüman kişi öder. Eğer herhangi bir müslüman onunla evlenmeyecek olursa kâfir olan kocasının alacak bir şeyi olmaz.

Katade de şöyle demiştir: Mehrin ödenmesi ile ilgili hüküm ancak kendileriyle antlaşma yapılmış olanların kadınları hakkında sözkonusudur. Kendileri ile müslümanlar arasında antlaşma bulunmayan hanımların kocalarına mehir geri verilmez. Durum onun dediği gibidir.

9- Müslüman Olup Hicret Etmiş Kadınla Evlenmekte Sakınca Yoktur:

“… O kadınları nikâhlamanızda sîze vebal yoktur” âyetinde kastedilen müslüman olup iddetleri bittiği takdirde (nikâhlamalarında vebal yoktur), demektir. Çünkü müşrik olan kadın ile iddet bekleyen kadının nikâhlanmasının haram olduğu sabittir. Şayet o kadın ile gerdeğe girilmeden önce müslüman olacak olursa, derhal ona nikâh yapılabilir ve kadın evlenebilir.

10- Mehir Ödeme Şartı:

“Kendilerine mehirlerini verdiğiniz takdirde” âyeti ile yüce Allah bu kadınları mehirlerini ödemek şartıyla nikâhlamayı mubah kılmıştır. Çünkü kadının müslüman olması, kâfir olan kocasından ayrı kalmasını gerektirir.

11- Müslüman Erkeklerin Darı Harbte Bulunan Müşrik Hanımları ve Âyetin Nüzulü Üzerine Ashabın Bazı Uygulamaları:

“Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın” âyetindeki:

“Tutmayın” anlamındaki âyet genellikle: “Tutmak”tan gelen bir fiil olarak okunmuştur, Ebû Ubeyd’in tercihi de budur. Buna sebeb ise yüce Allah’ın:

“Artık onları ya iyilikle tutun…” (el-Bakara, 2/231) âyetidir.

el-Hasen, Ebû’l-Âl-iye ve Ebû Amr ise şeddeli olarak: diye Sıkı tutmak”tan gelen bir fiil olarak okumuşlardır. “Tuttu, tutar” kullanımının da anlamında olduğu söylenir.

“Te” harfi üstün olarak: diye de okunmuştur ki bu da; takdirindedir.

“Nikâhlar” lâfzı ‘in çoğulu olup, bu da kendisi ile korunulan şey, demektir. Burada “ismet: korumak, korunuş” nikâh anlamındadır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Her kimin Mekke’de kâfir bir hanımı var ise ona itibar etmesin. Çünkü o, onun için bir hanım değildir. Artık aralarındaki dâr ihtilâfı dolayısıyla o kadının nikâhı kesilmiş bulunmaktadır.

en-Nehaî’den şöyle dediği nakledilmiştir: Burada kastedilen dar-ı harbe gidip orada kâfir olan müslüman kadındır. Kâfirler önceleri müslüman hanımlarla evleniyor, müslüman erkekler de müşrik kadınlarla evleniyorlardı. Daha sonra bu husus, bu âyet-i kerîme ile neshedildi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb Mekke’de bulunan müşrik iki tane hanımını boşadı. Bunlardan birisi Ebû Umeyye’nin kızı Kureybe idi. Onunla Muaviye b. Ebi Süfyan evlendi. Her ikisi de o zaman Mekke’de müşrik idiler. İkincisi ise Huzâalı ve Abdullah b. el-Muğîre’nin annesi olan Amr kızı Um Külsum idi. Bununla da o zaman kendisi de müşrik olan Ebû Cehm b. Huzafe evlendi. Ömer halifeliğe geçince, Ebû Süfyan, Muaviye’ye; “Kureybe’yi Ömer elinden kaçırılmış olan bir şeyi elinde bulmasın diye boşa!” dedi ise de Muaviye bunu kabul etmemişti. Talha b. Ubeydullah’ın yanında da Rabia b. el-Haris b. Abdu’l-Muttalib’in kızı Ervâ vardı. İslam onların birbirlerinden ayrılmasını gerektirdi. Daha sonra İslam döneminde Halid b. Said b. el-Âs onunla evlendi. Bu kadın kâfir kadınlar arasından Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kaçıp gelen kadınlardan idi. Onu geri vermeyip Halid ile evlendirdi.

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) müslüman olmadan önce kızı Zeyneb’i Ebul-Âs b. el-Rabî’ ile evlendirmişti. Daha sonra kendisi de, arkasından kocası da müslüman oldu. Abdu’r-Rezzak’ın, İbn Cüreyc’ten, onun bir adamdan, onun da İbn Şihab’dan naklettiğine göre İbn Şihab şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kızı Zeyneb müslüman oldu ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sonra ilk hicret döneminde hicret etti. Kocası Ebû’l-Âs b. el-Rabî’ Abdu’l-Uzza ise Mekke’de müşrik idi… Ondan gelen bu rivâyette kocasının Zeyneb’ten sonra İslâm’a girdiği belirtilmektedir. en-Nehaî de böyle demiştir.

en-Nehaî dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kızı Zeynep, Ebû’l-Âs b. el-Rabi’nin hanımı idi. Müslüman olduktan sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gelmişti. Daha sonra kocası da Medine’ye geldi. Zeynep ona eman verdi, o da İslama girdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Zeyneb’i ona tekrar geri verdi.

Ebû Davud, İkrime’den o İbn Abbâs’tan rivâyetle dedi ki: Onu ilk nikâh ile (kocasına geri verdi) ve yeni herhangi bir akid yapmadı. Muhammed b. Ömer naklettiği hadisinde ‘altı yıl sonra” demiştir. el-Hasen b. Ali ise iki yıl sonra demiştir Ebû Dâvûd, II. 272: avnca bk. Dârakutnî III. 254.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Eğer bu rivâyet sahih ise şu iki halden biri sözkonusudur: Ya kocası İslama girinceye kadar ay hali olmamıştır yahutta onunla ilgili emir yüce Allah’ın: ” …Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” (el-Bakara, 2/228) âyeti ile neshedilmiştir ki; burada kasıt, iddetleri içerisindeki süredir. Bu âyet ile iddetin kastedildiği hususunda ilim adamları arasında görüş ayrılığı yoktur.

İbn Şihab ez-Zührî; -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- Zeyneb (radıyallahü anhnhâ)’ın başından geçen bu olay ile ilgili olarak, bu ferâiz (miras hukukun)a dair hükümlerin inişinden önce olmuştu, demişti.

Katade de şöyle demiştir: Bu mü’minlerle müşrikler arasındaki antlaşmaların sona ereceğini belirten et-Tevbe Sûresi’nin inişinden önce idi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

12- Kâfir (Müşrik) Kadınlarla Nikâhlanmak ve Kocası Müslüman Olan Kâfir Kadınların Hühmü:

“Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın” âyetinde kastedilen kâfir kadınlar, ilk olarak nikâhlanmaları câiz olmayan puta tapan kadınlardır. Buna göre bu âyet kitab ehli dışında kalan kâfir kadnlara hastır. Bunun umumi olup daha sonra kitab ehli kadınlarının bu umumdan neshedildiği de söylenmiştir. Yoksa âyet-i kerimenin zahirine göre hiçbir kâfir kadın hiçbir şekilde helal olmaz. Birinci görüşe göre putperest ya da mecusi bir erkek müslüman olup da hanımı müslüman olmazsa birbirlerinden ayrılırlar. Bazı ilim adamlarının görüşleri budur. Kimileri de iddetin tamamlanması beklenir, demiştir. Kadına müslüman olması teklif edilmekle birlikte İslâm’a girmezse, derhal birbirlerinden ayrılırlar ve iddetin tamamlanması beklenmez, diyenler arasında Malik b. Enes vardır. Bu aynı zamanda el-Hasen, Tavus, Mücahid, Atâ, İkrime, Katade ve el-Hakem’in de görüşüdür. Bunlar yüce Allah’ın:

“Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın.” âyetini delil göstermişlerdir.

ez-Zührî’ye göre kadının iddetinin tamamlanması teklenir. Bu Şafii ve Alv med’in de görüşüdür. Delil olarak Ebû Süfyan b. Harb’ın, hanımı Utbe kızı Hind’den önce müslüman olduğunu göstermişlerdir. Ebû Süfyan Mervu’z-Zahran denilen yerde müslüman olmuş, daha sonra Mekke’ye geri döndüğünde Hind küfrü üzere devam eden bir kadın iken, onun sakalını tutarak: Şu sapık ihtiyarı öldürünüz, demişti. Hind de ondan birkaç gün sonra İslama girmiş ve her ikisi de nikâhlan üzere kalmışlardı. Çünkü henüz Hind’in iddeti bitmiş değildi. Bu görüşün sahipleri derler ki: Hakîm b. Hizam da bu durumdadır. O da hanımından önce İslama girmiş, hanımı ondan sonra müslüman olmuş ve her ikisi de nikâhları üzere kalmaya devam etmişti.

Şafii der ki: Yüce Allah’ın;

“Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın” âyetini delil gösterenlerin lehine bu âyette delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü müslüman kadınlar zaten kâfir erkeklere haram kılınmıştır. Tıpkı müslüman erkeklere kâfir, putperest ve mecusi kadınların yüce Allah’ın:

“Hem bu kadınlar o erkeklere helâl değildir, hem de o erkekler bu kadınlara helâl olmaz” âyeti dolayısı ile helâl değildir. Daha sonra sünnet, yüce Allah’ın bu âyetle kadın ve erkekten müslüman olmayan kimsenin iddet süresi içerisinde müslüman olması dışında birbirlerine helâl olmayacağı hükmünü murad ettiğini açıklamıştır.

Kûfeli ilim adamları olan Süfyan, Ebû Hanife ve arkadaşları, zımmî olan kâfirler hakkında şöyle demişlerdir: Kadın müslüman olduğu takdirde, kocasına müslüman olması teklif edilir. Kocası müslüman olursa mesele yok, aksi takdirde birbirlerinden ayrılırlar. Yine onlar derler ki; Eğer her ikisi de harbi iseler (yani dar-ı harbe tabi iseler) her İkisi ister dar-ı harbte, ister dar-ı İslamda bulunsunlar kadın üç defa ay halt oluncaya kadar onun karışıdır. Eğer birileri dar-ı islamda, diğeri dar-ı harbte bulunuyor ise, o vakit aralarındaki nikâh bağı sona erer, diyerek dar farkını gözönünde bulundurmuşlardır. Ancak bunun fazlaca bir kıymeti yoktur. Bu görüş daha önce geçmiş bulunmaktadır.

13- Bu Durumdaki Nikâhlı Kadın ile Gerdeğe Girilmemiş İse:

Bu görüş ayrılığı sadece kendisiyle gerdeğe girilmiş olan kadın hakkındadır. Eğer kadın ile gerdeğe girilmemiş İse İkisi arasındaki nikâh bağının sona ereceği hususunda bildiğimiz bir görüş ayrılığı yoktur. Çünkü bu durumda kadının iddet bekleme yükümlülüğü olmaz. Kocası müslüman kaldığı halde irtidad eden kadın hakkında da Malik aynı şekilde her ikisi arasındaki nikâh bağı sona erer, demiştir. Delili de:

“Kâfir zevceleri de nikâhınız altında tutmayın” âyetidir. Bu aynı zamanda Hasan-ı Basri ve el-Hasen b. Salih b. Hayy’ın da görüşüdür. Şafii ve Ahmed’in görüşüne göre ise kadının îddetinin tamamlanması bekleneceği şeklindedir.

14- Hristiyan Olan Eşlerden Hanım Müslüman Olursa:

Eşler hristiyan olup hanım müslüman olacak olursa, yine bu hususta görüş ayrılığı vardır. Malik, Ahmed ve Şafii’nin görüşüne göre iddetin tamamlanmasına kadar beklenilir. Mücahid’in görüşü de budur. Kendisi putperest olan erkeğin hanımı müslüman olursa yine durum böyledir. Eğer ıddeti içerisinde erkek müslüman olacak otursa, hanımını almaya herkesten daha çok hak sahibi odur. Nitekim Safvan b. Umeyye ve İkrime b. Ebi Cehil de -İbn Şihab’ın naklettiğine göre- hanımlarının iddeti bitmeden müslüman olmaları üzerine kendi hanımlarını almaya herkesten daha çok hak sahibi olmuşlardı. Bunu da Mâlik Muvatta’’ında zikretmektedir.

İbn Şihab dedi ki: Safvan ile hanımının müslüman olmaları arasında bir aya yakın bir süre geçmiştir. Yine İbn Şihab şöyle demiştir: Kocası kâfir ve dar-ı harbte kalmakla birlikte Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hicret eden ne kadar kadın varsa mutlaka hicreti dolayısıyla kocası ile arasının ayrıldığına dair haberler bize ulaşmış, bunun aksini bildiren (bir haber) ulaşmış değildir. Ancak kocası iddeti bitmeden önce muhacir olarak gelmiş olması hali müstesnadır. Beyhakî, es-Sünenü’t-Kübra, VII, 137

Bazı âlimler de her ikisi arasındaki nikâh bağı fesholur, demiştir.

Yezid b. Alkame dedi ki: Dedem müslüman olduğu halde ninem müslüman olmamıştı. Ömer (radıyallahü anh) onların nikâhının sona erdiğine hüküm vermiş ve onları birbirinden ayırmıştı. Bu aynı zamanda Tavus’un da görüşüdür. Aralarında Atâ, el-Hasen ve İkrime’nin de bulunduğu onun dışındaki bir topluluk ise: Yeniden ona talib olmadıkça onu nikâhı akında tutabilmesi imkânı yoktur, demişlerdir.

15- îrtidad Edip Dâr-ı Harbe Sığman Kadın ile Müslüman Olup Dâr-ı İslâm’a Hicret Eden Kadının Mehri:

“Siz de harcadığınızı İsteyin, onlar da harcadıklarını istesinler” âyeti ile ilgili olarak müfessirler şöyle demişlerdir: Antlaşma tarafında bulunan ve irtidad edip kâfirlere sığınan müslüman kadınlar olursa, kâfirlere: Bu kadının mehrini veriniz, denirdi. Kâfir kadınlardan birisi müslüman olup hicret ederek gelecek olursa müslümanlara: O kadının mehrini kâfirlere geri veriniz, denilirdi. Bu, her iki hal ile ilgili insaflı ve adaletli bir hüküm idi, Yine bu hüküm o zamana ve sırf bu olaya has olduğu ümmetin icmaı ile kabul edilmiştir. Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır.

16- İşte Allah’ın Hükmü Budur:

“Bunlar” yani bu âyet-i kerimede sözü edilenler

“Allah’ın hükümleridir. Aranızda O hükmeder, Allah en iyi bilendir, Hakimdir.” Buna dair açıklamalar da daha önce birden çok yerde (meselâ, el-Bakara, 2/32. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Allah, ancak sizinle din uğruna savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza yardım edenleri dost edinmenizi yasaklar. Kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendisidir.

Diyanet Vakfı
Allah, yalnız sizinle din uğrunda savaşanları, sizi yurtlarınızdan çıkaranları ve çıkarılmanız için onlara yardım edenleri dost edinmenizi yasaklar. Kim onlarla dost olursa işte zalimler onlardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah, ancak sizinle dininiz sebebiyle savaşmış, sizi yurtlarınızdan çıkarmış ve çıkarılmanıza yardım etmiş kimseleri veli edinmenizi size yasaklar. Kim onları veli edinirse, İşte onlar zâlimlerin ta kendileridir.

“Allah, ancak sizinle dininiz sebebiyle savaşmış” din uğrunda sizinle mücadele etmiş

“ve sizi yurtlarınızdan çıkarmış” bunlar Mekkelilerin azgın kâfirleri idi

“ve çıkarılmanıza yardım etmiş”; bunlar da Mekke müşrikleri idi;

“kimseleri veli edinmenizi size yasaklar,”

Bu âyetteki;

“…menizi” lâfzı, daha önceden de “iyilik yapmanızı” âyetinde açıklandığı üzere bedel olarak cer konumundadır.

“Kim onları veli” dostlar, yardımcılar ve sevilen kimseler

“edinirse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”

Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik etmenizi ve adil davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah adaletli olanları sever.

Diyanet Vakfı
Allah, sizinle din uğrunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik yapmanızı ve onlara adil davranmanızı yasaklamaz. Çünkü Allah, adaletli olanları sever.

Kurtubi Tefsiri
Sizinle din hususunda savaşmamış, sizi yurtlarınızdan çıkarmamış olanlara İyilik yapmanızı ve onlara adaletli davranmanızı Allah size yasaklamaz. Çünkü Allah, adaletli davrananları sever.

“Sizinle din hususunda savaşmamış… onlara adaletli davranmanızı Allah size yasaklamaz” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Müslümanlara Karşı Tavır Koymayan Müşriklere İyi Davranmanın Hükmü:

Bu âyet-i kerîme mü’minlere düşmanlık etmeyip, onlarla savaşmayanları gözetmeleri hususunda bir ruhsat ifadesidir, İbn Zeyd dedi ki: Bu husus barış antlaşması yapılıp savaş emrinin sözkonusu olmadığı İslâm’ın ilk dönemlerinde idi. Daha sonra neshedildi.

Katade dedi ki: Bu âyeti yüce Allah’ın:

“… artık o müşrikleri nerede bulursanız öldürün” (et-Tevbe, 9/5) âyeti neshetmiştir.

Bir görüşe göre bu hüküm belirli bir sebebe bağlı idi. Bu da barıştı. Mekke fethedilmek suretiyle barış sona erince, hüküm neshedildi. bununla birlikte bu âyetin okunması baki kaldı.

Bir diğer görüşe göre bu âyet, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendileriyle antlaştığı ve kendileriyle antlaşma bulunup bozmadığı kimseler hakkında özeldir. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır.

el-Kelbî dedi ki: Bunlar Huzâa ve el-Hâris b. Abdi Menafoğulkındır. Ebû Salih de böyle demiş olup, bunların Huzâalılar olduğunu söylemiştir. Mücahid de şöyle demiştir: Âyet îman edip hicret etmeyen kimseler hakkında hususidir.

Bir başka görüşe göre, bu âyetle kastedilenler, kadınlar ve çocuklardır. Çünkü bunlar savaşmayan kimselerdir. Allah onlara iyilik yapılmasına izin vermiştir. Bu görüşü bazı müfessirler nakletmiş bulunmaktadır.

Te’vil ehlinin çoğunluğu ise: Bu âyet muhkemdir, demiş ve şu rivâyeti delil göstermişlerdir: Ebû Bekir (radıyallahü anh)’ın kızı Esma (radıyallahü anhnhâ) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a, müşrik olarak yanına gelen annesinin yakınlık bağını gözetip gözetemeyeceğini sorunca. Peygamber: “Evet” diye buyurmuştur. Bu hadisi Buhârî ve Müslim rivâyet etmiştir. Buhâri, II, 924, V, 2230; Müslim, II, 6%; Müsned, VI. 344, 347

Hatta âyetin onun hakkında İndiği dahi söylenmiştir. Âmir b. Abdullah b. ez-Zübeyr babasından rivâyet ettiğine göre Ebû Bekr es-Sıddîk cahiliye döneminde Kuleyle adındaki hanımını boşamıştı. Bu, Ebû Bekir’in kızı Esma’nın annesidir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Kureyş kâfirleri arasındaki barış antlaşması döneminde Kuleyle yanlarına geldi. Ebû Bekr es-Sıddık’ın kızı Esma’ya bir küpe ve bazı şeyler hediye etti. Esma bu hediyeleri kabul etmek istemediğinden Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a giderek durumu ona anlam. Yüce Allah da:

“Sizinle din hususunda savaşmamış… olanlara İyilik yapmanızı Allah size yasaklamaz” âyetini indirdi. Bu haberi el-Maverdi ve başkaları zikretmiş olup, Ebû Davud et-Tayalisî de bunu Müsned’inde rivâyet etmiş bulunmaktadır Müsned, IV, 4; Heysemî, Mecmâ’, VII, 123

2- Mü’minlere Karşı Çıkmayan Kâfirlere İyilik ve Adalet Yapmak:

“… olanlara iyilik yapmanızı” âyetindeki: “(……..): …ma,..”

“Olanlara” lâfzından bedel olarak cer mahallindedir. Yani yüce Allah, sizinle savaşmamış olan kimselere iyilikte bulunmanızı yasaklamaz. Bunlar da Huzâalılardır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile savaşmamak ve ona karşı kimseye yardımcı olmamak üzere banş yapmışlardı. Yüce Allah da onlara iyilik yapmayı ve antlaşma süreleri bitene kadar antlaşmalarına bağlı kalınmasını emretmektedir. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır.

“Ve onlara adaletli davranmanızı” yani akrabalık bağını gözeterek malınızdan bir kist (bir bölüm; âyet-i kerimede “adaletli davranma” anlamını veren “kist” ile aynı kökten) vermenizi yasaklamaz demektir. Yoksa bu âyet ile adaleti kastetmemektedir. Çünkü adalet savaşan kimseler hakkında da, savaşmamış kimseler hakkında da farzdır. Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır.

3- Müslüman Evlâdın Kâfir Babasına Nafaka Verme Yükümlülüğü Var mıdır?:

Kadı Ebû Bekr “el-Ahkâm (Ahkâmu’l’Kur’ân)” adlı eserinde şunları söylemektedir: “Kendisine (ilmi dolayısıyla) imrenilenlerden bazıları, müslüman evlâdın kâfir babasına nafaka vermesinin vacib olduğuna bu âyeti delil göstermiş bulunmaktadır. Ancak bu büyük bir yanılmadır. Çünkü bir hususa izin vermek yahut onun yasaklanışını terketmek o işin vacib olduğuna delil teşkil etmez. Bu ancak özel olarak mübahlığı ifade eder. İsmail b. İshak el-Kadî’nin yanına bir zımminin girdiğini ve kadının da ona ikramda bulunduğunu, hazır bulunanların bundan dolayı ona itiraz etmesi üzerine onlara karşı bu âyet-i kerimeyi okuduğunu da daha önceden zikretmiş bulunuyoruz.”

Umulur ki Allah, aranızla aranızda düşmanlık bulunanlar arasında bir sevgi yaratır. Allah her şeye kadirdir. Allah bağışlayandır, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Olur ki Allah sizinle düşman olduklarınız arasında yakında bir dostluk meydana getirir. Allah gücü yetendir. Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Olur ki Allah, onlardan düşmanlık ettiklerinizle sizin aranızda yakın bir dostluk meydana getirir. Allah, güç yetirendir. Allah Gafûrdur, Rahîmdir.

Bu âyet-i kerîme nazil olunca müslümanlar müşrik akrabalarına düşmanlık ettiler. Yüce Allah bu hususta müslümanların sahib oldukları duyguların ne kadar ileri derecede olduğunu bildiğinden ötürü de

“olur ki Allah, onlardan düşmanlık ettiklerinizle sizin aranızda yakın bir dostluk meydana getirir” âyetini indirdi. Bu ise kâfirin müslüman olması ile gerçekleşir. Mekke’nin fethinden bir süre sonra önemli bir topluluk İslama girdi ve müslümanlar onlarla içice oldu. Ebû Süfyan b. Harb, Haris b. Hişam, Süheyl b. Amr ve Hakim b. Hizam gibi…

Sözü edilen sevginin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ebû Süfyan’ın kızı Um Habibe ile evliliği olduğu da söylenmiştir. İşte o vakit Ebû büfyan’ın sertliği yumuşadı, düşmanlık duyguları gevşeklik gösterdi.

İbn Abbâs dedi ki: Bu sevgi, Mekke’nin fethinden sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ebû Süfyan’ın kızı Um Habibe ile evliliğidir. Daha önce Abdullah b. Cahş’ın nikâhı altında idi. O ve kotası Habeşistan’a hicret edenlerdendir. Kocası hristiyan oldu ve bu dine girmekte kendisine uymasını İstedi. Um Habibe kabul etmeyip dini üzere sebat gösterdi. Kocası hristiyan olarak öldü. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Necaşİ’ye haber göndererek ona talib olduğunu belirtti. Necaşi, Peygamber’in arkadaşlarına; Aranızda bu hanıma en yakın olan kimdir? diye sordu. Onlar; Halid b. Suid b. el-Âs’tır dediler. Ona: Bu hanımı peygamberiniz ile evlendir, dedi, o da bunu yaptı. Necaşi, kendi kesesinden ona dörtyüz dinar mehir verdi.

Bir görüşe göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onu Osman b. Affan vasıtası ile istemişti. Osman (radıyallahü anh), Um Habibe’yi Hz. Peygambere nikâhlayınca bu hususla Necaşi’ye haber gönderdi, o da onun adına mehirini ödeyip, Um Habibe’yi ona gönderdi. Müşrik olan Ebû Süfyan, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendi kızıyla evlendiği haberini alınca: Bu burnuna vurulamayacak kadar üstün ve şerefli bir erkek (deve)dir, dedi.

Onlarda sizin için, Allah’ı ve ahiret gününü uman kimseler için güzel bir örnek vardır. Kim yüz çevirirse bilsin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye lâyıktır.

Diyanet Vakfı
Andolsun, onlar sizin için, Allahı ve ahiret gününü arzu edenler için güzel bir örnektir. Kim yüz çevirirse şüphesiz Allah, zengindir, hamde layık olandır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki onlarda sizin İçin ve Allah’ı ve âhireti umanlar için güzel bir örnek vardır. Kim yüz çevirirse, şüphesiz ki Allah muhtaç olmayandır, her hamde lâyıktır.

“Yemin olsun ki onlarda” İbrahim’de ve onunla birlikte bulunan peygamber ve velilerde

“sizin İçin…” kâfirlerden uzaklaşmakta

“güzel bir örnek vardır.” Burada tekrarın tekid için yapıldığı söylendiği gibi, ikincisinin birincisinden bir süre sonra indiği de söylenmiştir. Bu şekilde Kur’ân-ı Kerîm’de tekrarlar da zaten pek çoktur.

“Kim” İslâm’dan ve bu öğütleri kabul etmekten

“yüz çevirirse, şüphesiz ki Allah muhtaç olmayandır.” Yani Allah, insanlara muhtaç olduğundan dolayı kendisine ibadet etmelerini istemiş değildir.

“Her hamde” zatı ve sıfatları itibariyle

“layıktır.”

“Rabbimiz! Bizi inkâr edenler için bir fitne kılma. Bizi bağışla. Rabbimiz, şüphesiz sen güçlü ve hikmet sahibisin.”

Diyanet Vakfı
Rabbimiz! Bizi, inkar edenler için deneme konusu kılma, bizi bağışla! Ey Rabbimiz! Yegane galip ve hikmet sahibi, ancak sensin.

Kurtubi Tefsiri
“Rabbimiz, bizi inkâr edenler için fitne konusu kılma ve bize mağfiret et ey Rabbimiz! Çünkü Aziz, Hakîm olan yalnız Sensin Sen.”

“Rabbimiz bizi inkar edenler için fitne konusu kılma!” Yani düşmanımıza bize karşı üstünlük verme! O vakit onlar kendilerinin hak üzere olduklarını sanacaklar ve bu sebeble fitneye düşeceklerdir.

Âyetin onları bize musallat kılma, böylelikle onlar bizi fitneye düşürecek (dinimizden çevirmek isteyecek) ve bize azâb ve işkencelerde bulunacaklardır, şeklinde olduğu da söylenmiştir.

“Ve bize mağfiret et ey Rabbimiz! Çünkü Aziz, Hakim olan yalnız Sensin, Sen.”

İbrahim ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır. Kavimlerine demişlerdi ki: “Biz sizden ve Allah’tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi inkâr ediyoruz. Allah’a tek başına iman edinceye kadar sizinle bizim aramızda ebedî düşmanlık ve kin başlamıştır.” Yalnızca İbrahim’in babasına, “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim” sözü hariç. Ama Allah’tan sana bir şey sağlayamam. “Rabbimiz! Sana güvendik, sana yöneldik. Dönüş sanadır.”

Diyanet Vakfı
İbrahimde ve onunla beraber olanlarda, sizin için gerçekten güzel bir örnek vardır. Onlar kavimlerine demişlerdi ki: «Biz sizden ve Allahı bırakıp taptıklarınızdan uzağız. Sizi tanımıyoruz. Siz bir tek Allaha inanıncaya kadar, sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve öfke belirmiştir.» Şu kadar var ki, İbrahim babasına: «Andolsun senin için mağfiret dileyeceğim. Fakat Allahtan sana gelecek herhangi bir şeyi önlemeye gücüm yetmez» demişti. (O müminler şöyle dediler:) Rabbimiz! Ancak sana dayandık, sana yöneldik. Dönüş de ancak sanadır.

Kurtubi Tefsiri
İbrahim’de ve onunla beraber olanlarda sizin için gerçekten uyulacak güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine: “Muhakkak bizler sîzden ve Allah’tan başka ibadet ettiğimiz şeylerden uzağız. Sizi inkâr ettik. Yalnızca Allah’a îman edinceye kadar bizimle sizin aranızda düşmanlık ve kin ebediyyen başgöstermiştir” demişlerdi. İbrahim’in babasına söylediği: “Muhakkak senin İçin mağfiret isteyeceğim ama, Allah’a karşı Sana fayda sağlayamam” sözü müstesna. (Deyin ki): “Rabbimiz, yalnız Sana tevekkül ettik, yalnız sana yöneldik ve dönüşümüz de yalnız sanadır,

Yüce Allah, kâfirleri veli ve dost edinmeyi yasakladıktan sonra:

“İbrahim’de ve onunla beraber olanlarda sizin için gerçekten uyulacak güzel bir örnek vardır.” âyeti ile İbrahim (aleyhisselâm)’ın kıssasını sözkonusu etmekle ve kâfirlerden uzak kalmanın onun sîretinin belirgin bir özelliği olduğunu belirtmektedir. Yani siz de ona uyunuz ve onu önder belleyiniz. Babası için mağfiret istemesi hali bundan müstesnadır.

“Örnek alınarak kendisine uyulan” demektir. ile gibidir (hem söyleyişi, hem anlamı itibariyle.) “O senin gibidir, sen de onun gibisin” anlamında: denilir. Âsım hemzeyi ötreli olarak okumuştur. Kesreli okunuşu gibi, bu da bir şivedir.

“Onunla beraber olanlarda” âyeti İbrahim’e îman eden ashabında, demektir. İbn Zeyd

“onunla beraber olanlar “dan kasıt peygamberlerdir, demiştir.

“Hani onlar kavimlerine” kâfirlere

“muhakkak bizler sizden ve Allah’tan başka ibadet ettiğiniz şeylerden” pullardan, heykellerden

“uzağız, demişlerdi.”

“Uzağız” lâfzı ‘ın çoğuludur, “Ortak” kelimesinin çoğulunun diye: “Zarif” kelimesinin çoğulunun: diye gelmesi gibi. Bu lâfız genelde “fualâ” vezninde okunmuştur. Ancak Îsa b. Ömer ile İbn Ebi İshak “fiâl” vezninde olmak üzere “be” harfi kesreli olarak; diye okumuşlardır. “Kısa-kısalar, uzun-uzunlar, zarif-zarifler” gibi. Hemzenin terkedilmesi ve tenvinli olarak: denilmesi de caizdir. Mastarın sıfat olarak kullanılması şeklinde; diye de okunmuştur. -Îsa ve İbn Ebi İshak’ın kıraatindeki- kesrenin yerine damme ile; diye de okunmuştur. “Dişi kuzu ve yeni doğum yapmış koyun” kelimelerine uygun da okunmuştur.

Ayet-i kerîme İbrahim (aleyhisselâm)’ın bu İşinde ona uyulmasını emreden açık bir nastır. Bu ise bizden öncekilerin şeriatinin (şer’u min kablina) Allah ve Rasûlünün haber vermiş olduğu hususlarda bizim için de şeriat olduğu görüşünün doğruluğunu göstermektedir.

“Sizi inkâr ettik.” Sizin inandığınız putları reddettik, fiillerinizi reddettik, yalanladık ve sizin hak üzere olduğunuzu kabul etmedik, anlamında olduğu söylenmiştir.

“Yalnızca Allah’a îman edinceye kadar bizimle sizin aranızda düşmanlık ve kin ebediyyen başgöstermiştir.” Siz küfrünüz üzere kaldığınız sürece size karşı tutumumuz bu olacaktır. Ancak Allah’a îman edecek olursanız, o vakit düşmanlığımız dostluğa dönüşür “demişlerdi.”

İbrahim’in babasına söylediği

“muhakkak senin İçin mağfiret isteyeceğim; ama Allah’a karşı sana fayda sağlayamam, sözü müstesna.” O halde mağfiret dilemek hususunda ona uyup müşriklere mağfiret dilemeyin. Çünkü onun bu tutumu babasına daha önceden vermiş olduğu bir sözün gereği idi. Bu açıklamayı Katade, Mücahid ve başkaları yapmıştır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: İstisnanın anlamı şudur: İbrahim kavmini terketmiş ve onlardan uzak kalmıştı. Ancak babası için mağfiret dilemesi (bu uzak kalıştan) müstesna idi. Daha sonra yüce Allah et-Tevbe Süresi’nde (9/114, âyet-i kerimede) onun mazeretini açıklamış bulunmaktadır.

Bu âyet-i kerimede Peygamberimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın diğer peygamberlerden daha faziletli olduğuna delâlet vardır. Çünkü bize yüce Allah’ın:

“Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının.” (el-Haşr, 59/7) âyeti ile Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)’a uymamız emri mutlak olarak verilmiştir. Diğer taraftan İbrahim (aleyhisselâm)’a uymamız emri bize verilince onun bazı davranışları istisna edilmiştir.

Bu âyetteki istisnanın munkatı istisna olduğu da söylenmiştir. Ama İbrahim’in babasına: Mutlaka sana mağfiret dileyeceğim, şeklindeki sözünü vermesinin sebebi onun müslüman olmuş olduğunu sanmasından dolayı olmuştu. Onun müslüman olmadığı ortaya çıkınca ondan da uzak olduğunu belirtti. Bu açıklamaya göre müslüman olduğu zannedilen kimseler için mağfiret dilemek câiz olmaz. Sizler böyle bir zanna sahib olmadığınıza göre hala kâfirleri ne diye veli (ve dost) edinirsiniz?

“Ama Allah’a karşı sana fayda sağlayamam.” Bu, İbrahim (aleyhisselâm)’ın babasına söylediği sözlerdendir. Yani eğer sen O’na ortak koşacak olursan, ben Allah’ın azabından herhangi bir bölümünü senden uzaklaştıramam, demektir.

“Rabbimiz yalnız Sana tevekkül ettik.” Bu İbrahim (aleyhisselâm)’ın ve arkadaşlarının yaptığı duadandır. Bu âyetle yüce Allah’ın mü’minlere böyle söylemelerini öğrettiği de belirtilmiştir. Yani sizler kâfirlerden uzak kalınız, yalnız Allah’a tevekkül ediniz ve:

“Rabbimiz yalnız Sana tevekkül ettik” yani güvenip dayandık, deyiniz.

“Yalnız sana yöneldik” döndük

“ve” âhirette

“dönüşümüz de yalnız Sanadır.”

Kıyamet günü ne yakınlarınız ne de çocuklarınız size hiçbir fayda sağlayamaz. Allah aranızda hüküm verecektir. Allah yaptıklarınızı görendir.

Diyanet Vakfı
Kıyamet günü yakınlarınız ve çocuklarınız size fayda vermezler. Çünkü Allaharanızı ayırır. Allah, yaptıklarınızı görendir.

Kurtubi Tefsiri
Akrabanızın da, evlâdınızın da size hiç faydaları olmaz. Kıyâmet gününde sizin aranızı ayıracaktır. Allah yaptıklarınızı en iyi görendir.

Hâtıb, Mekkeliler arasında çocuklarının ve akrabalarının bulunduğunu belirterek özür beyan edince yüce Rabbimiz de

“akrabanızın da, evlâdınızın da size hiç faydaları olmaz” âyeti ile; akrabanın ve çocukların eğer onlar dolayısıyla Allah’a isyan edilecek olursa, kıyâmet gününde hiçbir faydalarının olmayacağını açıklamaktadır.

“Kıyâmet gününde sizin aranızı ayıracaktır.” Mü’minleri cennete, kâfirleri de cehenneme koyacaktır.

“Ayıracaktır” âyeti yedi şekilde okunmuştur. Âsım “ye” harfini üstün, “sad” harfini kesreli ve şeddesiz olarak okumuştur. Hamza ve el-Kisaî ise şeddeli olarak; şu kadar var ki meçhul bir fiil halinde okumuşlardır. (Birbirinizden ayrı bırakılacaksınız anlamında) Talha ve en-Nehaî “nun” ile ve şeddeli, “sad”ı kesreli okumuştur. (Aranızda etraflı bir şekilde hüküm vereceğiz, anlamında.) Alkame’den de aynı şekilde “nun” ile fakat (“sad” harfi) şeddesiz okuduğu rivâyet edilmiştir. Katade ve Ebû Hayve “ye” harfi ötreli, sad harfi şeddesiz ve kesreli olarak; den gelen muzari bir fiil olarak (yine; ayıracaktır, anlamında) diye okumuşlardır. Diğerleri ise ötreli bir ye, sakin “fe” ve “sad” harfi üstün olarak meçhul bir fiil halinde okumuşlardır (ayrılacaktır, anlamında.) Ebû Ubeyd de bu okuyuşu tercih etmiştir.

Şeddesiz okuyan kimseler yüce Allah’ın:

“O ayırdedenlerin en hayırlısıdır.” (el-En’âm, 6/57) âyeti ile.

“Muhakkak ki ayırdetme günü…” (ed-Duhan, 44/40) âyeti dolayısıyla böyle okumuşlardır. Şeddeli okuyanlar, bu okuyuşun fiilin defalarca ve çokça tekrarlandığını ifade etmesi açısından daha açık bir anlam ortaya koyduğundan dolayı böyle okumuşlardır. Bu fiili meçhul okuyanların bu şekilde okumalarına sebep ise failin bilinmesidir. Faili malum bir fiil olarak okuyanlar ise, fiildeki zamiri yüce Allah’a irca’ ederler. “Nun” ile okuyuş ise tazim anlamını ifade eder.

“Allah yaptıklarınızı en iyi görendir.”

Eğer sizi ele geçirirlerse, size düşman kesilirler, size elleriyle ve dilleriyle kötülük ederler, inkâr etmenizi arzu ederler.

Diyanet Vakfı
Şayet onlar sizi ele geçirirlerse, size düşman kesilecekler, size ellerini ve dillerini kötülükle uzatacaklardır. Zaten inkar edivermenizi istemektedirler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar size karşı zafer kazanırlarsa, size düşmanlık ederler. Size ellerini ve dillerini kötülükle uzatırlar ve kâfir olmanızı şiddetle arzu ederler.

“Onlar sîze karşı zafer kazanırlarsa” sizinle karşılaşır ve size rastlarlarsa… demektir. Kılıçla çarpışma esnasında ve benzeri hallerde gaflette olduğunuz bir anı yakalamak istemek anlamındaki: (……..) da buradan gelmektedir. Bunun eğer size karşı zafer kazanır ve size üstünlük sağlarlarsa anlamında (mealde olduğu gibi) olduğu da söylenmiştir.

“Size düşmanlık ederler, size ellerini ve dillerini kötülükle uzatırlar.”

Yani ellerini sizi vurmak ve öldürmek için uzatırlar, dillerini de sövüp saymak için.

“Ve kâfir olmanızı” Muhammed’i inkar etmenizi

“şiddetle arzu ederler.”

O halde onlara iyilik yapmaya kalkışmayınız, çünkü onların size iyilikleri olmaz.

Ey iman edenler! Benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı dost edinmeyin. Onlara sevgi gösteriyorsunuz, hâlbuki onlar size gelen hakikati inkâr ettiler, Resul’ü ve sizi yalnızca Allah’a Rabbiniz olarak iman ettiğiniz için yurtlarınızdan çıkardılar. Eğer benim yolumda cihad etmek ve rızamı aramak için yola çıktıysanız, onlara gizlice sevgi göstermeyin. Ben, sizin gizlediğinizi de açıkladığınızı da bilirim. Sizden kim bunu yaparsa, şüphesiz doğru yoldan sapmıştır.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Eğer benim yolumda savaşmak ve rızamı kazanmak için çıkmışsanız, benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanlara sevgi göstererek, gizli muhabbet besleyerek onları dost edinmeyin. Oysa onlar, size gelen gerçeği inkar etmişlerdir. Rabbiniz Allaha inandığınızdan dolayı Peygamberi de sizi de yurdunuzdan çıkarıyorlar. Ben, sizin saklı tuttuğunuzu da, açığa vurduğunuzu da en iyi bilenim. Sizden kim bunu yaparsa (onları dost edinirse) doğru yoldan sapmış olur.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları -kendilerine sevgi ile (haber) ulaştırarak ve onlar size gelmiş olan hakkı İnkâr etmişken- veliler edinmeyin. Onlar Rabbiniz olan Allah’a îman ettiniz diye Peygamberi de, sizi de (yurdunuzdan) çıkarmışlardır. Eğer siz, yolumda cihad etmek ve rızamı aramak için çıkmış iseniz, onlara gizlice (nasıl) sevgi beslersiniz. Ben ise gizlediğinizi de, açıkladığınızı da en iyi bilenim. Sizden kim bunu yaparsa, şüphesiz yolun ta ortasında sapmış olur.

Yüce Allah’ın:

“Ey îman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları… veliler edinmeyin” âyetinde ki: “Edindi” fiili iki mef’ûle geçiş yapmıştır. Bu iki mef ûl

“sizin de düşmanınız” ile

“veliler” anlamındaki lâfızlardır.

“Düşman” lâfzı, “Düşmanlık etti” fiilinden fe’ûl vezninde bir isimdir. “Affetti” fiilinden “afuvv; çokça affeden” isminin yapılması gibi. Mastar vezninde oluşundan dolayı tekil hakkında nasıl kullanılır ise, çoğul hakkında da öylece kullanılmıştır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

“Ey îman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları … veliler edinmeyin” âyeti ile ilgili olarak hadis İmâmları -lâfız Müslim’in olmak üzere- Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedirler: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) beni, ez-Zübeyr’i ve el-Mikdad’ı göndererek: “Ravdalu ilâh denilen yere gidiniz. Orada beraberinde bir mektub bulunan Hevdecie bir kadın bulacaksınız, o mektubu ondan alınız” diye buyurdu.

Bunun üzerine yola koyulup atlarımızı koşturduk. Kadını buluverdik, ona: Mektubu çıkar, dedik. Beraberimde mektub diye bir şey yok, dedi. Biz: Ya mektubu çıkartırsın veya elbiselerini çıkartırsın dedik. Bu sefer o mektubu saçının örükleri arasından çıkardı, Biz de mektubu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a getirdik. Mektubta: “Hâtıb b. Ebi Beltaa’dan…” diye başlıyor ve Mekkelilerden birtakım müşriklere Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bazı durumlarını haber veriyordu. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Ey Hatıb bu da ne?” diye sordu. Hatıb: Acele elme ey Allah’ın Rasûlü, dedi. Ben Kureyş’e sonradan yamanmış bir kişi idim. -Süfyan dedi ki: Hatıb Kureyşlilerle antlaşmalı birisi idi. Bizzat Kureyşlilerden değildi.- Seninle birlikte bulunan muhacirlerin kendileri vasıtasıyla ailelerini koruyacakları akrabalık bağları vardır. Benim onlar ile böyle bir neseb bağım olmadığından ötürü, kendisi sebebiyle yakınlarımı himaye edecekleri bir iyilikte bulunmak istedim onlara. Ben bu işi ne kâfir olduğum, ne dinimden döndüğüm, ne de müslüman olduktan sonra küfre rıza gösterdiğim için yaptım. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Doğru söyledi” diye buyurdu. Ömer: Ey Allah’ın Rasûlü! Beni bırakta şu münafığın boynunu vurayım, dedi. Peygamber: “O Bedir’e katılmış bir kimsedir, Allah’ın Bedir’e katılanlara muttali olarak: İstediğinizi yapınız, ben size mağfiret buyurdum demediğini nereden bilebilirsin ki?” dedi. Bunun üzerine yüce Allah:

“Ey Îman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları… veliler edinmeyin” âyetini indirdi Müslim, IV, 1941: Buhârî, III, 1095, IV. 1463. 1557. 1K55: V. 2J09; Tirmizi, V, 40y; Ebû Dâvûd, 111, 17; Müsned, I, 79, 105

Mektubu götüren kadının Kureyş’in mevlalarından Sara adında olduğu söylenmiştir. Mektupta şunlar yazılıydı: “İmdi! Şüphesiz Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) size sel gibi akan, geceyi andıran (çok kalabalık) bir ordu ile üzerinize yönelmiş bulunuyor. Allah’a yemin ederim ki eğer üzerinize tek başına kendisi dahi gelecek olsa, Allah size karşı ona zafer verecek ve sizin hakkınızda ona verdiği sözünü gerçekleştirecektir. Çünkü Allah onun gerçek dostu ve yardımcısıdır… Bu (muhtevayı) bazı müfessirler zikretmiş bulunmaktadır.”

el-Kuşeyri ve es-Sa’lebi’nin belirttiklerine göre Hâtıb b. Ebi Beltaa Yemenli birisi idi. Onun Mekke’de ez-Züreyr b. el-Avvâm’ın mensubu olduğu Esed b. Abdu’l-Uzzaoğulları ile bir kardeşlik antlaşması vardı. ez-Zubeyr b. el-Avvâm’ın kendisi ile antlaşmalı olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr b. Sııyfî b. Hişam b. Abdi Menafin azadlısı olan Sara, Mekke’den geldiğinde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da Mekke’ye fetih hazırlıkları içerisinde idi. Bu gelişinin Hudeybiye antlaşmasının barış döneminde olduğu da -söylenmiştir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Ey Sara, sen hicret edici olarak mı geldin” diye sordu. Sara: Hayır dedi. Bu sefer: “Peki müslüman olarak mı geldin?” diye sordu. Sara yine:

Hayır dedi. Bu sefer: “Peki geliş sebebin ne?” diye sorunca, şu cevabi verdi: Akraba, efendiler, asıl yakınlar ve aşiret sizlerdiniz. Efendiler (mevlalar) gitti -yani Bedirde öldürüldüler,- Şimdi de çok ileri derecede ihtiyaç içindeyim. Bana bir şeyler veresiniz ve beni giydiresiniz diye yanınıza geldim. Peygamber: “Mekkelilerin gençleri ile aran nasıl?” diye sordu. Sara şarkıcı bir kadın idi, şu cevabı verdi: Bedir vakasından sonra benden hiçbir şey istenmedi. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Abdu’l-Muttaliboğulları ile Muttaliboğullarını ona bir şeyler vermeye teşvik etti. Ona elbiseler verdiler, bağışlarda bulundular ve ona binek verdiler. O da Mekke’ye gitmek üzere çıktı.

Hâtıb ona gelerek: Ben sana on dinar ve birtakım giyecekleri şu mektubu Mekkelilere ulaştırman şartı ile veriyorum deyip, mektupta şunları yazdı: “Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) üzerinize gelmek istiyor, siz de tedbirinizi alınız.” Sara Medine’den çıktı. Cebrâîl inerek Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a durumu bildirdi. O da Ali, ez-Zübeyr ve Ebû Mersed el-Ganevî’yi gönderdi. Bir rivâyete göre ise Ali, ez-Zübeyr ve el-Mikdad’i; bir diğerinde Ali ve Ammar b. Yasir’i, bir başkasında Ali, Ammar, Amr, ez-Zübeyr, Talha, el-Mikdad ve Ebû Mersed’i gönderdi. -Hepsi de atlı idiler.- Onlara şu talimatı verdi: “Ravdatu Hâh denilen yere varıncaya kadar gidiniz. Orada hevdecinde bir kadın bulacaksınız, O kadınla birlikte Hatıb’tan müşriklere yazılmış bir mektub vardır. O mektubu ondan alınız ve kadını serbest bırakınız. Şayet mektubu size vermeyecek olursa, boynunu vurunuz.”

Kadına denilen yerde yetiştiler ve ona: Mektub nerede? diye sordular. Beraberinde mektub olmadığına dair yemin etti. Eşyalarını tetkik ettiler, beraberinde mektub bulamadılar. Geri dönmeye karar verdiklerinde Ali: Allah’a yemin ederim. O bize yalan söylemedi ve hiçbir zaman biz de onu yalanlamadık, dedi. Kılıcını çekti ve: Mektubu çıkart, aksi takdirde Allah’a yemin ederim üzerinden elbiselerini soyarım ve boynunu vururum. Kadın işin ciddi olduğunu görünce, mektubu sac örüklerinin arasından çıkardı. -Bir rivâyete göre ise beline bağladığı kuşak arasından çıkardı.- Mektubu verdikten sonra kadını serbest bıraktılar ve mektbu alıp Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a götürdüler. Rasûlullah, Hatıb’a haber göndererek: “Mektuptan haberin var mı?” diye sordu, o da: Evet dedi. Sonra da hadisin geri kalan bölümünü az önce geçene yakın bir şekilde kaydetti.

Rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) -biri Sara olmak üzere dört kişi dışında- fetih günü bütün insanlara eman vermiştir,

2- Kâfirleri Veli Edinmek, Bu Sûre ile Yasaklanmıştır:

Kâfirleri veli (dost) edinmenin yasaklanışı hususunda bu sûre aslî bir delil teşkil etmektedir. Buna dair açıklamalar daha önce bir kaç yerde geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’ın: “Mü’minler, mü’minleri bırakıp kâfirleri veliler edinmesin.” (Al-i İmrân, 3/28);

“Ey îman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin.” (Al-i İmrân, 3/118);

“Ey îman edenler! Yahuduleri de, hristiyanları da veliler edinmeyiniz” (el-Mâide, 5/51) buyrukları bunlardan bazılarıdır. Buna benzer âyetler da pek çoktur.

Nakledildiğine göre Hatıb;

“Ey îman edenler!” âyetini duyunca, îman ile hitab olunduğundan ötürü sevincinden bayıldı.

3- Kâfirlere Sevgi:

Yüce Allah’ın:

“Kendilerine sevgi ile (haber) ulaştırarak” âyetinde zahiren onlara sevgi duyarak… kastedilmiştir. Çünkü Hatıb’ın kalbi sağlıklı idi. Buna delil Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashaba: “Bu arkadaşınız doğru söylemiştir.” demiş olmasıdır. Bu ise onun kalbinin (küfür ve nifaktan) esenlikçe olduğuna ve akidesinin katıksız olduğuna açık bir ifadedir.

“Sevgi İle” âyetindeki “be” harfi fazladan gelmiştir. Nitekim “sureyi okudum” anlamında: denilebildiği gibi; da denilebilir. Yine; “ona içimdekini açtım” anlamında; denilebildiği gibi da denilebilir.

“Be” harfinin zaid olmaması ve “ulaştırarak” fiilinin mef’ûlünün hazfedilmiş olması da mümkündür ki: Siz, sizinle onlar arasındaki sevgi sebebiyle Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın haberlerini onlara ulaştırarak… demek olur.

Aynı şekilde:

“Onlara gizlice (nasıl) sevgi beslerseniz?” âyeti da sevgi beslemek sebebiyle… demek olur.

el-Ferrâ” şöyle demiştir:

“Kendilerine sevgi ile ulaştırarak” âyeti “velilerin sılası arasında yer alır. “Sevgi” kelimesinin başına “be” harfinin gelmesi ile gelmemesi arasında bir fark yoktur. Bununla birlikte “be” harfinin “edinmeyin” âyetine zamirinden hal olarak taalluk etmesi de mümkündür, “veliler” anlamındaki lâfza onun bir şifalı olarak taalluk etmesi de mümkündür. İsti’naf (yeni bir cümle) olması da mümkündür. el-Ferrâ’nın bu açıklamalarına göre âyetin ilgili Itoiiiinlerinin meali sırasıyla şöyle yapılabilir.

aleyhisselâmıla olması halinde:

“Renim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları kendilerine sevgi ile haber ulaştırıp… veliler edinmeyin ”

b. Hal kabul edilmesi halinde:

“… kendilerine sevgi ile haber ulaştırarak… veliler edinmeyin…”

c. Sıfat kabul edilmesi halinde:

“… kendilerine sevgi ile haber ulaştırdığınız veliler… edinmeyin.”

d. İstinaf olması halinde:

“… edinmeyin. Siz onlara sevgi ile (nasıl) haber ulaştırırsınız”

Okuyucu ayrıca “yedinci başlıktaki” anlamlarla ilgili açıklamalara da dikkat buyurmalıdır.

“Kendilerine sevgi İle (haber) ulaştırarak” âyeti, müslümanların gizliliklerini onlara bildiriyor ve onlara samimiyetle öğüt veriyorsunuz, demektir. ez-Zeccâc da böyle açıklamıştır.

4- Müslümanların Gizli Hallerini Dünyevi Maksatla Düşmanlara Haber Verenin Hükmü:

Müslümanların gizli hallerini iyice bilip bu hallerine onların aleyhlerine dikkat çeken, düşmanlarına onların haberlerini bildiren bir kimse, eğer bu işi dünyevi bir maksatla yapıyor ve buna rağmen itikadı da sağlam ise -Hâtıb’ın bu işi yaparken dinden dönme niyetini laşımayıp, onları minnet altında tutmak maksadını gütmesinde olduğu gibi- bu davranışı dolayısıyla kâfir olmaz.

5- Müslümanların Haberlerini Dünyevî Maksatla Düşmana Bildiren Kimsenin Cezası:

Bu durumdaki bir kimsenin bu davranışı ile kâfir olmadığını kabul ettiğimiz takdirde acaba bu davranışı dolayısıyla had olarak öldürülür mü, öldürülmez mi? Bu hususta ilim adamları ihtilâf etmişlerdir. Malik, İbnu’l-Kasım ve Eşheb şöyle demişlerdir: Bu hususta İmâm (İslam devlet başkanı) ictihad eder. Abdu’l-Melik de şöyle demiştir: Eğer bu hareketi adet haline getirmiş ise öldürülür. Çünkü böyle bir kişi casustur. Malik de casusun öldürüleceğini belirtmiştir. Bu görüş de doğrudur, çünkü böyle bir kimse müslümanlara zarar verir ve yeryüzünde fesad çıkarmaya çalışan bir kimsedir. İbnu’l-Macişun, Hatıb’ın bu işi ilk yapışında teshil edilmiş olması dolayısıyla bu hususta tekrarı (bu işi adet edinmeyi) gözönünde bulundurmuş olabilir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

6- Casus Kâfir Olursa:

Casusun kâfir olması halinde el-Evzaî’nin görüşüne göre bu, onun ahdini bozması demek olur. Esbağ da: Harbî (darul’l-harbe tabi) casus öldürülür. Müslüman ve zımmî casus ise (uygun bir şekilde) cezalandırılırlar. Ancak açıkça İslama karşı düşmanlık gösterecek ve İslam aleyhine yardımlaşacak olurlarsa, o takdirde öldürülürler.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna Furat b. Hayyam adında müşriklere casusluk yapan birisi getirildi ve öldürülmesini emretti. Bu sefer Furat: Ey ensar topluluğu, ben Allah’tan başka hiçbir ilâh olmadığına, Muhammed’in de Allah’ın Rasülü olduğuna şahitlik ettiğim halde nasıl öldürülebilirim? diye bağırdı. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in emri ile serbest bırakıldı. Sonra da şöyle buyurdu: “Aranızdan kendisini imanına havale ettiğim kimseler de vardır. Bunlardan birisi de Furat b. Hayyam’dır.” Ebû Dâvûd, III, 48; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübrâ, VIII, 197; Müsned, IV, 336

Yüce Allah’ın;

“İnkâr etmişken” âyeti ya

“edinmeyin” anlamındaki buyruklarıma da

“ulaştırarak” anlamındaki âyetten bir haldir. Yani onlar bu halde iken onları velî edinmeyin yahut onlara sevgi ile haber ulaştırmayın, demektir.

el-Cahderî:

“Size gelmiş” anlamındaki âyeti “be” harfi yerine “lam” harfi getirerek; diye okumuştur. Size gelmiş olan haktan ötürü küfre sapmışken… demek olur.

7- Sizi ve Allah’ın Rasûlünü Mekke’den Çıkartmış Olanlara Nasıl Sevgi Beslersiniz?

“Onlar… Peygamberi de, sizi de çıkarmışlardı” âyeti onların kâfirliklerini, azgınlıklarını açıklayan bir ifade gibi yeni bir söz başlangıcı (isti’naf)dır yahutta

“inkâr etmişken” anlamındaki âyetten bir haldir.

“Rabbiniz olan Allah’a îman ettiniz diye” âyeti da

“çıkartmışlardı”

fiilinin gerekçesini bildirmektedir. Yani siz Allah’a îman ettiğiniz için yani Allah’a imanınız sebebiyle Mekke’den Rasûlü ve sizleri çıkartmışlardı.

İbn Abbâs dedi ki: Hâtıb, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte Mekke’den çıkartılanlardan idi.

İfadede bir takdim ve tehir olduğu ve ifadenin takdirinin şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer siz Benim yolumda cihad edenler olarak çıkmış iseniz, Benîm de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları veliler edinmeyiniz.

İfadede bir hazf olduğu ve anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer sizler Benim yolumda cihad etmek ve Benim rızamı aramak maksadı ile çıkmış iseniz asla onlara sevgi ile (haber) ulaştırmayınız.

Bir diğer açıklamaya göre:

“Eğer siz yolumda cihad etmek ve rızamı aramak için çıkmış iseniz” âyeti şarttır. Onun cevabı daha önceden geçmiş bulunmaktadır. Mana da şudur: Eğer sizler Benim yolumda cihad etmek üzere çıkmış iseniz Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları veliler edinmeyiniz.

“Cihad etmek” ile

“aramak” anlamındaki lâfızların nasb ile gelmesi mef’ûlün leh olduklarından dolayıdır.

“Onlara gizlice sevgi beslersiniz” âyeti ise

“ulaştırarak” anlamındaki fiilden bedel ve onun yerine beyan edici bir ifadedir. Fiiller de birbirlerinden bedel olarak getirilebilir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Kim bunları işlerse cezaları ile karşılaşır. Kıyâmet gününde onun azâbı kat kat verilir.” (el-Furkan, 25/68-69) Sîbeveyh de şu beyiti zikretmektedir:

“Ne zaman bize gelir yurdumuzda bize misafir olursan,

Sen çokça odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun.”

Âyetin: “Sizler onlara gizlice sevgi beslersiniz” takdirinde olduğu da söylenmiştir. O vakit ifade bir isti’nâf olur.

Bütün bu âyet, Hatib’a yapılmış bir sitemdir. Aynı zamanda bu âyet onun faziletine, üstün değerine, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a samimiyetle bağlı olduğuna, imanının gerçekliğine delildir. Çünkü sitem ancak sevenin sevdiğine yaptığı bir şeydir. Nitekim şair şöyle demiştir;

“Sevdiğim dostuma sitem ederim,

Onun uzak kalışı beni şüpheye düşürürse,

Sitem olmazsa sevgi de yoktur.

Sitem kaldıkça, sevgi de kalır.”

“Sevgi ile” âyeti, onlara mektup yazmakla, iyilikte bulunmakla anlamındadır. Önceden de belirttiğimiz gibi bu lâfzın başındaki “be” ya zâiddir ya da değildir.

“Ben ise gizlediğinizi” kalbinizde sakladığınızı

“de açıkladığınızı” dışa vurduğunuzu

“da en iyi bilenim.”

Bu âyetteki:

“…nizi” lâfzında ki “be” fazladan gelmiştir. Nitekim “şunu bildim” anlamında; da denilir, da denilir.

Âyetin “sizin gizlediğinizi de, açıkladığınızı da herkesten daha çok en iyi bilen Benim” anlamında olduğu ve “herkesten daha çok” lâfzının hazfedikliği de söylenmiştir. Nitekim: Filan kişi başkasından daha bilgili ve daha faziletlidir” denilebilir.

İbn Abbâs: Ben sizin kalplerinizde gizlediklerinizi, dillerinizle açığa vurduğunuz ikrar ve tevhidi en iyi bilenim diye açıklamıştır.

“Sizden kim bunu yaparsa” aranızdan onlara kim gizlice haber ulaştırıp mektuplaşırsa

“şüphesiz yolun ta ortasında sapmış olur.” Doğru yolu bulamamış ölür.

O, Allah’tır. Yaratandır, yoktan var edendir, şekil verendir. En güzel isimler O’nundur. Göklerde ve yerde olanlar O’nu tesbih eder. O, azîzdir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
O, yaratan, var eden, şekil veren Allahtır. En güzel isimler Onundur. Göklerde ve yerde olanlar Onun şanını yüceltmektedirler. O, galiptir, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
O Allah’tır ki Haliktır, Bâri’dir, Mûsavvir’dir. En güzel isimler yalnız Onundur. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nu teşbih eder, O Azîz’dir, Hakîm’dir.

“O Allah’tır ki Hâlik’tir, Bâri’dir, Mûsavvir’dir.” Burada

“el-Hâlik” takdir eden,

“el-Bâri’” yoktan var edip ortaya çıkartan,

“el-musavvir” suretleri şekillendirip onları değişik şekillerde terkib eden demektir. Buna göre suret vermek, yaratmaya ve yoktan meydana getirmeye terettüb eder ve bunlara tabidir.

“Suret vermek: Tasvir” de şekillendirmek ve çizgilerini belirlemek demektir. Allah insanları annelerinin karnında üç ayrı yaratılışta var eder. Onu önce bir alaka (sülük gibi), sonra bir çiğnemlik et haline getirir, sonra da onu bir suret sahibi kılar. Bu da suret sahibi olduğu kendisiyle tanınacak şeklî ve özellikleriyle başkasından ayrılmasını sağlayacak şekilde şekillendirilmesi demektir. Yaratanların en güzeli olan Allah’ın şanı ne yücedir! Şair en-Nâbiğa şöyle demektedir:

“O Hâlik’tir, Bâri’dir, rahimlerde suret verendir,

Kan haline gelinceye kadar suya.”

Bazıları yaratmayı suret vermek anlamında kabul etmişlerse de durum böyle değildir. Çünkü suret vermek sonradan olur, takdir ilkin olur, var edip yoktan ortaya elkarmak (Bari’lik) ikisi arasında olur. Yüce Allah’ın:

“Hani Benim iznimle çamurdan bir kuş suretine benzer bir şeyi yapıyordun (halkediyordun,).” (el-Mâide, 5/110) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“Ve Sen yarattığını kemaliyle var edensin; fakat bazıları

Yaratır, sonra gereği gibi var edemez.”

Şair burada şunu anlatmak istemektedir: Sen önce dilediğini takdir eder, sonra onu takdirine uygun olarak gerçekleştirir, yerine getirirsin. Senden başkası ise tamamlaya ma yatağı ve maksadını gerçekleştiremeyeceği şeyleri takdir eder. Bu ise ya onun takdir ederken tasavvurundaki eksikliği yahutta maksadını tamamlamaktan yana âciz olmasından ötürüdür. Biz bütün bunlara dair yeterli açıklamaları “el-Kitabu’l-Esnâ fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsnâ” adlı eserimizde kaydetmiş bulunuyoruz. Allah’a hamdolsun.

Hâtıb b. Ebi Beltea’dan rivâyete göre o: diye ikinci kelimenin “vav” ve “ra’: harfini üstün okumuştur, Kendisine suret verileni yoktan var eden, demektir. Bu da suret verdiği varlığı değişik şekilleriyle birini diğerinden ayırdeden demektir. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir.

“En güzel isimler yalnız O’nundur. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nu teşbih eder. O Azîz’dir, Hakîm’dir.” Bunu dair açıklamalar da daha önceden (mesela el-Bakara, 2/32 ve 129. âyetler ile el-İsra, 17/44. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Ben can dostum Ebû’l-Kasım Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Allah’ın en büyük ismi (İsm-i A’zam’ı)na dair soru sordum da şöyle buyurdu: “Ey Ebû Hüreyre, sen el-Haşr Sûresi’nin sonlarını çokça okumaya bak!” Aynı soruyu ona bir daha sordum, o da bana aynı cevabı tekrarladı. Bir daha ona sordum, yine bana aynı cevabı verdi. Elimizin altındaki kaynaklarda tesbit edemedik

Câbir b. Zeyd dedi ki: Şüphesiz ki Allah’ın İsm-i Azamı bu âyetin konumu dolayısıyla “Allah”dır. Enes b. Malikten rivâyete göre Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim el-Haşr Sûresi’nİ okursa, Allah ona geçmiş ve gelecek (küçük) günahlarını bağışlar. ” Bu rivâyetin kaynağını teshil edemedik

Ebû Umâme’den de şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Her kim gece ya da gündüzün el-Haşr Sûresi’nin son âyetlerini okuyacak olur da Allah o gece yalım o gün onun canını alırsa, Allah’ın onu cennete koyması vacib olur.” Benzer anlamdaki Ma’kil b. Yesâr’dan gelen rivâyet sûrenin girişinde kaydedilmişti. Oradaki ilgili nota bakınız.

O, Allah’tır. O’ndan başka ilah yoktur. Melik’tir, Kuddûs’tür, Selâm’dır, Mü’min’dir, Müheymin’dir, Azîz’dir, Cebbâr’dır, Mütekebbir’dir. Allah, onların ortak koştuklarından uzaktır.

Diyanet Vakfı
O, öyle Allahtır ki, kendisinden başka hiçbir tanrı yoktur. O, mülkün sahibidir, eksiklikten münezzehtir, selamet verendir, emniyete kavuşturandır, gözetip koruyandır, üstündür, istediğini zorla yaptıran, büyüklükte eşi olmayandır. Allah, müşriklerin ortak koştukları şeylerden münezzehtir.

Kurtubi Tefsiri
O Allah’tır ki, Ondan başka hiçbir ilâh yoktur. Meliktir, Kuddûs’tür, Selâmdır, Mü’mindir, Müheymindir, Azîz’dir, Cebbâr’dır, Mütekebbir’dir. Allah koştukları ortaklardan münezzehtir.

“O Allah’tır ki, Ondan başka hiçbir İlah yoktur. Melîktir, Kuddûstür.” Hertürlü eksiklikten münezzeh, her türlü kusurdan arınmıştır.

“el-Kades” Hicazlıların şivesinde kova demektir. Çünkü onunla temizlenilir. Kuyudan kendisi ile su çıkartılan kaplardan birisini ifade etmek üzere kullanılan: (…….) de buradan gelmektedir. Siheveyh ilk harflerini üstün okuyarak “kaddûs, sebbûh” derdi. Ebû Hatîm’in Yakub’dan naklettiğine göre o el-Kisâî’nin yanında Ebû’d-Dinar künyeli fasih bir bedevi Arabın “el-kaddûs” diye okuduğunu duymuştur.

Sa’leb dedi ki: “Fe’ûl” veznindeki herbir ismin ilk harfi üstündür. “Se’ffûd, kellûb, tennûr, semmûr ve şebbût” gibi. Ancak “es-subbûh” ve “el-kuddûs” isimlerinde ilk harflerinin ötreli okunması daha cok görülen bir şeydir, fethah okundukları da olur. Ötreli olarak “ez-zurrûlı” da böyledir, fethalı okunduğu da olur.

“Selam’dir” yani eksikliklerden uzak olandır, demektir. İbnu’l-Arabi dedi ki: İlim adamları -Allah’ın rahmeti üzerlerine olsun- Allah hakkında “es-selâm” dediğimiz takdirde, bunun esenlik sahibi (eksikliklerden kurtulmuş) anlamına geldiği üzerinde ittifak etmişlerdir, Ancak bu eksiklikten uzak oluşun nisbet yönü hususunda üç ayrı görüşler; vardır:

1- Her türlü kusurdan uzak ve her türlü eksiklikten beri demektir.

2- Selâm sahibi anlamındadır, Yani cennette kullarına selâm verecek olandır. Yüce Allah’ın:

“Çok merhametli Rabbden ‘selam’ denir.” (Yasin, 36/58) âyetinde olduğu gibi.

3- Bütün yaratıkların zulmünden yana uzak kaldığı yüce zat anlamındadır.

Derim ki: el-Hattabî’nin görüşü de budur. Buna ve bundan Önceki görüşe göre “es-selâm” yüce Allah’ın fiilî bir sıfatıdır. Onun her türlü kusur ve eksiklikten uzak olduğu anlamına göre ise, zatî bir sıfatıdır. “es-Selâm”ın kullarına esenlik veren anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Mü’min’dir.” Yani rasûllerine mucizeler vermek suretiyle tasdik edendir, mü’minlere vaadettiği mükâfatı, kâfirlere de tehdit ettiği azâbı vermek suretiyle vaad ve tehdidini doğru olarak gerçekleştirendir. Bir görüşe göre “el-mü’min” dostlarını azabından yana, kullarını zulmünden yana emin kılandır. Mesela Ona eman verdi, güvenlik verdi” ifadesi korkunun zıttı olan güvenlikten gelmektedir. Nitekim yüce Allah da:

“Ve korku dan kendilerine güvenlik verendir.” (Kureyş, 106/4) diye buyurmuştur. İşte bu şekilde güvenlik veren kimse “mü’minMir. Şair en-Nâbiğa şöyle demektedir;

“Karşıda yükselen tepe ile birbirine girmiş ağaçlar arasında

Mekkeli süvarilerin, Katettiği yerlerdeki Beyt’e sığınan kuşlara (bile) güvenlik verendir.”

Mücahid dedi ki: el-Mu’min: Kendi zatını

“Allah kendisinden başka hiçbir ilâh olmadığını… açıkladı.”(Al-i Imran, 3/18) âyeti ile tevhid edendir.

İbn Abbâs dedi ki: Kıyâmet gününde tevhid ehlini ateşten çıkaracak olandır, İlk çıkartılacak olan kişi ise ismi bir peygamber adına vıygun düşendir. Nihayet ismi bir peygamber adına uymayan kimse orada kalmayınca, yüce Allah diğerlerine şöyle diyecektir: Sizler müslümanlarsınız, Ben de es-Selâm’ım. Sizler mü’minlersiniz, Ben de el-Mü’min’im diyecek ve bu iki ismin bereketiyle onları cehennem ateşinden çıkartacaktır.

“Müheymindir, Azizdir” âyetinde geçen

“el-Müheymin” ismine dair açıklamalar el-Mâide Sûresi’nde (5/48. âyetin tefsirinde) el-Azîz ismine dair açıklamalar da birkaç yerde (mesela, el-Bakara, 2/129. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır,

“Cebbâr’dır.” İbn Abbâs: O Azim’dir diye açıklamıştır. Allah’ın ceberûtu O’nun azameti demektir. Bu görüşe göre “el-Cebbâr” zad bir sıfattır ve Arapların: “Büyük bir hurma ağacı” ifadelerinden gelmiş olur. İmruu’l-Kays da şöyle demiştir:

“Dalları sık, birbirine girmiş, kırmızı taze hurmaların bulunduğu

Salkımları çok yüksek, büyük ve yüce hurma ağaçları.”

Şair burada elin uzanamadığı bir hurma ağacını anlatmaktadır.

Buna göre bu ismin, yüce Allah’ın azametine, eksikliklerin ve sonradan yaratılmışların sıfatlarının O’na erişmekten takdis edildiğine delâlet eder.

Bunun ıslah etmek anlamına gelen “el-cebr”den geldiği de söylenmiştir. Mesela; “Kemiği ıslah ettim (sardım), o da ıslah oldu (kaynadı)” tabiri kırılışından sonra yerine getirilip, düzeltilmesi için kullanılır, o vakit; kalbi kırık olanın gönlünü hoşedip, fakiri zengin kılmayı anlatmak üzere kullanılan: “Cebretti, düzeltti,” fiilinden “fe’âl” vezninde bir isim olur.

el-Ferrâ’ der ki: Bu bir işi yapmaya mecbur etmek yani ona zurlamakdan gelir. Yine el-Ferrâ’ şöyle demiştir; Ben “fe’al” kipinin “ef ale”den getirilişini sadece “cebbar” ismi ile; (…..)’den getirilen “derrâk” isminden duymuşumdur, başkasını bilmiyorum.

“el-Cebbâr”ın satvetine karşı konulamayan, satvetine tukat getirilemeyen anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Mütekebbir’dir.” Rububiyetinde pek büyük olandır. Ona benzer hiçbir şey yoktur. Her türlü kötülükten büyük, kendisine yakışmayan yaratılmışların vasıflarından ve kötü niteliklerden büyük ve yüce anlamına geldiği de söylenmiştir. “Kibr” ve “kibriyâ”nın asıl anlamı, kendisini korumak, uzak tutmak ve emir ve âyetlere bağlılığın azlığı anlamındadır. Humeyd b. Sevr şöyle demiştir:

“Yavrunun iz bırakmadan yol alışı gibi yol aldı da

Binilmesi zor devenin büyüklüğüne sahib oluverdi -halbuki o sırtına binilen idi”

Kibriya Allah’ın sıfatı olarak övgüdür. Ancak yaratılmışların sıfatı olursa, yergi ifade eder. Sahih’le Ebû Hüreyre’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şanı yüce ve mübarek Rabbinden şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Kibriya Benim ridâm, azamet Benim elbisemdir. Bunların herhangi birisinde kim benimle çekişecek olursa, Ben de onun belini kırar, sonra da onu cehenneme atarım, ” Ebû Dâvûd, IV, 59; İbn Mâce, II, 1397; Müsned, II, 248, 376, 414, 427, 442

“el-Mütekebbir”in “el-âlî: en yüce” anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah, kendisini büyüklük sıfatına sahip kılmak için herhangi bir gayrete gerek duymaktan pek yüce olduğundan ötürü “el-kebîr; zatı ile büyük” demek olduğu da söylenmiştir. Nitekim Arapçada lâfzı “Zulmetti” anlamına, şekli; “Sövdü” anlamına, de Karar kıldı” anlamında kullanılabilmektedir. İşte “el-mütekebbir” de “el-kebir: büyük” anlamında kullanılmıştır. Bu kalıptaki fiiller mahluka nisbet edildiği takdirde kendisinde bulunmayan bir şeye sahip olmak için kendisini zorlaması anlamını ifade ettiği halde, bu kip yüce Allah hakkında kullanılacak olursa, bu anlamı ifade etmez. Yanı vezin böyle olsa dahi bizatihi o sıfata sahib olduğu şeklinde anlaşılır

Daha sonra yüce Allah kendi zatını tenzih ederek:

“Allah koştukları ortaklardan” celâlet ve azameti ile

“münezzehtir.”

O, Allah’tır. O’ndan başka ilah yoktur. Görülmeyeni de görüleni de bilendir. O, Rahmân’dır, Rahîm’dir.

Diyanet Vakfı
O, öyle Allahtır ki, Ondan başka tanrı yoktur. Görülmeyeni ve görüleni bilendir. O, esirgeyendir, bağışlayandır.

Kurtubi Tefsiri
O Allah’tır ki, O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Görünmeyeni de, görüneni de bilendir. O Rahmân’dır, Rahîm’dir.

“O Allah’tır ki O’ndan başka hiçbir İlah yoktur. Görünmeyeni de, görüneni de bilendir.” İbn Abbâs gizliyi de, açığı da bilendir, diye açıklamıştır. Olmuşu ve olacağı diye de açıklanmıştır. Sehl, âhîreti de, dünyayı da bilendir, diye açıklamıştır.

“Görünmeyen: Gayb”in kulların bilmediği ve görmediği şeyler

“Görünen: şehadet”in ise bilip gördükleri şeyler olduğu da söylenmiştir.

“O Rahmân’dır, Rahîm’dir” âyetine dair açıklamalar da daha önceden (Besmele bahsi, 23- baslıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, onu Allah korkusundan baş eğmiş, parçalanmış görürdün. İşte biz bu örnekleri, insanlar düşünsün diye veriyoruz.

Diyanet Vakfı
Eğer biz bu Kuranı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu, Allah korkusundan baş eğerek, parça parça olmuş görürdün. Bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.

Kurtubi Tefsiri
Şayet Biz bu Kur ân’ı bir dağa indirse idik, muhakkak ki Allah’ın korkusundan onun başını eğerek dağılıp parça parça olduğunu görürdün. İşte Biz, bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.

“Şayet Biz bu Kur’ânı bir dağa İndirse idik… Onun başını eğerek dağılıp parça parça olduğunu görürdün” âyeti Kur’ân-ı Kerîm’in verdiği öğütler üzerinde iyice düşünmeye bir teşvik olup düşünmeyi terketmenin geçerli bir mazereti bulunmadığını açıklamakladır. Çünkü dağlara akıl verilip bu Kur’ân ile hitab edilecek olsa o dağlar Kur’ân’ın verdiği Öğütlere itaatle boyun eğerler ve sapasağlam ve güçlü yapılarına rağmen Allah korkusundan ötürü başlarını eğerek, paramparça oldukları görülecektir.

“Huşu’ duyan (mealde boyun eğen)’ zillet gösteren; “Çatlayan” (mealde: parça parça olan) yarık yarık olan demektir.

Yüce Allah, o dağı mükellef kılacak olsaydı, kendisine itaat karşısında

“başını eğecek”; Allah’a isyan eder de Allah kendisini cezalandırır korkusu ile de “parça parça okcak’tı diye de açıklanmıştır.

Bunun kâfirler için verilmiş bir örnek olduğu da söylenmiştir.

“İşte Biz bu misalleri insanlara… veriyoruz.” Yani eğer bu Kur’ân-ı Kerîm bir dağa indirilmiş olsaydı, bu Allah’ın vaadi dolayısıyla boyun eğer, tehdidi karşısında da paramparça olurdu. Fakat sizler, ey Kur’ân’ın i’câzı karşısında hiçbir şey yapamayanlar, O’nun vaadlerini arzulamıyor, tehdidlerinden korkmuyorsunuz.

Hitabın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a olduğu da söylenmiştir. Yani Biz -ey Muhammed- bu Kur’ân’ı bir dağın üzerine indirmiş olsaydık, o dağ yerinde duramaz ve Kur’ân’ın üzerine iniği dolayısıyla parçalanırdı. Fakat Biz bu Kur’ân’ı sana indirdik ve buna karşı sana sebat verdik.

O vakit bu ifade, yüce Allah’ın dağların dahi sebat gösteremeyeceği şeylere karşı kendisine sebat verdiğinden ötürü ona üzerindeki Allah’ın lütfünun bir hatırlatması manasına gelir.

Âyetin ümmete bir hitab olduğu ve yüce Allah eğer bu Kur’ân ile dağları uyarıp korkutmuş olsaydı, Allah korkusundan dağların parçalanacağı demek olduğu da söylenmiştir. İnsan güç itibariyle dağlardan daha az, fakat sebatı daha çoktur. O bakımdan o itaat edecek olursa, Kur’ân’ın hakkını yerine getirmiş olur. Diğer taraftan isyan etmesi halinde de bu hitabı reddedebilecek gücü de vardır. Çünkü ona mükâfat vaadi yapılmış, ceza göreceği belirtilerek isyandan uzak kalması istenmiştir.

Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, işte asıl kurtuluşa erenlerdir.

Diyanet Vakfı
Cehennem ehliyle cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, isteklerine erişenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Cehennemlikler ile cennetlikler bir olmaz. Cennetlikler muradlarına erenlerin ta kendileridir.

“Cehennemlikler ile cennetlikler” fazilet ve mertebe itibariyle

“bir olmaz. Cennetlikler muradlarına erenlerin” yakınlaştırılıp kendilerine ikramda bulunulanların

“ta kendileridir.” Ateşten kurtulanların ta kendileridir diye de açıklanmıştır. Bu âyetin anlamına dair açıklamalar daha önce el-Mâide Sûresi’rtde yüce Allah’ın:

“De ki: Murdar ile temiz… hiçbir zaman bir olmaz.” (el-Mâide, 5/100); âyeti ile es-Secde Sûresi’nde yüce Allah’ın: “Mü’min kimse, fasık kimse gibi midir!? Bunlar eşit olmazlar.” (es-Secde, 32/18) âyeti ve Sâd Sûresi’nde:

“Îman edip salih amel işleyenleri yeryüzünde fesad çıkaranlar gibi mi kılarız? Yahut takva sahiblerini günahkârlar gibi mi kılarız?” (Sad, 38/28) buyrukları açıklanırken geçmiş bulunmaktadır, tekrarlamanın bir anlamı yoktur. Yüce Allah’a hamdolsun.

Allah’ı unutan ve bu yüzden Allah’ın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. Onlar fasıkların ta kendileridir.

Diyanet Vakfı
Allahı unutan ve bu yüzden Allahın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. Onlar yoldan çıkan kimselerdir.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ı unuttukları için, Allah’ın da kendilerini kendilerine unutturduğu kimseler gibi de olmayın. İşte onlar fâsıkların ta kendileridir.

“Allah’ı unuttukları” emirlerini terkettikleri

“için, Allah’ın da kendilerini kendilerine” İbn Hibban’ın açıklamasına göre kentlileri lehine hayır işlemeyi

“unutturduğu kimseler gibi de olmayın.”

Bunun, Allah’ın hakkını unutup Allah’ın da kendilerine kendi haklarını unutturduğu kimseler gibi olmayın, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Süfyan yapmıştır.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Allah’ı”; Ona şükretmeyi, O’nu tazim etmeyi terketmek suretiyle

“unuttukları için Allah’ın da kendilerini kendilerine unutturduğu” birbirlerine azâbı hatırlatmayı unutturduğu

“kimseler gibi de olmayın.” Bu açıklamayı İbn Îsa nakletmiştir.

Sehl b. Abdullah dedi ki: Günah İşledikleri vakit

“Allah’ı unuttukları için, Allah’ın da” tevbe sırasında

“kendilerini, kendilerine unutturduğu kimseler gibi de olmayın.”

Yüce Allah

“kendilerine unutturduğu” âyetinde fiili kendisine nisbet etmiştir. Çünkü bu kendilerinin terkettiği, O’nun emir ve nehiyleri sebebiyle plmuştur. Onları kendi emir ve nehiylerini terkcdenler olarak bulmuştur, demek olduğu da söylenmiştir. Mesela; bir kimsenin öğülür bir durumda olduğunu gördüğümüz takdirde: “Ben adamı öğütecek bir halde gördüm” dememiz buna benzer.

Bir diğer açıklamaya göre: Rahatlık zamanlarında

“Allah’ı unuttukları için, Allah’ın da kendilerini” zorlu ve sıkıntılı zamanlarda

“kendilerine unutturduğu kimseler gibi de olmayın” demektir.

“İşte onlar fâsıkların ta kendileridir.” İbn Cübeyr isyankârların, İbn Zeyd yalancıların… diye açıklamışlardır.

Fısk; asıl anlamı itibariyle sınırın dışına çıkmaktır. Yüce Allah’ın İtaatinin dışına çıkanlar… demektir.

Ey iman edenler! Allah’tan korkun. Herkes yarına ne hazırladığına baksın. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Allahtan korkun ve herkes, yarına ne hazırladığına baksın. Allahtan korkun, çünkü Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Allah’tan korkun! Herkes yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah’tan korkun! Şüphesiz ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

“Ey îman edenler!” Emir ve yasakları hususunda farzlarını eda etmek ve mahiyetlerinden kaçınmakta

“Allah’tan korkun. Herkes yarın” Kıyâmet günü

“İçin ne hazırladığına bir baksın.”

Araplar gelecekten

“yarın” diye sözederler. Buradaki

“yarın”ın, kıyâmetin çok yakın olduğuna dikkat çekmek için zikredildîği de söylenmiştir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Şüphesiz ki yarın, gözetleyenler için pek yakındır.”

el-Hasen ve Katade der ki: Yüce Allah kıyâmeti âdeta yarın gerçekleşecekmiş gibi pek yakın göstermektedir. Şüphesiz ki gelecek olan herbir şey yakındır, ölüm de kaçınılmaz olarak gelecektir.

“Ne hazırladığı”; hayır ya da şer türünden yaptıkları demektir.

“Allah’tan korkun” âyeti burada tekrar edilmiştir. Bir kimseye: Çabuk ol, çabuk ol, at, at demeye benzer.

Birinci takvadan kastın geçmiş günahlardan tevbe etmek, ikincisinden maksadın gelecekte günahlardan sakınmak anlamında olduğu da söylenmiştir.

“Şüphesiz ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır” âyeti ile ilgili olarak Said b. Cübeyr: Sizin ne yaptığınızı, neler ettiğinizi bilir, demektir, demiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Sonunda her ikisinin de sonu ateş oldu. Orada ebedi kalacaklardır. Zalimlerin cezası budur.

Diyanet Vakfı
Nihayet ikisinin de sonu, içinde ebedi kalacakları ateş olacaktır. İşte bu, zalimlerin cezasıdır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra ikisinin de akıbetleri orada ebedi olmak üzere ateşin içinde kalmalarıdır. Zulmedenlerin cezası işte budur.

“Sonra İkisinin” yani şeytanın ve o insanın

“de akıbetleri orada ebedi olmak üzere ateşin içinde kalmalarıdır” âyetindeki:

“Ebedi olmak üzere” âyeti hal olarak nasbedilmiştir.

Âyeti rahib ve şeytan hakkında özel olarak kabul eden kimseler için bunun tesniye (ikisinin akıbetleri) lâfzı açıkça anlaşılır. Bunun insan türü hakkında böyle olduğunu kabul edenlere göre de mana şöyle olur: Her iki kesimin ya da her iki sınıfın da akıbeti.,.

“İkisinin de akıbetleri” lâfzının nasb ile gelmesi ise; ‘in haberi olduğundan dolayıdır. Bunun ismi ise;

“Ateşin içinde kalmaları” âyetidir.

el-Hasen ise bunun aksine olarak; “İkisinin de akıbetleri…dir diye okumuştur. el-Ameş ise: “İkisi… de orada ebedidirler” diye ref ile okumuştur. Ancak bu okuyuş mushafın yazısına muhaliftir. Ref’ ile okunması bu lâfzın: in haberi olmasına ve zarfın (“ateşin içinde” anlamındaki lâfzın) mülga olması (i’rab durumunun gözönünde bulundurulmaması)na binaendir.

Şeytanın, insana “inkâr et” demesi gibi. O inkâr edince de şöyle dedi: “Ben senden uzağım. Ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım.”

Diyanet Vakfı
Münafıkların durumu tıpkı şeytanın durumu gibidir. Çünkü şeytan insana «İnkar et» der. İnsan inkar edince de: Ben senden uzağım, çünkü ben alemlerin Rabbi olan Allahtan korkarım, der.

Kurtubi Tefsiri
Onların durumu şeytanın insana: “Kâfir ol” dediği zamanki durumu gibidir. Kâfir olunca: “Muhakkak ki ben senden uzağım, çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım” der.

“Onların durumu şeytanın İnsana: ‘Kâfir ol’ dediği zamanki durumu gibidir” âyeti yüce Allah’ın münafık ve yahudilere yardım sözünde durmayıp, onlara verdikleri yardımcı olmak vaadini yerine getirmeyişlerine bir örnektir. Atıf harfi hazfedilerek

“ve onların durumu… şeytanın… durumu gibidir” demeyişi atıf harfinin hazfedilmesinin çokça görülen bir şey oluşundan dolayıdır. Nitekim (aradaki atıf harflerini hazfederek): “sen akıllısın, sen kerimsin, sen âlimsin” demek de böyledir.

Âyette Kimin Kastedildiğine Dair Rivâyet

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine göre şeytanın kendisine:

“Kâfir ol!” dediği insan yanında saraya tutulan bir kadına dua etmek üzere bırakılmış rahib bir kimse idi. Şeytan ona teşvikte bulunarak o kadın ile ilişki kurdu, kadın da hamile kaldı. Daha sonra rezil ulmak korkusu ile o kadını öldürdü. Şeytan o kadının yakınlarına bulunduğu yeri gösterdi. Manastırına gelerek rahibeden manastırından inmesini istediler. Şeytan ona, kendisine secde edecek olursa, onu ellerinden kurtaracağı vaadinde bulundu. Rahib ona secde edince ondan uzak olduğunu belirterek rahibi kadının yakınlarıyla başbaşa bıraktı. Bunu Kadı İsmail ile Ali b. el-Medini, Süfyan b. Uyeyne’den diye rivâyet etmişlerdir. Süfyan, Amr b. Dinar’dan o Urve b. Âmir’den, o Ubeyd b. Rifâa ez-Zürakî’den, o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan diye rivâyet etmişlerdir. Bu rahibe dair haberi İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih uzunca zikretmişlerdir. Her ikisinin lâfızları arasında farklılık vardır.

İbn Abbâs’ın Bu Husustaki Rivâyeti

İbn Abbâs yüce Allah’ın:

“…şeytanın… durumu gibidir” âyeti hakkında dedi ki: Fetret döneminde Bersisa diye anılan manastırında yetmiş yıl boyunca ibadet etmiş ve bu zaman zarfında bir göz açıp kırpacak kadar bir süre dahi Allah’a isyan etmemiş bir rahib vardı. Bu rahib İblisi gerçekten bitkin düşürmüştü. İblis şeytanların azgınlarını toplayarak dedi ki: Aranızdan benim yerime Bersîsa’nın hakkından gelecek bir kimse yok mu!? Ebyad adındaki ve peygamberler ile uğraşmakla görevli olan şeytan -ki aynı zamanda vahiy veriyormuş gibi ona vesvese vermek maksadıyla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) efendimize Cebrâîl suretinde görünen budur, bunun üzerine Cebrâîl gelmiş, ikisinin arasına girdikten sonra eliyle bu Ebyad’ı itmiş ve Hind’in en uzak yerine düşmüştür, İşte yüce Allah’ın:

“Büyük bir güç sahibidir, Arş’ın sahibinin nezdinde yüksek bir mevkii vardır” (et-Tekvîr, 81/20) âyeti bunu anlatmaktadır.- dedi ki: Senin adına onun hakkından ben gelirim. Bunun üzerine Ebyad rahiblerin kılığına büründü. Başının ortasını da traş etti ve Bersisa’nın manastırına gitti. Ona seslendi, fakat rahib ona cevab vermedi. Çünkü ancak on günde bir namazından başka bir yere dönerdi ve on günde bir orucunu açardı. Kesintisiz olarak on, yirmi hatta daha fazla süre oruç tutardı. Ebyad, Bersîsa’nın kendisine cevap vermediğini görünce, o da manastırının dib taraflarında ibadete yöneldi. Bersisa namazını bitirdikten sonra Ebyad’ın rahiblere yakışır çok güzel bir şekilde namaz kılmakta olduğunu gördü. Bundan dolayı ona cevab vermediğine pişman oldu. Ne istiyorsun? deyince, Ebyad; Seninle birlikte olmayı, senin edebinle edeblenip senin amelini Örnek almayı ve hep birlikte ibadet edelim istiyorum. Rahib: beninle uğraşacak vaktim yok deyip, yine namazına döndü. Ebyad da namaza koyuldu. Bersisa, Ebyad’ın çok gayretle ibadet ettiğini görünce, ona: İhtiyacın ne? diye sordu. Ebyad: İzin ver de yanına çıkayım, dedi. Ona izin verdi ve Ebyad bir sene onunla birlikte kaldı. Kırk günde sadece bir gün oruç yiyordu. Namazından başka bir yere kırk günde bir dönüyordu, Bazan seksen güne kadar sürdüğü de oluyordu, Bersisa onun bu gayretini görünce, kendisinin yaptığını küçümsemeye başladı. Sonra Ebyad ona şöyle dedi: Benim Allah’ın kendileri vasıtasıyla hastayı, mübtelayı ve deliyi şifaya kavuşturduğu birtakım dualarım vardır deyip, bu duaları ona öğretti. Ebyad, İblisin yanına varınca, Allah’a yemin ederim o adamı helâk ettim, dedi. Sonra bir adama musallat olup, boğazını sıkmaya koyuldu. Daha sonra onun akrabalarına -insan suretinde görünerek- dedi ki: Sizin bu adamınız delirmiş, onu tedavi edeyim mi? Onlar: Evet dediler. Bu sefer: Onu etkileyen kadın cinne gücüm yetmiyor, fakat sîz bunu alın Bersisa’ya götürün, o Allah’ın İsm-i A’zamını bilir. Allah’tan bu -ismi anılarak bir şeyler istenirse verir, o ismi anılarak O’na dua edilirse duayı kabul eder, dedi. Bu adamı alıp Bersisa’ya götürdüler, o da bu duaları okudu, şeytan onu bırakıp gitti.

Daha sonra Ebyad insanlara bu işleri yapıp duruyor, sonra onlara Bersisa’ya gitmelerini söylüyor, götürdükleri hastalar da iyileşiyorlardı. Üç erkek kardeşi olan kralların kızlarından birisine gitti. Babaları bir kraldı. Bu kral ölmüş, sonra da kardeşini yerine tayin etmişti. Bu kızın amcası İsrailoğulları arasında bir hükümdardı. Ebyad bu kıza işkence etmeye ve boğazını sıkıştırmaya koyuldu. Daha sonra yakınlarına kızı tedavi etmek isteyen bir doktor suretinde gelip: Onun bu şeytanı çok azgındır, ona güç yetirilemez. Fakat siz bu kızı alıp Bersisa’ya götürün, onun yanında bırakın. Şeytanı geleceği vakit onun için dua edecek ve iyileşecek, dedi. Yakınları; Bersisa bizim bu isteğimizi kabul etmeyecektir, dediler. Şeytan onlara şöyle dedi: Onun manastırının yanında siz de bir manastır inşa ediniz, sonra da kızı oraya bırakıp bu kız senin yanında bir emanettir, mükâfatını Allah’tan bekleyerek onu tedavi et, deyiniz. Bersisa’dan kızı yanında bırakmasını istediler, kabul etmeyince bir başka manastır inşa ederek kızı oraya bıraktılar. Bersisa namazını bırakip kızı ve kızın güzelliğini görünce oldukça etkilendi. Şeytan kıza geldi ve boğazını sıkıştırmaya koyuldu. Namazını bırakıp, kıza dua etti, şeytan onu bırakıp gitti. Daha sonra yine namazına yöneldi. Şeytan tekrar kıza geldi ve boğazını sıkıştırmaya başladı. Bu arada Bersisa görecek şekilde üstünün başının açılmasını da sağlıyordu. Sonra şeytan ona gelerek, ne oluyor sana? dedi. Sen onunla yat, onun benzerini bulamazsın, Bundan sonra da tevbe edersin. Şeytan bu telkinlerini sürdürüp durdu. Sonunda o kız ile birlikte oldu, kız da hamile kaldı ve hamileliği görülmeye başladı. Bu sefer şeytan ona: Yazıklar olsun sana, sen rezil oldun. Onu öldür de öyle tevbe et ve rezil olma! Şayet sana gelip kızlarının nerede olduğunu soracak olurlarsa, onun şeytanı geldi, onu alıp götürdü, dersin. Bunun üzerine Bersisa kızı öldürdü ve geceleyin onu gömdü. Şeytan elbisesinin bir ucunu yakalayarak toprağın dışında kalmasını sağladı. Bersisa namazına geri döndü.

Daha sonra şeytan kızın kardeşlerinin rüyasına girip: Bersisa kızkardeşinize şunları şunları yaptı ve onu öldürdükten sonra şu şu tepede gömdü, dedi. Kardeşleri böyle bir şeyin olamayacağını kabul etmekle birlikte Bersisa’ya: Kızkardeşimize ne yaptın? dediler. O: Şeytanı onu alıp gitti, dedi. Onlar da rahibi tasdik ettiler ve çekip gittiler.

Daha sonra yine şeytan rüyalarına girerek: Kızkardeşiniz şöyle şöyle bir yerde gömülüdür. Onun elbisesinin bir ucu da toprağın dışındadır, dedi. Denilen yere gidip kızkardeşlerini buldular. Rahibin manastırını yıktılar, oradan onu indirip boğazına ip dolayarak krala götürdüler. Kralın önünde yaptıklarını itiraf etti, kral da öldürülmesini emretti. Asılacağı vakit şeytan: Beni tanıyor musun? dedi. O: Allah’a yemin ederim ki hayır deyince, sana o duaları öğreten arkadaşın benim, dedi. İsrailoğulları arasında en çok ibadet eden kişi sen iken Allah’tan korkmadın mı, utanmadın mı? Hem kendini rezil edecek şekilde bu yaptığın işler sana yetmedi mi? Bu yaptıklarını da ikrar ettin ve senin gibi insanları da rezil ettin. Şayet sen bu halinle ölecek olursan, senden sonra senin benzerlerinden hiçbir kimse asla iflah olmayacaktır. Bersisa: Peki ne yapayım? deyince, şeytan: Bir tek hususta bana itaat et. Ben de seni onlardan kurtaracağım, onların seni görmemelerini sağlayacağım dedi. Bu nedir? deyince, şeytan: Bana sadece bir defa secde edeceksin dedi. Bersisa: Yapayım deyip, Allah’tan başka ona secde etti. Şeytan: Ey Bersisa dedi, işte senden istediğim buydu ve nihayet sen Rabbine kâfir oldun, O’nu inkâr ettin. Ben senden uzağım, ben âlemlerin Rabbi Allah’tan korkarım, dedi.

Vehb b. Münebbih’in Bu Husustaki Rivâyeti

Vehb b. Münebbih de dedi ki: İsrailoğulları arasında âbid birisi vardı. Çağının en çok ibadet edenlerindendi. Onun döneminde bir kızkardeşleri bukınan üç kardeş vardı. Bu kızkardeşleri bakire olup ondan başka da kızkardeşleri yoktu. Her üçünün de savaşa gitmeleri gerekti. Kızkardeşlerine kimin göz kulak olacağını bilemedikleri gibi, kimin yanında güvenip bırakacaklarını, kime emanet edeceklerini de bilemediler. Nihayet kızkardeşlerini İsrailoğullarının o âbid kişisi yanında bırakmak üzere görüş birliğine vardılar. Ona İçten içe güven duyuyorlardı. O âbide gidip kızkardeşlerini yanında bırakmak istediklerini söylediler, bunu kabul etmesini istediler. Böylelikle kızkardeşleri onun gözetimi altında ve onun yakınında kalacak, savaştan geri dönünceye kadar onu görüp gözetecekti. Âbid bunu kabul etmeyerek, onlardan ve kızkardeşlerinden Allah’a sığındı, Onların isteklerini kabul edinceye kadar ona ısrar edip durdular.

Nihayet şöyle dedi: Onu benim manastırımın karşısındaki bir eve yerleştirin. Onlar da kızkardeşlerini öyle bir eve yerleştirdiler, sonra onu bırakıp gittiler. Bir süre o âbidin komşusu olarak kaldı. Ona manastırından yemek götürüyor, bu yemeği manastırın kapısında bırakıyordu. Sonra kapısını kilitleyip manastırına çıkıyordu. Arkasından kıza evinden çıkıp kendisine koyduğu yemeği almasını söylüyordu. Şeytan yumuşak bir şekilde hayır işlemekte onu teşvik edip durdu. Kızın evinden gündüzün çıkmasının büyük bir iş olduğunu ona telkin ediyor ve birilerinin onu görüp de ona bağlanma ihtimalini hatırlatarak, korkutuyordu.

Bu şekilde bir süre devam etti. Daha sonra İblis ona gelerek hayır ve mükâfat şevkini arttırmaya çalıştı ve ona şöyle dedi: Bu kıza verdiğin yemeği kendin götürüp onun evine bırakacak olursan, elbetteki bu senin alacağın ecir ve mükâfatı daha bir arttıracaktır. Bu telkinlerini sürdürüp durdu. Nihayet âbid, kıza götürdüğü yemeği alıp evine kadar bırakmaya başladı. Bu şekilde de bir süre devam etti. Sonra yine İblis ona geldi, onu hayra teşvik etti ve hayır işleme arzusunu harekete geçirerek dedi ki: Sen onunla konuşsan, onunla sohbet etsen de o da senin sohbetinle sıkıntısını giderse. Çünkü o çok ileri derecede yalnızlıktan sıkılmış bulunuyor. İblis bu husustaki telkinlerini sürdürüp durdu. Nihayet manastırının üst tarafından una bakıp bir süre onunla konuşmaya başladı. Bundan sonra iblis yine ona gelerek dedi ki: Bu kızın yanına insen de manastırının kapısında oturup onunla konuşsan, o da kendi evinin kapısında oturup seninle konuşursa, bu onun için daha bir yalnızlığını giderici olur. Bu husustaki telkinlerini sürdürdü, nihayet âbidin manastırından inmesini, manastırının kapısında oturup o kızla konuşmasını, kızın da evinden çıkmasını sağladı. Bu şekilde bir süre konuşmaya devam ettiler.

Daha sonra İblis ona gelerek, yaptığı bu davranışı dolayısıyla hayır ve mükâfat alacağı arzusunu uyandırdı, teşviklerde bulunup dedi ki: Manastırının kapısından çıkıp da, evinin kapısına yakın bir yerde otursan, bu onun için daha bir teselli edici olur. Bunu da yaptırımcıya kadar bu telkinlerini sürdürdü. Nihayet bir süre de böylece devam etti.

Arkasından yine İblis gelerek onu hayır işlemeye ve kıza karşı yaptığı bu tutumu dolayısıyla elde ettiği güzel sevapları telkine koyuldu ve ona şöyle dedi: Evinin kapısına yaklaşıp sen onunla -o da evinden çıkmaksızın- konuşsan dedi. Abid bunu da yaptı. Manastırından iniyor, kızın evinin kapısında oturup onunla konuşuyordu. Bu şekilde bir süre devam ettikten sonra yine İblis ona gelerek şöyle dedi: Onunla birlikte eve girsen, onunla konuşsan, Böylece de kimseye yüzünü göstermesine imkân ummasan senin için daha güzel olur.

Bu telkinlerini de sürdürdü ve nihayet eve de girdi. Bütün gün boyunca kızla konuşmaya başladı, akşam oldu mu manastırına çıkıp gidiyordu. Bundan sonra yine İblis ona geldi. Kızı ona güzel gösterip durdu, nihayet âbid eliyle baldırına vurdu, onu öptü. İblis kızı gözünde güzel göstermeye ve davranışını ona hoş göstermeye devam edip durdu. Sonunda kız ile birlikte oldu ve kız hamile kaldı, ondan bir çocuğu doğdu. İblis ona gelerek: Peki ya bu kızın kardeşleri gelip senden bir çocuğunun olduğunu görürlerse, sen ne yapacaksın? Senin rezil olmayacağından yahutta onların seni rezil etmeyeceklerinden emin değilim. Git, onun oğlunu tut, kes ve göm. Şüphesiz ki kız, kardeşlerinin kendisine yaptığım öğrenecekler korkusuyla senin bu yaptığını gizleyecektir. Âbid bunu da yaptı.

Bu sefer ona şöyle dedi: Sen onun oğlunu öldürmüşken, ona yaptıklarını kardeşlerinden gizleyeceğini mi zannediyorsun? İyisi mi onun da boğazını kes ve oğluyla beraber onu da göm.

İblis bu telkinlerini sürdürüp durdu. Nihayet o kızın da boğazını kesti ve oğluyla birlikte onu da çukura gömdü. Üzerine çok büyük bir kaya örttü ve dümdüz bir şekilde de toprakla kapattı. Manastırına çıkıp orada yine kendisini ibadete verdi. Bu haliyle Allah’ın dilediği kadar bir süre kaldı.

Nihayet kızın kardeşleri savaştan geri döndü. Adamın yanına gelerek, kızkardeşlerini sordular. Vefat haberini onlara bildirdi ve kıza Allah’tan rahmetler diledi, ağlayıp: O çok iyi bir kızdı. İşte bu da onun kabri, onu görün, dedi, Kardeşleri kabrine giderek, kabri başında ağladılar. Allah’tan ona rahmetler dilediler. Günlerce kabri başında durduktan sonra, yakınlarına geri döndüler.

Geceleyin yataklarına çekilip uyuduklarında şeytan onlara bir yolcu suretinde göründü. En büyüklerine başlayarak ona kızkardeşlerinin durumunu sordu. O da ona; âbidin sözlerini, ölmüş olduğunu ve âbidin o kıza rahmetler okuduğunu, kızkardeşlerinin mezarını kendilerine nasıl gösterdiğini bildirdi. Şeytan bunların yalan olduğunu söyleyerek: Âbid kızkardeşiniz ile ilgili size doğruyu söylemedi. O kızkardeşinizi gebe bıraktı, ondan bir oğlu oldu. Boğazını kesti, daha sonra da sizden korkarak kızkardeşinizin de boğazını kesti, Ondan sonra bu kızkardeşinizi girenin sağ tarafında kalan kapının arkasına kazdığı bir çukura gömdü. Haydi gidip eve girin, girenin sağında kalan tarafı bulun. Şüphesiz siz kızkardeşinizi ve oğlunu size söylediğim şekilde orada göreceksiniz. Daha sonra yine ortancasının rüyasına girdi, ona da aynı şeyleri söyledi. Sonra küçüklerine gitti, ona da aynı şeyleri söyledi.

Kardeşler uyandıklarında herkes gördüğü rüyadan hayret içerisinde uyanmış oldu. Biri diğerine: Ben şaşılacak bir rüya gördüm deyip, birbirlerine neler gördüklerini söylediler. En büyükleri: Bu karmakarışık, doğruyla ilgisi olmayan bir rüyadır. Bunu bırakın da işimize bakalım dedi. En küçükleri: Ben o yere gidip oraya bakmadan işime gitmeyeceğim, dedi. Nihayet hep birlikte gittiler. Kızkardeşlerinin kaldığı eve girdiler, kapıyı açtılar. Rüyalarında kendilerine belirtilen yeri tesbit ettiler. Kızkardeşlerİ ile oğlunun kendilerine söylendiği şekilde boğazlarının kesilmiş olduğunu gördüler. Âbide durumu sordular, o da İblisin etkisi ile onlara yaptığı bu işin doğru olduğunu söyledi. Kardeşler bunun üzerine o âbidi hükümdarlarına davet ettiler. Âbid manastırından indirilip asılmak üzere getirildi. İdam edecekleri ağaca onu getirdiklerinde, şeytan ona gelip şöyle dedi: O kadın hakkında seni fitneye düşürüp sonunda seni o kadını gebe bırakacak noktaya getiren, onun ve oğlunun boğazını kesmeni telkin edenin ben olduğumu biliyorsun. Bugün bana itaat edecek ve seni yaratan Allah’ı inkâr edecek olursan, seni içinde bulunduğun bu halden kurtarırım. Nihayet âbid Allah’ı inkâr edip, kâfir oldu. Kâfir olunca da bu sefer şeytan onu ve ona musallat olanları başbaşa bıraktı, onlar da onu asıp idam ettiler. İşte şu;

“Onların durumu şeytanın insana: Kâfir ol, dediği zamanki durumu gibidir. Kâfir olunca: Muhakkak ki ben senden uzağım. Çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım… Zulmedenlerin cezası budur” âyeti onun hakkında nazil olmuştur.

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah bunu yahudilerle birlikte münafiklara misal vermiştir. Şöyle ki; yüce Allah peygamberine Nadiroğullarını Medine’den sürmesini emredince, münafıklar onlara: Yurdunuzdan çıkmayın. Eğer müslümanlar sizinle savaşırlarsa, biz sizinle birlikte oluruz. Sizi çıkartırlarsa yine sizinle birlikte çıkarız, diye gizlice haber gönderdiler. Bunun üzerine Nadiroğuîları Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile savaştılar, fakat münafıklar onlara yardımcı olmadı. Şeytanın âbid Bersisa’dan uzak olduğunu belirttiği gibi, onlardan uzak kaldılar. Artık bu dönemden sonra rahibler ancak takiyye yaparak ve kendilerini gizleyerek ortada görünüyorlardı. Fasıklar ve günahkâr kimseler de yahudi İlim adamlarına birtakım bühtanlarda ve çirkin isnadlarda bulundular. Nihayet rahib Cüreyc’in durumu ortaya çıktı, Allah da onun kendisine isnad edilen günahtan uzak olduğunu ortaya çıkardı.

Bir çoban ile zina edip hamile kalmış bir kadın, sözü edilen âbid Cüreyc’den hamile kaldığını söyleyerek iftirada bulunmuş;; Cüreyc de bunun üzerine bu kadının henüz süt emen yavrusuna: “Baban kim” diye sormuş;, çocuk; “Koyun çobanı” diye cevap vermiştir. Buhârî, I, 404, II, 27H, III, ?6rt; Müslim, IV. 1977; Müsned, II, 307, 3K5. 433 Bundan sonra artık rahibler rahatladı ve insanların arasına çıkmaya başladılar.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Münafıkların Nadiroğullarına verdikleri sözde durmayışları, İblis’in Kureyş kâfirlerine:

“Bugün, insanlardan sizi yenebilecek yoktur. Ben de muhakkak sizin yardımcınızım…” (el-Enfal, 8/48) demesine benzer,

Mücahid dedi ki: Burada insandan kasıt, şeytanın kendilerini aldatması hususunda bütün insanlardır. Yüce Allah’ın;

“İnsana kâfir ol dediği zaman” âyeti da şeytanın insanı: Ben kâfirim diyecek hale gelinceye kadar aldatması demektir. Şeytanın:

“Çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım” sözü ise bir gerçek değildir. O şeytanın insandan uzak olduğunu anlatmak maksadıyla kullandığı bir ifadedir. Bu yüce Allah’ın:

“Muhakkak ki ben senden uzağım” diye aktardığı sözünün bir tekididir. Nâfî, İbn Kesîr ve Ebû Amr: “Muhakkak ki ben” lâfzındaki “ye”yi üstün okumuşlar, diğerleri ise sakin (harekesiz bir med harfi olarak) okumuşlardır.

Onların durumu, kendilerinden az önce geçenlerin durumuna benzer. Yaptıklarının vebalini tattılar. Onlar için acıklı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
(Onların durumu) kendilerinden az önce geçmiş ve yaptıklarının cezasını tatmış olanların durumu gibidir. Onlara acıklı bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Bunların halleri kendilerinden az öncekilerinki gibidir. Onlar yaptıklarının vebalini tatmışlardır. Onlar için çok acıklı bir azâb da vardır.

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah bu âyetle Kaynukaoğullarını kastetmektedir. Allah mü’minleri Nadiroğullarından önce onlara karşı muzaffer kılmıştı.

Katade de; bununla Nadiroğullarını kastetmektedir, der. Allah Kurayzaoğullarından önce mü’minleri onlara karşı muzaffer kıldı. Mücahidin görüşüne göre de maksat Bedir günü bozguna uğrayan Kureyş kâfirleridir. Âyetin Nadiroğullarından önce Nûh (aleyhisselâm)’dan itibaren Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar yüce Allah’ın küfürleri sebebiyle kendilerinden intikam almış olduğu herkes hakkında genel olduğu da söylenmiştir.

“Vebalini” küfürlerinin cezasını

“tatmışlardır” anlamındadır.

Sözü edilenlerin Kurayzaoğulları olduğunu söyleyenler

“yaptıklarının vebalini” âyetini, Sa’d b. Muâz’ın verdiği hükmü kabul ederek savaşı bırakanlar hakkında yorumlar. Sa’d b. Muâz Kurayzaoğulları hakkında savaşçıların öldürülmesi ve kadın ve çocukların esir edilmesi şeklinde hüküm vermişti. Bu ed-Dahhak’ın görüşüdür. Kastedilenlerin Nadiroğulları olduğunu söyleyenler ise

“yaptıklarının vebalini” sürgüne gönderilmeleri ve yurtlarından uzaklaştırılmaları diye açıklar. Nadiroğullarının sürgüne gönderilmeleriyle Kurayzaoğulları hakkında hükmün uygulanması arasında iki yıllık bir zaman geçmiştir. Bedir gazvesi ise Nadiroğulları gazvesinden altı ay önce olmuştur. Bundan dolayı yüce Allah

“az öncekilerinki” diye buyurmuştur. Bazıları da Nadiroğulları gazvesinin Uhud’dan sonra olduğunu söylemiştir,

“Onlar için” ahirette

“çok acıklı bir azâb da vardır.”

Onlar sizinle ancak müstahkem şehirlerde veya duvarlar arkasında topluca savaşabilirler. Kendi aralarındaki çatışmaları şiddetlidir. Sen onları birlikte sanırsın ama kalpleri dağınıktır. Bu, aklını kullanmayan bir toplum olduklarındandır.

Diyanet Vakfı
Onlar müstahkem şehirlerde veya siperler arkasında bulunmaksızın sizinle toplu halde savaşamazlar. Kendi aralarındaki savaşları ise çetindir. Sen onları derli toplu sanırsın, halbuki kalpleri darmadağınıktır. Böyledir, çünkü onlar aklını kullanmayan bir topluluktur.

Kurtubi Tefsiri
Onlar sizinle topluca, ancak surlarla çevrilmiş kasabalarda yahut duvarlar arkasından savaşırlar. Kendi aralarında savaşları şiddetlidir. Sen onları bir arada sanırsın ama kalpleri darmadağınıktır. Bu onların akıllarını kullanmayan bir topluluk olmalarındandır.

“Onlar” yahudiler

“sizinle topluca ancak surlarla çevrilmiş” kendilerini size karşı koruyacaklarını sandıkları etrafı yüksek duvarlarla çevrilmiş

“kasabalarda yahut” korkaklıkları ve sizden korkmaları sebebiyle arkalarında gizlenecekleri

“duvarlar arkasından savaşırlar.”

“Duvarlar” lâfzı genel ularak çoğul okunmuştur. Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim’in tercihi budur. Çünkü bu, yüce Allah’ın:

“Surlarla çevrilmiş kasabalarda” âyetine benzemektedir ve bu üu çoğuldur.

İbn Abbâs, Mücahid, İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Ebû Amr ise tekil olarak: “Duvar” diye okumuşlardır. Çünkü tekil de çuğulun anlamını ifade eder. Bazı Mekkeli kıraat âlimlerinin “cim” harfini üstün, “dal” harfini de sakin olarak: diye okudukları da rivâyet edilmiştir ki, bu da “duvar” lâfzının tekil söyleniş şekillerinden birisidir. Bu okuyuşun, onlar hurmalıklarının ve ağaçlarının arkasından (sizinle savaşırlar) anlamında olması da mümkündür. Çünkü baharın başlangıcında hurma ağaçlarının meyveleri tomurcuklanmaya başlandığında: “Hurma tomurcuk verdi” denilir. ise bir çeşit bitki olup, bunun da tekili dir.

Bu lâfız “cim” harfi ötreli, “dal” harfi de sakin olarak: “Duvarlar” diye de okunmuştur ki; bu şekli tekil olan; çoğuludur. Bununla birlikte tekilindeki elifin: “Kitab” lâfzının elifine, çoğulundaki elifin ise: Zarifler” lâfzının elifine benzemesi de mümkündür. Bunun benzeri bir lâfız kullanımı da: “Hecin bir dişi deve” ile: “Hecin dişi develer” lâfzıdır. Çünkü tesniye olarak: “İki hecin deve” denilir. Buna göre tekil ile çoğul lâfzı lâfız itibariyle birbirine benzemekle birlikte, anlam itibariyle farklılık göstermektedir. Bu açıklamayı İbn Cinnî yapmıştır.

“Kendi aralarında savaşları” yani birbirlerine düşmanlıkları

“şiddetlidir.” Mücahid dedi ki:

“Kendi aralarında” sözlü ve “yemin olsun böyle yapacağız” diye tehdit savurmak şeklindeki

“savaşları şiddetlidir.”

es-Süddi de şöyle demiştir: Maksat onların kalplerinin ayrılıklarıdır. Öyle ki onlar hiçbir iş üzerinde görüş birliğine varmazlar.

“Kendi aralarında savaşları şiddetlidir” âyetinin şu anlama geldiği de söylenmiştir: Onlar bir düşman ile karşılaşmayacak olurlarsa, kendi aralarında kendilerinin oldukça güçlü ve çetin kuvvet sahibi olduklarını söylerler. Ancak düşman ile karşılaştıklarında yenilirler, bozguna uğrarlar.

“Sen onları” Mücahid’e göre yahudilerle münafıkları, yine ondan gelen bir rivâyete göre sadece münafıkları, es-Sevrî’ye göre müşriklerle kitab ehlini

“bir arada sanırsın ama kalpleri darmadağınıktır.”

Katade de şöyle açıklamıştır;

“Sen onları bir arada sanırsın.” Bir iş ve bir görüş etrafında toplu olduklarını zannedersin.

“Ama kalpleri darmadağınıktır” ayrılık içerisindedir. Çünkü batıl ehlinin görüşleri farklı farklıdır. Şahitlikleri de farklıdır, hevâları (yani din ve mezheb görüşleri) ayrı ayrıdır. Bununla birlikte hak ehline düşmanlıkta birleşirler, bir aradadırlar.

Yine Mücahid’den şöyle açıkladığı rivâyet edilmiştir: Yüce Allah münafıkların dininin yahudilerin dinlerinden farklı olduğunu kastetmiştir. Bu âyet, müslümanların onlara karşı manevi güçlerini pekiştirmek içindir. Şair de şöyle demiştir:

“Birliği bozan bir niyetin şikâyetini Allah’a arzederim.

(Çünkü) bugün bu niyet darmadağınıktır; halbuki dün bir arada idi.”

İbn Mes’ûd’un kıraatinde; “Onların kalpleri daha ileri derecede darmadağınıktır” şeklindedir. Onların ayrılıkları, ihtilâfları daha çetindir anlamındadır.

“Bu onların akıllarını kullanmayan bir topluluk olmalarındandır.”

Onların bu şekildeki darmadağınıklıkları ve kâfirlikleri kendisiyle Allah’ın emirlerini kavrayacakları akıllarının olmayışındandır.

Onların kalplerinde, Allah’tan çok sizden korku vardır. Çünkü onlar anlamaz bir topluluktur.

Diyanet Vakfı
Onların içlerinde size karşı duydukları korku, Allaha olan korkularından daha şiddetlidir. Böyledir, çünkü onlar anlamayan bir topluluktur.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten sizin korkunuz, kalplerinde Allah korkusundan çok yer etmiştir. Bu, onların iyi anlamayanlar topluluğu olmalarındandır.

“Gerçekten sizin korkunuz” ey müslümanlar

“kalplerinde” yani Nadîroğullarının kalplerinde bir görüşe göre de münafıkların kalplerinde

“Allah korkusundan çok yer etmiştir.”

Zamirin her iki kesime raci olması da mümkündür. Yani onlar sizden Rablerinden korktuklarından daha fazla korkarlar.

“Bu onların İyi anlamayanlar topluluğu olmalarındandır.” Yani Allah’ın azamet ve kudretini bilemeyişlerindendir.

Eğer onlar çıkarılsalar bile, bunlar onlarla birlikte çıkmazlar. Savaşılırsa yardım etmezler. Yardım etseler bile arkalarını dönerler; sonra yardım görmezler.

Diyanet Vakfı
Andolsun, eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar; savaşa tutuşmuş olsalar, onlara yardım etmezler; yardım etseler bile arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez.

Kurtubi Tefsiri
Eğer onlar çıkarttırılırlarsa, yemin olsun ki, onlarla birlikte çıkmazlar. Eğer onlarla savaşılırsa, şüphesiz onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile muhakkak gerisin geri dönerler. Sonra da kendilerine yardım olunmaz.

“Eğer onlar çıkarttırılırlarsa, yemin olsun ki, onlarla birlikte çıkmazlar. Eğer onlarla savaş ılırsa, şüphesiz onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile muhakkak” bozguna uğrayanlar olarak

“gerisin geri dönerler. Sonra da kendilerine yardım olunmaz.”

Bir açıklamaya göre:

“Onlara yardım etmezler” isteyerek onlara yardımcı olmazlar.

“Onlara” istemeyerek

“yardım etseler bile, muhakkak gerisin geri dönerler.”

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir;

“Onlara yardım etmezler.” Onlara sürekli yardımcı olmazlar, demektir. Bu, her iki ifadede kullanılan zamirlerin aynı olmaları halinde böyledir. Bu iki zamirin farklı oldukları da söylenmiştir. Yani yemin olsun yahudiler çıkartılacak olurlarsa, münafıklar onlarla birlikte çıkmazlar ve eğer onlarla savaşılacak olursa, onlara yardımcı olmazlar.

“Onlara yardım etseler bile” yani yahudiler münafıklara yardımcı olsalar dahi

“muhakkak gerisin geriye dönerler.”

Bir başka açıklama da şöyledir:

“Eğer onlar çıkarttırılırlarsa, yemin olsun ki onlarla birlikte çıkmazlar.” Yani Allah onların -yahudiler çıkarttırılacak olursa- onlarla birlikte çıkmayacaklarını bilmiştir,

“Eğer onlarla savaşılırsa, şüphesiz onlara yardım etmezler.” Onların böyle davranacaklarını Allah bilmiştir, demektir.

Daha sonra şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak gerisin geriye dönerler.” Bu âyeti ile de olmayacak bir şey eğer olacak olsaydı, ne şekilde olacağını haber vermektedir. Bu da yüce Allah’ın:

“Eğer geri döndürülürlerse, yine kendilerine yasaklanan şeylere geri dönerler,” (el-En’âm, 6/28) âyetini andırmaktadır.

“Onlara yardım etseler bile” âyetinin, eğer Biz onlara yardım etmelerini dileseydik, bu işi onlara süslü gösterirdik. O zaman da;

“muhakkak gerisin geriye dönerler” di; anlamında olduğu da söylenmiştir.

Münafık olanların, Kitap ehlinden inkâr eden kardeşlerine şöyle dediklerini görmedin mi: “Eğer siz çıkarılırsanız, biz de sizinle birlikte çıkarız. Sizin hakkında hiç kimseye asla itaat etmeyiz. Sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz.” Oysa Allah, onların yalancı olduklarına tanıklık eder.

Diyanet Vakfı
Münafıkların, kitap ehlinden inkar eden dostlarına: Eğer siz yurdunuzdan çıkarılırsanız, mutlaka biz de sizinle beraber çıkarız; sizin aleyhinizde kimseye asla uymayız. Eğer savaşa tutuşursanız, mutlaka yardım ederiz, dediklerini görmedin mi? Allah, onların yalancı olduklarına şahitlik eder.

Kurtubi Tefsiri
Görmedin mi o münafıklık edenleri? Onlar kitab ehlinden kâfir olan kardeşlerine derler ki: “Eğer siz çıkartılırsanız, yemin olsun biz de sizinle çıkarız. Sizin aleyhinizde hiçbir kimseye ebediyyen itaat etmeyiz; eğer sizinle savaşılırsa. muhakkak size yardım ederiz.” Halbuki Allah da şahitlik eder ki; muhakkak onlar hiç şüphesiz yalancıdırlar.

Yahudiler, münafıkların herhangi bir din ve kitaba inanmadıklarını bilmekle birlikle, kendilerine verdikleri yardımcı olmak sözüne aldanmıs olmalarının hayret edilecek bir husus olduğu ifade edilmektedir, bu münafıklar arasında Abdullah b. Ubeyy b. Selûl, Abdullah b. Nebtel ve Rifâa b. Zeyd de vardı. Râfia b. Tabut ile Evs b. Kayzî’nin de bunlar arasında olduğu söylenmistir. Bunlar hepsi ensardan olmakla birlikte münafıklık etmişler ve Kurayza ve Nadiroğulları yahudilerine;

“Eğer siz çıkartılırsanız, yemin olsun bizde sizinle çıkarız” demişlerdi. Bu sözlerin Nadiroğullarının Kurayzalılara söylediği sözlerden olduğu da söylenmiştir.

“Sizin aleyhinizde hiçbir kimseye ebediyyen itaat etmeyiz” sözleriyle Muhammesi (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastetmektedirler. Sizinle savaşmak hususunda ona itaat etmeyeceğiz, demektir. Bu âyet, gaybın bilinmesi açısından Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın nübüvvetinin gerçekliğinin bir delilidir. Çünkü Nadiroğulları yurtlarından çıkartıldığı halde münafıklar çıkmadılar, onlarla savaşıldığı halde münafıklar onlara yardımcı olmadılar. Nitekim yüce Allah:

“Allah da şahitlik eder ki muhakkak onlar” söz ve davranışlarında

“hiç şüphesiz yalancıdırlar” diye buyurmaktadır.

Onlardan sonra gelenler derler ki: “Rabbimiz, bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Kalplerimizde, iman edenlere karşı bir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatli, çok merhametlisin.”

Diyanet Vakfı
Bunların arkasından gelenler şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce gelip geçmiş imanlı kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde, iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma! Rabbimiz! Şüphesiz ki sen çok şefkatli, çok merhametlisin!

Kurtubi Tefsiri
Onlardan sonra gelenler derler ki: “Rabbimiz, bizi ve bizden önce îman etmiş kardeşlerimizi mağfiret eyle! Kalplerimizde îman edenlere karşı hiçbir kin bırakma! Rabbimiz, şüphesiz ki Sen, çok merhamet edicisin, çok merhametlisin.”

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Ashabdan Sonra Gelenlerin Kendilerinden Öncekilerine Karşı Tutumları:

“Onlardan sonra gelenler” âyeti ile kastedilenler, tabiîn ve kıyâmet gününe kadar İslâm’a girecek olanlardır.

İbn Ebi Leylâ dedi ki: İnsanlar üç ayrı mertebededir: Muhacirler, Medine’yi yurt edinip îmana sahip olanlar ve onlardan sonra gelenler. Sen bu mertebelerden dışarıda kalmamaya gayret göster.

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Güneş ol, gücün yetmezse ay ol, gücün yetmezse ışık saçan bir yıldız ol, yine gücün yetmezse küçük bir yıldız ol ve nûr cihetinden asla ayrılma! Bunun anlamı şudur: Sen muhaciri ol. Şayet buna imkân bulamıyorum dersen, ensarî ol. Eğer buna imkânın olmazsa, onların amellerine benzer işler yap! Eğer gücün yetmezse onları sev ve Allah’ın sana emrettiği şekilde onlar için mağfiret dile!

Mus’ab b. Sa’d şöyle demiştir: İnsanlar üç konumdadır. Bunların ikisi geçip gitti, geriye birisi kaldı. Sizin erişebileceğiniz en güzel konum, geriye kalan bu konumda yer edinebilmektir.

Cafer b. Muhammed b. Ali babasından, o dedesi Ali b. el-Hüseyn (radıyallahü anh)’dan rivâyete göre dedesine bir adam gelerek ona: Ey Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kızının oğlu! Osman hakkında ne dersin:’ diye sormuş. Hüseyn (radıyallahü anh) dedi ki: Ey kardeşim, sen yüce Allah’ın haklarında:

“Fakir muhacirler içindir” dediği kimselerden misin? Adam; Hayır deyince bu sefer, Allah’a yemin ederim eğer sen bu âyetin sözünü ettiği kimselerden değilsen, o halde Allah’ın haklarında:

“Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip îmana sahib olanlar…” diye buyurduğu kimselerden olmalısın. Adam yine: Hayır deyince, bu sefer şöyle dedi: Allah’a yemin ederim eğer sen üçüncü âyetin sözünü ettiği kimselerden de değilsen andolsunki İslâm’ın dışına çıkmış olursun. O da yüce Allah’ın:

“Onlardan sonra gelenler derler ki: Rabbimiz bizi ve bizden önce îman etmiş kardeşlerimizi mağfiret eyle…” âyetidir.

Denildiğine göre Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn (radıyallahü anh) babasından şunu rivâyet eder: Iraklılardan bir kesim Ali b. el-Hüseyn’e gelerek, Ebû Bekir ve Ömer’e sonra da Osman’a dil uzattılar, çokça sövüp saydılar. Onlara söyle dedi: Sizler ilk muhacirlerden misiniz? Onlar: Hayır dediler. Bu sefer: Peki daha önceden îmana sahib olup Medine’yi yurt edinmiş olan kimselerden misiniz? Yine: Hayır dediler. Bu sefer onlara şöyle dedi: Sizler bu iki fırkadan uzak olduğunuzu, onlardan olmadığınızı belirttiniz. Ben de tanıklık ederim ki sizler yüce Allah’ın haklarında:

“Onlardan sonra gelenler derler ki: Rabbimiz, bizi ve bizden önce îman etmiş kardeşlerimizi mağfiret eyle. Kalplerimizde îman edenlere karşı hiçbir kin bırakma! Rabbimiz, şüphesiz ki Sen çok merhamet edicisin, çok merhametlisin.” dediği kimselerden değilsiniz. Haydi kalkınız, Allah size kıyıkınızı versin… Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

2- Ashabı Sevmenin Gereği:

Bu âyet-i kerîme ashabı sevmenin vücûbuna delildir. Çünkü onlardan sonra gelen kimselere onları sevmeye, onları dost bilmeye ve onlar için mağfiret dilemeye devam etmeleri şartı ile fey’den pay ayrılmıştır. Onlara ya da onlardan birisine dil uzatan yahut o kimse hakkında kötü şeyler itikad eden bir kişinin fey’de hiçbir hakkı yoktur. Bu görüş, Malik’len ve başkasından da rivâyet edilmiştir. Malik: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından herhangi bir kimseye buğzeden veya kalbinde onlara karşı bir kin besleyen bir kişinin müslümanların fey’inde herhangi bir hakkı yoktur; dedikten sonra yüce Allah’ın:

“Onlardan sonra gelenler…” âyetini okumuştur.

3- Taşınır ve Taşınmaz Ganimet Mallarında Yapılması Gereken Doğru Uygulama:

Bu âyet-i kerîme ilim adamlarının bu husustaki görüşleri arasından sahih olanın, taşınır ganimet mallarının paylaştırılması, akarın ve arazilerin ise bütün müslümanları kapsayacak şekilde paylaştırılmaksızın bırakılması olduğuna delil teşkil etmektedir. Nitekim Ömer (radıyallahü anh) da böyle yapmıştır. Şu kadar var ki, veliyyu’l-emr ietihad edip bir uygulamada bulunacak olursa, insanların bu hususta görüş ayrılığı da olursa, o kendi kanaatine uygun uygulamaya bakar. Bu âyet-i kerîme de bunu hükme bağlamaktadır. Çünkü yüce Allah fey’e dair haber verip onun üç kesime ait olduğunu belirtmiştir. Bunlar muhacirler ve ensardır. Bunların da kim oldukları bilinmektedir. Diğerleri: “Onlardan sonra gelenler derler ki: Rabbimiz, bizi ve bizden önce îman etmiş kardeşlerimizi mağfiret eyle” diyen kimselerdir. İşte bu, bütün tabiîn ve Kıyâmet gününe kadar onlardan sonra gelecekler hakkında umumidir.

Sahih hadiste belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kabristana gitmiş ve şöyle demiş: “Ey mü’minler topluluğunun diyarı(nda sakin olanlar)! es-Selamu aleyküm, Şüphesiz bizler de inşaallah size kavuşacağız. Bununla birlikte keşke kardeşlerimizi görsen dîye, arzu ederdim.” Ey Allah’ın Rasûlü biz senin kardeşlerin değil miyiz? deyince, şöyle buyurdu: “Hayır, siz benim ashabımsınız. Kardeşlerimiz ise henüz daha (dünyaya) gelmemiş olanlardır ve ben Havzın kenarına onlardan önce ulaşmış olacağım.” Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ, I, 95; Muvatta’, I, 29; Müsned, Ii, 300

Böylelikle Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onlardan sonra gelecek olan herkesin onların kardeşleri olduğunu beyan etmektedir. Yoksa es-Süddî ve el-Kelbî’nin dedikleri gibi bunlar, bundan sonra hicret eden kimseler değildir. Yine el-Hasen’den:

“Onlardan sonra gelenler” âyeti hicretin sona ermesinden sonra Medine’ye Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gitmek maksadı ile yerlerinden ayrılanlardır, dediği de rivâyet edilmiştir.

4- Müslüman Ümmetin Kendisinden Önce Geçmiş Olan Mü’minlere Karşı Tutumu:

Yüce Allah’ın:

“Derler” âyeti hal konumunda, nasb durumundadır. “Diyenler olarak…” demektir.

“Rabbimiz, bizi ve bizden önce îman etmiş kardeşlerimizi mağfiret eyle” âyeti ile ilgili iki türlü açıklama sözkonudur. Birincisine göre onlar bu ümmetten daha önce geçmiş olan Kitap ehlinden îman edenlere mağfiret dilemekle emrolunmuslardır. Âişe (radıyallahü anhnhâ) dedi ki: Onlara, o kimselere mağfiret dilemeleri emrolunduğu halde onlar kalkıp onlara dil uzattılar, sövdüler.

İkinci açıklamaya göre; Muhacir ve ensara da önden geçenlere mağfiret dilemeleri emri verilmiştir. İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah bu hususta fitneye düşeceklerini bildiği halde Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabına mağfiret istenmesini emir buyurmuştur. Âişe (radıyallahü anhnhâ) dedi ki: Sizler Muhammed’in ashabına mağfiret dilemekle emrolunduğunuz halde onlara dil uzattınız. Bense Peygamberinizi şöyle buyururken dinlemişimdir: “Bu ümmetin sonradan gelenleri, önceden gelenlerine tanet okumadıkça bu ümmet yok olmayacaktır.” İbn Kesîr,Tefsir, IV, 340’da belirttiğine göre hadisi Beğavi rivâyet etmiştir,

İbn Ömer dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Ashabıma sövenleri görecek olursanız, siz de Allah sizden ve onlardan en şerlilerinize lanet etsin, deyiniz.” Tirmizî, V, 697. Taberânî, Evsat, VIII, 191.

el-Avvâm b. Havşeb dedi ki: Ben bu ümmetin ilklerine yetiştim. Onlar, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabının güzel yanlarım sözkonusu edin ki, kalpler onlara ısınsın: Aralarındaki anlaşmazlıkları sözkonıusu etmeyin, o vakit insanların onlara karşı cüretkârlıklarını artırırsınız, diyorlardı.

en-Nehaî dedi ki: Yahudilerle hristiyanlar bir hasletleriyle Rafızîlerden daha faziletlidirler. Yahudilere sizin dininize mensup olanların en hayırlıları kimlerdir? diye soruldu. Onlar: Mûsa’nın ashabıdır demişlerdir. Hristiyanlara da: Dininize mensup olanların en hayırlıları kimlerdir? diye sorulduğunda, onlar da; Îsa’nın ashabıdır, demişlerdir. Fakat Râfızîlere dininizin mensuplarının en kötüleri kimlerdir, diye sorulduğunda, onlar da; Muhammed’in ashabıdır diye cevab vermişlerdir. Halbuki onlara mağfiret dilemeleri emrolunduğu halde onlara sövdüler. O bakımdan kıyâmet gününe kadar onlara karşı kılıç çekilmelidir. Onların hiçbir sancakları ayakta durmamalı. Ayakları yerde sağlam basmamalı, sözbirlikleri olmamalıdır. Savaş için bir ateşi yaktıkları her seferinde Allah onların kanlarını dökmek ve delillerini çürütmek suretiyle söndürmüştür, Allah bizi de, sizleri de saptırıcı hevalardan muhafaza buyursun,

“Kalplerimizde îman edenlere karşı, hiçbir kin” ve kıskançlık

“bırakma! Şüphesiz ki Sen, çok merhamet edicisin, çok merhametlisin.”

Onlardan önce yurdu ve imanı benimseyenler, kendilerine hicret edenleri severler, onlara verilen şeylerden ötürü içlerinde bir rahatsızlık duymazlar ve kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.

Diyanet Vakfı
Daha önceden Medineyi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler, kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir rahatsızlık hissetmezler. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.

Kurtubi Tefsiri
Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip îmana sahip olanlar ise, kendilerine hicret edenleri severler ve bunlara verilen şeylerden dolayı kalplerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi (muhacirleri) öz nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, İşte onlar umduklarını bulanların ta kendileridir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı onbir başlık halinde sunacağız:

1- Medine’yi Yurt Edinenler ve Îmana Sahip Olanlar:

“Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip îmana sahip olanlar” âyetinde sözkonusu edilen yurt edinen kimselerle muhacirlerin oraya göç etmesinden önce Medine’yi vatan edinmiş ensarın kastedildiği hususunda görüş ayrılığı yoktur.

“Îman” lâfzı

“Yurt edinen” lâfzından başka bir fiil ile nasbedilmistîr. Çünkü bu fiil, ancak mekân hakkında kullanılır.

“Onlardan evvel” lâfzındaki:

“…dan” daha önce geçen:

“Yurt edinen” anlamı verilen fiilin sılasıdır. Âyet; Muhacirlerden önce orayı yurt edinen ve îmana kesin olarak inanıp ihlâslı bir îmana sahih olan kimseler… anlamındadır. Çünkü îman , yurt edinilecek bir yer değildir, bu da yüce Allah’ın:

“Haydi işinizi sağlam tutun, ortaklarınızı da (çağırın)” (Yûnus, 10/71) âyetinin: “Ortaklarınızı da çağırın” anlamını vermesine benzer. Bu açıklamayı Ebû Ali, ez-Zemahşerî ve başkaları sözkonusu etmiştir. Böyle bir anlatım; “Ben ona alaf olarak saman ve soğuk su verdim” türünden bir anlatım olur.

Âyetin muzafın hazfedilmiş olması şeklinde yorumlanması da mümkündür. Sanki: Onlar orayı ve îman yerlerini yurt edinip yerleştiler’ denilmiş gibidir. “Yurt edinmek” fiilinin delâlet ettiği anlama göre yorumlanması da mümkündür. “Onlar o yurttan ayrılmadıkları gibi îmana da sıkı sıkı bağlı kaldılar ve her ikisinden de ayrı kalmadılar” denilmiş gibidir. “îmanın yurt edinilmesi” misal (deyim) olarak da kullanılmış olabilir. Nitekim: “Filanoğullarının (kalplerinin) tam ortasına yerleşti” demek de böyledir.

Bir yeri yer edinmek, orada karar kılmak, yerleşmek, demektir.

Bu âyetle, ensarın muhacirlerden önce îman ettikleri kastedilmemektedir. Maksat onların Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in kendilerine hicret etmesinden önce îman etmiş olduklarını anlatmaktır.

2- Bu Âyetin Önceki Buyruklarla İlişkisi:

Yine bu âyet-i kerimenin kendisinden önceki âyetlerle bağlantısı olmayan bir âyet mi yoksa onlara atfedilmiş bir âyet mi olduğu hususunda görüş ayrılığı vardır. Bir kesimin açıklamasına göre bu âyet-i kerîme daha önce geçen yüce Allah’ın:

“… fakir muhacirler içindir” (8. âyet) âyetine atfedilmiş olup el-Haşr Sûresi’nindeki bütün âyetler birbirine atfedîlmiştir. Ancak bunlar bu husus üzerinde dikkatle düşünüp konuyu insaf ile ele alacak olurlarsa durumun benimsedikleri kanaatten farklı olduğunu göreceklerdir. Çünkü yüce Allah;

“O kitab ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde yurtlarından, yerlerinden çıkarandır. Siz de onların çıkacaklarını sanmamıştınız… ve (bu) fâsıkları alçaltması içindir” (el-Haşr, 59/1-5) diye buyurmakta ve bu buyruklarıyla Nadiroğulları ile Kaynukaoğulları hakkında haber vermektedir. Daha sonra:

“Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince, siz onun için ne at oynattınız, nede deveye bindiniz. Fakat Allah peygamberlerini dilediği kimselere musallat eder” (el-Haşr, 59/6) âyetinde ise fey’in, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait olduğunu haber vermektedir. Çünkü onu ele geçirilmek için herhangi bir binek sırtına binilmemiştir. Daha önce haklarında sözkonusu edilen çarpışma ve ağaçlarının kesilmesine gelince, onlar sonunda bu işe son vermişler ve. bu husus böylece olup bitmişti. Arkasından da;

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey Allah’a, Peygambere, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalanlara verilir” (el-Haşr, 59/7) diye buyurulmaktadır. Bu da önceki âyetlere atfedilen bir söz değildir; aynı şekilde:

“Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip îmana sahib olanlar ise…” âyeti da ensardan övgüyle söz etmek ve onlara övgülerde bulunmak sadedinde yeni bir söz başlangıcını teşkil etmektedir. Çünkü onlar elde edilen o fey’i muhacirlere teslim etmişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir: Fey’, fakir olan muhacirleredir. Ensar ise onları severler. Fey’in yalnızca onlara verilmesinden ötürü de onları kıskanmazlar. Aynı şekilde;

“onlardan sonra gelenler” (el-Haşr, 59/10) âyeti da yeni bir ifade başlangıcıdır, haberi de: “Derler ki: Rabbimiz bizi… mağfiret eyle” âyetidir.

İsmail İbn İshak dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip…” âyeti ile

“onlardan sonra gelenler” âyeti daha önce geçen âyetlere atfedilmiştir. Bunlar da fey’de ortaktırlar. Yani bu mal hem muhacirlere, hem de

“onlardan evvel Medine’yi yurt edinenler”e aittir.

Malik b. Evs dedi ki: Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) şu:

“Sadakalar (zekat) ancak fakirlere… mahsustur” (et-Tevbe, 9/60) âyetini okuyup bu (zekat); bunlara (bu âyette sözü edilenlere)dir, dedi. Sonra:

“Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah’a… aittir.” (el-Enfal, 8/41) âyetini okuyarak: Bu da burada sözedilenlere aittir, dedi. Daha sonra:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey’… fakir muhacirler içindir.” (el-Haşr, 59/7-8) âyetleri ile; “Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip îmana sahib olanlar…” âyetini ve:

“Onlardan sonra gelenler…” (el-Haşr, 59/10) âyetlerini okuduktan sonra dedi ki: Yemin olsun ki eğer yaşayacak olursam Himyer dağının tepesinde bulunan çobana dahi bu maldan payı alnı terlemeksizin ulaşacaktır, dedi.

Yine denildiğine göre o, muhacirlerle ensarı çağırıp, yüce Allah’ın kendisine bu kabilden nasib ettiği fetihlere ne şekilde uygulama yapacağı hususunda danıştıktan sonra onlara dedi ki: Bu işi iyice gözden geçirin, iyiden iyiye üzerinde düşünün. Daha sonra yarın sabah yanıma gelin. O da o gece düşünüp durdu. Sonunda bu âyetlerin bu gibi hususlar hakkında nazil olduğunu iyiden iyiye anladı. Sabah yanına geldiklerinde: Dün gece el-Haşr Sûresi’nindeki âyetler üzerinde durdum deyip

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey… fakir muhacirler içindir.” (el-Haşr, 59/7-8) âyetlerini okudu. Yüce Allah’ın:

“İşte onlar sâdıkların ta kendileridir.” (el-Haşr, 59/8) âyetine ulaşınca, bu ancak burada sözedilenlere aittir dedi. Sonra yüce Allah’ın:

“Onlardan sonra gelenler derler ki: Şüphesiz ki sen çok merhamet edicisin, çok merhametlisin” (59/10) âyetini okuyup dedi ki: Artık müslüman olup da bunun kapsamına girmeyen hiçbir kimse kalmıyor, dedi. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

3- Ömer’in (radıyallahü anh) Fethedilen Arazilere Dair Uygulaması:

Malik’in Zeyd b. Eslem’den, onun babasından rivâyetine göre Ömer şöyle demiştir: Şayet daha sonra gelecek insanlar olmasaydı, fethedeceğim herbir kasabayı mutlaka Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Hiiyber’i paylaştırdığı gibi paylaştırırdım.

Bir çok yoldan gelmiş, oldukça yaygın (müstefîz) rivâyetlerde belirtildiğine göre Ömer, Irak sevadıni (sevad; toprak, coğrafya), Mısır’ı ve elde ettiği ganimetleri atiyelere (maaşlar) halkın ve çoluk çocukların azıklarına kaynaklık teşkil etsin diye savaşçılara paylaştırmaksızın bırakmıştır. Zübeyr, Bilal ve ashabtan daha başka kimseler ise fethedilen yerlerin kendilerine paylaştırılmasını istediler, Ömer onların bu isteklerini uygun bulmadı. Bu hususta yaptığı uygulamanın mahiyeti hakkında farklı görüşler vardır. Onun uygulaması hususunda orduya katılanların gönüllerini hoş ettiği söylenmiştir. Gönül hoşluğu ile herhangi bir betlel almaksızın payını müslümanlara bırakmak isteyenler azınlıkta idiler. Bunu kabul etmeyen kimselere ganimetten kendisine düşen payın bedelini verdi.

O toprakları mücahidlerin gönüllerini hoş ettikten sonra bıraktı, diyen kimseler onun bu uygulamasını Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın uygulaması gibi değerlendirmiştir. Çünkü Peygamber de Hayber’i paylaştırmıştı. Zira Ömer’in paylarını satın alması ve diğerlerinin de gönül hoşluğu ile paylarını terketmeleri tıpkı orayı paylaştırması seviyesindedir.

Bir diğer görüşe göre ise o, savaşa katılanlara herhangi bir şey vermeksizin oraları bırakmıştır. Ömer bu hususta yüce Allah’ın:

“Yurtlarından ve mallarından çıkartılıp, uzaklaştırılmış… fakir muhacirler içindir… Rabbimiz şüphesiz ki Sen çok merhamet edicisin, çok merhametlisin.” (el-Haşr, 59/9-10) âyetlerinde geçtiği üzere bu hususta tevil yaparak uygulamada bulunmuşduı. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

4- Ganimet Olarak Alınan Taşınmazın, Paylaştırılması:

İlim adamları (ganimet olarak alınan) akarın paylaştırılması hususunda farklı görüşlere sahiptir.

İmam Mâlik der ki: İmâmın (İslâm devlet başkanının) akarı müslümanların maslahatına vakfetmesi hakkı vardır.

Ebû Hanife dedi ki: İmâm böyle bir yeri paylaştırmak ya da müslümanların maslahatına vakfetmekten birisini tercih etmekte serbesttir.

Şâfiî dedi ki: İmâmın müslümanların rızasını almaksızın vakfetmesi hakkı yoktur. Aksine o diğer mallar gibi bu akarı onlara paylaştırır. Her kim gönül huşluğuyla hakkından feragat: edecek olursa, o vakit İmâm da bunu onlara vakıf edebilir. Gönül hoşiuğuyla hakkından vazgeçmeyen kimsenin de kendi malını alması hakkı öncelik kazanır. Ömer (radıyallahü anh) ganimet alanların gönüllerini hoş etmeye çalışmış ve ganimetlerini onlardan salın almıştır.

Bu görüşe göre yüce Allah’ın:

“Onlardan sonra gelenler…” (el-Haşr, 59/10) âyeti kendisinden önceki âyetler ile ilişkisiz olur ve bu durumda onlar kendilerinden önce gelenlere dua etmeye ve onlardan övgü ile sözetmeye teşvik edilmiş olurlar.

5- Medine Şehrinin, Üstünlüğü:

İbn Vehb dedi ki: Ben İmâm Mâlikin Medine’nin diğer şehirlere üstün olduğunu sözkonusu ederek şöyle dediğini duydum: Medine “îman yurdu” ve “hicret yurdu” edinilmiştir. Diğer şehirler ise kılıçla fethedilmiştir. Sonra da yüce Allah’ın:

“Onlardan evvel Medine’yi yurt edinip Îmana sahib olanlar ise kendilerine hicret edenleri severler” âyetini okudu. Bu hususa dair açıklamalar ile Mescîd-i haram ve Medine mescidinde namaz kılmanın faziletine dair açıklamalar, daha önceden geçmiş bulunduğundan tekrarlamanın bir anlamı yoktur.

6- Muhacirlere Verilenleri Kıskanmayan Ensar;

“Ve bunlara verilen şeylerden dolayı kalplerinde bir çekememezlik duymazlar.” Yani fey’ malından ve başka mallardan özel olarak muhacirlere verilen şeyler dolayısıyla onları kıskanmazlar. Genellikle böyle açıklanmıştır. Bu açıklamaya göre hazfedilmiş iki muzafın takdiri sözkonusudur. Mana da şöyledir: Onlara verilen şeylere bir ihtiyaç duymazlar.

İnsanın içinde gidermeye gerek duyduğu herbir şey “bir ihtiyaç’dır. Muhacirler ensârın evlerinde kalıyorlardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Nadiroğulları mallarını ganimet olarak alınca, ensarı çağırdı ve muhacirleri kendi evlerinde misafir edip mallarına ortak kılmaları dolayısıyla onlara teşekkür ettikten sonra şöyle dedi: “Arzu ederseniz, Allah’ın bana Nadiroğullarından fey’ olarak verdiği malı sizlerle onlar arasında paylaştırırım. Muhacirler de önceden olduğu gibi sizin meskenlerinizde kalmaya, mallarınızdan faydalanmaya devam ederler. Dilerseniz yalnızca onlara (bu malları) veririm ve sizin evlerinizden ayrılırlar.”

Bunun üzerine Sa’d b. Ubade ve Sa’d b. Muâz şöyle dediler: O malı muhacirler arasında paylaştıralım. Bununla birlikte eskiden olduğu gibi evlerimizde kalmaya devam etsinler. Ensar hep birlikte şöyle seslendi: Biz gönül hoşluğu ile hakkımızı onlara veriyoruz, ey Allah’ın Rasûlü. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah’ım ensara, ensarın çocuklarına merhamet buyur.” Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da muhacirlere ganimetleri taksim etmekle birlikte daha önce sözünü ettiğimiz üç kişi dışında ensardan hiç kimseye bir şey vermedi.

Yüce Allah’ın;

“…Ve bunlara verilen şeylerden dolayı kalplerinde bir çekememezlik duymazlar” âyetinin (onlara verilen malın) az olma halini kastetmiş olması ihtimali de vardır. Onlar bunun yerine kendilerine verilene razı olur ve onu kabul ederler, demek olur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) dünyada kaldığı sürece bu hallerini devam ettirdiler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın vefatından sonra ise tabii ölçüler içerisinde dünyanın etkisi akında kaldikr. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onları uyarıp şöyle demişti:

“Sizler benden sonra (başkalarının size) tercih edildiğini göreceksiniz. Havz’ın kenarında benimle karşılaşacağınız vakte kadar sabrediniz.” Buhârî, III, 13H1, IV, 1574, VI, 25H9; Müslim, II, 738, III, 1474; Nesâî, VIII, 224; Müsned, İli, 57, 111, 167, 171, 182, IV, 42, 292, 352

7- Genel Olarak Ashabın, Özel Olarak Ensarın Sıkıntılı Zamanlarda Bile Başkalarını Kendilerine Tercih Etmeleri:

“Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi (muhacirleri) öz nefislerine tercih ederler” âyeti ile ilgili olarak Tirmizî’de Ebû Hüreyre’den şu rivâyet kaydedilmektedir: Bir adamın yanında geceleyin bir misafir kaldı. O şahsın yanında ise ancak kendisine ve çocuklarına yetecek kadar yiyecek vardı. Hanımına: Çocukları uyut, kandili söndür ve yanında ne varsa misafirin önüne getir, dedi. Bunun üzerine şu:

“Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi (muhacirleri) öz nefislerine tercih ederler” âyeti nazil oldu. (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir Tirmizî, V, 409 Müslim de bu hadisi rivâyet etmistir. Müslim. III 1624

Yine Müslim Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bir adam Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek; Ben çok fakirim dedi. Peygamber, hanımlarından birisine haber gönderdi, o da; Seni hak ile gönderene yemin ederim ki, yanımda sudan başka bir şey yok, dedi. Daha sonra bir diğerine haber gönderdi, o da aynı şeyi söyledi. Nihayet hepsi de aynı cevabı verdiler: Seni hak ile gönderene yemin olsun ki yanımda sudan başka bir şey yok. Bunun üzerine Peygamber: “Bu adamı bu gece kim misafir edebilir? -Allah’ın rahmeti de onun üzerine olsun.-” Ensardan bir adam kalkıp: Ben ey Allah’ın Rasûlü dedi. Onu alıp evine götürdü, hanımına: Yanında bir şey var mı? diye sordu. Kadın: Çocuklarıma yetecek kadardan Fazlası yok, dedi. Bunun üzerine adam şöyle dedi: Sen onları herhangi bir şeyle oyala. Misafirimiz içeri girince kandili söndür ve bizim yemek yediğimizi ona hissettir. Yemeğe oturdu mu sen de kalk ve kandili söndür. (Ebû Hüreyre) dedi ki: Onlar (sofraya) oturdular. Misafir de yemeği yedi. Sabah olunca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gidince, Peygamber şöyle buyurdu: “Yüce Allah dün gece misafirinize yaptığınız ikramı gerçekten beğendi.” Müslim, III, 1624; Buhârî, III, 13S2

Yine Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre o şöyle demiştir: Bir adam kendisini misafir olarak ağırlasın diye Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a geldi. Ancak Peygamberin yanında ona ikram edecek hiçbir şey yoktu. “Bu adamı misafir edecek bir kimse yok mu? -Allah ona rahmet etsin.-” dedi. Ensardan Ebû Talha diye anılan birisi kalktı, o adamı alıp evine götürdü… diyerek hadisi az önceki hadise yakın lâfızlarla nakletti, ayrıca bu rivâyette âyetin bunun üzerine indiğini de belirtti Müslim, UI, 1624, 1625

el-Mehdevî’nin Ebû Hüreyre’den naklettiğine yöre bu Sabit b. Kays ile Sâbit’in kendisine misafir olduğu ve Ebû’l-Mütevekkil diye anılan ensardan bir kimse hakkında inmiştir. Ebû’l-Mütevekkil’in yanında kendisinin ve çocuklarının yiyeceği dışında bir şey yoktu. Hanımına: Kandili söndür ve çocukları uyut deyip, yanında ne varsa misafirinin önüne getirdi. en-Nehhâs da bunu böylece zikrederek şöyle demiştir: Ebû Hüreyre dedi ki: Ensardan Ebû’l-Mütevekkil diye anılan bir adama Sabit b. Kays misafir geldi. Ebû’l-Mütevekkil’in kendisinin ve çocuklarının yiyeceği dışında bir şeyi yoktu. Hanımına kandili söndür, çocukları uyut dedi. Bunun üzerine:

“Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi (muhacirleri) öz nefislerine tercih ederler… İşte onlar umduklarını bulanların ta kendileridir” âyeti nazil oldu.

Bu işi yapanın Ebû Talha olduğu söylenmiştir. el-Kuşeyrî, Ebû Nasr Abdurrahim b. Abdi’l-Kerîm’in naklettiğine göre İbn Ömer şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından birisine bir koyun başı hediye edildi. O; Kardeşim filan ve onun çocuklarının buna ihtiyacı daha çoktur, diyerek o başı onlara gönderdi. Herbiri o başı diğerine gönderip durdu, sonunda elden ele yedi ev dolaktı ve nihayet ilk sahiplerine geri döndü. Bunun üzerine:

“Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi (başkalarım) öz nefislerine tercih ederler” âyeti nazil oldu. Hâkim, Müstedrek, II, 25f>; Beyhakî. Şuabu’l-hnân, III. İS Bunu es-Salebi, Enes’den naklederek dedi ki: Ashabtan birisine bir koyun başı hediye edildi. Çok fakir bir kimse idi. O başı bir komşusuna gönderdi. O baş yedi evde, yedi kişiye elden ele dolaştı, sonra birincisinin eline geri döndü. Bunun üzerine

“…öz nefislerine tercih ederler” âyeti indi.

İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Nadiroğulları günü ensara dedi ki: “İsterseniz yurtlarınıza ve mallarınıza ve yurtlarınıza hicret eden muhacirlere malı paylaştırırım, siz de bu ganimette onlara ortak olursunuz, İsterseniz yurtlarınız ve mallarınız sizin olmak üzere size ganimetten hiçbir pay vermeyelim” Bunun üzerine ensar dedi ki: Hayır, bizler kardeşlerimizle yurtlarımızı ve mallarımızı paylaştırmaya devam edelim ve ganimeti yalnızca onlara verelim. Bunun üzerine

“öz nefislerine tercih ederler” âyeti nazil oldu. Ancak birincisi daha sahihtir.

Buhârî ve Müslim’de Enes’den gelen rivâyete göre bir kimse Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kendi arazisindeki birtakım hurma ağaçlarını tahsis ederdi. Bu Kureyza ve Nadiroğulları diyarı fethedil inceye kadar böyle devam etti. Artık bundan sonra Peygamber daha önce o kimselerin verdiklerini sahiplerine geri verdi. Müslim’in lâfzı böyledir Buhârî, III, 1137, IV. I47H, 1510; Müslim, 1IL 1392

ez-Zührî, Enes b. Malik’ten rivâyetle dedi ki: Muhacirler Mekke’den Medine’ye geldiklerinde ellerinde mal namına hiçbir şey yoktu. Ensarın ise arazi ve akarları vardı. Ensar her yıl mallarından elde ettikleri mahsûllerinin yarısını onlarla paylaştırdılar. Buna karşılık onlar (muhacirler) de çalışıp, (mallarının) bakımlarını üzerlerine almışlardı. Enes b. Malik’in annesi Um Süleym diye anılırdı. Um Süleym, Ebû Talha’nın oğlu Abdullah’ın da annesi idi. Abdullah, Enes’in anne bir kardeşi idi. Enes’in annesi Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir hurmalığını vermiş, Rasûlullah da o hurmalığı azatlısı ve Usame b. Zeyd’in de annesi olan Um Eymen’e vermişti. İbn Şihab dedi ki: Enes b. Malik’in bana haber verdiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hayberlilerle savaşı bitirip, Medine’ye geri döndükten sonra muhacirler, ensara daha önceden kendilerine vermiş oldukları meyve bağışlarını geri verdiler. (Enes) dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) anneme hurmalıklarını geri verdi; Um Eymen’e de o hurmaların yerine kendi bahçesinden verdi. Bu hadisi Müslim de rivâyet etmiştir. Müslim, III. 1391; Buhârî, II, 92fi

8- Başkalarını Kendisine Tercih Etmek Buna Dair Örnekler ve Sınırları:

îsar (başkasını kendisine tercih): Kişinin başkasını nefsine ve nefsinin dünyevî paylarına; dinî payları arzu ederek tercih etmesi demektir. Bu tutum yakînin güçlü oluşundan, sevgi sağlamlığından ve meşakkatlere karşı sabırlı olmaktan ileri gelir. “Bu hususta onu tercih eltim” denilirken, bunu ona özellikle tahsis ettim ve tercih ettim, demektir. Buradaki îsâr (tercih etme)nin mef’ûlü hazfedilmiştir. Yani onlar mallarında, evlerinde onları kendilerine tercih ederler. Ancak bunu varlıklı olmakla birlikte değil, bunlara -önceden de açıklandığı gibi- ihtiyaç duymakla birlikte yaparlar.

Muvatta’’da yer alan rivâyette belirtildiğine göre İmâm Mâlik’e Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın zevcesi Âişe (radıyallahü anha)’dan şu rivâyet ulaşmıştır: Oruçlu olduğu bir sırada bir yoksul ondan bir şeyler dilenmişti. Evinde ise yalnızca bir ekmek vardı. Bir cariyesine: O ekmeği ona ver dedi. Cariyesi: Yanında kendisiyle oruç açacağın bir şey yok, deyince yine; Sen o ekmeği ona ver dedi. (Cariyesi) ben de denileni yaptım, dedi. Akşam olunca, daha önce bize hediye vermemiş bir hane halkı ya da bir kimse bize yufkaya sarılı bir koyun hediye etti. Âişe beni çağırıp, bundan ye dedi, İşte bu senin o ekmeğinden hayırlıdır. Muvatta’, II, 997

İlim adamlarımız dedi ki: İsle bu kârlı bir maldır ve Allah nezdinde tertemiz bir fiildir. Yüce Allah bundan dilediğini acilen verir. Bununla birlikte bu sebeple onun için saklanan mükâfatı da eksiltmez. Allah için bir şeyi terkeden bir kimse hiçbir zaman onun yokluğunu hissetmez. Âişe (radıyallahü anha) bu davranışı ile yüce Allah’ın kendilerinden ihtiyaç içinde bulunsalar dahi başkalarını kendilerine tercih eden kimselerden olmakla övdüğü kimseler arasına katılmıştır, Şüphesiz ki böyle bir iş yapan bir kimse, nefsinin cimriliğinden korunmuş ve daha sonrası asla ziyanın sözkonusu olmayacağı bir kurtuluşa ermiş olur.

Rivâyetteki “yufkaya sarılmış bir koyun’ ifadesinin manası şudur: Bu Arapların yahut bazılarının -ya da ileri gelenlerinin bir kısmının- yiyeceği idi. Onlar bir koyun yahut bir kuzuyu yüzdükten sonra tamamen buğday unu hamuru ile üzerini örter ve ona sarıp sarmalarlardı. Sonra bu haliyle onu tandıra asarlardı. Bu şekilde yüzülmüş koyun ya da kuzunun bütün yağları, onun üzerini örten hamura sızardı. Bu onlarca makbul, hoş bir yiyecek idi.

Nesâî’nin, Nâfi’den rivâyet ettiğine göre; İbn Ömer hastalanmış ve canı üzüm çekmişti. Ona bir dirheme, bir salkım üzüm satın alındı. Bir yoksul gelip bir şeyler dilendi. Bu sefer: O salkımı bu yoksula verin, dedi. Arkasından bir adam o salkımı yine bir dirheme satın alıp onu İbn Ömer’e getirdi. Yine o yoksul gelip dilencilik etti, yine İbn Ömer: O üzümü buna verin, dedi. Bir başka adam bu salkımı yine bir dirheme satın aldı ve sonra bunu ona geri getirdi. Dilenci tekrar geri dönmek istedi, ancak ona engel olundu. Eğer İbn Ömer yediği salkımın aynı salkım olduğunu bilmiş olsaydı, asla tadına bakmazdı. Çünkü Allah için elinden çıkardığı bir şeyi tekrar geri dönüp almazdı Heysemi, Mecmâ, IX, 347’de Taberâni tarafından rivâyet edilip senedindeki râi’ilerin -sika olan Nuaym b. Hammâd dışında- hep Snlıihderiin Kivileri olduğunu zikretmektedir,

İbnu’l-Mübarek dedi ki; Bize Muhammed b. Mıstarrif haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Hâzim, Abdurrahman b. Said b. Yerbû’dan anlattı. O Malik ed-Darr’dan şöyle dediğini nakletti; Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) dörtyüz dinar aldı, onu bir keseye koyduktan sonra hizmetkâra dedi ki; Al bunu Ebû Ubeyde b. el-Cerrah’a götür. Sonra bunları nasıl kullanacağını görecek şekilde bir süre evde oyalanıver. Hizmetkâr o parayı alıp Ebû Ubeyde’ye götürdü ve ona şöyle dedi; Mü’minlerin emiri sana der ki; Sen bu parayı ihtiyaçlarına harca. Ebû Ubeyde: Allah onun bağını gözetsin, ona rahmet buyursun dedikten sonra: Ey cariye gel, diye seslendi. Şu yedi dinarı filana, şu beş dinarı filana götür diye hepsini tüketinceye kadar dağıttı. Hizmetkâr Hz. Ömer’e geri döndü, ona durumu bildirdiğinde benzeri bir keseyi Muaz b. Cebel için hazırladığını gördü. Ona: Bunu da al Muaz b. Cebel’e götür. Bunları nasıl kullanacağını görünceye kadar da bir süre evde oyalan dedi. Hizmetkâr o parayı alıp, Muaz’a götürdü ve ona: Mü’minlerin emiri sana der ki: Sen bu parayı İhtiyaçlarına harca dedi. Muaz: Allah ona rahmet buyursun, o bizi gözettiği gibi Allah da onu gözetsin dedi ve: Ey cariye gel, filanın evine şu kadar, filanın evine şu kadar götür, dedi. Muaz’ın hanımı durumu görünce, peki ya biz? dedi. Allah’a yemin ederim, biz de yoksul kimseleriz, bize de ver. Kesede sadece İki dinar kalmıştı. Bunları da hanımına verdi. Hizmetkâr Ömer (radıyallahü anh)’a dönüp, gördüklerini haber verince Ömer bu işe çok sevindi ve: Bunlar kardeşlerdir, birbirlerindendir, dedi.

Muaviye’nin Âişe (radıyallahü anhnhâ)’ya gönderdiği bağışı kullanması da buna benzer. Muaviye’nin gönderdiği para 10.000 (dirhem) idi ve İbnu’l-Münkedir onun yanına girmişti… Yazma nüshada bir boşluk

Şayet: Kişinin sahip olduğu malın tamamını sadaka vermesini yasaklayan sahih haberler varid olmuştur denilecek olursa, şöyle cevab verilir: Böyle bir uygulama fakirliğe sabredeceğinden emin olunmayan ve gerekli harcamalarını yapacağı bir şeyler bulamayıp dilenciliğe mecbur kalacağından korkulan kimse için mekruhtur. Yüce Allah’ın başkalarım kendilerine tercih ettikleri için övdüğü ensar ise bu durumda değillerdi. Aksine onlar yüce Allah’ın buyurduğu gibi:

“Sıkıntıda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda sabredenler” (el-Bakara, 2/177) idiler. Onlar arasında îsâr (başkalarını tercih), malı elde tutmaktan daha üstün idi. Fakirliğe sabredemeyip dilenciliğe maruz kalacak kimseler İçin ise malı elde tutmak, başkalarını tercih etmekten daha efdaldir.

Rivâyete göre bir adam Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yumurta kadar bir altın getirerek, bu sadakadır dedi. Peygamber onu o adamın üzerine atarak dedi ki: “Sizden herhangi bir kimse sahib olduğu malın tamamını getirip onu sadaka verdikten sonra oturup insanlara el açacak hale düşmesin.” diye buyurdu. Hadisin sadece kavlî lx>lünıO İbn Hihban, Sahih, VIII, l ö: Dârimî, I, 479; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübra, IV, 1 Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

9- îsâr (Başkasını Tercih)in Mertebeleri:

Can ile tercih, mal ile -sonunda o da canın yongası olsa dahi- tercihin üstündedir, Çokça kullanılan darb-ı mesel mesabesindeki ifadelerden birisi de şudur:

“Cömertçe canını feda etmek cömertliğin en ileri derecesidir.”

Sevginin tarifi hususunda sufilerin güzel ibarelerinden birisi de; “sevginin (muhabbetin) işar demek olduğu”dur. Nitekim Aziz’in karısı ileri derecede Yusuf’u sevince, onu kendisine tercih ederek: Ondan murad almak isteyen bendim, demişti.

Canı feda etmenin en üstün mertebesi de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı korumak amacı ile yapılan fedakârlıktır. Sahih’te belirtildiğine göre Ebû Talha, Uhud gününde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vücudunu kalkan etmişti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) İse insanları görmek üzere başını uzatıyor, Ebû Talha ona: Başını uzatma ey Allah’ın Rasûlü, sana isabet ettirmesinler. Benim göğsüm senin göğsün önündedir, diyordu Buhârî, III, 1386. IV, 1490; Müslim, III, 14-43 Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı eli ile (gelen darbeye karşı) korumuş, bundan ötürü de çolak kalmıştı.

Huzeyfe el-Adevî dedi ki: Yermûk günü beraberinde az bir miktar su olduğu halde bir amcam oğlunu aramaya koyuldum. Bu arada kendi kendime: Eğer henüz canı çıkmamış ise ona bu sudan içiririm, diyordum. Ansızın onu görüverdim, ona: Su ister misin!1 dedim, başıyla: Evet diye işaret etti. Tam bu sırada bir kişi; ah ah diye inliyordu. Amcam oğlu bana: Ona git, diye işaret etti. Meğer o kişi Hişam b. el-As imiş, ona: Sana su vereyim mi? dedim, evet diye işaret etti. Bir başkasının “ah ah” demekte olduğunu işitince, Hişam onun yanına git, diye işaret elti. Onun yanına vardığında ölmüş olduğunu gördüm. Tekrar Hişam’a geri döndüğümde o da Ölmüştü. Amcamın oğlunun yanına döndüm, o da ölmüştü.

Ebû Yezid el-Bistami dedi ki: Belhli bir delikanlının beni yenik düşürdüğü gibi hiç kimse yenik düşürmemiştir. O haccetmek üzere giderken bize uğradı. Bana: Ey Ebû Yezid dedi, size göre zühdün tanımı nedir? Ben: Bulursak yeriz, bulamazsak sabrederiz dedim. O: Bizde Belh köpekleri de böyle yapar, dedi. Ben: Peki ya size göre zühdün tanımı nedir? diye sordum. O: Bulamazsak şükrederiz, bulursak başkalarını kendimize tercilı ederiz, dedi.

Ziinnun el-Misrî’ye: Kalbi açık zahidin tanımı nedir? diye soruldu. O üç özelliktir dedi: Toplanmış olanı dağıtmak, ekle bulunmayanı istemeye son vermek ve gıdaya ihtiyacı varken başkasını tercilı etmek.

Ebû’l-Hasen el’-Antakî’den nakledildiğine göre; yanında Rey kasabalarından birisinde otuz küsur kişi bir araya geldi. Beraberlerinde hepsini doyurmayacak kadar birkaç tane ekmek vardı. Bütün ekmekleri kırdılar, kandili söndürüp yemeğe oturdular. Yemek kaldırıldığında olduğu gibi duruyordu, kimse ondan bir şey yememiş, herkes arkadaşını kendisine tercih etmişti.

10- Fakirlik İçinde Olmak:

Yüce Allah’ın:

“Kendileri fakirlik içinde bulunsalar dahi” âyetinde yer alan (ve “fakirlik” diye manası verilen): Kişinin durumunu bozan, sarsan ihtiyaç içinde olmak hali” demektir. Bunun aslı bir hususa tek başımı sahip olmak ya da elinde bulundurmak demek olan “ihtisas”dan gelmektedir. O halde bu lâfız, münferiden muhtaç olmak demektir. Yani onlar fakirlik ve ihtiyaç içerisinde bulunsalar dahi… demek olur. Şairin şu heyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Bahara gelince eğer ihtiyaç ve fakirlik varsa,

Onunla hasta olan da yaşar, eli dar olan da zenginleşir.”

11- Cimriliğin Mahiyeti ve Ondan Korunmanın Güzel Sonucu:

“Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar umduklarını bulanların ta kendileridir” âyetinde geçen; ile aynı şeylerdir (cimrilik demektir.) Mesela: “Cimriliği apaçık, oldukça cimri adam” denilir. Amr b. Külsüm da şöyle demiştir:

“Sen tahammülsüz, cimri ve malına tutkun kimsenin önüne

(Şarab) getirildiği vakit, oldukça alçalmış olduğunu görürsün.”

Bazı dilciler (âyette geçen): ‘dan daha ileri derecedeki bir cimriliği ifade ettiği kanaatindedir. es-Sihah’da şöyle denilmektedir: “Hırs ile birlikte cimrilik” demektir, Bu fiil: “Sen cimrilik ettin, edersin” şeklinde kullanıldığı gibi; şeklinde de kullanılır. “Cimri adam” demek olup, çoğulu; “Cimri kimseler” …diye gelir.

Âyet-i kerimeden kasıt, zekat ve farz olmayan akrabalık bağlarını gözetmek, misafirlik ve buna benzer hususlarda cimrilik göstermektir. Bu gibi yerlere gerekli infakı yapmakla birlikte kendisine karşı eli sıkı davranan bir kimse ne şahıh, ne de bahîl (cimri)dir. Kendisine bol harcamalarda bulunmakla birlikte sözünü ettiğimiz zekât ve itaat alanlarında gereği gibi infakta bulunmayan bir kimse ise, nefsinin cimriliğinden korunmamış olur.

el-Esved’in İbn Mes’ûd’dan rivâyet ettiğine göre bir adam ona gelip şöyle demiş: Ben helâk olmuş olmaktan korkarım. İbn Mes’ûd: Neden? diye sordu. O da şöyle dedi: Yüce Allah’ın:

“Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar umduklarını bulanların ta kendileridir” diye buyurmaktadır. Ben ise oldukça cimri birisiyim. Hemen hemen elimden hiçbir şey çıkmıyor. Bunun üzerine İbn Mes’ûd şöyle dedi: Kur’ân-ı Kerîm’de yüce Allah’ın sözünü ettiği cimrilik bu değildir. Yüce Allah’ın Kur’ân-ı Kerîm’de sözünü ettiği cimrilik senin haksızlık ederek kardeşinin malını yemendir. Senin halin ise buhl (eli sıkılık)tır. Bununla birlikte eli sıkılık çok kötü bir şeydir.

Bu açıklamalarıyla Abdullah b. Mesud (radıyallahü anh) şuhh ile buhl arasında fark gözetmiş olmaktadır.

Tâvûs dedi ki: Bahillik insanın elinde bulunandan cimrilik etmesidir. Şuhh ise insanın başkasının elinde bulunanlara göz dikmesi, ister helal, ister haram olsun ellerinde bulunanın kendisinin de olmasını sevmesi ve bir türlü doymama sidir.

İbn Cübeyr dedi ki: Cimrilik, zekatı vermemek ve haram mal biriktirmektir. İbn Lîyeyne ise şuhh (mealde; cimrilik) zulüm demektir. Leys: Farzları terkedip, haramları işlemektir. İbn Abbâs: Kim hevasına uyar, İmâm kabul etmezse işte o sahih (cimri)dir, demiştir. İbn Zeyd: Her kim bir şeyi Allah’ın nehyettiği bir başka şey için almazsa ve yine cimriliği Allah’ın kendisine emrettiği herhangi bir şeyden alıkoyup engellemeye çağırmazsa o kimseyi Allah öz nefsinin cimriliğinden korumuş olur.

Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Zekâtı veren, misafire ikram eden ve musibet hallerinde bir şeyler veren bir kimse cimrilikten uzaktır.” Beyhaki, Şuabu’l-Îman, VII, 427; Taberî, Câmiu’l-Beyân, XXVIII, 44 Yine ondan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şu duayı yapardı: “Allah’ım, nefsimin cimriliğinden, israfımdan ve vesveselerinden sana sığınırım.” Deylemî, el-Firdevs, I, 460. Ebû’l-Heyyac el-Esedî dedi ki: Bir adamı tavaf esnasında: Allah’ım, beni nefsimin cimriliğinden koru diye dua edip, buna başka hiçbir şey eklemediğini gürdüm. Ben ona: Niye böyle yaptığını sordum, şu cevabı verdi: Eğer nefsimin cimriliğinden korunacak olursam, hırsızlık ta yapmam, zina da etmem, kötü hiç bir iş yapmam. Bir de ne göreyim o kişi Abdurrahman b. Avf imiş Taberî, Câmm’l-Beyân, XXVIII, 43

Derim ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyeti da buna delildir; “Zulümden sakınınız, çünkü zulüm kıyâmet gününde zulumât (karanlıklar)dır. Cimrilikten de sakınınız, çünkü cimrilik sizden öncekileri helâk etti. Onları birbirlerinin kanlarını dökmeye kadar götürdü, kendilerine haram kılınan başkalarına ait hakları helal bellemek noktasına kadar ulaştırdı.” Müslim, IV, 1996; Müsned, II, 431, III, 323

Biz bu hususu Al-i İmrân Sûresi’nin sonlarında (3/180. âyet, 4. başlıkta) açıklamış bulunuyoruz.

Kisrâ arkadaşlarına: Âdemoğluna en zararlı şey nedir? diye sormuş, onlar: Fakirlik demişler. Kisra: Cimrilik, fakirlikten zararlıdır. Çünkü fakir bir şeyler buldu mu karnı doyar, fakat cimri bir kimse bulacak olsa dahi ebediyen doymaz, demiş.

O mallar, yurtlarından ve mallarından çıkarılmış, Allah’tan bir lütuf ve hoşnutluk arayan, Allah’a ve elçisine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar doğrulardır.

Diyanet Vakfı
(Allahın verdiği bu ganimet malları,) yurtlarından ve mallarından uzaklaştırılmış olan, Allahtan bir lütuf ve rıza dileyen, Allahın dinine ve Peygamberine yardım eden fakir muhacirlerindir. İşte doğru olanlar bunlardır.

Kurtubi Tefsiri
(O fey’) yurtlarından ve mallarından çıkartılıp uzaklaştırılmış olan ve Allah’ın lütuf ve rızasını isteyen Allah’a ve Peygamberine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar sâdıkların ta kendileridir.

Yani Fey ve ganimetler

“…fakir muhacirler içindir.” Bir diğer açıklamaya göre;

“o mal sizden zengin olanlar arasında elden ele dolaşan bir şey olmasın diye” (el-Haşr, 59/7) fakat “fakir muhacirler’e olsun diye … Bir başka görüşe göre bu âyet yüce Allah’ın:

“Akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalanlara” (el-Haşr, 59/7) âyetini beyân etmektedir. Bu sınıflar ayrı ayrı sozkonusu edilince mal bunlara verilecektir, denildi. Çünkü bunlar hem fakir, hem muhacir, hem de yurtlarından çıkartılmış kimselerdi. Bu sebeble onlar insanlar arasında bu malda en çok hak sahibi olan kimselerdir.

Bir diğer açıklama da şöyledir:

“Fakat Allah peygamberlerini dilediği kimselere” muhacir fakirlerin lehine olmak üzere

“musallat eder.” Ta ki o mal, dünyadaki insanlar arasında yalnızca zengirıler arasında dönüp dolaşan bir mal olmasın.

Bir başka görüşe göre anlamı şudur: Allah muhacirler lehine, azâbı çok çetin olandır. Yani, o fakir muhacirler sebebiyle ve onlardan ötürü kâfirlere çok çetin azâb verendir. Daha önce yüce Allah’ın:

“Akrabalara, yetimlere” âyetinde sözü geçen kimseler de bu fakirlerin kapsamına girmektedir.

Bir başka açıklamaya göre bu daha önce geçmiş âyetlere atfedilmiştir. Atıf edatı olarak “vav”ın getirilmeyiş sebebi ise; bir kimsenin: “Bu mal Zeyd’indir, Bekr’indir, filanındır, filanındır” demesine benzemesindendir. Burada sözü geçen muhacirler, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a duyduğu sevgi ve ona yardımcı olmak maksadı ile onun bulunduğu yere hicret eden kimselerdir.

Katade dedi ki: Burada sözü geçen muhacirler yurtlarını, mallarını, akrabalarını, vatanlarını, Allah’a ve Rasûlüne duydukları sevgi uğruna terkeden kimselerdir. Öyle ki, bunlardan herhangi bir kimse ayakta durabilmek için açlığından ötürü karnına taş bağlardı. Yine onlardan herhangi bir kimse kendisini örtecek, ısıtacak başka bir şeyi bulunmadığından dolayı kışın bir çukur kazar, içine otururdu,

Abdurrahman b. Ebzâ ve Said b. Cübeyr dedi ki: Muhacirlerden kimisinin kölesi, hanımı, evi, üzerinde haccedip gazada bulunacağı devesi bulunmakla birlikte yüce Allah onların fakir olduklarını belirterek zekâttan onlara bir pay ayırmıştır.

“Yurtlarından… çıkartılıp, uzaklaştırılmış olan” âyeti da kâfirler tarafından Mekke’den çıkartılan demektir. Bu da onları Mekke’den çıkmak zorunda bırakmaları anlamına gelir ki; bunlar yüz kişi idiler.

“Allah’ın” dünyada

“lütuf” ganimet

“ve âhirette” Rabblerinin

“rızasını isteyen” Allah yolunda cihadda

“Allah’a ve Peygamberine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar” bu yapaklarında

“sâdıkların ta kendileridir.”

Rivâyet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh), el-Câbiye’de bir hutbe irad ederek şöyle demiştir: Kur’ân’a dair soru sormak isteyen bir kimse Ubeyy b. Ka’b’a gitsin. Feraiz (İslam Miras Hukuku)’e dair soru sormak isteyen kimse Zeyd b. Sabit’e gitsin. Fıkha dair soru sormak isteyen Muâz b. Cebel’e gitsin. Mal isteyen kimse de bana gelsin. Şüphesiz yüce Allah beni o malın bekçisi ve paylaştırıcısı kılmıştır. Şunu bilin ki: ben Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hanımlarını başa alarak onlara bu maldan veriyorum Daha sonra Mekke’den, yurdumuzdan, mallarımızdan çıkartılıp uzaklaştırılan ilk muhacirler olan ben ve benim gibi olan arkadaşlarımdan başlıyorum.

Allah’ın şehir halkından elçisine verdiği ganimetler, Allah’a, elçiye, yakın akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. Bu, malların içinizde sadece zenginler arasında dolaşan bir servet olmaması içindir. Elçi size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan vazgeçin. Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah’ın azabı şiddetlidir.

Diyanet Vakfı
Allahın, (fethedilen) ülkeler halkından Peygamberine verdiği ganimetler, Allah, Peygamber, yakınları, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Böylece o mallar, içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir devlet olmaz. Peygamber size ne verdiyse onu alın, size ne yasakladıysa ondan da sakının. Allahtan korkun. Çünkü Allahın azabı çetindir.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey, Allah’a, Peygambere, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalanlara verilir ki; o mal sizden zengin olanlar arasında elden ele dolaşan bir şey olmasın. Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının. Ve Allah’tan korkun, çünkü Allah azâbı çok çetin olandır.

2- Fey’ ve Ganimetlere Dair Âyetler ve Açıklamaları:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey…” âyeti ile ilgili olarak İbn Abbâs şöyle demiştir: Buradaki ülkeler (kasabalar) Kurayza ve Nadiroğullarıdır. Bunlar da Medine ve Fedek’te idiler. Medine ve Hayber’den üç günlük mesafede idiler. Ayrıca Ureyna ve Yenbu’luların yurtlarını da Allah Özel olarak Rasûlüne tahsis etmiş olup Allah’ın Rasûlüne tahsis ettiği bu malda kullarını da gözeterek Rasûlü dışındaki birtakım kimselerin de pay sahibi olduklarını açıklamış bulunmaktadır.

İlim adamları, bu âyet-i kerîme ile ondan önceki âyet-i kerîme ve el-Enfal Sûresi’nindeki âyet-i kerimeyi sözkonusu ederek, bunların aynı anlamı mı, farklı anlamı mı dile getirdiklerine dair değişik görüşler ileri sürmüşlerdir.

Birtakım ilim adamları şöyle demiştir; Yüce Allah’ın:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey’…” âyet-i kerimesi el-Enfal Sûresi’nde yer alan, ganimetlerin beşte birinin kendilerine harcanacağı kimseleri dile getiren ve beşte dördün de savaşanlara harcanacağına işaret eden âyet-i kerîme (el-Enfâl, 8/41) ile neshedilmiştir. İslam’ın ilk dönemlerinde ganimet burada sözü edilen kimselere harcanıyor ve ganimet elde edilmesine sebep teşkil eden savaşanlara herhangi bir şey verilmiyordu. Bu Yezid b. Ruman, Katade ve başkalarının görüşü olup, buna yakın bir görüş de İmâm Mâlik’ten nakledilmiştir.

Bir başka kesim de şöyle demektedir: Burada sözü edilen (fey), at koşturulmaksızın ve deveye binilmeksizin barış yoluyla elde edilmiş ganimetlerdir. O bakımdan bu ganimetler yüce Allah’ın sözünü ettiği kimselere fey’ olarak verilir. Birinci (bundan önceki) âyet-i kerimede belirtilen İse, özel olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aittir. Peygamber bu mallardan ihtiyacı kadarını aldıktan sonra geri kalan bölümler müslümanların ihtiyaçlarına harcanırdı.

Ma’mer de şöyle demiştir: Önceki âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkındadır. İkincisinde sözü edilenler ise cizye ve haraç ile ilgili olup orada sözü edilen sınıflara verilir. Üçüncü âyet-i kerîme olan el-Enfal Sûresi’nindeki âyet-i kerîme ise ganimet alan mücahidlerin payını açıklamaktadır.

Aralarında Şâfiî’nin de bulunduğu bir kesim de şöyle demektedir: Bu iki âyetin de anlamı birdir. Yani savaş olmaksızın kâfirlerin mallarından ele geçirilenler beş paya ayrılır. Bu beş payın dördü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a verilir. Geri kalan beşte bir ise yine beş paya ayrılır. Yine bu beş payın biri Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a verildikten sonra bir pay Haşimoğulları ve Muttaliboğullarının oluşturduğu akrabalara verilir. Çünkü bunlara zekât verilmez. O bakımdan onların fey’de bir hakları olduğu tesbit edilmiştir. Bir pay yetimlere, bir pay yoksullara ve bir pay da yolculara verilir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’in vefatından sonra Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait olan fey’ payı Şâfiî’den gelen bir görüşe göre serhat bölgelerde, sınırlarda, savaş için hazır bekleyen mücahidlere harcanır. Çünkü bunlar Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın bu husustaki konumunu işgal ederler. Şâfiî’nin bir diğer görüşüne göre ise bu pay, sınırlan kuvvetlendirmek, kanallar açmak ve köprüler yapmak gibi müslümanların menfaatine olan alanlara harcanır ve bunlar arasında önem sırası gözetilir, Bu da (peygamberin) fey’in beşte dördündeki payından harcanır. Hz. Peygamberin fey’ ve ganimetin beşte birinden aldığı payı ise vefatından sonra müslümanların faydasına olan işlere harcanacağı hususunda görüş ayrılığı yoktur. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Sizin ganimetlerinizde, benim beşte birin dışında bir payım yoktur. O beşte bir de size geri döner. ” Ebû Dâvûd, III, 82; Müsned, V, 316, 326; Beyhakî, es-Sünenu’t-Kübrâ, VI, 339, IX, 103; ayrıca bk. İbn Kesîr, Tefsir, II, 312; Heysemi, Mecmâ, IV, 139, V, 338 Bu hususa dair açıklamalar daha Önceden el-Enfal Sûresi’nde (8/41. âyet, 10, başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Aynı şekilde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın geriye bıraktığı mallar da miras alınmaz. Aksine onun bıraktığı bu mallar bir sadakadır, onun adına müslümanların menfaatine olan alanlara harcanır. Nitekim o: “Bizler miras bırakmayız. Bizim geriye bıraktığımız sadakadır.” Buhâri, III, 1126, 1127, 1360, IV, 1479, 1480, 14H1, 1549, V, 2049, VI, 2474; Müslim, III, 1378, 1379, 1380, 1381, 13S3; Tirmizi, IV, 15»; Ebû Dâvûd, III, 139, 142, 145; Nesât, VII, 136; Muvatta’, II, 993; Müsned, I, 4, 6, 9, 10, 25…, VI, 145, 262. diye buyurmuştur.

Bir görüşe göre de fey’ malları Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aitti. Çünkü yüce Allah:

“Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince” âyetinde fey’i kendisine izafe etmiştir. Şu kadar var ki o, hiçbir şekilde mal toplamazdı. Aile efradının ihtiyacı kadarını alır, geri kalanlarını da müslümanların menfaatine olan yerlere harcardı.

Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî şöyle demektedir: Bu âyetlerin üçünün de farklı manaları dile getirdiği hususunda anlaşılmayacak bir taraf yoktur. Birinci âyet-i kerîme yüce Allah’ın:

“O kitab ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde yurtlarından, yerlerinden çıkarandır” (2. âyet) âyetidir. Daha sonra ise: “Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince” diye buyurmaktadır ki, burada maksat kitab ehlidir ve bu âyet önceki âyette geçen kitab ehline atfedilmiştir. “Siz onun için ne at oynattınız, ne de deveye bindiniz” âyeti da az önce -açıkladığımız gibidir. Yani sizin bunlarda herhangi bir hakkınız yoktur. Bundan dolayı Ömer (radıyallahü anh) şöyle demiştir: Bu mutlar özel olarak Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait idi. Bununla da Nadiroğulları malları ve onların durumunda olan diğer malları kastetmiştir, İşte bu bir tek âyettir ve tek bir manayı dile getirmektedir. İkinci âyet-i kerîme de yüce Allah’ın:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey’ Allah’a, peygambere… verilir” âyetidir. Bu önceki âyetten ayrı ve önceki âyette sözedilenlerin dışındaki hak sahiblerine ait olduğu belirtilen yeni bir ifadedir. Üçüncü âyet-i kerîme ise (el-Enfal, 8/41. âyet) “ganimet âyeti” diye adlandırılmıştır. Şüphesiz ki bu da bir başka hak sahibine ait ikinci bir hakkı sözkonusu eden başka bir hususa dairdir. Şu kadar var ki; birinci ve ikinci âyet-i kerimelerin herbirisi Allah’ın Rasûlüne verdiği fey’in bir bölümüne dair açıklamayı ihtiva etmek bakımından ortak bir özelliğe sahiptir. Birinci âyet-i kerîme fey’în savaşsız olarak elde edilmesi gerekliğini ifade ederken, el-Enfal Süresindeki âyet-i kerîme ise, onun savaş ile elde edilen türden olmasını gerektirmekte, üçüncü âyet-i kerîme olan yüce Allah’ın:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey'” âyeti ise bu fey’in savaşla mı yoksa savaşsız mı elde edilmesine dair herhangi bir şey zikretmemektedir. İşle görüş ayrılığı da buradan ortaya çıkmaktadır. Bir kesim bunun ilk âyet-i kerîme ile birlikte ele alınacağını söylemiş ve bu da bütünüyle barış ve benzeri yolla ele geçirilen mallar hakkındadır, demiştir. Diğer bir kesim ise; bu ikinci âyet-i kerîme olan el-Enfal âyeti ile birlikte ek alınmalıdır, demiştir. Bunun el-Enfal Süresindeki âyet-i kerîme ile birlikte ele alınması gerektiğini söyleyenler de daha önceden geçtiği üzere bu nesh olmuş mudur, yoksa muhkem midir diye farklı görüşlere sahibtirler. Yüce Allah’ın tanıklığı ile bu iyetin kendisinden önceki âyet-i kerîme ile birlikte ele alınması ise daha uygundur. Çünkü bu şekildeki bir ele alışta yeni bir fayda ve yeni bir anlam dile getirilmiş olmaktadır. Bilindiği gibi bir âyet şöyle dursun, âyetin bir harfini dahi yeni ve farklı bir manaya dair kabul etmek, onu daha önce söylenmiş bir anlamın tekrarına yorumlamaktan daha uygundur. İbn Vehb, Malik’ten yüce Allah’ın:

“Siz onun için ne at oynattınız, ne de deveye bindiniz” âyetinin Nadiroğulları hakkında olduğunu söylediğini rivâyet etmektedir. Bu mallarda beşte bir yoktu ve bunlar için ne at oynatılmış, ne de deveye binilmişti. O bakımdan onların malları yalnızca Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aitti. O da bu malları muhacirlerle -önceden geçtiği üzere- ensardan üç kişi arasında paylaştırmış. Yüce Allah’ın:

“Allah’ın fethedilen ülkeler ahalisinden Rasûlüne verdiği fey” âyeti ise Kurayzaoğulları hakkındadır. Kureyzaoğulları gazvesi ile Hendek gazvesi aynı günde gerçekleşmiştir.

İbnu’l-Arabi (devamla) dedi ki: Malik’in ikinci âyet-i kerîme Kurayza oğulları hakkındadır, şeklindeki sözü ifade ettiği anlamın el-Enfal Sûresi’ndeki âyet-i kerimenin anlamı çerçevesinde olduğuna ve hakkında neshin sözkonusu olduğuna bir işarettir. Bu görüş âyetin muhkem olduğunu kabul eden görüşten daha güçlüdür. Bizler ise ikinci âyet-i kerimenin -buna dair ileri sürdüğümüz deliller çerçevesinde- yeni bir anlam ifade ettiğine dair açıklamalarımıza ve yaptığımız taksimata başka bir görüşü tercih etmiyoruz. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Derim ki: Onun bu tercihi güzel bir tercihtir. Ayrıca el-Haşr Sûresi’nin el-Enfal Sûresi’nden sonra indiği de söylenmiştir. Dolayısıyla önce inen âyetin (el-Enfal Sûresi’nindeki âyetin) sonra inen âyeti neshetmesi de imkânsız bir şeydir.

İbn Ebi Necîh der ki: Mal üç türlüdür: Ya ganimettir, ya fey’dir, yahut sadaka (zekat)dır. Yüce Allah’ın bu mallar arasında harcama yerini belirtmediği tek bir dirhem dahi yoktur.

Bunun böyle olması doğruya daha yakın görülmektedir.

3-islam Devletinde Yöneticilerin Sorumluluk Alanına Giren Mallar;

İmâmların (devlet yöneticilerinin) ve valilerin müdahalelerinin sözkonusu olduğu mallar üç türlüdür: Birincisi: Müslümanlardan onları temizlemek amacı ile alınan sadaka ve zekât gibi mallar. İkincisi ganimetler: Savaş yoluyla kâfirleri yenik düşürmek ve onlara galib gelmek suretiyle müslümanların eline geçen kâfirlerin malları. Üçüncüsü de fey’dir. Bunlar da savaşsız, bineğe İhtiyaç duymaksızın, gönül hoşluğuyla ve kendiliğinden müslümanların eline geçen kâfirlerin mallarıdır. Barış, cizye, haraç, kâfirlerin tacirlerinden alınan üşür (onda bir gümrük vergisi) ve benzeri mallar. Müşriklerin kaçıp geriye mallarını bırakmaları yahut onlardan herhangi birisinin Dar-ı İslam’da mirasçı bırakmaksızın ölmesi halinde de aynı durum sözkonusudur.

Zekât fakirlere, yoksullara, onun toplanması için çalışanlara -yüce Allah’ın zikrettiğine uygun olarak- harcanır. Buna dair açıklamalar daha önce et-Tevbe Sûresi’nde (9/60. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Ganimetlere gelince, İslâm’ın ilk dönemlerinde ganimetler özel olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın hakkı idi. O bunları dilediği gibi kullanırdı. Nitekim el-Enfal Sûresi’nde:

“De ki: Enfal Allah’ın ve Rasûlünündür” (el-Enfal, 8/1) diye buyurmaktadır. Daha sonra bu yüce Allah’ın:

“Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri…” (el-Enfal, 8/41) âyeti ile neshedilmiştir. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Enfal Sûresi’nde (8/41. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Fey’in paylaştırılması, humusun (ganimetin beşte birinin) paylaştırılması ile aynıdır. İmâm Mâlik’in görüşüne göre her ikisinin de paylaştırılması İmâmın görüşüne bırakılmıştır. O bunları müslümanların karşı karşıya kalacakları sıkıntılı birtakım haller için ayırmayı uygun görürse yapabilir. Her iki payı yahut bunlardan birisini insanlar arasında paylaştırmayı uygun görürse, onu bütün insanlar arasında paylaştırır, Arap olan ile olmayan arasında da ayırım gözetmez. Erkek olsun, kadın olsun önce fakirlerden başlar, ihtiyaçtan kurtulacak şekilde onlara verir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın akrabalarına fey’den İmâmın uygun göreceği şekilde payları verîiir. Bunun bilinen bir sınırı yoktur. Akrabaların zengin olanlarına fey’den verilip verilmeyeceği hususunda görüş ayrılığı vardır. İnsanların çoğu onlara da verileceği kanaatindedir. Çünkü bu onların hakkıdır. Ancak Malik fakirlerin dışında kalanlarına (yani zenginlerine) verilmez. Çünkü bu onlara (peygamberin akrabalarına) zekâttan bedel olarak onlara tahsis edilmiştir, demektedir.

Şâfiî der ki: Kâfirlerin mallarından savaşsız olarak elde edilen herbir mal Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın döneminde yirmibeş paya ayrılırdı. Bunun yirmisi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait olup, o bunlarda dilediği gibi tasarrufta bulunurdu. Geri kalan beşte bir ise ganimetin beşte birinin paylaştırıldığı şekilde paylaştırılırdı.

Ebû Cafer Ahmed b. Davudi dedi ki: Bu bizim bildiğimiz kadarıyla Şâfiî’den daha önce herhangi bir kimsenin ileri sürmediği bir görüştür. Bilakis bu tür mallar Sahih’te Ömer (radıyallahü anh)’dan âyetin açıklaması sadedinde sabit olduğu üzere tamamiyle Peygambere ait bir pay idi. Eğer durum onun dediği gibi olsaydı yüce Allah’ın:

“Diğer mü’minler bir yana yalnız sana has olmak üzere” (el-Ahzab, 33/50) âyetinin kendisini Peygambere hibe eden kadının başkası için de câiz olduğuna delâlet edebileceğini, ayrıca yüce Allah’ın:

“Kıyâmet günü ise yalnız onlaradır.” (el-A’raf, 7/32) âyetinin da mü’minlerden başkalarının cennet nimetlerinde onlarla ortak olabileceklerini ifade ettiği söylenebilirdi.

Bu hususa dair Şâfiî’nin görüşü, daha önceden bütün genişliğiyle açıklanmış bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun. Şâfiî’nin görüşü şudur: Fey’in beşte biri tıpkı ganimetin beşte birinin harcanabileceği yerlere harcanır. Onun beşte dördü ise Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ait idi. Ondan sonra ise bu pay müslümanların menfaatine olan yerlere harcanır. Şâfiî’nin bir diğer görüşü daha vardır: Bu pay ondan sonra kendilerini yalnızca düşmanla savaşa adayan ve bu maksatla sınırlarda bekleyen kimselere verilir. Az önceden de geçtiği gibi.

4- Her Bölgede Toplanan Mallar Oradaki İhtiyaç Sahiblerine Harcanır:

İlim adamlarımız dedi ki: Her mal toplandığı beldede harcanır. O belde ahalisi ihtiyaçtan kurtulacak sınıra ulaşmadıkça, toplandığı beldeden bir başka yere taşınmaz. Muhtaçların ihtiyacı karşılandıktan sonra daha yakın bölgede bulunan diğerlerine götürülür. Ancak malin toplandığı yerin dışındaki belde ahalisi eğer ileri derecede ihtiyaç ile karşılaşacak olursa, o vakit o mal muhtaçların bulunduğu yere intikal ettirilir. Nitekim Remade (Hz. Ömer devrinde vuku bulan şiddetli kurak ve kıtlık) yıllarında Ömer (radıyallahü anh) böyle yapmıştı. Bunlar beş veya altı yıl sürmüştü, iki yıl sürdükleri de söylenmiştir. Bir görüşe göre de bu açlıkla birlikte taunun ileri dereceye ulaştığı bir yıldır.

Şayet belirttiğimiz husus sözkonusu olmayıp İmâm fey’in bekletilmesini uygun görecek olursa, o bunu müslümanların karşılaşacakları zorlu haller için bekletir. Bu mallardan yeni doğan çocuklara da pay verir, babası fakır olanlara öncelik tanır. Fey’ zenginlere de helâldir. Fey’de insanlar arasında eşitlik sağlar. Şu kadar var ki İhtiyaç sahibi ve fakir olanları daha çok kayırır. Bu hususta birini diğerine tercih etmesi İhtiyaca göre olur. Yine bu maldan borçlulara borçlarını ödeyecek kadarını verir. Birtakım mükâfatları ve akrabalık bağını gözetmek maksadı ile de -ehil olan kimselere- o maldan verdiği gibi hakimlere, kadılara ve müslümanlara faydalı görevler ifa edenlere de bundan maaş verir. Bu hususta daha çok pay verilmeye layık olanlar müslümanlara daha büyük faydalar sağlayanlardır. Divanda kayıtlı olup fey’den bir şeyler alan herkesin, İmâm gazaya çıktığı vakit, gazaya çıkması gerekir.

5- Mal Yalnız Zenginler Arasında El Değiştiren Bir Güç Olmamalıdır:

Yüce Allah’ın:

“ki o mal sizden zengin olanlar arasında elden ele dolaşan bir şey olmasın” âyetindeki:

” Ol…sın” lâfzı genel olarak “ye” ile: Elden ele dolaşan bir şey” lâfzı da nasb ile okunmuştur ki ta ki o fey (malı) elden ele dolaşan bir şey olmasın, demektir.

Ebû Cafer, el-A’rec, İbn Amir’den Hişam ve Ebû Hayve ise

“olmasın” anlamındaki lâfzı “te” ile; diye “elden ele dolaşan bir şey” anlamındaki lâfzı da ref ile: diye okumuşlardır ki; elden ele dolaşan bir varlık olmasın, demek olur. Bu durumda “kâne” fiili tam bir fiil olur.

“Elden ele dolaşan bir şey” anlamındaki lâfız da “kâne”nin ismi olarak merfu olup, haber alması sözkonusu olmaz. Bununla birlikte bunun nakısa olup, haberi: “Sizden zengin olanlar arasında” ibaresi de olabilir. Tâmme olduğu takdirde yüce Allah’ın:

“Sizden zengin olanlar arasında” anlamındaki âyet “elden ele dolaşan bir şey” anlamındaki a”aranızdan zengin olanlar arasında dönüp dolaşan (tedavül eden) bir şey” anlamında olmak üzere taalluk eder. Bununla birlikte;

“sizden zengin olanlar arasinda” anlamındaki ibarenin

“elden ele dolaşan bir şey” lâfzına sıfat ta olabilir.

“Elden ele dolaşan bir şey” lâfzı genel olarak “dal” harfi ötreli ularak okunmuştur. es-Sülemîve Ebû Hayve ise (“dal” harfini) nasb ile okumuştur. Îsa b. Ömer, Yûnus ve el-Esmaî: Her iki söyleyiş de aynı anlamdadır, demişlerdir. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demektedir: -Üstün ile-: “Devlet” şeklindeki söyleyiş, savaş ve başka şeylerde elde edilen zafer demektir. Mastar bu şekilde gelir. Ötreli okuyuş ise mal türünden elden ele dolaşan şeyin adıdır. Ebû Ubeyde de böyle demiştir. “Dûie” elden ele dolaşan şey’in adıdır.

‘Devle(t)” bunun fiilini anlatır.

Âyetin anlamına gelince: Biz bu fey’e böyle bir uygulamayı öngördük ki; bunu başkanlar, zenginler, güçlüler, fakir ve zayıfları dışarıda tutarak kendi aralarında paylaştırmasınlar. Çünkü cahiliye dönemi insanları bir ganimet elde ettiler mi başkanları o ganimetin dörtte birini kendisine ayırırdı ki; buna “el-mirb┑ denilirdi. Bundan sonra da yine istediğini kendisi için seçerdi. İşte cahiliye dönemi şairlerinden birisinin şu mısraı bunu anlatmaktadır:

“Onun mirbâ’ı (dörtte biri) de safâyâsı ganimet arasından seçtiğin

herhangi bir şeyi) de senindir.”

Yani yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ta ki bu fey’e cahiliye dönemindeki uygulamanın benzeri yapılmasın. Bundan dolayı Allah bunda tasarruf yetkisini Rasûlüne vermiştir. O bunları, hakkında beşte birin sözkonusu olmadığı, emir verdiği yerlere paylaştırır. Beşte bir trlc geçerse o vakit bu, bütün müslümanlar arasında paylaştırılır.

6- Rasûlün Verdiğini Almak, Onun Yasak Ettiğinden Sakınmak:

“Hem Peygamber sîze ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının” âyeti şu demektir: O ganimet malından size neyi verirse onu alınız. Size yasakladığı şeyleri almaktan ve ganimetten çalmaktan da sakınınız. Bu açıklamayı el-Hasen ve başkaları yapmıştır. es-Süddî dedi ki: Onun size verdiği fey’ malını kabul ediniz, size vermediği şeyleri de istemeyiniz.

İbn Cüreyc dedi ki: Size bana itaat kabilinden olup getirdiği şeyleri siz de yerine getiriniz. Bana masiyet türünden olup size yasakladığı şeylerden siz de uzak durunuz.

el-Maverdî dedi ki: Bunun genel olarak Hz. Peygamberin bütün emir ve yasakları hakkında yorumlandığı söylenmiştir. Çünkü o, ancak salah olan bir işi emreder ve ancak fesâd olan bir işi yasaklar.

Derim ki: Bu, bundan önceki görüşün ifade ettiği aynı anlamı ifade eder. O halde bu hususla üç görüş vardır.

7- Âyet, Ganimetler Hakkında Özel Olmakla Birlikte Anlamı İtibariyle Umumidir:

el-Mehdevî dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın. Neyi yasak etti ise de sakının” âyeti şunu gerektirmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın emrettiği herbir husus Allah’tan bir emirdir. Âyet-i kerîme her ne kadar ganimetler hakkında ise de onun bütün emir ve yasakları da bunun kapsamına girer.

el-Hakem b. Umeyr -ki ashabdan birisi idi- şöyle demektedir:

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şüphesiz ki bu Kur’ân terkeden kimseye zordur, zor gelir, kolay, değildir. Buna karşılık ona uyan ve ona talib olan kimseye de kolay gelir. Benim hadisim de zordur, zor gelir. O hakemdir. Benim hadisime sıkı sıkı yapışıp onu belleyen kimse -Kur’ân ile birlikte olmak şartıyla- kurtulur. Her kim Kur’ân’ı ve hadisi önemsemeyecek olursa, dünya ve âhireti kaybeder. Sizler benim sözümü almakla, emrime uymakla, sünnetimi izlemekle emrolundunuz. Benim sözüme razı olan Kur’ân’dan da razı olur. Benim sözümle alay eden Kur’ân ile alay etmiş olur. Yüce Allah da: “Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın. Neyi yasak etti ise de sakının” diye buyurmuştur.”

8- Bu Âyet-i Kerîme’nin Peygamberimiz’in Bütün Emir ve Yasakları Hakkında Geçerli Olduğuna Dair Selef-i Sâlîhin’den Rivâyetler:

Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: İbn Mes’ûd ihrama girmiş olduğu halde elbiselerini de giyinmiş olan birisi ile karşılaştı, ona: Bu elbiseleri üzerinden çıkar, dedi. Adam ona: Bu hususta bana yüce Allah’ın Kitabından bir âyet okuyabilir misin? dedi. O da: Evet dedi.

“Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının” âyetini okudu.

Abdullah b. Muhammed b. Harun el-Firyâbî dedi ki: Ben Şâfiî (radıyallahü anh)’ı şöyle derken dinledim: Bana istediğiniz hususa dair soru sorunuz. Ben de size yüce Allah’ın Kitabından ve Peygamberimizin sünnetinden cevap vereyim. (el-Firyâbî) dedi ki: Ben ona şunu sordum: Allah halini ıslah etsin. Eşek arısı öldüren, ihramlı kimse hakkındaki görüşün nedir? Dedi ki: Rahmân ve rahim Allah’ın ismi ile. Yüce Allah buyurdu ki:

“Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının.” Bize Süfyan b. Uyeyne anlattı. O Abdu’l-Melik b. Umeyr’den, o Rib’i b. Hirâş’dan, o Huzeyfe b. el-Yeman’dan dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Benden sonraki iki kişiye Ebû Bekir ve Ömer’e uyunuz.” Bize Süfyan b. Uyeyne anlattı. O Mis’ar b. Kidâm’dan, o Kays b. Müslim’den, o Tarık b. Şihab’dan, o Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)’dan rivâyet ettiğine göre, Ömer eşek ansının öldürülmesini emretmiştir.

İlim adamlarımız der ki: Bu son derece güzel bir cevaptır. İhramlı iken eşek arısını öldürülmesinin câiz olduğuna fetva verdiği gibi, bu hususta Ömer’e uyduğunu ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in da ona uymayı emrettiğini, yüce Allah’ın da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söylediklerini kabul etmeyi emir buyurduğunu açıklamaktadır, Buna göre eşek ansının ihramlıyken öldürülmesinin câiz oluşu Kitab ve sünnetten çıkarılmış olmaktadır. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden İkrime’ye çocuk doğuran cariye (ümmü veled)ler hakkında sorulan soruya verdiği cevap açıklanırken geçmiş bulunmaktadır. O şöyle demişti: Bu gibi cariyeler en-Nisa Sûresi’nde yüce Allah’ın;

“Allah’a itaat edin. Rasûlüne de itaat edin ve sizden olan, emir sahiblerine de” (en-Nisa, 4/59) âyetinin ifadesi gereğince hürdürler.

Müslim’in Sahih’ınde ve başka eserlerde Alkame’den, onun da İbn Mes’ûd’dan şöyle dediğine dair rivâyet yer almaktadır: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah dövme yapanlara ve dövme yaptıranlara, yüzündeki tüyleri alanlara, güzelleşmek için dişlerinin arasını törpüleyip incelten ve Allah’ın hilkatini değiştirenlere lanet etmiştir.” Bu söz Um Yakub diye bilinen Esedoğullarından bir kadının kulağına gitti. Bu kadın gelerek dedi ki: Aldığım habere göre sen şöyle şöyle olan kadınlara lanet okumuşsun. İbn Mes’ûd dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’in lanet ettiğine -üstelik bu husus Allah’ın Kitabında da varken- ben ne diye lanet etmeyeyim? Kadın şöyle dedi: Ben iki kapak arasında bulunanlar (mushaf)ın tamamını okudum, fakat senin dediğini orada göremedim. İbn Mes’ûd dedi ki: Eğer sen gerçekten onu okumuş olsaydın, onu bulacaktın. Sen Yüce Allah’ın:

“Hem Peygamber sîze ne verdi ise onu alın, neyi yasak etti ise de sakının” âyetini okumadın mı? Kadın: Okudum deyince, İbn Mes’ûd: İşte o (Peygamber) bu işi yasaklamıştı… dedi. Müslim, III, 167H; Dârimî, III, 363; Ebû Dâvûd, IV, 77; İbn, Mâce, I, 640; Tayalisi, Müsned, 1, 51; aynı rivâyeti muhtasar olarak kaydedenler: Buhârî, V, 2216, 2219; Tirmizî, V, 104.

Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden en-Nisa Sûresi’nde (4/119- âyet, 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

9- Âyet, Emir Anlamını İhtiva Etmektedir:

“Hem Peygamber size ne verdi ise onu alın” âyetinde her ne kadar elden ele uzatmak anlamını ihtiva eden “vermek: İ’tâ” lâfzı kullanılmış ise de bunun anlamı emirdir. (Her ne emrederse demektir.) Buna delil de yüce Allah’ın;

“Neyi yasak etti ise de bundan sakının” âyetinde “yasak; nehy’in karşılığında kullanılmış olmasıdır. Nehy’in karşılığı ise ancak emirdir. Bunun bu şekilde anlaşılması gerektiğinin delili de daha önce zikrettiğimiz hususlarla birlikte Peygamber Efendimiz’in de şu âyetidir: “Ben size her neyi emretti isem, ondan gücünüzün yettiğini yerine getirin Bu hadiste de “yerim? getirin” anlamı verilen iiiFızcIeı ‘elden ele teslim ermek” anlamındaki “i’t┑ lâfzının «mir kipi kullanılmıştır. Size herhangi bir şeyi yasaklayacak olursam, ondan uzak durun. ” Buhâri, VI, 265H; Müslim, IV, 1830; Nesâî, V, 110; Dârakutnî, II, 281; Müsned, II, 258, 313. 447, 467.

el-Kelbî dedi ki: Âyet-i kerîme müslümanların başkanları hakkında inmiştir. Onlar Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın eline geçirdiği müşriklerin malları ile ilgili olarak şöyfe demişlerdi: Ey Allah’ın Rasûlü, sen safiyyeni (seçtiğini) ve dörtte birini al, diğerini de bizlere bırak. Çünkü cahiliye döneminde biz böyle yapardık deyip, ona şu beyiti okudular:

“O ganimetin dörtte biri ve seçtiklerin de senindir

Sen nasıl istersen öyle hükmedersin, yolda ele geçirilenler de paylaştırılması

mümkün olmayıp arta kalanlar da (senindir.)”

Bunun üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi.

10- Allah’tan Korkmak:

“Ve Allah’tan” yani Allah’ın azabından

“korkun.” Çünkü O’na isyan edenlere azâbı pek çetindir. Verdiği emir ve yasaklarda Allah’tan korkun, onları kaybetmeyin, diye de açıklanmıştır.

“Çünkü Allah azâbı” vermiş olduğu emirlerde kendisine muhalefet edenlere

“çok çetin olandır.”

Allah’ın onlardan elçisine verdiği ganimet mallarında, siz ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, elçilerini dilediği kimselere musallat eder. Allah her şeye kadirdir.

Diyanet Vakfı
Allahın, onlardan (mallarından) Peygamberine verdiği ganimetler için siz at ve deve koşturmuş değilsiniz. Fakat Allah, peygamberlerini dilediği kimselere karşı üstün kılar. Allah her şeye kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince; sîz onun için ne at oynattınız, ne de deveye bindiniz. Fakat Allah peygamberlerini dilediği kimselere musallat eder. Allah herşeye gücü yetendir.

“Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince…” âyeti ile bundan sonra gelen âyetin sonundaki

“çünkü Allah azâbı çok çetin olandır” diye biten bir sonraki âyete kadarki âyetlere dair açıklamalarımızı on başlık halinde sunacağız:

1- Nadiroğullarından Alınan Fey’:

“Allah’ın onlardan” Nadiroğullarının mallarından

“verdiği” döndürdüğü

“fey’e gelince siz onun için ne at oynattınız…” Hızlıca at koşturmadınız. Çünkü: “Hızlıca al koşturmak” demektir. Atın hızlıca koştuğunu anlatmak üzere: “At hızlıca koştu” denilir. Atı ben koşturdufn, harekete getirip yordum” demektir. Temim b. Mukbil’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Bazan yeni keskinleştirilip parlatılmış beyaz (kılıç)larla savunmaları

gerekeni savunanlardır onlar, Develeri hızlıca koşturduklarında”

“Develer” demektir. Bunun lekili (lâfzından olmayarak): ‘dir.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Siz o malları ele geçirmek için uzunca bir yol kaletmediğiniz gibi, ne savaştınız, ne de zorlukla karşılaştınız. Çünkü orası Medine’den iki mil uzaklıktaydı. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır,

Müslümanlar oraya yürüyerek gitmişler, ne bir ata, ne de bir deveye binmişlerdir. Yalnızca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir deveye binmişti. Bir görüşe göre de hurma lifinden yuları olan bir eşşeğe binmişti. Orayı sulh yoluyla ele getirmiş ve Nadiroğullarını oradan sürerek mallarını almıştı. Müslümanlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan mallarını kendileri arasında paylaştırmasını isteyince

“Allah’ın onlardan Rasûlüne verdiği fey’e gelince, siz onun için ne at oynattınız…” âyeti ile Nadiroğullarının mallarını Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a -onları dilediği gibi kullanmak üzere- özel olarak tahsis etti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bu malları muhacirler arasında paylaştı.

el-Vakıdî dedi ki: Bunu Vehb de Mâlik’ten rivâyet etmiştir. Nadiroğulları mallarından, muhtaç olan üç kişi dışında ensardan kimseye bir şey vermedi. Bunlar Ebû Dücâne Sımak b. Haraşe, Sehl b. Huneyf ve el-Haris b. es-Simme’dır. Ensardan verdiği kişilerin Sehl ve Ebû Dücâne olmak üzere iki kişi oldukları da söylenmiştir. Sa’d b. Muâz’a, İbn Ebi’l-Hukayk’ın kılıcını verdiği söylenir. Bu kılıç ensar arasında ünlü bir kılıç idi.

Nadiroğullarından Süfyan b. Umeyr ile Sa’d b. Vehb dışında kimse müslüman olmadı. Bunlar malları kendilerine bırakılmak üzere müslüman oldular ve her ikisi de kendi mallarına sahib oldular.

Müslim’in Sahih’inde Ömer (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Nadiroğullarının malları yüce Allah’ın Rasûlüne fey’ olarak verdiği ve müslümanların ne at oynatıp ne de deveye bindiyi mallardandı. Bu mallar özel olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a aitti. O (bu mallardan) hanımlarının bir yıllık nafakasını harcardı. Arta kalanı ise savaşa elverişli binek ve silaha Allah yolunda bir hazırlık olmak üzere harcardı. Müslim, 111, 1376

Abbas (ta), Ömer (radıyallahü anh)’ya şöyle demişti: Benim ile şu yalancı, günahkâr, sözünde durmayan hain kişi -Ali (radıyallahü anh)’ı kastediyor- hakkında Allah’ın Rasûlüne fey’ olarak verdiği Nadiroğulları mallarından olan fey’ hakkında hüküm ver deyince, Ömer (radıyallahü anh) şöyle dedi. Sizler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Bize mirasçı olunmaz. Bizim geriye bıraktığımız bir sadakadır.” dediğini biliyor musunuz? Onlar: Evet deyince, Ömer (radıyallahü anh) şöyle dedi: Şüphesiz yüce Allah, Rasûlüne (salat ve selam ona) bir hususiyet vermiştir. Bu özelliği ondan başka hiçbir kimseye vermemiştir. O buyurdu ki:

“Allah’ın, fethedilen ülkeler ahalisinden Rasülüne verdiği fey’ Allah’a, Peygambere… verilir” -Ondan önceki âyeti okuyup okumadığını bilemiyorum- Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da Nadir oğulları mallarını aranızda paylaştırdı. Allah’a yemin ederim, o başkalarını size tercih etmediği gibi, sizi dışarda tutarak da onu yalnız başına almış değildir. Nihayet bu mal (bunun neticesinde) kalmadı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) o maldan bir yıllık harcamasını alır, sonra geri kalanı diğer malların harcandığı yerlere harcardı… diye hadisi uzun uzadıya nakleder. Bu hadisi de Müslim rivâyet etmiştir. Müslim, 111, 1378; Ebû Dâuüd, III, 139; Beyhakî, es-Sünenu’t-Kübrû, VI. HJ

Yine denildiğine göre Nadiroğulları yurtlarını ve mallarını terkedıp gidince, müsl uman lar ganimetler gibi bu mallardan pay almak istediler. Yüce Allah bunun bir fey’ olduğunu açıkladı. Bununla birlikte kısmen birtakım çarpışmalar da olmuştu. Çünkü onlar birkaç gün muhasara altında tutulmuşlar, savaşmışlar ve kendileriyle savasılmıştı. Daha sonra sürgüne gönderilmek üzere barış yaptılar. Bununla birlikte kesin ve kat’î bir savaş olmamıştı. Ancak savaş başlar gibi olmuş ve muhasara olmuştu. Yüce Allah o malları özel olarak Rasülüne tahsis etti.

Mücahid dedi ki: Yüce Allah, onlara Rasülüne yardım ettiğini, onlun da bineksiz ve gereçsiz olarak zafere eriştirmiş olduğunu bildirip hatırlattı.

“Fakat Allah peygamberlerini dilediği kimselere” düşmanlarından dilediklerine

“musallat eder.”

Bu âyette da o malların, ashabı bir tarafa, özel olarak Allah’ın Rasülüne has olduğu açıklanmaktadır.

Her ne hurma ağacı kesmişseniz ya da kökleri üzerinde bırakmışsanız, hepsi Allah’ın izniyledir. O, fasıkları rezil etmek içindir.

Diyanet Vakfı
Hurma ağaçlarından, herhangi birini kesmeniz veya olduğu gibi bırakmanız hep Allahın izniyledir ve Onun yoldan çıkanları rezil etmesi içindir.

Kurtubi Tefsiri
Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz yahut onu kökleri üzere dikili bırakmanız, hep Allah’ın izni ile olmuştur ve (bu) fasıkları alçaltması içindir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız;

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

“Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz” âyetindeki:

“Herhangi bir…ini” lâfzı;

“kesmeniz” anlamındaki fiil ile nasb konumundadır. Kestiğiniz herhangi bir şey, diye buyurulmuş gibidir.

Bu âyetin iniş sebebine gelince; Nadiroğulları Uhud günü Kureyş’in yardımı ile antlaşmayı bozmaları üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Nadiroğullarının el-Buveyre diye bilinen hisarlarının önünde konakladı. Onların hurma ağaçlarının kesilip yakılmasını emretti.

Kesilen hurma ağaçlarının sayısı hususunda farklı rivâyetler gelmiştir. Katade ve ed-Dahhak altı hurma ağacını kesip yaktıklarını söylemişlerdir, Muhammed b. İshak da: Bir tek hurma ağacını kestiler ve bir tek hurma ağacını yaktılas, demiştir. Bu da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’in uygulamaya itiraz etmemesi (ikrarı) ya da emri ile olmuştur.

Bunun sebebi ya bu yolla onları zayıflatmaktı, yahutta bu hurma ağaçlarını kesmek suretiyle yerin genişlemesini sağlamaktı. Bu yahudilere ağır geldi. O bakımdan kitab ehli ve yahudi olan Nadirliler şöyle dedi: Ey Muhammed! Sen ıslahı isteyen bir peygamber olduğunu ileri sürmüyor musun? Peki, hurma ağaçlarını kesip ağaçları yakmak ıslahın bir gereği midir? Allah’ın sana indirdiği âyetler arasında yeryüzünde fesad çıkarmanın mubah olduğunu mu görüyorsun yoksa?

Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ağır geldi, mü’minler de içten içe bundan rahatsız oldular. Hatta aralarında anlaşmazlıklar çıktı. Kimileri Allah’ın bize ganimet olarak verdiği şeylerden kesmeyiniz derken, kimileri de: Onları bu yolla daha da öfkelendirelim diye kesiniz, dedi.

Bunun üzerine âyet-i kerîme, ağacın kesilmesini yasaklayanları doğrulamak ve kesenlerin de günah kazanmadıklarını belirtmek üzere indi ve böylece ağacın kesilmesinin de, kesilmemesinin de Allah’ın izni ile olduğunu haber verdi.

Şairleri, yahudi Semmâk, bu hususta şunları söylemektedir:

“Bizler o çok hikmetli Kitabı miras alanlar değil miyiz?

Mûsa döneminde; ve biz sapmadık.

Sizlerse cılız koyunların çobanlarısınız, Tihame ve el-Ahyef çöllerinde.

Çobanlığı kendiniz için şeref kabul edersiniz.

Herşeyinizi bitirip tüketen bütün zamanlarınızda.

Ey hazır bulunanlar; vazgeçiniz,

Zulümden ve utanç verici hareketlerden.

Belki geçen günler ve zamanlar,

İnsaf ve adalet sahibi tarafından (aleyhinize) çevirilirler.

Nadiroğullarını öldürüp onları sürdüğünüz için

Ve henüz meyveleri toplanmamış hurma ağaçlarını kestiğinizden”

Hassan b. Sabit de ona şöylece cevab verdi:

“Kureyş’e yardımcı olan bir topluluk, sordu birbirini

Kendi şehirlerinde onların yardımcıları yoktu halbuki.

Onlar kendilerine verilen. Kitabın kıymetini bilmeyenlerdir,

Tevrat’a karşı kör olan, helâk olmuş bir kavimdir.

Kur’ân’ı inkar ettiniz ve yüz çevirdiniz,

O uyarıcının söylediklerini tasdik etmekten.

Lüeyoğullarının efendileri için,

el-Buveyre’de yayılıp giden bir yangının önemi olmaz,”

Ebû Süfyan b. el-Haris b. Abdu’l-Mutlalib de ona (yahudi Semmâk’a) şu cevabı vermişti:

“Allah böyle bir işi devamlı kılsın

Ve onun dört bir yanında yanan alevi sürdürsün.

Bizden hangilerinin bundan uzak olduğunu göreceksin

Ve hangimizin topraklarının nereye ulaşacağını bileceksin.

Eğer oradaki hurma ağaçları süvari olsaydı

Elbette: Burada siz kalamazsınız haydi yola koyulunuz, diyeceklerdi.”

2- Nadiroğulları Gazvesi:

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in onların üzerine gitmek üzere Medine’den çıkması hicri 4. yılın başında Rebiu’l-evvel ayında oldu. Nadiroğulları ona karşı kendilerini korumak üzere kalelerine çekildiler. Peygamber de hurma ağaçlarının kesilip yakılmasını emretti. İçkinin haram olduğunu bildiren hüküm de o zaman indi.

Abdullah b. Ubeyy b. Selul ve onunla beraber olan münafıklar Nadîroğullarına; “Biz sizinle beraberiz. Eğer sizlerle savaşılacak olursa, biz de sizin yanınızda savaşırız. Şayet çıkartılacak olursanız, biz de sizinle birlikte çıkar, gideriz” diye gizlice haber gönderdiler. Nadiroğulları da buna aldandılar. Fakat iş ciddiye binince onlara yardım etmediler, onları kendi hallerine bıraktılar. Onlar da teslim olmak zorunda kaldılar. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da kanlarını dökmeyerek kendilerini sürgüne göndermelerini istediler. Silah dışında, develerinin taşıyabilecekleri kadar yük götürmelerine izin vermesini dilediler. Bu şekilde yükleriyle birlikte Hayber’e gittiler. Kimileri de Şam’a gitti. Aralarından Hayber’e gidenler arasında Huyey b. Ahtab, Sellâm b. Ebi’l-Hukayk ve Kinâne b. er-Rabî gibi ileri gelenleri de vardı. Hayberliler onlara itaat etti, boyun eğdi.

3- Düşman Yurdunu Yıkmak, Yakmak ve Mahsullerini Koparmak ile İlgili İlim Adamlarının Görüşleri:

Müslim’in Sahih’inde ve başka eserlerde İbn Ömer’den sabit olan rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Nadiroğullarının hurma ağaçlarını kesmiş ve yakmıştı. Bununla ilgili olarak Hassan şöyle demiştir:

“Lueyoğullarının efendilerine basit gelmiştir el-Büveyre’de yayılıp giden bir yangın.”

Yüce Allah’ın:

“Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz…” âyeti da buna dair nazil olmuştur.

İlim adamları düşman yurdunun tahrib edilmesi, yakılması ve meyvelerinin kesilmesi hususunda iki görüş ortaya koymuşlardır.

Birinci görüşe göre; bu caizdir. Bunu (Malik) el-Müdevvene’de belirtmiştir.

İkinci görüşe göre; eğer müslümanlar bunların kendilerinin olacağını bilirlerse, bunu yapmazlar. Eğer ümit keserlerse yaparlar. Bu görüşü de Malik, el-Vâdıha’da belirtmiştir. Şâfiî mezhebine mensub ilim adamları da bu kanaatledirler ve buna göre (başka görüşleri) tartışırlar.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Sahih olan birinci görüştür. Çünkü Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), Nadiroğullarına ait hurma ağaçlarının sonunda kendisinin olacağını bilmişti. Bununla birlikte o, böylesi onlara bir ibret teşkil etsin, onların maneviyâtlarını kırarak oradan çıkmalarını sağlasın, diye birtakım ağaçları yakmış, bir kısmını da kestirmiştir. Geri kalan bölümünün sağlam kalması maksadıyla malın bir bölümünü telef etmek, şer’an câiz olan bir maslahattır, aklen de böyle bir maslahat maksat olarak gözetilebilir.

4- Her Müctehid İsabet Eder mi?

el-Maverdî dedi ki: Bu âyet-i kerimede her müttehidin isabet ettiğine dair bir delil vardır. el-Kiyâ et-Taberî de bu görüşü ifade ederek şöyle demiştir: Her ne kadar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) aralarında bulunmakla birlikte böyle bir hadisede ictıhadda bulunmak uzak bir ihtimal ise de (bu böyledir.) Çünkü şüphesiz ki Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu olayı görmüş ve sesini çıkarmamıştır. Onlar da bu işin hükmünü sadece Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın takririnden öğrenmiş olmaktadırlar. (Böylelikle bu uygulamalarının içti had ile yapılmış olma ihtimali uzak görülmektedir.)

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu (hükmü çıkarmak) doğru değildir. Çünkü Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlarla birlikte idi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda ictihûd olamaz. Aksine bu olay Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın üzerine hakkında hüküm inmedik bir hususta ictihâd ettiğine delil teşkil eder. Bu içtihadının dayanağı ise genel olarak kâfirlere eziyet etmek ve mallarını telef etmek ve yok etmeyi gerektiren herbir hususa izin verilmiş olduğunun kapsamına girdiğidir. Bu da yüce Allah’ın:

“Ve (bu) fâsıkları alçaltması içindir” âyeti ile ifade edilmektedir.

5- Âyet-i Kerîme’de Geçen Llne (Hurma Ağacı)’nın Mahiyeti ile İlgili Görüşler:

Burada sözü edilen Lîne’nin mahiyeti hakkında on farklı görüş vardır.

1- el-Acve türü hurma veren ağaç dışındaki bütün hurma ağaçlarıdır. Bu açıklamay ez-Zührî, Malik, Said b. Çübeyr, İkrime ve el-Halil yapmıştır,

2- İbn Abbâs, Mücahid ve el-Hasen’den gelen rivâyete göre; bütün hurma ağaçlarına bu isim verilir, demişler ve acve olsun, başka tür hurma olsun istisna etmemişlerdir.

3- …….

4- es-Sevrî’den gelen rivâyete göre hurma ağaçlarının en kıymetlileridir.

5- Ebû Ubeycie’nin görüşüne göre acve ve berni diye bilinen hurma türleri dışındaki bütün hurma türleridir.

6- Cafer b. Muhammed dedi ki: Bu özel olarak acve hurmasının (ağacının) adıdır. Onun naklettiğine göre atîk ve acve Nûh (aleyhisselâm) ile birlikte gemide bulunan ağaçlardandır. Atik erkeğinin adıdır, acve ise bütün dişi türlerin esasıdır. Bundan dolayı bu ağacın kesilmesi yahudilere ağır gelmişti. Bu görüşü de el-Ma verdi nakletmiştir,

7- Lîne’nin, mahsulüne el-levn ismi verilen bir çeşit hurma ağacı olduğu da söylenmiştir. Bu ağacın verdiği hurma, hurmaların en iyisidir. Oldukça sarı olup, dışardan çekirdeği görülür ve o kadar yumuşaktır ki; çiğnenebilecek haldedir. Bu tür ağaçların bir tanesi bile onlar için iyi bir hizmetçiden (köleden ya da cariyeden) daha değerlidir,

8- Bunun yere yakın (kısa boylu) hurma ağacı olduğu da söylenmiştir, el-Ahfeş şu beyiti zikretmektedir:

“Kumru bir Line ağacının üzerinden sevenlerin ayrılığını söyleyerek

Şarkı söylediğinde; beni de ağlattı.”

Lîne’nin hurma fidanı olduğu da söylenmiştir. Çünkü fidan ağaçtan daha yumuşaktır. (Line yumuşak demek olan leyyin’den gelir.) Şairin şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Fidanlarını bir pınarın aktığı yere diktiler

Sonra da hurma ağaçlarının etrafını koruluklarla sardılar.”

9- Bir diğer görüşe göre Line canlılıkları sebebiyle yumuşak olduklarından ötürü bütün ağaçlara verilen isimdir. Şair Zü’r-Rimme de şöyle demiştir:

“Kanatlarının üst üste binmiş terekleri bir line (ağacın) üzerinde

Geceden kalma ıslaklığı tüylerinde parıldıyor.

10- ed-Dakal denilen hurma ağacının adıdır. Bu açıklamayı da el-Esmaî yapmıştır. O şöyle der: Medineliler de: Elvan bulunmadıkça sofralar açılmaz, derler, Elvan’dan kastettikleri ise dekal hurmasıdır.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Doğrusu ise ez-Zührî ve Malik’in söylediğidir. Bunun da iki sebebi vardır:

1-Onlar evvela kendi şehirlerini ve şehirlerinde bulunan ağaçları başkalarından daha iyi bilirler.

2-Kelimenin türediği kökü, bu görüşü desteklemektedir. Dil bilginleri de bunun doğru olduğunu belirtmektedirler. Çünkü “line” lâfzı “lune” veznindedir. Arapların kabul ettikleri esas ilkelere göre kelime illetli olduğundan dolayı “lîne” haline gelmiştir. Bunun aslı İûn” şeklindedir. He (sondaki te) gelince, başı ‘ilk lâm”ı kesreli gelmiştir. Nitekim “berku’s-sadr”ı be harfini fethali olarak söylerken sonuna “he” getirildiği için, “be” harfi kesreli olarak “birke” denilmesi de böyledir.

“Line”nin aslının “livne” olduğu ve kendisinden önceki harf kesreli olduğundan dolayı “vav”ın “ye”ye kalbedikliği de söylenmiştir. Lîne’nin çoğulu …diye gelir, çoğulunun; diye geldiği de söylenmiştir. İmruu’l-Kays atının boynunu anlatırken şöyle demektedir:

“Alevle tutuşup yanan,

Çıplak hurma ağacı gibi bir boyun.”

el-Ahfeş dedi ki: “Lîne” ismi ‘hV’den değil de “levn”den türetilerek verilmiştir. el-Mehdevî dedi ki: Bu kelimenin türediği kök hususunda farklı görüşler vardır. Bunun “levn”den geldiği ve aslının da “lîne” olduğu söylenmiştir. Aslının: “Yumuşadı, yumuşar” fiilinden geldiği de söylenmiştir.

Abdullah:

“Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz yahut onu kökleri üzere ayakta dikilir bırakmanız…” yani kökleri üzerinde dimdik ayakta terketmeniz… diye okumuştur. el-A’meş ise: “Herhangi bir hurma ağacın kesmiz

Abdullah Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz yahut onu kökleri üzere dikili bırakmanız…” diye okumuştur ki; kesmeksizin bırakmanız, demektir.

Bu âyet: “Kökleri üzere ayakla dikili oldukları halde…” şeklinde de okunmuş olup bu da iki türlü açıklanabilir. Buradaki “kökler” anlamındaki kelime; in çoğuludur, Vin çoğulunun diye gelmesi gibi. İkincisine göre burada “vav”ın yerine ötre ile yetinilmiştir. Âyet ayrıca: “Kökleri üzerinde dikilmiş olarak” diye (dikilmiş anlamındaki lâfız tekil olarak) diye ve: “Herhangi bir” lâfzı güzönünde bulundurularak tekil okunmuştur.

“Hep Allah’ın izni” emri

“ile olmuştur ve (bu) fasıkları alçaltması içindir.” Yani kendisini, peygamberini ve kitaplarını inkâr eden yahudileri zelil etmesi içindir.

Bu, onların Allah’a ve elçisine karşı gelmeleri sebebiyledir. Kim Allah’a karşı gelirse, şüphesiz Allah’ın azabı şiddetlidir.

Diyanet Vakfı
Bu, onların Allaha ve Peygamberine karşı gelmelerinden dolayıdır. Kim Allaha karşı gelirse bilsin ki Allahın cezalandırması çetindir.

Kurtubi Tefsiri
Bunun sebebi onların Allah’a ve Rasûlüne muhalefet etmeleridir. Kim Allah’a muhalefet ederse, muhakkak Allah, cezası pek çetin olandır.

“Bunun” bu sürgünün

“sebebi, onların Allah’a ve Rasûlüne muhalefet etmeleridir” ona düşmanlık etmeleri, emrine karşı gelmeleridir.

“Kim Allah’a muhalefet ederse” âyetindeki;

“Kim… muhalefet ederse” âyetini Talha b. Mûsarrıf ve Muhammed b. es-Semeyka: diye şeddeli olan “kap harflerini ayrı ayrı izhar ile okumuşlardır. el-Enfal Sûresi’nde (8/13- âyette) olduğu gibi. Diğerleri ise idğâm ile okumuşlardır.

Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, onları dünyada mutlaka azaplandırırdı. Ahirette ise onlar için ateş azabı vardır.

Diyanet Vakfı
Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada (başka şekilde) cezalandıracaktı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır.

Kurtubi Tefsiri
Eğer Allah onların hakkında sürgünü yazmamış olsaydı, onları elbette dünyada azaplandırırdı. Bununla birlikte âhirette onlar için ateş azâbı vardır.

“Eğer Allah onların hakkında sürgünü yazmamış olsaydı” yani eğer Allah onları yurtlarından süreceğine ve bir süre kalıp onlardan bazılarının îman edeceğine ve onlardan îman edecek kimselerin doğacağına dair hüküm vermemiş olsaydı

“onları elbette dünyada” Kurayzaoğullarına yaptığı gibi; öldürülmek ve kadın ve çocukları esir almak suretiyle

“azaplandırırdı.”

“Sürgün” vatandan ayrılmak demektir.

“Kendisi ayrıldı” “Başkası onu ayırdı (sürüdü)” denilir. “Sürmek, sürülmek” ile: “Çıkarılmak”; uzaklaştırılmak bakımından aynı anlamı ihtiva etmekle birlikte iki açıdan farklılık arzederler. Evvela sürülmek, hanım ve çocuklarla birlikte olur. Dışarı çıkarılmak ise bazan hanımlar ve çocuklar bırakılmış olmakla birlikte gerçekleşebilir. İkincisi; sürülmek ancak toplu halde olur, dışarı çıkarılmak ise tek kişi hakkında da, çoğul hakkında da kullanılabilir. Bu açıklamayı el-Maverdî yapmıştır.

O, Kitap ehlinden inkâr edenleri ilk sürgünde yurtlarından çıkarandır. Siz onların çıkacağını sanmazdınız; onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sandılar. Fakat Allah onlara ummadıkları yerden geldi, kalplerine korku saldı. Evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıktılar. Ey basiret sahipleri, ibret alın!

Diyanet Vakfı
Ehl-i kitaptan inkar edenleri, ilk sürgünde yurtlarından çıkaran Odur. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da kalelerinin, kendilerini Allahtan koruyacağını sanmışlardı. Ama Allah (Onun azabı), onlara beklemedikleri yerden geliverdi. O, yüreklerine korku düşürdü; öyle ki evlerini hem kendi elleriyle, hem de müminlerin elleriyle harap ediyorlardı. Ey akıl sahipleri! İbret alın.

Kurtubi Tefsiri
O, kitab ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde yurtlarından, yerlerinden çıkarandır. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da hisarlarının kendilerini Allah’a karşı gerçekten koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah onlara hesaba katmadıkları taraftan geldi ve kalplerine korku saldı. Evlerini hem kendi elleriyle, hem mü’minlerin elleriyle tahrib ediyorlardı. Ey basiret sahipleri, artık ibret alın.

“O kitab ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde yurtlarından, yerlerinden çıkarandır” âyetine dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Sûrenin İsmi ve Yurtlarından Sürülenler:

“O, kitab ehlinden kâfir olanları… yurtlarından, yerlerinden çıkarandır” âyeti ile ilgili olarak Said b. Cübeyr dedi ki: Ben İbn Abbâs’a: (Bu sûrenin ismi) el-Haşr Sûresi mi dedim, o; en-Nadîr Sûresi de, dedi. Nadîrliler. Harun (aleyhisselâm) soyundan gelen bir yahudi koludur. Bunlar İsrailoğulları fitnelere düştüklerinde Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın gelişini beklemek üzere gelip Medine’ye yerleştiler. Yüce Allah’ın açıkladığı işler onların başından geçen işlerdendir.

2- ilk Sürgün ve Mahşer:

“İlk sürgün” âyetindeki

“el-haşr” toplamak demektir. Bunun dört çeşidi sözkonusudur. İki toplanma dünyada, iki toplanma da ahirette olacaktır. Dünyadaki toplanma (haşr) yüce Allah’ın:

“O kitab ehlinden kâfir olanları ilk sürgünde (ervehı’l-haşr) yurtlarından, yerlerinden çıkarandır” âyetinde sözkonusu edilmektedir.

ez-Zührî dedi ki: Bunlar daha önce sürgün musibetiyle karşılaşmamı;; bir koldan idiler. Yüce Allah onların üzerine sürgün edilmeyi takdir buyurmuştu. Eğer bu olmasaydı, mutlaka onları dünyada azaplandıracaktı. Dünya hayatında onların ilk haşrolundukları toplanma yeri Şam olmuştu.

İbn Abbâs ve İkrime dediler ki: Mahşer’in Şam’da olacağından yana şüphe eden kimse, bu âyeti okusun. Ayrıca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendilerine: “Çıkınız” deyince onlar: Nereye diye sormuşlar, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: “Mahşer yurduna” diye buyurmuştu.

Katade dedi ki: İşte mahşerin ilki budur. İbn Abbâs: Onlar kitab ehlinden ilk haşredilen (sürülen) ve yurtlarından çıkarılan kimselerdir demiştir.

Denildiğine göre onlar Hayber’e sürüldüler. Buna göre yüce Allah’ın:

“İlk sürgünde” âyeti kalelerinden, hisarlarından Hayber’e sürülmeleridir. İkincisi ise Ömer (radıyallahü anh)’ın kendilerini Hayber’den Necid ve Ezriât’e sürmesidir. Teymâ ve Eriha’ya sürülmeleri diye de açıklanmıştır. Buna sebeb, onların kâfir olmaları ve ahidlerini bozmalarıdır.

İkinci haşr ise kıyâmete yakın bir zamandaki toplanmalarıdır. Katade dedi ki: İnsanları doğudan batıya doğru toplayacak bir ateş gelecektir. Onların geceyi geçirdikleri yerde o da duraklayacak, öğlen istirahatine çekilecekleri vakit onlarla birlikte orada kalacak Bk. Müslim, IV, 2195; İbn Mâce, II, 1347; Müsned, IV, ve geriye kalanlarını yiyecektir.

Bu husus Sahih’de de sabit olmuş ve biz bunu et-Tezkire adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz.

Buna yakın bir rivâyeti İbn Vehb, Malik’ten zikretmektedir. İbn Vehb dedi ki: Ben Malik’e: Bu (haşr ve toplanma) onların yurtlarından sürülmeleri midir? diye sordum. Bana şöyle dedi: Haşr, kıyâmet gününde olacaktır ve yahudiler toplanacaktır. (Malik devamla) dedi ki: Yahudilere yanlarında bulunan mal hakkında soru sorulup onlar bunu gizlediklerinde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hayber’e sürmüş ve böylelikle onlarla savaşmayı helal görmüştü.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Hasrın başı, ortası ve sonu vardır. Başı Nadiroğullarının sürülmesidir, ortası Hayberlilerin sürülmesi, sonuncusu ise kıyâmet günündeki haşirdir.

el-Hasen’den: Burada sözü edilenler Kurayzaoğullarıdır, dediği rivâyet edilmiş ise de geri kalan müfessirler: Kurayza oğulları hiçbir şekilde haşrolunmadı (sürgüne gönderilmedi), onlar öldürüldüler, demişlerdir. Bu acıklamayı da es-Sa’lebî nakletmiştir.

3- Kâfirlerle Yurtlarından Sürülmeleri Şartıyla Barış Yapılabilir mi?

el-Kiya et-Taberî dedi ki: Harb ehli ile herhangi bir şey istemeksizin yurtlarından sürülmeleri şartıyla barış yapmak şu an için câiz değildir. Bu İslamın ilk dönemlerinde caizdi, sonradan nesh olundu. Şimdi ise; onlarla savaşmak yahut kadın ve çocuklarının esir alınması ya da onlara cizye koymak şartlarından birisinden başkası kabul edilemez.

“Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız” âyeti ile şunu kastetmektedir: Müslümanlar yahudilerin halini, onların kendilerini koruyabilecek durumda oluşlarını, güçlerini, söz birliklerini gözlerinde büyütmeleri dolayısıyla böyle bir şeyi sanmıyorlardı.

“Onlarda hisarlarının kendilerini Allah’a karşı” Allah’tan gelecek emre karşı

“gerçekten koruyacağını sanmışlardı.”

Denildiğine göre bu hisarların ismi el-Vatih, en-Netât, es-Sülâlim ve el-Ketibe idi. Nadiroğulları çokça silahı bulunan ve zaptedilmesi güç kaleleri olan kimselerdi. Fakat bunların hiçbirisi onları Allah’ın emrine karşı koruyamadı.

“Fakat Allah” in emri ve azâbı

“onlara hesaba katmadıkları” hiç de beklemedikleri

“taraftan geldi.” Bilmedikleri taraftan geldi, diye de açıklanmıştır.

“Hesaba katmadıkları taraftan geldi” âyeti; Ka’b b. el-Eşrefin Öldürülmesini ummuyorlardı, diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı İbn Cüreyc, es-Süddî ve Ebû Salih yapmıştır,

“Ve kalplerine” liderleri Ka’b b. el-Eşrefin öldürülmesiyle

“korku saldı.” Ka’b’ı öldürenler Muhammed b. Mesleme, Ka’b’ın süt kardeşi olan Ebû Naile Silkân b. Selâme b. Vakş, Abbad b. Bişr b. Vakş, el-Haris b. Evs b. Muâz ile Ebû Abs b. Cebr idi. Ka’b’ın öldürülüş haberi sîret’te meşhurdur. Sahih’de belirtildiğine, göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir aylık mesafeden bana (düşmanımın kalbine) korku salınmak ile yardım olundu.” Buhârî, I, 128, 168; Müslim, I, 370, 372; Nesâi, I. 210; Müsned, I, 301, III, 304, v, 145. 147, 161. Medine ile Nadiroğullarının bulundukları mahalle arasındaki mesafe bir mil olduğuna göre, nasıl ona yardım olunmazdı? Bu Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a Özel olarak verilmiş bir imtiyazdı.

“Evlerini hem kendi elleriyle… tahrib ediyorlardı” âyetindeki

“Tahrib ediyorlardı” lâfzı genel olarak şeddesiz: ‘den gelen (müzâri) bir fiil olarak okunmuştur. Yıkıyorlardı demektir. es-Sülemî, el-Hasen, Nasr b. Âsım, Ebû’l-Âl-iye, Katade ve Ebû Amr ise;

“Tahrib ediyorlardı” şeklinde

“tahrib”den gelen bir fiil olarak şeddeli okumuşlardır.

Ebû Amr dedi ki; Şeddeli okuyuşu tercih edişimin sebebi şudur: “Bir şeyi sakini olmaksızın harabe halde terketmek” demektir. Nadiroğulları ise orayı bu şekilde harabe olarak terketmediler. Onlar orayı yıkarak tahrib ettiler. Bunu da yüce Allah’ın:

“Hem kendi elleriyle, hem mü’minlerin elleriyle” âyeti desteklemektedir.

Başkaları ise şöyle demişlerdir: Bu iki şekil de aynı anlamdadır. Şeddeli okuyuş ise çokluk anlamına gelir. Sîbeveyh de ile kiplerinin anlamlarının birinin diğeri yerine kullanılabildiğini nakletmiştir. ile Onu tahrib ettim” anlamına; ile ise “onu sevindirdim” anlamına gelmesi gibi. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de birinci okuyuşu tercih etmişlerdir.

Katade ve ed-Dahhak dedi ki: Mü’minler içeriye girmek için dışarıdan tahrib ediyorlar, yahudiler ise hisarlarının tahrib edilen bölümlerini, yıktıkları yerlerden çıkan malzeme ile yeniden bina etmek için içeriden tahrib ediyorlardı.

Rivâyet edildiğine göre Nadiroğulları Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile; onun yanında yer almamak ve ona karşı olmamak şartı ile barış antlaşması yapmışlardı. Bedir günü zafer kazanınca Tevrat’ta niteliği belirtilen peygamber işte budur. Onun hiçbir sancağı geri çevrilmez, dediler, Uhud günü müslümanlar yenilince bu sefer şüpheye düştüler ve antlaşmalarını bozdular. Ka’b b. el-Eşref yirmi süvari ile Mekke’ye çıkıp gitti. Ka’be’nin yanında Hz. Peygamberin aleyhine Kureyşle antlaşma yaptılar. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)in ensardan Muhammed b. Mesleme’ye emir vermesi üzerine Muhammed b. Mesleme, Ka’b’ı gafil bir şekilde öldürdü. Sabah olunca da askeri birlikleriyle surlarına karşı dikildi. Onlara: Medine’den çıkın, dedi. Onlar: Buradan çıkmaktansa ölümü tercih ederiz, diyerek; “savaşa!” diye seslendiler.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan çıkış hazırlıklarında bulunmak üzere on günlük süre istedikleri de söylenmiştir. Bunun üzerine münafık Abdullah b. Ubey ve arkadaşları: Kaleden çıkmayın, diye gizli bir haber gönderdi. Eğer onlar sizinle savaşacak olurlarsa, biz de sizinle birlikte savaşırız, sizi desteksiz bırakmayız. Eğer çıkartılacak olursanız, yemin olsun biz de sizinle birlikte çıkarız. Yirmibir gün süreyle sokakların başlarını tuttular ve sağlam bir şekilde oraları koruma terüblerini aldılar. Allah kalplerine korkuyu salıp, münafıkların yardım edeceklerinden yana ümidlerini kesince barış istediler. İleride açıklanacağı üzere Hz. Peygamber onları sürgüne göndermekten başka bir yol kabul etmedi.

ez-Zührî, İbn Zeyd ve Urve b. ez-Zübeyr şöyle demişlerdir; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendileriyle develerin taşıyabileceği kadarını beraberlerinde götürmek şartı ile barış yaptığından, hoşlarına giden bir kereste ya da bir direği almak için evlerini yıkıyorlar, bunu develerine yüklüyorlardı. Mü’minler de geri kalanlarını yıkıyorlardı.

Yine İbn Zeyd’den şöyle dediği nakledilmiştir: Yahudiler kendilerinden sonra müslümanlar orada kalmasınlar diye evlerini tahrib ediyorlardı.

İbn Abbâs dedi ki: Müslümanlar onların bir evlerini zabtettiler mi hemen orayı -savaş alanı genişlesin diye- yıkıveriyorlardı. Kendileri ise evlerinin arka taraflarından diğer eve geçip çıkarıldıkları yere gelen müslümanlara oradan atışta bulunmak üzere oyuklar açıyorlardı. Bunu ara sokaklarını bu yıktıkları malzeme ile kapatmak için yapıyorlardı, diye de açıklanmıştır.

İkrime dedi ki: Onlar evlerinin içlerini ve oralarda bulunanları müslümanlar almasın diye

“kendi elleriyle” tahrib ediyorlardı. Bu yolla onlara ulaşmak maksadıyla da dış taraflarından “mü’minler elleriyle” onların evlerini

“tahrib ediyorlardı.”

Yine İkrime dedi ki: Evleri oldukça süslü idi. Müslümanların orada oturmalarını istemediklerinden dolayı evlerinin iç taraflarını kendileri tahrib ettiler, müslümanlar da dışarıdan tahrib ettiler.

Bir diğer açıklamaya göre; onlar antlaşmalarını bozmak suretiyle

“evlerini kendi elleriyle” savaşmakla da “mü’minlerin elleriyle tahrib ediyorlardı.” ez-Zühri de böyle açıklamıştır. Ebû Amr b. el-Alâ da şöyle demiştir: Evlerini mü’minlere bırakmak suretiyle

“kendi elleriyle” tahrib ediyorlar, mü’minlerin evlerinden onları sürmek suretiyle de “mü’minlerin elleriyle” tahrib ediyorlardı.

İbnu’l-Arabi dedi ki: Bozmak (ifsâd etmek) maksadı ile ele alış, eğer el ile olursa, bu hakikat anlamında kullanılır. Şayet ahdi bozmak suretiyle olursa, mecazi bir anlam ifade eder. Şu kadar var ki mecazi anlatım noktasında ez-Zührî’nin saklaması, Ebû Amr b. el-Alâ’nın açıklamasından daha uygundur.

“Ey basiret sahibleri artık İbret alın!” Ey özlü akıl sahibleri öğüt alın, demektir. Ey bunu gözüyle görenler… diye de açıklanmıştır. Bu durumda “ebsar” lâfzı “basar”ın çoğulu olur.

Burada ibret alınacak hususlardan birisi de şudur: Onlar Allah’ın hükmüne karşı hisarlarına sığınıp korunmak istediler. Allah; onları hisarlarından aşağıya indirdi.

Yine ibret şekillerinden birisi sudur: Allah onlara daha önce kendilerine yardım eden kimseleri musallat etti. Bir diğer ibret yolu da şudur: Onlar kendi mallarını, kendi elleriyle yıktılar. Kim başkasının karşı karsıya kaldığı durumlardan ibret almazsa, kendi başına gelen olaylardan ibret almak durumunda olur. Doğaı mesellerden birisinde de: “Bahtiyar diye başkasının başına gelenlerden öğüt alan kimseye denir” Abdullah b. Mesud’un sökü olarak: Müslim, IV, 2037; İbn Hibbân, Sahih, XIV, 52; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübrâ, VII, 422; Taherâni, Evsât, VIII, 31, Kebir, III, 174, 17=5, 176, 177… Peygamber Efendimizin âyeti olmak: İbn Mâce, I, İH. denilmektedir.

Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı tesbih etti. O, azîzdir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde olanların hepsi Allahı tesbih etmektedir. O, üstündür, hikmet sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı teşbih eder. O, Azizdir, Hakimdir.

Bu âyete dair açıklamalar daha önceden (el-Hadîd, 57/1, âyetin tekirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Allah’a ve ahiret gününe iman eden hiçbir topluluğu, Allah’a ve elçisine karşı gelenlerle —babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa— dostluk ettiğini göremezsin. Allah onların kalplerine imanı yazmıştır ve onları kendinden bir ruh ile desteklemiştir. Onları, altından ırmaklar akan cennetlere sokacaktır, orada ebedî kalacaklardır. Allah onlardan razıdır, onlar da O’ndan razıdır. İşte onlar Allah’ın fırkasıdır. Dikkat edin! Allah’ın fırkası, kurtuluşa erenlerin ta kendisidir.

Diyanet Vakfı
Allaha ve ahiret gününe inanan bir toplumun -babaları, oğulları, kardeşleri, yahut akrabaları da olsa- Allaha ve Resulüne düşman olanlarla dostluk ettiğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, iman yazmış ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları içlerinden ırmaklar akan cennetlere sokacak, orada ebedi kalacaklardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allahtan hoşnut olmuşlardır. İşte onlar, Allahın tarafında olanlardır. İyi bilin ki, kurtuluşa erecekler de sadece Allahın tarafında olanlardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a ve âhiret gününe inanan hiçbir kavmin, Allah ve Rasûlü ile sınır mücadelesi yapanlara sevgi beslediklerini göremezsin. İsterse bunlar babaları, yahut oğulları, yahut kardeşleri, yahut soydaşları olsa bile. İşte bunlar, kalplerine Îmanı yazmış olduğu ve kendilerini katından bir ruh ile desteklemiş olduğu kimselerdir. Hem de onları orada ebediyyen kalıcılar olmak üzere altından ırmaklar akan cennetlere sokacaktır. Allah da onlardan razı olmuştur, onlar da O’ndan hoşnut olmuşlardır. İşte bunlar Allah’ın hizbidir. Haberiniz olsun, muhakkak ki Allah’ın hizbi, umduklarına kavuşanların ta kendileridir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi:

“Allah’a ve âhiret gününe inanan hiçbir kavmin, Allah ve Rasûlü ile sınır mücadelesi yapanlara” âyetine dair açıklamalar daha önceden (et-Tevbe, 9/63. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Sevgi beslediklerini” onları sevip, onları veli ve dost edindiklerini

“göremezsin.”

“İsterse bunlar babaları… olsalar bile” âyeti hakkında es-Süddî dedi ki; Bu Abdullah b. Ubeyy’in oğlu Abdullah hakkında inmiştir. Bir gün Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanında oturdu. Peygamber bir su İçti, ona; Allah aşkına ey Allah’ın Rasûlü şu içtiğin sudan bir miktar arttır, onu gidip babama içireyim. Belki onunla Allah kalbini temizler. Bunun üzerine Peygamber ona biraz arttırdı. Abdullah da bu artanı babasına götürdü. Babası kendisine: Bu da ne diye surunca, oğlu: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın içtiği sudan bir artıktır. Sen içesin diye bunu sana getirdim, belki bununla Allah senin kalbini arındırır, dedi. Babası ona: Bunun yerine niye bana annenin sidiğini getirmedin? O bundan daha temizdir, dedi. Oğlu bu işe kızdı ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Ey Allah’ın Rasûlü dedi, babamı öldürmeye bana izin vermez misin? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Hayır, ona yumuşak davran ve ona iyilik yap” dedi.

İbn Cüreyc dedi ki: Bana anlatıldığına göre Ebû Kuhafe, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a dil uzattı. Oğlu Ebû Bekir ona öyle bir tokat indirdi ki bunun sebebiyle yüzü üzere yıkıldı. Sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip, durumu ona aktardı. Peygamber: “Böyle bir şey yaptın mı? dedi. Bir daha bunu yapma.” Ebû Bekir dedi ki: Seni hak ile peygamber gönderen adına yemin ederim ki, eğer kılıcım bana yakın olsaydı, onu öldürecektim,

İbn Mes’ûd dedi ki: Âyet Ebû Ubeyde b. el-Cerrah hakkında inmiştir. Babası Abdullah b. el-Cerrah’ı Uhud günü öldürdü. Bedir günü öldürdüğü de söylenmiştir. el-Cerrah, Ebû Ubeyde’nin üzerine gidiyor, Ebû Ubeyde ondan kaçıyordu. Üzerine çokça gelmeye başlayınca, Ebû Ubeyde de onu öldürdü. Babasını öldürünce, yüce Allah da: “Allah’a ve ahiret gününe inanan hiçbir kavmin…” âyetini indirdi.

el-Vâkidî dedi ki: Şamlılar böyle diyorlar. Ancak, ben el-Haris b. Fihroğullarından birtakım kimselere sordum da onlar: Ebû Ubeyde’nin babası İslamdan önce ölmüştü, dediler.

“Yahut oğulları” âyeti ile kastedilen Ebû Bekir’dir. Oğlu Abdullah’ı Bedir günü teke tek çarpışmaya çağırmıştı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da söyle buyurmuştu: “Ey Ebû Bekir, bırak da seninle birliktelikten istifade edelim. Senin benim için gören gözüm, işiten kulağım konumunda olduğunu bilmez misin?”

“Yahut kardeşleri” âyeti ile Mus’ab b. Umeyr kastedilmektedir. O Bedir günü kardeşi Ubeyd b. Umeyr’i öldürmüştü.

“Yahut soydaşları” âyeti ile de Ömer b. el-Hattâb kastedilmektedir. O da dayısı el-Âs b. Hişam b. el-Muğire’yi Bedir günü öldürmüştü. Ali ve Hamza ise Bedir gününde Utbe, Şeybe ve el-Velid’i öldürdüler.

Bir başka görüşe göre âyet-i kerîme Hâtıb b. Ebi Beltea’nın Mekke’nin fethedildiği yılda Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın askerleriyle Mekkeliler üzerine yürüyeceğini yazdığı bir mektupta bildirmesi üzerine inmiştir. Nitekim ileride yüce Allah’ın izniyle buna dair açıklamalar el-Mümtehine Sûresi’nde gelecektir.

Bu âyetiyle yüce Allah imanın -akraba olsalar dahi- kâfirlerin veli edinilmesi ile bozulacağını açıklamaktadır.

2- Âyet Zalim Yöneticilere ve Sapık İnançlılara Düşmanlık Etmeye Delildir:

Malik -yüce Allah’ın rahmeti üzerine olsun- bu âyet-i kerimeden Kaderiyyeye düşmanlık edilmesi ve onlarla oturup kalkmanın terkedilmişine delil çıkarmıştır:

Eşheb, Malik’ten şöyle dediğim rivâyet etmiştir: Kaderiyye ile oturup kalkma ve Allah için onlara düşmanlık et! Çünkü yüce Allah:

“Allah’a ve âhiret gününe inanan hiçbir kavmin Allah ve Rasûlü ile sınır mücadelesi yapanlara sevgi beslediklerini göremezsin” diye buyurmaktadır.

Derim ki: Bütün zulüm ehli ve haddi aşıp başkalarına haksızlık yapanlar da Kaderiyye hükmündedirler.

es-Sevrî’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Öncekiler bu âyet-i kerimenin sultanlar’ile arkadaşlık yapan kimseler hakkında indiği görüşünde idiler. Abdu’l-Aziz b. Ebi’ Davud’dan rivâyet edildiğine göre o tavaf esnasında Mansur ile karşılaşmış. Onu tanıyınca, ondan kaçmış ve bu âyeti okumuş.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyete göre o şöyle dua edermiş: “Allah’ım, hiçbir günahkarın bende karşılığı verilmesi gereken bir iyiliğinin bulunmasına izin verme, Çünkü Ben Senin bana vahyettiklerin arasında “Allah’a ve ahiret gününe İnanan hiçbir kavmin… işte bunlar kalplerine Îmanı yazmış olduğu ve kendilerini katından bir ruh ile desteklemiş olduğu kimselerdir” âyetini indirdiğini görüyorum.”

Yani yüce Allah onların kalplerinde tasdiki yaratmıştır. Bunlar ise Allah ile sınır mücadelesi yapanlara karşı herhangi bir sevgi beslemeyen kimselerdir.

“Yazdı” tesbit etti anlamındadır diye açıklanmıştır. Bu açıklamayı er-Rabi b. Enes yapmıştır. Yaratmıştır diye de açıklanmıştır. Yüce Allah’ın:

“Artık bizi şahidlerle beraber yaz” (Al-i İmrân, 3/53) âyetine benzemektedir ki, bizi onlarla birlikte kıl demektir. Yine yüce Allah’ın:

“Onu sakınanlara… yazacağım” (el-A’raf, 7/156) (âyeti kılacağım demektir.)

“Yazdı” âyetinin topladı anlamında olduğu da söylenmiştir. (Askeri birlik anlamına gelen): “el-Ketıbe” de buradan gelmektedir. Yani bunlar onlardan kimilerine îman ediyoruz. Kimilerini İnkar ediyoruz, diyenlerden değillerdi.

“Yazdı” âyeti genel olarak kef harfi üstün olarak okunmuştur.

“Îmanı” âyetindeki nun harfi de nasb ile okunmuştur. Yani yüce Allah Îmanı yazmıştır. Daha uygun olanı da budur. Çünkü yüce Allah (daha sonra):

“Ve kendilerini katından bir ruh ile desteklemiş” diye buyurmaktadır.

Ebû’l-Âl-iyye, Zirr b. Hubeyş ve Âsım’dan rivâyetle el-Mufaddal ise meçhul bir fiil olarak: “Yazılmış” diye ” Îman” lâfzını da “nun” harfi ref ile okumuşlardır. (îman… yazılmıştır demek olur.)

Zirr b. Hubeyş

“soydaşları” anlamındaki âyeti: şeklinde (aşiret lâfzını) çoğul yaparak “elif” İle ve “te” harfi de kesre’li olarak okumuştur. Bu kıraati el-A’meş, Ebû Bekir’den, o da Âsım’dan diye de rivâyet etmiştir.

“Kalblerine… yazmış olduğu” kalpleri üzerine diye de açıklanmıştır. Yüce Allah’ın:

“Hurma dallarında”(Ta-Ha, 20/71) âyetinde (üzerinde anlamında) olduğu gibi.

Özellikle kalpleri söz konusu etmesi, imanın yerinin orası olduğundandır.

“Kendilerini… desteklemiş olduğu” kendi katından bir ruh ile güçlendirip onlara yardım etçiği demektir. el-Hasen: Kendinden bir yardım vermiş olduğu… diye açıklamıştır. er-Rabî’ b. Enes de: Kur’ân ve delilleriyle… diye açıklamıştır. İbn Cüreyc: Bir nûr, îman , delil ve hidayet ile, diye açıklamıştır. Allah’tan bir rahmet diye açıklandığı gibi, kimi ilim adamı: Onları Cebrâîl (aleyhisselâm) ile desteklemiştir, diye de açıklamıştır.

“Hem de onları orada ebediyyen kalıcılar olmak üzere altından ırmaklar akan cennetlere sokacaktır. Allah da onlardan razı olmuştur” amellerini kabul etmiştir

“onlarda O’ndan hoşnud olmuşlardır.” Kendilerine verdiği nimetlerle sevineceklerdir.

“İşte bunlar, Allah’ın hizbidir. Haberiniz olsun muhakkak ki Allah’ın hizbi umduklarına kavuşanların ta kendileridir.” Said b. Ebi Said el-Cür cânî hocalarından birisinden şöyle dediğini nakletmektedir: Davud (aleyhisselâm) dedi ki: Ey ilahım! Senin hizbin ve senin arşının etrafında bulunanlar kimlerdir? Yüce Allah ona şunu vahyetti: “Ey Davud! Gözlerini haramdan sakınanlar, kalpleri tertemiz olanlar, elleri (zulümden yana) esenlikte olanlardır. İşte onlar Benim hizbimdir ve Benim Arşımın etrafında bulunanlardır.”

Yüce Allah’a hamdolsun; el-Mücâdele Sûresi burada sona ermektedir.

Allah, “Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz” diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, azîzdir.

Diyanet Vakfı
Allah: Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz, diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir.

Kurtubi Tefsiri
Allah: “Yemin olsun ki Ben ve peygamberlerim mutlaka galib geleceğim” diye yazmıştır. Muhakkak ki Allah yegane güç sahibidir, emrine karşı konulamayandır.

“Allah: Yemin olsun ki… diye yazmıştır.” Yani Allah bunu hükme bağlamıştır. Levh-i Mahfuzda bunu yazmıştır, diye de açıklanmıştır, bu da Katade’den nakledilmiştir.

el-Ferrâ’: Yazdı, dedi anlamındadır, demiştir.

“Ben” âyeti tekiddir

“ve peygamberlerim” aralarından kendilerine savaşmak emri verilenler savaş ile galib gelecektir. Delil ile tartışmaları emrolunmuş olanlar da ortaya koydukları delil ile galib geleceklerdir.

Mukâtil dedi ki: Mü’minler dedi ki; Eğer Allah bize Mekke, Taif, Hayber ve bunların etraflarında bulunan beldeleri fethetme imkânını verecek olursa, yüce Allah’ın bizleri Farslara ve Rumlara karşı galib getireceğini de ümit ederiz. Bunun üzerine Abdullah b. Ubeyy b. Seldi dedi ki: Siz Rumların ve Farsların yenik düşürdüğünüz kasabalar gibi olduğunu mu zannediyorsunuz?

Allah’a yemin ederim ki, onlar sizin zannettiğinizden daha kalabalık sayıdadırlar ve daha çetin bir güce sahibtirler. Bunun üzerine;

“Yemin olsun ki Ben ve peygamberlerim mutlaka galib geleceğim” âyeti nazil oldu. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Yemin olsun ki gönderilmiş kullarımıza önceden şu sözümüz verilmiştir: Muhakkak onlar, elbette onlar zafere erdirilenlerdir. Muhakkak Bizim ordumuz, elbette onlar galib olanlardır.” (es-Saffat, 37/171-173)

Allah’a ve elçisine karşı çıkanlar, işte onlar en aşağılık kimselerdendir.

Diyanet Vakfı
Allaha ve Peygamberine düşman olanlar, işte onlar en aşağıların arasındadırlar.

Kurtubi Tefsiri
Allah ve Rasûlü ile sınır mücadelesi yapanlar, işte onlar şüphe yok ki en zelil olanların arasındadırlar.

“Allah ve Rasûlü ile sınır mücadelesi yapanlar” Bu anlamdaki âyet, sûrenin baş tarafında geçmiş bulunmaktadır.

“İşte onlar şüphe yok ki en zelil olanların arasındadırlar.” Zeliller arasında olup, onlardan daha zelil yoktur.

Şeytan onları etkisi altına almış, Allah’ı anmayı onlara unutturmuştur. İşte onlar şeytanın taraftarıdır. Dikkat edin! Şeytanın taraftarları, hüsrana uğrayanlardır.

Diyanet Vakfı
Şeytan onları etkisi altına aldı da kendilerine Allahı anmayı unutturdu. İşte onlar şeytanın yandaşlarıdır. İyi bilin ki şeytanın yandaşları hep kayıptadırlar.

Kurtubi Tefsiri
Şeytan onlara galib ve üstün geldi de onlara Allah’ı dahi hatırlamayı unutturdu. İşte bunlar şeytanın taraftarlarıdır. Haberiniz olsun, muhakkak ki şeytanın taraftarları en büyük zarara uğrayanların ta kendileridir.

“Şeytan onlara galîb ve üstün geldi.” Dünyada onlara yaptığı vesveseleriyle üstünlük sağladı, onlara karşı güç kazandı, diye açıklanmıştır. el-Mufaddal; Onları kuşatmıştır, diye açıklamıştır. Dördüncü bir anlama gelme ihtimali de vardır: Onları bir araya getirdi ve birbirlerine kattı demektir. Bir şeyi topladı ve bir kısmını diğerine kattı” denilir. Onları biraraya getirdiği takdirde dahi onları yenik düşürmüş, onlara karşı güçlenmiş ve onları kuşatmış olur.

“Allah’ı dahi” yani O’na itaat gereğince amelde bulunmak demek olan emirlerini

“hatırlamayı unutturdu.” Masiyelini yasaklayan buyrukları… diye de açıklanmıştır. Unutmak: Gaflet anlamına kullanıldığı gibi, terketmek anlamında da kullanılır. Burada her iki anlam da ihtimal dahilindedir.

“İşte bunlar şeytanın taraftarlarıdır.” Onun kesimi, onun kabilesidir.

“Haberiniz olsun, muhakkak ki şeytanın taraftarları” yaptıkları alışverişlerinde

“en büyük zarara uğrayanların ta kendileridir.” Çünkü onlar cennet karşılığında cehennemi, hidayet karşılığında sapıklığı almış kimselerdir.

Allah, onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O’na da yemin ederler ve kendilerinin bir şey üzere olduklarını sanırlar. Dikkat edin! Onlar yalancıların ta kendileridir.

Diyanet Vakfı
O gün Allah onların hepsini yeniden diriltecek, onlar da dünyada size yemin ettikleri gibi, Ona yemin edeceklerdir. Kendilerinin bir şey (hakikat) üzerinde olduklarını sanırlar. İyi bilin ki onlar gerçekten yalancıdırlar.

Kurtubi Tefsiri
Allah, onların hepsini dirilteceği günde size yemin ettikleri gibi, O’na da yemin edecekler ve kendilerinin gerçekten bir şey üzere olduklarını sanacaklar. Haberiniz olsun gerçekten onlar, yalancıların ta kendileridir.

“Malları da, evlatları da Allah’a” Allah’ın azabına

“karşı kendilerine hiçbir şekilde asla fayda sağlayamaz.”

Mukâtil dedi ki; Münafıklar: Muhammed kıyâmet gününde kendisine yardım olunacağını ileri sürmektedir. Durum böyleyse bedbaht olduk demektir. Allah’a yemin olsun ki kıyâmet gününde bize -eğer kıyâmet diye bir şey olacaksa- bizim gibi olanlar, çocuklarımız ve mallarımız yardımcı olacaktır. Bunun üzerine

“Allah onların…” âyeti nazil oldu. Yani Allah’ın onları dirilteceği günde onlar için horlayıcı bir azâb olacaktır.

“Size” bugün

“yemin ettikleri gibi Ona da yemin edecekler.” Bu da hayret edilecek bir husustur. Yarın onların yemin ile mugalata yapacaklarını göstermektedir. Halbuki oradaki bilgi kesin ve tereddütsüz bilgi haline gelmiş olacaktır. İbn Abbâs dedi ki: Burada sözü edilen onların:

“Rabbimiz olan Allah hakkı için biz müşriklerden olmadık.” (el-En’âm, 6/23) diye söyleyecekleri sözleridir.

“Ve kendilerinin” inkâr etmek ve yemin etmek ile

“gerçekten bir şey üzere olduklarını sanacaklar.” İbn Zeyd dedi ki: Bunların âhirette kendilerine faydalı olacağını sanacaklar.

Şöyle de açıklanmıştır: Dünyada

“kendilerinin gerçekten bir şey üzere olduklarını sanacaklar.” Çünkü âhirette kesinlikle hakkı bilmiş olacaklar. Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir.

İbn Abbâs’tan rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir münadi kıyâmet gününde şöyle seslenecek: Allah’ın düşmanları nerede? Bunun üzerine Kaderiyye yüzleri kararmış, gözleri göğermiş olarak, ağızları yana yatmış, salyaları akarak kalkacaklar ve şöyle diyecekler: Allah’a yemin olsun ki senden başka ne güneşe, ne aya, ne bir puta, ne de bir heykele taptık, ne de senden başka bir ilâh edindik.” İbn Abbâs dedi ki: Allah’a yemin olsun doğru söyleyecekler. Şirk onlara bilmedikleri bir cihetten gelmektedir. Sonra da:

“Ve kendilerinin gerçekten bir şey üzere olduklarını sanacaklar. Haberiniz olsun gerçekten onlar yalancıların ta kendileridir” âyetini okudu. Allah’a yemin ederim ki, bunlar Kaderiyyedir, diye üç defa söyledi. Ebû Nuaym, Hilye, V, «3 (muhtasar olarak)

Ne malları ne de evlatları, Allah’a karşı onlara hiçbir fayda sağlamaz. Onlar ateş ehlidir, orada ebedî kalacaklardır.

Diyanet Vakfı
Onların malları da oğulları da Allaha karşı kendilerine bir fayda vermez. Onlar cehennem ehlidirler. Orada ebedi kalacaklardır.

Kurtubi Tefsiri
Malları da, evlâtları da Allah’ın azabına karşı kendilerine hiçbir şekilde asla fayda sağlayamaz. Onlar cehennemliklerdir. Orada ebediyyen kalıcıdırlar.

Yeminlerini bir siper edinip Allah’ın yolundan alıkoydular. Onlar için aşağılayıcı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Onlar yeminlerini kalkan yapıp Allahın yolundan alıkoydular. Bu yüzden onlara küçük düşürücü bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar yeminlerini kalkan edindiler de Allah yolundan alıkoydular. Bu nedenle onlar için horlayıcı bir azâb vardır.

“Onlar yeminlerini kalkan edindiler.” Yani yeminlerini kalkan yaparak Öldürülmekten korunmaya çalışıyorlar.

el Hasen ve Ebû’l-Âl-iyye burada ve el-Münafikûn Sûresi’nde (el-Münafikûn, 63/2. âyet-i kerîmesinde) hemzeyi kesreli olarak: “manlarını” diye okumuşlardır. Yani onlar îman ettiklerini sözle söylemeyi kalkan edindiler. Öldürülmek korkusuyla dilleriyle îman ettiklerini söylediler, fakat kalpleri kâfirdir.

“Bu nedenle onlar İçin” dünyada öldürülmek, âhirette cehennem ateşi ile

“horlayıcı bir azâb vardır.”

“Alıkoymak” demektir.

“Allah yolundan” İslamdan demektir. Horlayıcı azabları, açığa vurdukları münafıklıkları sebebiyle küfürlerinden ötürü öldürülecekleri şeklinde açıklanmıştır. Uydurma haberleri yaymak ve böylelikle müslümanları cihaddan alıkoymak ve onları korkutmak suretiyle (Allah’ın yolundan alıkoymaya çalışıyorlar) diye açıklanmıştır.

Allah onlar için şiddetli bir azap hazırlamıştır. Onların yaptıkları ne kötüdür!

Diyanet Vakfı
Allah onlara çetin bir azap hazırlamıştır. Gerçekten onların yaptıkları şey çok kötüdür!

Kurtubi Tefsiri
Allah, onlara çok şiddetli bir azâb hazırlamıştır. Çünkü yapageldikleri işler çok kötüdür.

“Allah onlara” bu münafıklara cehennemde,

“çok şiddetli bir azâb” ki o da cehennemin en aşağı tabakasını

“hazırlamıştır. Çünkü yapageldiklerî işler çok kötüdür.” Yani onların amelleri çok kötüdür.

Allah’ın gazap ettiği bir toplumu dost edinenleri görmedin mi? Onlar sizden değildir, onlardan da değildir. Bile bile yalan yere yemin ederler.

Diyanet Vakfı
Allahın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi? Onlar ne sizdendirler ne de onlardan. Bilerek yalan yere yemin ediyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir kavmi veli (dost) edinen kimseleri görmedin mi? Bunlar sizden de değildir, onlardan da değildir. Üstelik bildikleri halde yalan yere yemin de ederler.

“Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir kavmi veli edinen kimseleri görmedin mi?” âyeti hakkında Katade: Bunlar yahudileri veli (dost) edinen münafıklardır demiştir.

“Bunlar sizden de değildir.” Yüce Allah, şöyle buyurmaktadır; Münafıklar yahudilerden de değildir, müslümanlardan da değildir. Aksine onlar her ikisi arasında gider gelirler. Münafıklar müslümanlara dair haberleri yahudilere taşırlardı.

es-Süddî ve Mukâtil şöyle demiştir: Âyet-i kerîme münafık olan Abdullah b. Ubeyy ile Abdullah b. Nebtel hakkında inmiştir. Bunlardan birisi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile oturuyor, sonra da onun sözlerini yahudilere taşıyordu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın odalarından birisinde bulunduğu bir sırada şöyle buyurdu: “Şu anda sizin yanınıza kalbi bir zorbanın kalbi gibi olan ve şeytanın iki gözüyle bakan bir adam girecektir.” Bu sırada Abdullah b. Nebtel girdi. -Abdullah mor, esmer, kısa boylu ve hafif sakallı birisi idi.- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sen ve arkadaşların niye bana ağır sözler söylüyorsunuz!” Abdullah böyle bir şey yapmadığına dair Allah adına yemin etti. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Yaptın” dedi. Bunun üzerine Abdullah gidip, arkadaşlarını getirdi. Onlar da Peygamber efendimize dil uzatmadıklarını söylediler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme indi. Bu anlamdaki bir açıklamayı İbn Abbâs da yapmıştır.

İkrime, İbn Abbâs’tan rivâyetle dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir ağaç gölgesinde oturuyordu. Gölge neredeyse onun üzerinden ayrılacakken şöyle buyurdu: “Şu anda sizin yanınıza teni morumsu ve size şeytan bakışı ile bakan birisi gelecektir.” Biz bu halde iken ansızın teni mora çalan bir adam geldi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onu yağırdı ve: “Sen ve arkadaşların ne diye bana ağır sözler söylüyorsunuz” dedi. O: Bırak ta onları da getireyim, dedi. Gidip arkadaşlarını getirdi, hep birlikte böyle bir şey olmadığına dair yemin ettiler. Yüce Allah da;

“Allah onların hepsini dirilteceği günde… en büyük zarara uğrayanların ta kendileridir” (el-Mücadele, 58/18-19) âyetlerini indirdi. Yahudiler Kur’ân-ı Kerîm’de;

“Allah’ın kendilerine gazab etmiş olması” ile sözkonusu edilmişlerdir.

Gizli konuşmadan önce sadaka vermekten çekindiniz mi? O hâlde bunu yapmadığınız ve Allah da sizi affettiği için namazı kılın, zekâtı verin, Allah’a ve elçisine itaat edin. Allah yaptıklarınızı bilmektedir.

Diyanet Vakfı
Gizli bir şey konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi? Bunu yapmadığınıza ve Allah da sizi affettiğine göre artık namazı kılın, zekatı verin Allaha ve Resulüne itaat edin. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Yoksa gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu? Madem ki yapmadınız -ki Allah tevbenizi kabul etmiş bulunuyor- o halde namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah’a ve Rasûlüne itaat edin. Allah her yaptığınızdan haberdardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Bu Âyet, Bir Önceki Âyeti Ne Kadar Bir Süre Zarfında Neshetmiştir:

Yüce Allah’ın:

“Yoksa… korktunuz mu” âyeti takrir (söyletmek) anlamında bir istifhamdır. İbn Abbâs dedi ki; Sadaka vermekten yana cimrilik mi ettiniz diye açıklamıştır. Korkutunuz mu diye de açıklanmıştır. Çünkü: “Hoşlanılmayan şeyden korkmak” demektir. Siz sadaka vermek hususunda korkuya kapıldınız, cimrilik ettiniz ve bu size ağır geldi, demektir.

“Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten…” âyeti hakkında Mukâtil b. Hayyan dedi ki; Bu husus on gece (gün) devam etti, sonra nesholdu. el-Kelbî dedi ki: Bu sadece bir gece (gün) sürdü. İbn Abbâs da şöyle dedi: Bu ancak bir günün kısacık bir anı böylece kaldı, sonunda neshedildi. Katade de böyle demiştir.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

2- İbadet Emri İle Amel Etmeden Önce Neshedilmesi:

“Madem ki yapmadınız -ki Allah tevbenizi kabul etmiş bulunuyor.” Yani Allah bu hükmü neshetmiş. bulunuyor. Bu da sadaka olarak verecek bir şeyler bulan kimselere bir hitabtır.

“O halde namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin.” Buna göre zekâtın farziyeti bu sadakayı neshetmiştir. Bu da fiilen uygulamadan önce nesh olabileceğine delildir. Ali (radıyallahü anh)’dan gelen rivâyet ise zayıftır. Çünkü yüce Allah:

“Madem ki yapmadınız” diye buyurmaktadır. Bu herhangi bir kimsenin, herhangi bir şeyi tasadduk etmediğine delildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Allah’a” farz kıldığı hususlarda

“ve Rasûlüne” sünnetlerinde

“itaat edin. Allah her yaptığınızdan haberdardır.”

Ey iman edenler! Elçiyle gizli konuşacağınızda, gizli konuşmadan önce sadaka verin. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Eğer bulamazsanız, bilin ki Allah bağışlayandır, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Peygamber ile gizli bir şey konuşacağınız zaman bu konuşmanızdan önce bir sadaka veriniz. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Şayet bir şey bulamazsanız, bilin ki Allah bağışlayandır, esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Peygambere gizil bir şey söyleyecek olursanız, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Eğer bulamazsanız; muhakkak ki Allah çok mağfiret ve rahmet edicidir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi ve Peygamberle Gizli Konuşmanın Ön Şartı:

“Ey îman edenler! Peygambere gizli bir şey söyleyecek olursanız” âyetindeki: “Gizli bir şey söylediniz” demektir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu âyet, müslümanların Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a sıkıntı verecek noktaya gelinceye kadar çokça soru sormaları sebebiyle inmiştir. Yüce Allah, Peygamberinin (sallallahü aleyhi ve sellem) yükünü hafifletmek istedi. Bu âyeti indirince insanların bir çoğu bu işten vazgeçtiler. Daha sonra yüce Allah, bundan sonraki âyet-i kerîme ile onların hareket alanlarını genişletti.

el-Hasen dedi ki: Ayet-i kerimenin iniş sebebi şudur: Müslümanlardan bir topluluk Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile başbaşa bir tarafa çekiliyor ve onunla gizlice konuşuyorlardı. Müslümanlardan bir başka topluluk, onların bu gizli konuşmalarında kendileri hakkında küçültücü İfadeler kullandıklarını zannettiler. Bu iş onlara ağır gelince, yüce Allah, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile başbaşa kalmalarını önlemek maksadıyla gizlice konuşmak için sadaka vermelerini emretti.

Zeyd b. Eslem dedi ki: Âyet-i kerîme Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile gizlice konuşan ve şöyle diyen münafıklarla yahudiler sebebiyle inmiştir: O bir kulaktır, kendisine söylenen herşeye kulak verir. Peygamber de kendisi ile gizlice konuşmaktan kimseye engel olmazdı. Bu da muslümanlara ağır geliyordu. Çünkü şeytan onların kalbine birtakım topluluklar peygamberle savaşmak üzere biraraya geldikleri vesvesesini telkin ediyordu. (Zeyd b. Eslem devamla) dedi ki: Bunun üzerine şanı yüce ve mübarek Allah:

“Ey îman edenler! Birbirinizle fısıldaştığınız zaman günah, düşmanlık ve peygambere isyan ile fısıldaşmayın” (Mücadele, 58/9) âyetini indirdi. Bu işten vazgeçmeyince bunun üzerine yüce Allah diğer âyet-i kerimeyi indirdi. Böylece bâtıl ehli olan kimseler, gizlice konuşmalarına son verdiler. Çünkü onlar gizlice konuşmalarından önce bir sadaka vermediler. Bu durum îman ehline ağır geldi ve gizlice konuşmaktan uzak kaldılar. Buna sebeb ise, onların çoğunun sadaka verecek gücü bulamayışları idi. Yüce Allah, bundan sonraki âyet-i kerîme ile onların yükünü hafifletti.

2- Ahkâm, ve Maslahat İlişkisi:

İbnu’l-Arabi dedi ki: Zeyd b. Eslem’den rivâyet edilen bu haberde, ahkamın maslahatlara göre şekillenmesinin sözkonusu olmadığına delil vardır. Çünkü yüce Allah:

“Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” diye buyurduğu halde, daha hayırlı ve daha temiz olmakla birlikte, bu hükmü neshetmiştir, Bu da maslahatlara riayet noktasında Mutezile’nin kanaatini çok büyük ölçüde reddetmektedir. Şu kadar var ki hadisi Zeyd’den rivâyet eden oğlu Abdu’r-Rahmân’dır. İlim adamları onun zayıf bir ravi olduğunu belirtmişlerdir. Ancak yüce Allah’ın:

“Bu sizin İçin daha hayırlı ve daha temizdir” âyetin Mutezile’ye bu hususta red teşkil etmesi bakımından mütevatir bir nastır.

3- Bu Âyet-i Kerîmenin Bir Sonraki Âyetle Neshedilmiş Olması:

Tirmizî’nin kaydettiği rivâyete göre Ali b. Alkame el-Envari, Ali b. Ebî Tâlib(radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini nakletmektedir:

“Ey îman edenler! Peygambere gizli bir şey söyleyecek olursanız bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” âyeti nazil olunca ben ona sordum. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da bana: “Bir dinar hakkında görüşün nedir?” dedi. Ben: Buna güç yetiremezler, dedim. O: “Peki ya yarım dinar?” deyince, yine: Güç yetiremezler dedim. Bu sefer: “Ya kac?” deyince, ben bir arpa (ağırlığınca) dedim. Peygamber: “Sen çok küçük bir miktar söyledin” diye buyurdu. Bunun üzerine: “Yoksa gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu?” (anlamındaki bir sonraki) âyet nazil oldu. (Ali) dedi ki: Benim sayemde Allah bu ümmetin yükünü hafifletti. Ebû Îsa (et-Tirmizi) dedi ki: Bu hasen, garib bir hadistir. Bu hadisi biz ancak bu yoldan biliyoruz.

Hadisteki “bir arpa” âyeti, bir arpa ağırlığı kadar altın, demektir. Tirmizi, V, 406; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübrâ, V, 152.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu da usule dair iki güzel meseleye delâlet etmektedir. Bunlardan birincisi fiilen uygulanmasından önce ibadetin neshedilebileceği, ikincisi ise miktarlara dair -Ebû Hanife’nin görüşünün aksine- kıyas ile kanaat yürütülebileceği.

Derim ki: Zahir olan o ki, nesh sadaka verme uygulamasından sonra gerçekleşmiştir. Mücahid’den rivâyet edildiğine göre bu uğurda ilk sadaka veren ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile gizlice konuşan kişi, Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh)’dır. Rivâyet olunduğuna göre o bir yüzüğü sadaka olarak vermiştir.

el-Kuşeyrî ve başkalarının naklettiklerine göre Ali b. Ebî Tâlib söyle demiştir: Allah’ın Kitabında gereğince benden önce kimsenin amel etmediği ve benden sonra da kimsenin amel etmeyeceği bir âyet-i kerîme vardır. O âyet:

“Ey îman edenler! Peygambere gizli bir şey söyleyecek olursanız, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” âyetidir. Bir dinarım vardı, onu sattım (bozdurdum). Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile gizlice bir şey konuşacak olursam, bir dirhem sadaka veriyordum. Bitinceye kadar bu böylece sürüp gitti. Sonra bu âyet, bir sonraki âyet olan: “Yoksa gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu?” âyeti ile nesholundu. İbn Abbâs da böyle demiştir; Allah bu âyeti bir sonraki âyet ile neshetmiştir.

İbn Ömer de dedi ki: Ali (radıyallahü anh)’ın üç hususiyeti vardı. Onlardan bir tanesi olsaydı, benim için kırmızı tüylü develere sahîb olmaktan daha sevimli idi: Fatıma ile evlenmiş olması, Hayber gününde ona sancağın verilmesi ve gizli konuşma âyeti.

“Bu sizin için” sadaka vermemekten

“daha hayırlıdır ve” masiyetlerden kalbleriniz için

“daha temizdir. Eğer” fakirleri kastediyor

“bulamazsanız, muhakkak ki Allah çok mağfiret ve rahmet edicidir.”

Ey iman edenler! Meclislerde size “Yer açın” denildiğinde yer açın ki Allah da size genişlik versin. Kalkın dendiğinde kalkın. Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Size «Meclislerde yer açın» denilince yer açın ki Allah da size genişlik versin. Size «Kalkın» denilince de kalkın ki Allah sizden inananları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler, toplantı yerlerinde size: “Yer açın” denildiğinde genişletin ki, Allah da size genişlik versin. “Kalkın” denildiğinde de kalkıverin ki, Allah sizden îman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri dereceler ile yükseltsin. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi ve Mecliste Oturulacak Yerlerin Tesbiti:

Yüce Allah, yahudilerin Hz. Peygambere Allah’ın selamlamadığı şekilde selam verdiklerini belirtip bundan dolayı onları kınadıktan sonra, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) He birlikte mecliste otururken güzel edeb takınmayı;

“Ey îman edenler, toplantı yerlerinde size: Yer açın denildiğinde genişletin ki…” âyeti ile güzel edeb takınmayı emretmektedir. Tâ ki mecliste onun yerini daraltmasınlar. Ayrıca müslümanlara biri diğerine mecliste yer açsın diye birbirlerine karşılıklı şefkat gösterip, onlarla kaynaşmayı da emretmektedir. Böylece Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın söylediklerini işitebilsinler, onu görebilsinler.

Katade ve Mücahid dediler ki: Ashab, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın meclisinde birbirleriyle yarışırlardı. Onlara birbirlerine yer genişletmeleri emrolundu. Bu açıklamayı ed-Dahhâk da yapmıştır.

İbn Abbâs dedi ki: Bundan kasıt savaşmak maksadıyla saf saf dizildiklerinde savaşmak üzere oturulan yerlerdir. el-Hasen ve Yezid b. Ebi Habib dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) müşriklerle çarpıştığında savaşmak ve şehid olmak arzusu dolayısı ile herkes kendisini öncelediğinden birbirlerine yer açmıyorlardı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu. Buna göre bu, yüce Allah’ın:

“…savaşa elverişli yerlere…” (Âl-i İmrân, 3/121) âyeti gibidir.

Mukâtil dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Suffe’de idi. Cuma günü yer nisbeten daralıyordu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da muhacir ile ensardan Bedir’e katılanlara özel ikramda bulunuyordu. Aralarında Sabit b. Kays b. Şemmâs’ın da bulunduğu Bedirlilerden bir grub geldiğinde, mecliste birtakım kimseler onlardan daha yakın oturmuş bulunuyorlardı. Bunlar Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın karşısında ayakta dikildiler, kendilerine yer açılmasını beklediler, ancak onlara yer açılmadı. Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ağır gelince etrafında bulunan ve Bedir ehlinden olmayan kimselere. Bedir ehlinden olup ayakta duranlar sayısınca kişilere: “Ey filan kalk, sen ey filan kalk” demeye başladı. Bu da kaldırılanlara ağır geldi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüzlerindeki ifadeden hoşlanmadıklarını anladı. Münafıklar ayıplamaya koyularak: Bunlara karşı insaflı davranmadı. Halbuki onlar peygamberlerine yakın oturmayı arzu ettiklerinden o yere erken gelip oturmuşlardı, diyerek ileri geri konuştular. Bunun üzerine yüce Allah da bu âyet-i kerimeyi indirdi.

“Yer açın” lâfzı yer genişletin demektir.

Filan kişi meclisinde kardeşine yer açtı, açar, yer açmak” denilir. “Geniş bir ülke, yer” tabirleri de buradan gelmektedir. “Bu hususta senin için geniş bir hareket imkânı vardır” tabiri de böyledir. fiili; “Engelledi, engeller” fiiline (vezin bakımından) benzemektedir. “Mecliste yer açtı” demektir. Yer geniş oldu, genişledi, genişler” demek olup bu da -vezin itibariyle benzemektedir, “Geniş bir mekân” ifadesi de buradan gelmektedir.

2- Başkalarına Açılacak Yerler:

es-Sülemî, Zirr b. Hubeyş ve Âsım; “Toplantı yerlerinde” diye okumuşlardır.

Katade, Davud, İbn Ebi Hind ve -ondan gelen farklı rivâyet olmakla birlikte- el-Hasen; Size birbirinize yer açın denildiğinde” diye okumuşlardır. Diğerleri ise: Toplantı yerinde yer açın” diye okumuşlardır.

“Toplantı yerleri” diye çoğul okuyanlar

“toplantı yerlerinde.., yer açın” âyetinin herbir kimsenin bir yerinin olduğuna işaret etmesinden dolayıdır. Bununla savaşın kastedilmesi halinde de durum böyledir. Aynı şekilde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın mescidinin kastedilmiş olması da mümkündür. Çoğul gelmesi ise, her oturanın oturduğu ayrı bir yerinin oluşundan dolayıdır. Yine tekil olarak “oturma yeri” ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın oturduğu yerin kastedilmiş olması da mümkündür. Cins isim kabul edilerek tekil kıfızla çoğul kastedilmiş olması ihtimali de vardır. Arapların: “dinar ve dirhem çoğaldı” sözlerinde olduğu gibi.

Derim ki; Âyet-i kerîme hakkında sahih olan görüş, onun müslümanların hayır ve ecir kazanmak maksadı ile toplanıp biraraya geldikleri her toplantı yeri hakkında umumi olduğudur. Bu toplantı yeri ister savaş toplanma yeri, ister zikir, isterse de turna günü için oturma yeri olsun. Şüphesiz herkesin önce geldiği yerde oturma hakkı daha Önceliklidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim bir şeye başkasından daha önce erişecek olursa, o şeye kendisinin sahib olma hakkı daha çoktur.” Ebû Dâvûd, III, 177. Bununla birlikte yerini daraltıp yerinden çıkmasına sebep teşkil etmeyecek şekilde ve rahatsız olmayacak kadar da kardeşine yer genişletir.

Buhârî ve Müslim’in İbn Ömer’den rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kişi bir başkasını yerinden kaldırarak sonra kendisi orada oturmasın.” Müslim, IV, 1714; Buhâri, V. 2313. Yine ondan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir kişinin yerinden kaldırılarak bir başkasının oraya oturmasını yasaklamıştır, fakat birbirinize yer açınız ve genişletiniz, Müslim, IV, 1714; Dârimî, II, 365; Müsned, II, 16; 22, 102. diye buyurmuştur.

İbn Ömer bir kimsenin yerinden kalkarak sonra da kendisinin onun yerine oturmaktan hoşlanmazdı. Buhârî’nin lâfzı bu şekildedir. Buhârî, V, 2313

3- Bir Kimse Kendisi Otursun Diye Başkasını Yerinden Kaldırmamalıdır:

Bir kişi mesciddeki bir yerde oturduktan sonra, bir başkasının gelip yerine otursun diye o kimseyi yerinden kaldırması câiz değildir. Çünkü Müslim, Ebû’z-Zübeyr’den, o Cabir’den onun da Peygamberden rivâyetine göre Peygamber şöyle buyurmuştur: “Sîzden herhangi bir kimse sakın cuma gününde kardeşini yerinden kaldırıp da sonra kendisi onun yerine gidip orada oturmasın. Fakat bu kimse: Yer açın, desin.” Müslim, IV, 1715.

Bir yerde bir kimse oturup da başkası onun yerinde otursun diye kalkacak okusa duruma bakılır, Eğer kalkıp gittiği yer, İmâmın sözünü işitmek bakımından birincisi gibi ise, böyle bir davranışta bulunmak o kimse için mekruh değildir. Eğer İmâmdan daha uzak bir yere düşüyorsa böyle bir davranış ona mekruh olur. Çünkü bu durumda kendi payını elden kaçsrmış olur.

4- Bir Kimse Diğerine, Erken Gidip Camide Kendisine Yer Tutmasını Söylerse:

Bir kimse bir diğerine camiye erkence gidip kendisine oturacak bir yer tutmasını emredecek olursa mekruh olmaz. Bu emri veren kişi geldiği takdirde o da yerinden kalkar. Çünkü rivâyet edildiğine göre İbn Şîrîn cuma gününde kendisine ait bir yerde oturmak üzere kölesini gönderiyor, kölesi de onun adına orada oturuyordu. Kendisi geldi mi kölesi onun için o yeri boşaltıyordu.

Buna göre bir kimse bir yaygı yahut bir seccade gönderip de mescidin belirli bir yerinde kendisi adına serilecek olursa… Bundan sonra asıl nüshada bir hnglı.ık bulunduğuna müstensih tarafından düşürülmüş bir tıottsı dikkat çekilmektedir.

5- Daha Önce Oturduğu Yere Tekrar Oturmak Üzere Geri Getirse:

Müslim’in rivâyetine göre Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu zikretmektedir: “Sizden herhangi bir kimse kalkıp da -Ebû Avane’nin rivâyetinde: Kim meclisinden kalkıp da şeklindedir- sonra aynı yere geri dönerse o kimse orada oturmaya daha bir hak sahibidir.” Müslim, IV, İ7I5; Tirmizi, V, 89; Dârimi, II, 366; Ebû Dâvûd, IV, 264; İbn Mâce, II. 1224; Müsned, II, 263, 2H3, 342, JH9, AA1, 4itf 527, 537.

İlim adamlarımız dedi ki; Bu oturan kimsenin oradan kalkacağı vakte kadar oturduğu yerin özellikle kendisine ait olması gerektiğini kabul eden görüşün sahih olduğuna delil teşkil etmektedir. Çünkü böyle bir kimse daha önce kalktığı yere gelip oturmağa, öncelikle hak sahibi olduğuna göre, kalkmadan önet o yerin kendisinin olması daha bir önceliklidir ve uygundur.

Bunun, mendubluk anlamı ile böyle olduğu da söylenmiştir. Çünkü böyle bir yer oturulmadan Önce de, sonra da hiçbir kimsenin mülkiyeli altında olan bir yer değildir. Ancak bu görüş tartışılır: Çünkü böyle bir yerin kimsenin mülkiyeti altında olmadığını kabul etmekle birlikte, o yerde oturmaktan maksadı sona erinceye kadar o yer o kişiye hastır, denilir. Böylelikle bu kimse oranın menfaatini mülkiyetine alır gibidir. Zira o yerde bir başkasının gelip onu oradan uzaklaştırması yasaktır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

6- Başkasına Yer Açarak Genişlik Sağlayanların Mükâfatı:

“Allah da” kabirlerinizde, bir görüşe göre kalplerinizde

“size genişlik versin.” Bir diğer açıklamaya göre dünyada da, âhirette de size genişlik versin.

“Kalkın denildiğinde de kalkıverin” âyetindeki

“kalkın” ve

“kalkıverin” anlamındaki lâfızları Nâfi’, İbn Âmir ve Âsım şın harflerini ötreli okumuşlardır, diğerleri ise kesreli okumuşlardır. Bunlar iki ayrı söyleyiştir, tıpkı:

“Tapan…lar” (el-A’râf, 7/138) âyeti ile:

“yükseltmekte oldukları” (el-Araf:, 7/137) âyetinde olduğu gibi.

Âyet: Namaz, cihad ve hayır İşlemek için kalkınız, demektir. Müfessirlerin çoğu bunu böyle açıklamışlardır.

Mücahid ve ed-Dahhak: Namaza seslenildiğinde namaz kılmak üzere kalkınız demektir diye açıklamışlardır. Şöyle ki; bazı kimseler namaza gitmekte işi ağırdan alınca bu âyet-i kerîme indi.

el-Hasen ve yine Mücahid şöyle demişlerdir: Savaşa kalkın, demektir. İbn Zeyd dedi ki: Bu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın evindeki bir durum içindir. Herkes son yaptığı iş Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte olmak olsun istiyordu. Bunun üzerine yüce Allah şöyle buyurdu: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in etrafından

“yer açın denildiğinde genişletin” çünkü onun birtakım ihtiyaçları vardır. Orada beklemeyin. Katade de şöyle demiştir: Yani sizler maruf olan bir işe çağırıldığınızda o çağrıyı kabul ediniz. Sahih olan da budur. Çünkü bu genel ve kapsamlı bir açıklamadır.

“Yükselmek” demektir: bu da: Yerin yüksekliği” tabirinden alınmıştır. “Yerinden bir parça yükseldi, yükselir” denilir. “Kocasına karşı yükselen (serkeşlik eden) bir kadın” demektir. Bunun aslı:den gelmekte olup, bu da “yüksekçe bir yer, tümsekçe bir yer” anlamındadır. Bu açıklamayı en-Nehhâs zikretmiştir.

7- Îman ve İlmin Fazileti:

“Allah sizden îman edenleri ve kendilerine İlim verilenleri dereceler ile yükseltsin.” Âhiretteki mükâfat ve sevab, dünyadaki şeref ve üstünlük itibariyle

“yükseltsin” demektir. Yüce Allah mü’mini mü’min olmayana göre, alimi de alim olmayana göre yükseltir. İbn Mes’ûd dedi ki: Yüce Allah bu âyet-i kerimede ilim adamlarını övmektedir. Kendilerine ilim verilenleri îman edip, ilim verilmeyen kimselerin üzerine

“dereceler ile” yükseltecektir, demektir. Bu da emrolunduklarını yerine getirdikleri takdirde dinlerinde onları derecelerle yükseltecek anlamındadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Zenginler, yün elbise giyinen kimselerin oturdukları yerlerde kendilerini sıkıştırmasından hoşlanmıyorlardı, O bakımdan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın meclisine daha erken gitmekte yarışıyorlardı. Burada hitab onlaradır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yanında oturmak isteyen fakirlerden birisinden çekindiği için elbisesini toplayan zengin bir adam görünce şöyle buyurdu: “Ey filan kişi! Sen böyle yapmakla zenginliğinin ona bulaşmasından yahut fakirliğinin sana bulaşmasından mı korktun?” Aynı manada benzer lâfızlarla: Ebû Nuayın, Hilyetu’l-Evliyâ, VIII, 53.

Bu âyet-i kerimede Allah nezdinde yüksekliğin, ilim ve îman ile olduğunu, meclîslerin ön taraflarına erkence gidip oturmakla olmadığını açıklamaktadır.

Bir diğer açıklamaya göre yüce Allah, kendilerine ilim verilenler ile Kur’ân’ı okuyanları kastetmiştir.

Yahya b. Yahya, Malik’ten şöyle dediğini rivâyet eder:

“Allah sizden îman edenleri” ashab-ı kiramı

“ve kendilerine İlim verilenleri dereceler ile yükseltsin.” Allah ilim sahibini ve hakkı isteyeni yükseltir.

Derim ki; Bu meselede ifadenin genel olması âyetin anlamı açısından daha uygundur. Yüce Allah mü’min kimseyi önce imanıyla yükseltir, ikinci olarak da ilmiyle yüceltir. Sahih'(-i Buhârî)de belirtildiğine göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh), Abdullah b. Abbas’ı diğer sahabilerin önüne geçiriyordu. Bu hususta ona bir şeyler söylenince diğerlerini de, İbn Abbâs’ı da çağırdı. Kendilerine yüce Allah’ın:

“Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde…” (en-Nasr, 110/1) âyetinin tefsirine dair soru sordu, onlar da sustular. İbn Abbâs şöyle dedi: Bu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ecelidir. Allah kendisine ecelini bildirdi, Ömer dedi ki: Ben de bunun hakkında senin bildiğinden başkasını bilmiyorum Buhârî, III, 1327, IV, 1563, lfill

Buhârî’de de Abdullah b. Abbas’tan şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Uyeyne b. Hısn b. Huzeyfe b. Bedr (Medine’ye) gelip, kardeşinin oğlu olan el-Hurr b. Kays b. Hısn’a misafir oldu. el-Hurr, Ömer (radıyallahü anh)’ın kendisine yakınlaştırdığı kimselerdendi. Kurra (Kur’ân’ı bilenler) isler gene olsunlar, ister yaşlı olsunlar Ömer’in meclisinde oturanlar ve kendileriyle danıştığı kimselerdi… deyip, hadisin kalanını zikretmektedir. Buhârî, IV, 1702, VI, 2657; Beyhaki, es-Sünenu’t-Kübrâ, VIII, 161 Bu hadis daha önce el-A’râf Sûresi’-nin sonlarında (7/199. âyet, 8. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Müslim’in Sahih’indekî rivâyete göre Nâfi’ b. Abdu’l-Hâris, Usfan’da Ömer (radıyallahü anh) İle karşılaşmış, -Ömer onu Mekke’ye vali olarak tayin ederdi.- Ona: Sen vadideki ahalinin başına kimi tayin ettin deyince, Nafi’: İbn Ebzâ’yı dedi. Ömer: İbn Ebza da kim? diye sorunca, o da: Bizim âzadlı kölelerimizden bir âzâdlı dedi. Ömer: Sen onlara bir âzâdlı köleyi mi vekil bıraktın? deyince, o şöyle dedi: Bu şahıs Allah’ın Kitabını okuyan (bilen) birisidir. O feraizi de biliyor. Ömer şöyle dedi: Gerçek şu ki Peygamberiniz (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur; “Şüphesiz Allah bu kitab sayesinde birtakım kimseleri yükseltir ve ondan dolayı da birtakım kimseleri alçaltır.” Müslim, I, 559; Dârimî, II, 536, İbn Mâce, I, 79 Bu husus daha önce kitabın baş taraflarında Ayrıca el-Ahzâb, 33/57. âyet 3. başlığın sonunda da geçmişti. (Kur’ân-ı Kerîm’in faziletlerine dair vârid olmuş rivâyetler bahsinde) geçmişti.

Yine ilmin ve ilim adamlarının faziletine dair bu kitabın birkaç yerinde açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir; “Alim ile abid arasında yüz derece vardır. Her iki derece arasındaki mesafe hızlı koşan, zayıf, asil adamın koşusu ile yetmiş yıllık bir mesafedir.” Deylemî, Firdevs, III, 121.

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir; “Âlimin âbide olan üstünlüğü ondördündeki ayın diğer yıldızlara üstünlüğü gibidir.” Dârimî, I, 110; İbn Mâce, 1, 12. Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde üç tür insan şefaat edecektir. Peygamberler, sonra âlimler, sonra şehidler.” İbn. Mâce, II, 1443; Beyhaki, Şuabu’l-Îman, II, 11.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın tanıklığı ile peygamberlik ile şehadet arasında orta bir yerde bulunan bir mevki ne kadar da büyüktür.!

İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Süleyman (aleyhisselâm) ilim, mal ve hükümdarlıktan birisini seçmekte muhayyer bırakıldı. O da ilmi seçince ona onunla birlikte hem mal, hem de hükümdarlık verildi.

Gizli konuşma, iman edenleri üzmek için şeytandandır. Fakat Allah’ın izni olmadan onlara hiçbir zarar veremez. Müminler yalnızca Allah’a güvensinler.

Diyanet Vakfı
Gizli konuşmalar şeytandandır. Bu, iman edenleri üzmek içindir. Oysa şeytan, Allahın izni olmadıkça, müminlere hiçbir zarar veremez. Müminler Allaha dayanıp güvensinler.

Kurtubi Tefsiri
Fısıltı ancak şeytandandır. Îman edenleri kederlendirmek içindir. Halbuki Allah’ın izni ile olmadıkça bu, onlara hiçbir zarar vermez. O halde mü’minler yalnız Allah’a tevekkül etsinler.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Fısıldaşmanın Kaynağı:

“Fısıltı ancak şeytandandır.” Şeytanın süslemesinden ileri gelir,

“Îman edenleri kederlendirmek içindir.” Çünkü müslümanların seriyyelerde zarar gördükleri kanaatine sahib olmuşlardı. Yahutta onlar (yani münafıklar) müslümanlara tuzak kurmak için toplantı yapıyorlardı. Kimi zaman Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile fısıl daşıyorlar, müslümanlar da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın nezdinde kendilerini küçük düşürmeye çalıştıklarını sanıyorlardı.

“Halbuki Allah’ın izni” yani meşîeti, bir açıklamaya göre ilmi, İbn Abbâs’tan rivâyete göre de emri

“İle olmadıkça bu” fısıldaşma

“onlara hiçbir zarar vermez. O halde mü’minler, yanlız Allah’a tevekkül etsinler.” İşlerini yanlız Ona havale etsinler. Bütün durumlarını ve hallerini O’nun yardımına bıraksınlar. Şeytandan ve her türlü kötülükten O’na sığınsınlar. Çünkü kulu sınamak ve denemek maksadı ile vesveselerle şeytanı (kulunun üzerine) salan O’dur. Dilerse şeytanın tasallutunu ondan elbetteki uzak tutar.

2- Fısıldaşmanın Mahiyeti ve Yasaklanıştndaki Hikmet:

Buhârî ile Müslim’de İbn Ömer’den rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Üç kişi olduğu takdirde biri dışarıda tutularak iki kişi birbiriyle fısıldaşmasın.” Müslim, IV, 1717; Tirmizi, V, 128; İbn Mâce, t, 1241, Muvatta’; II, 988, 989; Müsned, II, 9, 32, 73, 79.

Abdullah b. Mesud’dan dedi ki; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Üç kişi olduğunuz takdirde sair insanlarla karışıncaya kadar birisi dışarıda tutularak iki kişi kendi arasında -onu kederlendirmesinler diye- fısıtdaşmasınlar. ” Buhari, V, 2319; Müslim, IV, 1718; Tirmizi. V, ]2S; Dârimi, II, 367; İbn Mâce, II, 12-41; Müsned, 1, 376, 431, 460.

BU Hadîs-i şerîf fısıldanmanın yasak olduğu nihai sınırı açıklamaktadır. Bu da üçüncü kişinin -İbn Ömer’in yaptığı gibi- kendisiyle konuşacak bir kimse bulmasıdır. Şöyle ki İbn Ömer bir kişi ile konuşurken bir diğeri onunla fısıldagmak isteği ile yanına geldi. Dördüncü bir kişiyi yanına çağırmadıkça onunla fısıldaşmadı. Ona ve birincisine: Siz bir kenara çekiliniz, dedikten sonra özel olarak konuşmak isteyen adam ile sessizce konuşmaya başladı. Bunu Mâlik, Muvatta’’da rivâyet etmiş bulunmaktadır. Muvatta’’, II, 9S8; İbn Hitıbân, Sahih, II, 344.

Aynı şekilde bu hadiste “onu kederlendirmemek için” âyeti ile bunun gerekçesine de dikkat çekilmektedir. Yani o kişinin kalbine üzülmesine sebep teşkil edecek düşünceler gelebilir. Bu da içinden yapılan bu gizli konuşmanın kendisinin hoşuna gitmeyecek, kendisi hakkında olduğunu yahutta onların bu konuşmalarına kendisini de katmaya onu ehil görmedikleri için böyle konuştuklarını ya da buna benzer şeytanın telkin ya da nefsin vesveseleri insanın hatırına gelmesidir. Bütün bunlar ise kimsenin tek başına kalmasından dolayı ortaya çıkar. Eğer beraberinde bir başka kişi bulunacak olursa, bunlardan yana emin olur. Buna göre bu hususta bütün sayılar arasında fark gözetilmez. Dolayısıyla dört kişi bir kişiyi dışarda bırakarak, on ya da mesela bin kişi birisini dışarda bırakarak özel konuşmazlar. Çünkü böyle bir husus (yasaklamayı gerektiren husus) onun hakkında gerekçe olarak varlığını sürdürmektedir. Özellikle üç kişinin sözkonusu edilmesi ise bu anlamda bu işin gerçekleşebileceği en az sayının onlar olmasıdır. Hadisin zahiri bütün zaman ve halleri kapsar, İbn Ömer, Malik ve Cumhûr’un kanaati de budur. Fısıldanılan konu ister bir mendub, ister mubah, isterse de vacib olsun farkutmez. Çünkü onun sebebiyle üzüntü ve keder ortaya çıkar. Bazıları da bunun İslâmın ilk dönemlerinde böyle olduğu kanaatindedirler. Çünkü bu münafıkların halinden görülen bir şeydi. Münafıklar mü’minleri dışarıda tutarak birbirleriyle fısıldamıyorlardı. İslam yayılınca bu da ortadan kalktı.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Böyle bir yasak kişinin karşıda kinden emin olmadığı yerlerdeki yolculuk haline özeldir. İkamet halinde ve insanların bulunduğu yerde ise bunun mahzuru yoktur. Çünkü böyle bir yerde kişi kendisine yardım edecekleri bulur. Halbuki yolculuk halinde böyle değildir. Yolculukta kişinin suikaste uğraması ve buna karşılık kendisine yardım edecek kimsenin bulunmaması ihtimali vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Ey iman edenler! Gizli konuştuğunuzda günah, düşmanlık ve elçiye isyan ile konuşmayın. Birr ve takvâ ile konuşun. Toplanacağınız Allah’tan korkun.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Aranızda gizli konuşacağınız zaman günahı, düşmanlığı ve Peygambere karşı gelmeyi fısıldamayın. İyilik ve takvayı konuşun. Huzuruna toplanacağınız Allahtan korkun.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Birbirinizle fısıldattığınız zaman günah, düşmanlık ve Peygambere isyan ile fısıldaşmayın. İyiliği ve takvayı fısıldasın ve ancak huzurunda haşrolacağınız Allah’tan korkun.

“Ey Îman edenler! Birbirinizle fısıldattığınız zaman” âyeti mü’minler için bir yasak ifade etmektedir. Yani onlar kendi aralarında münafıkların ve yahudilerin yaptıkları gibi yapıyorlardı. Bunun üzerine yüce Allah:

“Ey îman edenler! Birbirinizle fısıldattığınız zaman” birbirinizle gizli konuştuğunuzda

“…fısıldaşmayın” diye buyurdu, “Fısıldanmayın” şeklindeki okuyuş, genelin okuyuş şeklidir. Ancak Yahya b. Vessâb, Âsım ve Yakub’dan rivâyetle Ruveys: şeklinde den gelen bir nehy olarak okumuşlardır. (Birbirinizle gizli konuşmayın, demektir.)

“Günah, düşmanlık ve Peygambere İsyan ile fısılaşmayın. İyiliği” itaati

“ve takvayı” yani Allah’ın yasakladığı şeylerden iffetli davranarak uzak kalmayı

“fısıldasın.”

Âyetin münafıklara hitab olduğu da söylenmiştir. Ey îman ettiklerini iddia edenler… demektir. Âyetin, ey Mûsa’ya îman edenler… demek olduğu da söylenmiştir.

“Ve ancak huzurunda haşrolacağınız” âhirette huzurunda bir araya getirileceğiniz

“Allah’tan korkun!”

Gizli konuşmaktan men edilenleri görmedin mi? Sonra yine yasaklandıkları şeye dönerler, günah, düşmanlık ve elçiye isyan üzerine fısıldaşırlar. Sana geldiklerinde Allah’ın selamlamadığı şekilde seni selamlarlar ve içlerinden, “Söylediklerimiz yüzünden Allah bizi neden azaplandırmıyor?” derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü bir dönüş yeridir!

Diyanet Vakfı
Gizli konuşmaktan menedildikten sonra yine o yasaklananı yapmaya kalkışarak günah, düşmanlık ve Peygambere karşı gelmek hususunda gizlice konuşanları görmedin mi? Onlar sana geldikleri zaman seni, Allahın selamlamadığı bir şekilde selamlıyorlar. Kendi içlerinden de: Bu söylediklerimiz yüzünden Allahın bize azap etmesi gerekmez miydi? derler. Cehennem onlara yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir orası!

Kurtubi Tefsiri
Kendilerine fısıldanmak yasaklandıktan sonra yine kendilerine yasaklanan şeylere dönen, günahı, düşmanlığı ve Peygambere isyanı fısıldanmakta olan kimseleri görmedin mi? Onlar sana geldiklerinde Allah’ın seni selamlamadığı sözlerle selamlar ve kendi aralarında derler ki: “Söylediğimiz sebebi ile Allah bize azâb etmeli değil mi?” Cehennem yeter onlara. Oraya girecekler. O ne kötü dönüş yeridir!

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Ayetin Nüzul Sebebi ve Fısıldaşmaları Yasaklanışı:

“Kendilerine fısıldanmak yasaklandıktan sonra… kimseleri görmedin mi” âyeti hakkında şöyle denilmiştir: Bu, az önce de kaydettiğimiz gibi yahudilerle münafıklar hakkındadır. Müslümanlar hakkında olduğu da söylenmiştir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu kendi aralarında fısıtdaşarak giziice konuşan ve bu arada mü’minlere bakan ve birbirlerine göz kırpan yabudilerle, münafıklar hakkında inmiştir.

Mü’minler de şöyle diyorlardı: Bunlara bizim kardeşlerimiz ve yakın akrabalarımız olan muhacir ve ensardan bazılarının öldürüldüklerine yahut başlarına gelen bir musibet veya bozgunlarına dair bir haber ulaşmış olmalıdır. Bu da onların hoşuna gitmiyor, onları rahatsız ediyordu. Bunun neticesinde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şikâyetleri çoğaldı. Yüce Allah da onların fısıldaşmalarını yasakladı. Fakat bu işten vazgeçmeyince âyet-i kerîme nazil oldu.

Mukâtil dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile yahudiler arasında bir antlaşma vardı. Mü’minlerden bir kimse onlara uğradı mı kendi aralarında -o mü’min kişi kötü bir takım zanlara kapılıncaya kadar- gizlice konuşuyorlardı. Bu sefer o da yoluna gitmekten vazgeçiyor, geri dönüyordu. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara böyle yapmamalarını söyledi ise de onlar vazgeçmeyince bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Abdurahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Bir kişi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a geliyor, ondan bir ihtiyacını karşılamasını istiyor, onunla birlikte konuşuyordu. O dönemde oralarda savaş vardı. Böylelikle onu görenler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile savaş, bir musibet yahut önemli bir iş hakkında konuştuğunu zannediyor, bundan dolayı da korkuya kapılıyorlardı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

2- Fısıldaşmanın Yasaklanışı ve Riyakârlık:

Ebû Said el-Hudrî rivâyetle şöyle demektedir Bir gece konuşurken Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yanımıza çıkageldi ve dedi ki: “Bu fısıl daşma ne oluyor? Fısıldaşmak size yasaklanmadı mı?” Bizler Ey Allah’ın Rasûlü! Allah’a tevbe ettik. Biz Mesih -Deccal’i kastediyor-‘den korkumuz dolayısıyla onu sözkonusu ediyorduk. Peygamber şöyle buyurdu; “Size bence ondan daha da korkunç olanı haber vereyim mi?” Biz; Ver ey Allah’ın Rasûlü dedik, şöyle buyurdu: “(Bu) gizli şirktir. Kişinin, bir başkası burdadır ve kendisini görüyor diye kalkıp amelde bulunmasıdır.” Bunu el-Maverdî zikretmektedir Müsned, 01, 30; İbn Mâce, II, 1406 -çok az lafzi farklarla-

Hamza, Halef ve Yakub’dan Ruveys

“fısıldanmakta olan kimseler” anlamındaki âyeti; diye, vezninde okumuşlardır. Bu Abdullah (b. Mesud) ve arkadaşlarının kıraatidir. Diğerleri ise,

“Fısıldanmakta olan kimseler” diye; vezninde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim yüce Allah’ın:

“Birbirinizle fısıldaştığınız zaman” (9- âyet) ile

“fısıldaşmayın” (9. âyet) buyrukları dolayısı ile bu okuyuşu tercih etmişlerdir.

Nehhas dedi ki: Sîbeveyh; ile vezinlerinin aynı anlamda kullanılabildiklerini de nakletmektedir. “Davalaştılar” anlamındaki ile “çarpıştılar, savaştılar” anlamındaki, ile fiillerinde olduğu gibi. Buna göre bu iki okuyuş şekli de aynı anlamdadır.

“Günahı, düşmanlığı” âyetinin anlamı yalan ve zulmü demektir. “Peygambere isyanı ona muhalefeti…” anlamındadır, ed-Dahhak, Mücahid ve Humeyet ise çoğul olarak: “Muhalefetleri…” diye okumuşlardır.

3- Zımmilerin Selam Vermeleri ve Selâmlarının Alınması:

“Onlar sana geldiklerinde Allah’ın seni selamlamadığı sözlerle selamlarlar” âyeti ile yahudilerin kastedildiği hususunda, bu hususta rivâyet nakledenler arasında görüş ayrılığı yoktur. Yahudiler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: “es-Sâmu aleyke: Ölüm sana olsun” derlerdi. Onlar bu sözleriyle zahiren selam söylediklerini ifade ediyorlar, fakat içten içe ölümü kastediyorlardı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da: -Bir rivâyete göre- “Aleyküm: (hayır) sizin üzerinize” diye; bir diğer rivâyete göre ise: “Ve aleyküm: Sizin de üzerinize olsun’: diye cevab verirmiş.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu âyetin anlaşılması müşkildir. Onlar şöyle diyorlardı: Eğer Muhammed bir peygamber olsaydı, yüce Allah bizim ona hakaret edip onu küçümsememize rağmen bize mühlet vermemesi gerekirdi. Halbuki onlar yüce yaratıcının son derece Halim (bağışlayıcı, azâbı erteleyici) olduğunu kendisine dahi dil uzatanları azablandırmakta acele etmediğini bilmiyorlardı. Ya Peygamberine dil uzatanların durumu ne olsun?

Sabit olduğuna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah’tan daha çok eziyetlere sabreden hiçbir kimse yoktur. Müşrikler O’nun eşinin ve çocuğunun olduğunu iddia ederlerken O onlara afiyet veriyor, onları rızıklandırıyor.” Buhârî, VI, 2687; Müslim, IV, 2160; Müsned, IV, 405. Yüce Allah, onların sırlarını açığa çıkarmak, gizlediklerini ortaya koyup onları rezil etmek ve Rasûlüne de mucize olmak üzere bu buyrukları indirdi.

Katade’den, onun da Enes’ten rivâyetine göre bir yahudi Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ve ashabının yanına gelerek: es-Sâmu aleyküm dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) onun söylediğine karşılık verdikten sonra: “Bunun ne söylediğinin farkında mısınız?” diye sordu. Onlar: Allah ve Rasûlü en iyi bilir, dediler. Peygamber: “O böyle dedi. Haydi onu bana geri çağırınız” diye buyurdu. Onu geri getirdiler. Peygamber: “Sen es-samu aleyküm dedin (öyle mi)?” diye buyurdu. O da Evet dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunun üzerine şöyle buyurdu: “Kitab ehli size selam verdikleri takdirde siz de: Senin dediğin senin üzerine olsun, deyiniz.” Bunun üzerine yüce Allah:

“Onlar sana geldiklerinde Allah’ın seni selamlamadığı sözlerle selamlarlar” âyetini indirdi. Tırmızi, V, 407; Müsned, III, 192, 214; -az farkla-. Derim ki: Tirmizî bu hadisi rivâyet etmiş, olup, bu hasen, sahih bir hadistir demiştir.

Âişe’den de şöyle dediği sabit olmuştur: Yahudilerden birtakım kimseler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek: Ey Ebû’l-Kasım es-sâmu aleyke dediler. Ben: es-sâmu aleyküm ve Allah size yapacağını yapsın, nitekim yapmıştır, dedim. Bu sefer Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Konuşma ey Âişe! Şüphesiz Allah çirkin sözü söylemeyi de, çirkin söze çirkin sözle karşılık vermeyi de sevmez.” Ben Ey Allah’ın Rasûlü, onun ne söylediğini görmüyor musun? dedim. O: “Benim onların söylediklerini aynen karşılık olarak onlara söylediğimi ve: Ve aleyküm dediğimi görmüyor musun?” diye buyurdu. Nesâî, es-Sünenu’l-Kübrâ, VI, 103; Amelu’l-Yevmi ve’l-Leyl, I, 304. Bunun üzerine şu;

“Allah’ın seni selamlamadığı sözlerle selamlarlar” âyeti nazil oldu. Yani Allah sana selam vermişken, onlar: es-samu aleyke derler. “Sâm” ise ölüm demektir. Bu hadisi bu manasıyla Buhârî ve Müslim rivâyet etmişlerdir.

Buhârî ile Müslim’de Enes b. Malik (radıyallahü anh)’ın rivâyet ettiği hadiste şöyle denilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kitab ehli size selâm verdikleri vakit siz de: Ve aleyküm deyiniz.” Buhârî, V, 2309, VI, 2536; Müslim, IV, 1705; Ebû Dâvûd, tV, 353; İbn Mâce, II, 1219; Müsned, III, 99, 115, 210, 218, 262.

Rivâyet böylece “vav”lı olarak “ve aleyküm” şeklindedir. Bu hususta ilim adamları açıklamalarda bulunmuşlardır. Çünkü “atıf vav’ı” hükümde ortak kılmayı gerektirmektedir. Bunun gereği olarak onların bize beddua ederek ölümü istedikleri bu sözün kapsamına da girmemiz gerekmektedir. Yahutta bu “Seâmet; yani dinimizden usanmak” anlamına gelir. Nitekim: “Usandı, usanır, usanmak” denilir.

Bazıları buradaki “vav” şairin şu mısraında olduğu gibi fazladan zikredilmiştir diye açıklamışlardır;

“Biz kabilenin evlerinin bulunduğu yeri geçip de vardığımızda.”

Burada “vav’ı fazladan getirmiş bulunmaktadır.

Bazıları da buradaki “vav” istinaf (ifade başlangıcı) içindir, sanki ve’s-sâmu akyküm demiş gibidir. Bazıları da: Bu atıf olmak üzere gelmiştir, bunun bize zararı yoktur. Çünkü bizim onlara bedduamız kabul olunur, ama onların bize bedduaları kabul olunmaz.

ez-Zübeyr’in rivâyetine göre o Cabir b. Abdullah’ı şöyle derken dinlemiştir: Yahudilerden birtakım kimseler Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a selam vererek: es-Sâmu aleyke ya Ebe’l-Kasım dediler. Peygamber de: “Ve aleyküm” diye buyurdu. Âişe kızmış olarak: Onların söylediklerini duymadın mı? deyince, Peygamber şöyle buyurdu: “Evet, duydum. Ben de onlara karşılık verdim. Şüphesiz ki bizim onlara bedduamız kabul olunur, fakat onların bize bedduaları kabul olunmaz.” Bunu da Müslim rivâyet etmiştir Müslim, IV, 1707; Müsned, III, 383

“Vav”lı rivâyet hem mana itibariyle daha güzeldir hem “vav” ile gelen rivâyet daha sahih ve daha meşhurdur.

Zimmet ehlinin verdiği selamının alınmasının hükmünün müslümanların selâmını almak gibi vacib olup olmadığında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, en-Nehaî ve Katade -bu husustaki emir dolayısıyla- vacib olduğu kanaatindedir.

Malik de Eşheb ve İbn Vehb’in kendisinden yaptıkları rivâyete göre bunun vacib olmadığı kanaatini benimsemiştir. Ona göre şayet cevab verilecek olursa: Aleyke, denilir.

İbn Tavus’un tercihiğine göre ise onlara karşılık verilirken: “Alâke es-selamu” yani selam senden yükseğe çıkmıştır denilir. Mezhebimize mensub bazıları da şunu tercih etmişlerdir; “Sin” harfi kesreli olarak “es-silamu” denilir ki bu da taşlar demektir.

Malik’in görüşü sünnete uymak bakımından daha uygundur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Mesrûk’un rivâyetine göre Âişe (radıyallahü anhnhâ) şöyle demiştir; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bir grub yahudi gelerek: es-Samu aleyke ya Ebe’l-Kasım dediler. O da: “Ve aleyküm” dedi. Âişe: Ben de hayır es-sam ve ez-zam üzerinize olsun dedim. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ey Âişe! Sen çirkin söz söyleyen bir kişi olma!” Âişe dedi ki: Onların ne söylediklerini duymadın mı? Peygamber: “Onların söylediklerini ben de onlara geri çevirip “ve aleyküm” demedin mi?” diye buyurdu. Bir rivâyette de şöyle buyurdu: Âişe onların ne söylediklerini farketti ve Peygamber tebessüm etti. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Böyle deme ey Âişe! Çünkü yüce Allah çirkin söz söylemeyi ve çirkin söz söylemeye kalkışmayı sevmez.” Ayrıca şunu da ilave etmektedir Bunun üzerine şanı yüce Allah:

“Onlar sana geldiklerinde Allah’ın seni selamlamadığı sözlerle selamlarlar” âyetlerini âyetin sonuna kadar indirdi. Müslim, IV, 1706; Müsned, VI, 229.

Hadiste geçen “es-samu” ile birlikte zikredilen “ez-zâmu” kelimesi kusur ve ayıb demektir. Nitekim meselde: “Kusursuz güzel olmaz” denilir. Bu hemzeli de söylenir, hemzesiz de söylenir. Mesela: “Onu ayıpladı, ayıplar” denilir. İsm-i mef’ûlü hemzeli olarak; …diye gelir. Yüce Allah’ın:

“Küçültülmüş, kınanmış ve kovulmuş olarak” (el-A’raf, 17/18) âyeti da buradan gelmektedir.

Hemzesiz olarak: diye de kullanılır.

“Ve kendi aralarında derler ki: Söylediğimiz sebebi İle Allah bize azâb etmeli değil mi?” Yani onlar: Şayet Muhammed bir peygamber olsaydı, Allah bu söylediklerimiz sebebiyle mutlaka bizi azâb ederdi. Allah niye bize azâb etmiyor?

Bir başka açıklamaya göre onlar şöyle dediler: O bize karşılık vererek: “Ve aleykumü’s-sâm” diyor. Sâm ise ölümdür. Şayet peygamber olsaydı, onun hakkımızdaki bedduası kabul olunur ve biz de ölürdük. Bu onların hayretlerini gerektiren bir konu idi. Çünkü onlar kitab ehli idiler ve peygamberlerin kızdırılabileceğini biliyorlar, buna karşılık niçin peygamberi kızdıranlara azâbın acilen verilmediğini anlayamıyorlardı.

Yarın görecekleri bir ceza olarak “Cehennem yeter onlara!”

“O ne kötü dönüş yeridir!”

Göklerde ve yerde olanı Allah’ın bildiğini görmedin mi? Üç kişi gizlice konuşsa, mutlaka dördüncüsü O’dur; beş kişi olsa, altıncısı O’dur. Ondan az ya da çok olsa da, nerede olsalar O onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü yaptıklarını onlara haber verir. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde olanları Allahın bildiğini görmüyor musun? Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüsü mutlaka Odur. Beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncısı mutlaka Odur. Bunlardan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O, onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü onlara yaptıklarını haber verecektir. Doğrusu Allah, her şeyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Görmedin mi ki Allah, gökte ve yerde olan herşeyi muhakkak bilir. Üç kişi fısıldaşmayıversîn, muhakkak O onların dördüncüleridir. Beş kişi olmayıversinler, mutlaka O onların altıncılarıdır. İster bundan daha az veya daha çok olsunlar. Nerede bulunurlarsa bulunsunlar O, mutlaka onlarla beraberdir. Sonra kıyâmet gününde kendilerine yaptıklarını haber verir. Gerçekten Allah herşeyi çok iyi bilendir.

“Görmedin mi ki Allah gökte ve yerde olan herşeyi muhakkak bilir.”

Gizli ve açık hiçbir şey Ona gizli kalmaz.

“Üç kişi fısıldaşmayıversin” âyetindeki: lâfzı genel olarak “ye” ile okunmuştur. Buna sebeb, ikisi (fiil ile fail) arasında bir başka lâfzın bulunmasıdır. Ebû Cafer b. el-Ka’kâ’, el-A’rec, Ebû Hayve ve Îsa ise (daha önce geçmiş bulunan “görmedin mi ki” anlamındaki) fiilin müennes oluşu dolayısıyla te ile; diye okumuşlardır.

“Fısıldaşmak” gizlice konuşmak demektir. Bu mastar olup, mastar bazan sıfat olarak da kullanılabilir. O bakımdan: “Fısıldaşan topluluk”, denilirken, aralarında fısıltı bulunan kimseler demektir. Yüce Allah’ın:

“Onlar gizlice konuşurlarken” (el-İsra, 17/47) âyetin da bu şekilde kullanılmıştır.

“Üç” lâfzı,

“Fısıltı” lâfzının ona izafe edilmesi dolayısıyla cer ile gelmiştir.

el-Ferrâ” da

“üç” lâfzının

“fısıltı” lâfzının sıfatı olduğunu ve bundan ötürü cer ile geldiğini söylemiştir. Bununla birlikte

“fısıltı” lâfzını ona izafe etmek de mümkündür. Eğer mukadder bir fiil ile nasbedilecek olursa bu da mümkündür. Nitekim bu İbn Ebi Able’nin kıraatidir. O hem bu lâfzı, hem de:

“Beş” lâfzını nasb ile hal olarak ve; “Fısıldaşırlar” fiilinin takdiri ile okumuşlardır. Bu fiilin takdirine sebeb ise “fısıltı” anlamındaki lâfzın ona delâlet etmesidir. Bu açıklamayı ez-Zemahşerî yapmıştır,

“Üç” anlamındaki lâfzın

“fısıltı” anlamındaki lâfzın konumundan bedel olarak ref ile okunması da caizdir.

Diğer taraftan herbir sirâr (gizli konuşmak) bir necvâ (fısıldaşmak)dır denildiği gibi, şöyle de açıklanmıştır: Necvâ; üç kişinin kendi aralarında yalnızlık halinde bir şeyi gizlemeleri ve bunu kendi aralarında fısıltı halinde söylemeleridir, Sirâr; iki kişi arasındaki fısıldaşmadır, denilmiştir.

“Muhakkak O, onların dördüncüleridir.” Onların neyi fısıldattıklarını bilir ve işitir. Buna âyetin “Allah’ın herşeyi bildiğini” belirtmekle başlaması ve yine âyetin “Allah’ın herşeyi bilen” olduğunun belirtilmekle sona etmesi delâlet etmektedir.

“Necvâ: Fısıldaşmak” lâfzının: “Yerin tümsekçe olan kısımları” lâfzından geldiği söylenmiştir. Birbirleriyle bu şekilde fısıldaşan iki kişi kendi sırlarını, kendi aralarında gizlice fısıldaşırlar. Onların bu hali de kendisine bitişik olan yerlere göre yerin nisbeten yüksek olan kısmının âdeta yalnız başına kalmasına benzer. Âyetin anlamı da şudur: Yüce Allah’ın işitmesi herbir sözü kuşatır. Yüce Allah, kendisine zihâr yapan kocası hakkında tartışan kadının sözlerini dahi İşitmiştir,

“İster bundan daha az veya daha çok olsunlar” âyetinde (lâ harflerinden sonra gelen isimlen) Sellâm, Yakub, Ebû’l-Âl-iyye, Nasr ve Îsa: lâfzının girmesinden önceki: “Fısıltı” lâfzının mahalline atf ile ref ile okumuşlardır. Çünkü bunun takdiri “Fısıltı(sı) olmayıversin” şeklindedir. “Üç” Merhum Kurtubî, buradaki ibareleri ez-Zemahşeri’nin el-Keşşâf, II, 441’den nakletmektedir. Burada açıklanan lâfzın “üç” anlamındaki ‘ selâse^ değil, “ekser: daha çok” lâfzıdır. Zaten âyetin nazmı da, -üç: sdSse1’ lâfzı daha önce geçtiğinden- burada “_ekser; daha çok” lâfzına dair açıklamalarda bulunmayı gerektirmektedir. Ayrıca lık. Âlûsî, Râhu’l-Meâm, XXVII, 25; Huseyn el-Hemedânî, el-Ferid, IV, 441. lâfzının:

“Daha az” lâfzının mahalline göre merfu olması da mümkündür. Nitekim: “Lâ havle ve lâ kuvvetun illa billah” denilirken “havi” lâfzının fetha, “kuvvet” lâfzının ref ile okunması da böyledir. Mübtedâ olarak her ikisinin merfu okunması da caizdir. Tıpkı: “Lâ havlun ve lâ kuvvetun illa billah” demek gibi. Bu hususa daif açıklamalar yeteri kadarıyla daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/254. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır, ez-Zühri ve İkrime (“daha çok” anlamındaki lâfzı “peltek se” harfi yerine) “be” harfi ile “daha büyük” diye okumuşlardır. Ancak bu genel olarak “(peltek) se” ile ve “re” harfi lâfza göre üstün olarak okumuşlardır ki cer konumundadır.

el-Ferrâ” yüce Allah’ın:

“Üç kişi fısıldaşmayıversin, muhakkak O, onların dördüncüleridir. Beş kişi olmayıversinler, mutlaka O, onların altıncılarıdır” âyeti hakkında şunları söylemektedir: Anlaşılan mana ve sayı, maksat değildir. Çünkü yüce Allah az ya da çok olsun bütün sayıdaki şahıslarla birlikte olduğunu en iyi bilendir. Onların gizli olsun, açık olsun söyledikleri herşeyi bilir, hiçbir şey O’na saklı kalmaz. Bundan dolayı yüce Allah birtakım sayıları sözkonusu etmeyip bazı sayılan sözkonusu etmekle yetinmiştir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlar nerede olurlarsa olsunlar, yüce Allah da bir yerden başka bir yere geçmek yahut intikal etmek sözkonusu olmaksızın onlarla beraberdir. Bu âyet, gizlice birtakım işler çevirmiş bir münafık topluluk hakkında inmiştir. Yüce Allah da bu âyeti ile bunların kendisine gizii kalmadığını bildirmektedir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Katade ve Mücahid de: Yahudiler hakkında inmiştir, demişlerdir.

“Sonra kıyâmet gününde kendilerine” iyi ya da kötü olsun

“yaptıklarını haber verir” bildirir,

“Gerçekten Allah herşeyi çok iyi bilendir.”

O gün Allah hepsini diriltecek ve onlara yaptıklarını haber verecektir. Allah onları sayıp dökmüştür, onlar ise unutmuşlardır. Allah her şeye şahittir.

Diyanet Vakfı
O gün Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah onları bir bir saymıştır. Onlar ise unutmuşlardır. Allah her şeye şahittir.

Kurtubi Tefsiri
Allah, hepsini dirilteceği gün, ne yaptıklarını onlara haber verecektir. Allah onu bir bir saymış, onlarsa onu unutmuşlardı. Allah herşeye şahit olandır.

“Allah’ın hepsini” erkek, kadın hepsini kabirlerinden aynı halde

“dirilteceği gün” dünyada iken

“ne yaptıklarını onlara haber verecektir” bildirecektir..

“Gün” lâfzı

“alçaltıcı bir azâb” ile nasbedilmiştir. Yahutta o günün büyüklüğünü anlatmak üzere “hatırla ki” takdirindeki bir fiil ile nasbedilmiştir.

“Allah onu” kendileri hakkında amel defterlerinde

“bir bir saymış, onlarsa onu unutmuşlardı.” Ta ki bu yaptıklarını amel defterlerinde kendilerine hatırlatmcaya kadar. Bu onlara karşı getirilecek olan delilin daha kesin ve ileri bir delil olması içindir.

“Allah herşeye şahit olandır.” Herşeye muttalidir. Herşeyi görür, hiçbir şey O’na gizli kalmaz.

Allah’a ve elçisine karşı gelenler, kendilerinden öncekiler gibi rezil edildiler. Biz açık ayetler indirdik. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
Allaha ve Resulüne karşı gelenler, kendilerinden öncekilerin alçaltıldığı gibi alçaltılacaklardır. Biz apaçık ayetler indirmişizdir. Kafirler için küçük düşürücü bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak ki Allah ve Rasûlü ile sınır yarışına kalkanlar kendilerinden öncekilerin helâk, hor ve hakir edildikleri gibi, hor ve hakir edildiler. Halbuki gerçekten apaçık âyetler indirmişizdir. Kâfirler İçin alçaltıcı bir azâb vardır.

Yüce Allah, hududunu aşmayıp, orada duran mü’minleri sözkonusu ettikten sonra;

“Muhakkak ki Allah ve Rasûlü ile sınır yarışına kalkanlar…” âyeti ile Allah’ın hududlarını aşma yarışına kalkıp onlara aykırı hareket edenleri sözkonusu etmektedir,

Sınır yarışına kalkışmak, sınırlarda düşmanlık ve muhalefet etmek” demektir. Bu (bu anlamıyla) yüce Allah’ın:

“Bunun sebebi onların Allah’a ve Rasûlüne karşı gelmeleridir.” (el-Enfal, 8/13) âyetine benzemektedir.

“Muhakkak ki Allah… ile sınır yarışına kalkanlar” Allah’ın dostlarıyla, velileriyle sınır yarışına kalkışanlar demektir. Nitekim haberde: “Kim benim bir dostumu küçük düşürecek olursa, Bana karşı savaş ilan etmiş demektir. ” Taberânî, Evsat, I, 192. diye buyurulmuştur.

ez-Zeccâc dedi ki:

“Sınır yarışına kalkışmak” senin karşındakinin sınırına muhalif olan bir sınırda bulunmandır. Bunun asıl anlamı engel olmak, karşı çıkmak demektir. “Hadid: Demir” de buradan gelmektedir. Kapıcıya “el-haddâd” denilmesi de buradandır.

“(……..)- Helâk, hor ve hakir edildiler” âyeti hakkında Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş: Helâk edildiler. Katade: Kendilerinden öncekiler hor kılındıkları gibi, onlar da hor kılındılar diye açıklamalardır. İbn Zeyd: Azaba uğratıldılar, es-Süddî lanet olundular, diye açıklamışlardır.

el-Ferrâ” dedi ki: Hendek günü bunlar öfkelendirildiler. Bedir günü diye de açıklanmıştır. Maksat müşriklerdir, münafıklar oldukları da söylenmiştir.

“Kendilerinden öncekilerin helâk, hor ve hakir edildikleri gibi” âyetindeki

“hor ve hakir edildikleri” âyetinin pek yakında bu hale getirilecekleri demek olduğu söylenmiştir. Bu yüce Allah’ın mü’minlere verdiği bir zafer müjdesidir. Âyetin mazi lâfzı ile gelmiş olması, haber verilen hususun pek yakında gerçekleşeceğini anlatmaktadır. Bunun Mezhiclilerin şivesinde böyle olduğu da söylenmiştir.

“Halbuki” kendilerinden öncekiler arasından Allah ve Rasûlü ile sınır yarışına kalkışanlar arasında yer alan kimselere neler yaptığımıza dair

“gerçekten apaçık âyetler İndirmişizdir, kâfirler için alçaltıcı bir azâb vardır.”

Kim bunu bulamazsa, birbirine temas etmeden önce iki ay peş peşe oruç tutmalıdır. Kim buna da güç yetiremezse, altmış fakiri doyurmalıdır. Bu, Allah’a ve elçisine iman etmeniz içindir. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kâfirler için elem verici bir azap vardır.

Diyanet Vakfı
(Buna imkan) bulamayan kimse, hanımıyla temas etmeden önce ardarda iki ay oruç tutar. Buna da gücü yetmeyen, altmış fakiri doyurur. Bu (hafifletme), Allaha ve Resulüne inanmanızdan dolayıdır. Bunlar Allahın hükümleridir. Kafirler için acı bir azap vardır.

Kurtubi Tefsiri
Ama kim bulamazsa o halde, eşleriyle temas etmeden önce aralıksız iki ay oruç tutmalıdır. Kim güç yetiremezse o zaman altmış yoksul doyurmalıdır; Bu hükümler Allah’a ve Rasûlüne îman edesiniz diyedir ve bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır. Kâfirler için çok acıklı bir azâb vardır.

14- Keffâretlerde Sıra ve Yemek Yedirme Miktarı:

Yüce Allah, burada keffâreti sıralanmış şekliyle sözkonusu etmektedir. Dolayısıyla köle âzâd etmekten âciz olunmadıkça oruç tutmaya imkân yoktur. Aynı şekilde oruç tutamama sözkonusu olmadıkça yemek yedirmeye kalkışmak sözkonusu olmaz. Oruç tutacak gücü olmayan kimsenin altmış tane yoksulu yedirmesi gerekir. Herbir yoksula Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddu ile iki müd Müd bu günkü ölçülerden 510-530 gr. dolaylarında bir ağırlık ölçüsüdür. Geniş bilgi için bk. M. Necmuddin el-Kürdî, Şer’i ölçü Birimleri, (Çcv. İ. Tüfekçi), İst. 1996 s. 153 ve 206 vd verilir. Eğer Hişam müddü ile bir müd verecek olursa -ki bu da bir müd ile üçte bir müd kadardır- yahut Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü ile birbuçuk müd yedirecek olursa bu da onun için yeterli gelir.

Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr dedi ki: Bunun faziletli olanı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddu ile iki müd yedirmektir. Çünkü yüce Allah zihâr keffâretinde

“Ailenize yedirdiğinizin orta yollusundan” (el-Mâide, 5/89) diye buyurmamıştır. O halde yedirilmesi vacib olan miktar orta yollu doyuracak kadardır.

İbnu’l-Arabi dedi ki: Mâlik, İbnu’l-Kasım ve İbn Abdİ’l-Hakem’in rivâyetlerine göre şöyle demiştir: Hişam müddu ile bir müd (yedirir). Bu da burada doyuracak kadardır. Çünkü yüce Allah burada mutlak olarak yemek yedirmekten sözetmiş, “orta yollu” olmasını sözkonusu etmemiştir. Eşheb’in rivâyetinde de şöyle demektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in müddü ile iki müd (yedirir). Ona: Sen Hişam’ın müddü ile dememiş miydin? diye sorulunca, o: Evet şu kadar var ki Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü ile iki müd yedirmek benim daha çok sevdiğim bir şeydir. Aynı şekilde İbnu’l-Kasım da ondan yaptığı rivâyetinde böyle demektedir.

Derim ki: İbn Vehb ve Mutarrif’in Malikten yaptığı rivâyet te böyledir: Buna göre o herbir yoksula Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü ile iki müd verir. Ebû Hanife ve mezhebine mensub ilim adamlarının görüşü de böyledir.

Şâfiî ve diğerlerinin görüşüne göre ise herbir yoksula bir müd verir. Bundan daha fazlasını vermesi de gerekmez. Çünkü o yemek yedirmekle keffârette bulunmaktadır. Müdden fazlasını harcama yükümlülüğü yuktur. Bunun asıl dayanağı ise ramazanda oruç yeme keffâreti ile yemin keffâretidir.

Bizim delilimiz ise yüce Allah’ın:

“O zaman altmış yoksul doyurmalıdır” âyetidir. “Doyurmak” lâfzının mutlak olarak kullanılması karnı doyurmayı kapsar. Bu ise adeten ona bir şeyler ilave etmedikçe tek bir müd ile gerçekleşmez, Eşheb de böyle demiştir; Malik’e: Bize ve size göre “doymak” farklı mıdır? diye sordum, o evet dedi. Bize göre doymak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü ile bir müddür. Size göre ise doymak bundan daha fazladır. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sizi kapsamaksızın bize bereket ihsan edilmesi için dua etmiştir. O bakımdan sizler bizim yediğimizden fazlasını yersiniz.

Ebû’l-Hasen el-Kâbisî dedi ki: Zihâr keffâretinde Medinelilerin Hişam müddünü esas almalarının sebebi, yüce Allah’ın çirkin ve yalan bir söz söylediklerine tanıklık etmiş olduğu zihâr yapanların cezasını arttırmak içindir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Burada gördüğünüz gibi Hişam müddünden sözedilmektedir. Zamanın onun adının anılmasını ortadan kaldırmasını, adının kitaplardan silinmesini çok arzu ederdim. Çünkü vahyin indiği, Allah Rasûlünün karar kıldığı aralarında zihânn yapılıp haklarında:

“… O zaman altmış yoksul doyurmalıdır” diye buyurulmuş olan Medine ahalisi bunun ne demek olduğunu anlamışlar, bundan maksadın ne olduğunu bilip, bu maksadın da karnın doyurulması olduğunu iyi biliyorlardı. Bunun miktarı da onlarca bilinen ve kabul edilen bir husustur. Bu doymak haberlerde çokça varid olmuş ve hidayet bulmuş Râşid halifeler döneminde bunun üzere hal devam edip gitmiştir. Bu hal şeytan, Hişam’ın kulağına bir şeyler fısıldayınca -ya kadar öylece devam etti. O da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddünün kendisini de emri altında bulunan ve kendisine denk olanlardan benzeri herhangi bir kimseyi de doyurmadığını gördü. Bunun üzerine şeytan kendisine, kendisini doyuracak miktarı ihtiva edecek bir müd edinmesini süsleyip gösterdi. O da bir müddü iki rıtıl olarak değerlendirip, insanları da bunu kabul etmeye mecbur etti, Bu miktar nemlenecek olursa, yaklaşık üç rıtıl kadar olur. Bunun sonucunda o (Hişam) Peygamberin sünnetini değiştirip, bereketin mahallini ortadan kaldırmış olmaktadır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Medinelilere müdlerinde ve salarında -tıpkı Mekke’de İbrahim’e bereket ihsan ettiği gibi- bereketlerinin kalması için dua ettiğinden ötürü bereket Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın duası sebebiyle onun müddünde cereyan ediyordu. Bu bakımdan şeytan, bu sünnetin değiştirilerek bu bereketin ortadan kaldırılması için çalışıp durdu. Onun bu arzusunu ise Hişam’dan başka kabul eden olmadı. Dolayısıyla ilim adamlarının onun ismini sözkonusu etmemeli ve bu husustaki kayıtlardan adlarını -eğer uygulamasını değiştirmeseler dahi- silmeleri gerekir. Ahkâm ile ilgili hususlarda onu anarak göndermelerde bulunup yüce Allah’ın ve Rasûlünün zikrettiği hususlara açıklama getirecek bir konuma yükseltmeleri -bu vahyin kendilerine inmiş olduğu ashab nezdinde açıkça bilinen bir şey iken- çok büyük bir musibettir. Bundan dolayı zihâr keffâretiyle ilgili Eşheb’in rivâyetinde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü ile iki müddün sözkonusu edilmesini biz, bunun Hişam müddü ile yerine getirileceğini belirten rivâyetten daha çok severiz. Nitekim Malik’in Eşheb’e söylemiş olduğu şu sözleriyle bu bilgiye nasıl dikkat çektiğine dikkat edelim; Bize göre doymak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın müddü iledir. Size göre doymak ise daha fazlasıyla olur. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bizim için bereket ile duada bulunmuştur. Ben de (İbnul-Arabi) böyle diyorum. Çünkü ibadet sünnete uygun olarak eda edilecek olursa, eğer bedeni bir ibadet ise daha çabuk kabul edilir. Eğer mali bir ibadet ise onun azı bile mizanda daha ağır basar, onu alanın elinde daha mübarek olur, ağzında daha hoş tat verir, karnındaki rahatsızlığı daha az olur, onun kalıbını dik tutma imkânı daha ileri derecede olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

15- Keffârette Doyurulması Gereken Yoksul Sayısı:

Malik ve Şâfiî’ye göre altmış yoksuldan daha azma yemek yedirmesi yeterli olmaz. Ebû Hanife ve mezhebine mensub ilim adamları ise şöyle demişlerdir; Şayet sayıyı tamamlayıncaya kadar hergün bir yoksula yarım sa’ yemek yedirecek olursa bu onun için yeterli olur.

16- Hür Kimseye Hacr (Kısıtlılık) Koymak:

Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî dedi ki: Garib işlerden birisi Ebû Hanife’nin: Hür kimsenin hacr altına alınması batıldır deyip, buna yüce Allah’ın:

“Bir köle âzad etmelidirler” âyetini delil göstermesidir. Bu görüşüyle o reşid ile sefih arasında fark gözetmemektedir. Fakat bu onun gibisine yakışmayan, oldukça zayıf bir fıkhı anlayıştır. Çünkü bu âyet-i kerîme umumidir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı arasında hacr ile hüküm vermek yaygın bir şeydi ve kıyas da bunu gerektirir. Küçüklük yahut velayet altında bulunmak dolayısıyla hacr halinde iken sefih olarak bulûğa eren bir kimseye malının verilmesi yasaklanmıştır. Böyle bir kimsenin malında yapacağı uygulama nasıl geçerli olabilir? Bilindiği gibi has olan hüküm, umum ifade eden hükme hakimdir (ondan üstündür yani umumi hükmü tahsis eder.)

17- Zihâr Hükmü Neshedicidir:

Bazı ilim adamlarına göre zihâr hükmü, cahiliye döneminde görülen zihârın talâk olduğu şeklindeki uygulamayı neshedicidir. Bu anlamdaki açıklama İbn Abbâs, Ebû Kîlâbe ve başkalarından rivâyet edilmiştir.

18- Îmanın Gerekçesi Olan Ameli Uygulamalar:

“Bu hükümler Allah’a ve Rasûlüne îman edesiniz dîyedir” âyeti şu demektir: Bizim keffâret hususunda sözünü ettiğimiz bu ağır hüküm

“… îman edesiniz diyedir,”

Yani Allah’ın bu emri verdiğini tasdik etmeniz içindir.

Kimi ilim adamı bu keffâretin yüce Allah’a îman etmek anlamında olduğuna delil göstermişlerdir. Çünkü yüce Allah bunu sözkonusu edip, farz kıldığını belirtince;

“Bu hükümler Allah’a ve Rasûlüne îman edesiniz diyedir”

diye buyurmaktadır. Yani bu hükümler yüce Allah’a itaat edenler, O’nun sınırlan yanında durup onları aşmayan kimseler olasınız diyedir. Yüce Allah, böylelikle keffârette bulunmayı itaat ve yüce Allah’ın hududuna riayet olduğundan dolayı îman diye adlandırmaktadır. Böylelikle ona benzeyen herbir husus da îman (a delâlet eden)dir.

Şayet; Yüce Allah’ın:

“Bu hükümler Allah’a ve Rasûlüne îman edesiniz diyedîr” âyeti çirkin ve yalan bir söz olan zihâra dönmemeniz içindir, demek olduğu söylenecek olursa ona şöyle cevab verilir: Bunun da kastedilmiş olması mümkündür, birincisinin de kastedilmiş olması mümkündür, bu durumda anlam şöyle olur: Bunlar o çirkin ve yalan söze dönmeyesiniz diyedir. Aksine yüce Allah’a itaat olmak üzere bunları terkediniz. Çünkü O, bunları haram kılmış bulunmaktadır. Ayrıca kendisine zihâr yaptığınız hanımdan keffârette bulununcaya kadar uzak kalasınız, diyedir. Çünkü yüce Allah ona dokunmayı yasaklamış bulunmaktadır. Yüce Allah keffâreti emredip, sizin tarafınızdan bunun yerine getirilmesini ön gördüğü için de keffârette bulunuruz. Böylelikle bütün bunlarla siz, Allah’a ve Rasûlüne îman eden kimseler olursunuz. Çünkü bunlar sizin korumanız gereken sınırlardır, edâ etmeniz gereken itaatlerdir. Allah’a ve Rasûlüne itaat ise imandır. Başarı Allah’tandır.

19- “Allah’ın Hudutları ve Kâfirlerin Azâbı”:

“Ve bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır.” Yanı yüce Allah kendisine neyin isyan ve neyin itaat olduğunu açıklamış bulunmaktadır, O halde zihâr Ona bir masiyettir, keffâret ise Ona itaattir.

“Kâfirler için çok acıklı bir azâb vardır.” Yani yüce Allah’ın hükümlerini tasdik etmeyen kimseler için cehennem azâbı vardır.

Kadınlarına zıhâr yapıp sonra söylediklerinden dönenlerin, birbirine temas etmeden önce bir köle azat etmeleri gerekir. İşte bu, size verilen bir öğüttür. Allah yaptıklarınızı bilmektedir.

Diyanet Vakfı
Kadınlardan zıhar ile ayrılmak isteyip de sonra söylediklerinden dönenlerin karılarıyla temas etmeden önce bir köleyi hürriyete kavuşturmaları gerekir. Size öğütlenen budur. Allah, yaptıklarınızdan haberi olandır.

Kurtubi Tefsiri
Hanımlarına zihâr yapıp sonra da o sözlerinden dönenler, eşleri ile temas etmezden evvel bir köle azad etmelidirler. Size İşte bununla öğüt veriliyor. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı oniki başlık halinde sunacağiz: Ancak, başlıklar onüçtür. Onüçüncü başlıktaki açıklamalar ayrıca altı başlık halinde de alındığından, toplam başlık sayısı ondokuzu bulmaktadır. Biz onüçüncü başlıktan sonra da başlık sayılarını müteselsilen sürdürmeyi uygun bulduk.

1- Zihâr Yaptıktan Sonra Tekrar Dönenlerin Hükmü:

“Hanımlarına zihâr yapıp…” âyeti mübtedâ olup haber

“bir köle azad etmelidirler” âyetidir. “Üzerlerine,., düşer” lâfzı ifadenin buna delâleti dolayısıyla hazfedilmiştir. Onlara bir köle azad etmek düşer, demektir. Bunun; onların keffâretleri bir köle azad etmektir, takdirinde olduğu da söylenmiştir.

İlim adamlarının zihâr hakkında icmâ’ ile kabul ettikleri husus erkeğin hanımına: Sen benim için annemin sırtı gibisin, demesidir. Yüce Allah’ın:

“Şüphe yok ki bunlar elbette çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar” (Mücadele, 58/2) âyetinde yüce Allah’ın “çirkin ve yalan söz” diye nitelendirdiği söz de budur. Artık kim bu sözü söylerse, o kimsenin hanımına yaklaşması haram olur, Kim söylediğinden dönecek olursa bu sefer zihâr keffâretînde bulunması gerekir. Çünkü yüce Allah:

“Hanımlarına zihâr yapıp sonra da o sözlerinden dönenler eşleri ile temas etmezden evvel bir köle azad etmelidirler” diye buyurmuştur. İşte bu da zihâr keffâretinin, söylediğine tekrar dönmek ile birlikte olması gerektiğinin, sadece o sözü söylemekle gerekmediğinin delilidir. Bu insanların hakkında yedi ayrı görüş ortaya koydukları, nisbeten müşkil bir konudur:

1- Burada “dönüş”den kasıt hanımı ile ilişki kurmayı kararlaştırmaktır. Ebû Hanife ve arkadaşlarının teşkil ettiği Iraklıların meşhur görüşü budur. Mâlik’ten de: Eğer hanımı ile ilişki kurmayı kararlaştırırsa bu bir dönüş olur, eğer böyle bir karar vermezse dönüş olmaz dediği rivâyet edilmiştir.

2- Hanımıyla zihâr yaptıktan sonra onu nikâhı altında tutmaya karar vermektir. Bu da Malik’in görüşüdür.

3- Hem hanımını nikâhı altında tutmaya, hem de onunla ilişki kurmaya karar vermektir. Bu da Malik’in Muvatta’ adlı eserindeki görüşüdür. Malik yüce Allah’ın:

“Hanımlarına zihâr yapıp sonra da o sözlerinden dönenler” âyeti hakkında şöyle demiştir: Ben bunun tefsirinin şöyle olduğunu duydum: Erkek hanımına zihâr yapar, sonra da onunla ilişki kurup onu nikâhı altında tutmaya karar verirse (söylediğinden dönmüş) olur. Eğer buna dair karar verecek olursa, işte o vakit keffârette bulunması vacibtir. Şayet hanımını boşayıp onunla zihâr yaptıktan sonra nikâhı altında tutmaya ve onunla ilişki kurmaya karar vermeyecek olursa, herhangi bir keffârette bulunma yükümlülüğü yoktur. Malik dedi ki: Eğer bundan sonra onunla evlenecek olursa, zihâr keffaretini yerine getirmedikçe ona dokunamaz.

4- Bundan kasıt bizatihi ilişki kurmaktır. İlişki kurmayacak olursa, bu, söylediğinden dönmek olmaz. Bu görüşü el-Hasen ve yine Malik ifade etmiştir.

5- İmâm Şâfiî (radıyallahü anh) dedi ki: Bu zihârdan sonra onu boşama kudreti bulunmakla birlikte hanımını eş olarak nikâhı altında tutmasıdır. Çünkü zihâr yapmakla hanımının kendisine haram olmasını kastetmiştir. Hemen bunun arkasından talâkı verirse, bu sefer haram kılmak şeklinde başlattığı işin aksini yapmış ölür. Bu durumda da ona keffâret düşmez. Şayet talâkı vermeyecek olursa, bu sefer daha önceki haline dönmüş olur. Bu durumdu da ona keffâret düşer.

6- Zihâr keffâretten başka hiçbir şeyin ortadan kaldırmadığı bir haramlığı gerektirir. Bu görüşü kabul edenlerin kanaatine göre dönmek daha önceden yerine getireceği bir keffâret ile olmadıkça, onunla ilişki kurmayı mubah kılmaması demektir. Bu açıklamayı da Ebû Hanife, onun mezhebine mensub ilim adamları ve el-Leys b. Sa’d ifade etmişlerdir.

7- Bundan kasıt, zihârı lâfzı ile tekrarlamaktır. Bu ise kıyası kabul etmeyen zahirilerin görüşüdür, Bunlar derler ki: Şayet zihâr lâfzını tekrar söylerse işte “dönüş” budur. Eğer söylediğini tekrarlamazsa dönüş olmaz. Bu açıklama Bukeyr b. el-Eşec, Ebû’l-Âl-iye ve yine Ebû Hanife’ye de isnad edilir. el-Ferrâ’nın kabul ettiği görüş de budur, Ebû’l-Âl-iye de şöyle demektedir: Âyetin zahiri onun lehine tanıklık etmektedir. Çünkü yüce Allah:

“Sonra da o sözlerine dönenler” diye buyurmaktadır ki, daha önce söyledikleri söze dönenler demektir. Ali b. Ebi Talha’da, İbn Abbâs’tan yüce Allah’ın:

“Hanımlarına zihâr yapıp sonra da o sözlerinden dönenler” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bu kişinin hanımına: Sen benim için annemin sırtı gibisin, demesidir. Ona bu sözü söyledi mi artık zihâr keffâretini yerine getirmedikçe hanımı tekrar ona helâl olmaz.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu zihâr lâfzını tekrar söylemektir, diyenlerin görüşleri kafi olarak batıldır ve Bukeyr’den böyle dediği sahih olarak rivâyet edilemez. Bunun Davud ve onun taraftarı olanların, bilgisizce iddialarına benzeme ihtimali daha büyüktür. Zihâr yapanların başından geçen olaylar rivâyet edilmiş bulunmaktadır. Onların keffârette bulunmalarından sözedilirken herhangi bir şekilde sözlerini tekrarlamalarından sözedilmemiştir. Aynı şekilde âyetin anlamı da bu görüşü çürütmektedir. Çünkü yüce Allah bu sözü çirkin ve yalan bir söz olarak nitelendirmiştir. O halde sen o haram sözü tekrarlayıp yasak olan sebebi bir daha söyleyecek olursan, bu takdirde sana keffareti yerine getirmek vâcib olur nasıl denilebilir? Bu aklen kabul edilemez bir şeydir. Diğer taraftan keffareti gerektiren herbir sebeb te -ister öldürmek, ister ramazan orucunda hanımıyla ilişkide bulunmak, ister başka bir sebeb olsun- bunun tekrarlanması şartının olmadığı da bilinen bir husustur.

Derim ki (İbnu’l-Arabi’nin): “Bu Davud’un ve onun taraftarlarının cahilce iddialarından birisi gibidir” şeklindeki ifadesi Davud’a karşı ağır bir ifadedir. Çünkü Davud’un bu görüşünü, belirttiğimiz kimseler de ifade etmiştir.

İbnu’l Arabî devamla dedi ki: Şâfiî’nin: Güç yetirmekle birlikte talâkı terketmektir, şeklindeki görüşünü ise üç temel nokta çürütmektedir. Birincisi yüce Allah:

“Sonra” diye buyurmuştur ki, bu da zahiri itibariyle terahiyi (arada bir süre geçirmeyi) gerektirmektedir. İkincisi yüce Allah’ın:

“Sonra… dönenler” âyeti belirli bir fiilin varlığını ve zamanın geçmesini gerektirmektedir ki, zamanın geçmesi kişinin kendi fiili değildir. Üçüncü husus ric’î talâk nikâh altında kalmaya aykırı değildir. Dolayısıyla îfâ’da olduğu gibi, zihârın hükmünü kaldırmaz.

Şayet: O hanımını anne gibi görecek olursa, onu nikâhı altında tutamaz. Zira annenin nikâh altında tutulması sahih değildir, denilecek olursa -ki bu Mâverâu’n-Nehir âlimlerinin dayanak noktasıdır- şöyle deri?: Söylediğinin aksini kararlaştıracak ve hanımını annesinden farklı bir durumda görmeye başlayacak olursa, artık keffârette bulunur ve hanımına geri döner.

Bu görüşün tahkiki şudur: Karar vermek manevi olarak bir sözdür. Böyle bir kişi, helâl kılmayı gerektiren bir söz söylemiş, olur ki bu da nikâhtır. Diğer taraftan haram kılmayı gerektiren bir söz söylemiştir ki, bu da zihârdır. Daha sonra söylediğine -ki bu da helâtkılmaktır- geri dönmüştür. Böylesinin onun tarafından bir akit başlangıcı olması doğru olamaz. Çünkü akit bakidir, geriye sadece daha önce taşıdığı inanca ve içinden söylediği ve: Sen benim için annemin sırtı gibisin, sözleri ile haber vermiş olduğu hususa aykırı karar vermek anlamında bir sözdür. İşte bu durum ortaya çıktığı takdirde keffârette bulunur ve hanımına geri döner. Çünkü yüce Allah:

“Eşleri ile temas etmezden evvel” diye buyurmuştur. Bu ise kendi alanında son derece yetkin ve yeterli bir açıklamadır.

2- “Sözlerinden Dönenler” Âyetinin Anlamı ve Anlaşılması:

Kimi tevil âlimleri şöyle demişlerdir: Âyet-i kerimede takdim ve tehir vardır. Anlamı da şudur:

“Hanımlarına zihâr yapıp sonra da” daha önceki halleri üzere cimaa

“dönenler” söyledikleri sebebiyle

“bir köle azad etmelidirler” yani o söyledikleri sözlerden ötürü onların üzerine bir köle azad etmek düşer. Buna göre yüce Allah’ın:

“Sözlerinden” âyetindeki cer harfi (olan kesreli lâm), mübtedânın haberi durumunda olan hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir. Bu da; “Üzerlerine… düşer” lâfzıdır. Bu açıklamayı el-Ahfeş yapmıştır.

ez-Zeccâc dedi ki: Anlam şöyledir: Sonra o söyledikleri sözlerden ötürü cima’ etmek isteğine geri dönenler… Anlamın şöyle plduğu da söylenmiştir: Cahiliye döneminde hanımlarına zihâr yapıp da sonra cahiliye döneminde söyledikleri şeylere İslâmda tekrar dönen kimselerin keffâreti bir köle azad etmektir.

el-Ferrâ’ dedi ki: Burada “lam; “..den, dan” anlamındadır. “Sonra da söylediklerinden dönerek cima yapmak isteyenler…” demektir.

el-Ahfeş dedi ki: ” ve Sözlerine (mealde: sözlerinden)” aynı anlamdadır. Zaten bu iki cer harfinin biri diğerinin yerine kullanılabilir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Sizi buna ileten Allah’a hamdolsun” (el-A’raf, 7/43) diye buyurmakta (ve burada “lam” harfini kullanmakta iken) bir başka yerde:

“Onlara cehennemin yolunu gösterin” (es-Sâffât, 37/23) diye buyurmakta (ve burada da “lâm”ın yerine “ila” harf-i cerrini kıtllanmakta)dır. Yine yüce Allah:

“Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” (ez-Zilzâl, 99/5) diye buyurmakta (ve “lam” harfini kullanmakta iken) bir başka yerde de

“Nûh’a şöyle vahyolundu” (Hûd, 11/36) diye buyurmakta ve (“ilâ” harfini kullanırı akta) dır.

3- Köle Âzad Etmek:

“Bir köle âzad etmelidirler” âyetinde bu gibi kimselere köle âzad etmek düşer denilmektedir: Onu özgürleştirdim” demektir.

Diğer taraftan âzad edilecek bu kölenin eksiksiz, her türlü kusurdan uzak olması icab eder. Malik ve Şâfiî’ye göre bu kölenin müslüman olması eksiksiz olmasının bir parçasıdır. Tıpkı öldürme keffâretinde âzad edilecek kölede olduğu gibi. Ebû Hanife ve arkadaşlarına göre ise kâfir bir köle de, mükatebe ve buna benzer kölelik şaibesi bulunan bir kölenin âzad edilmesi yeterlidir.

4- İki Yarımşar Köle Âzad Etmek Yeterli midir?:

İki yarımşar köle âzad edecek olursa bize (Mâlikî mezhebine) ve Ebû Hanife’ye göre yeterli değildir. Şâfiî yeterli olur, demiştir. Çünkü iki yarımşar köle, tam bir köle hükmündedir. Diğer taraftan âzad etmek suretiyle keffâret, mal ile gerçekleşir. O halde tıpkı yemek yedirmekte olduğu gibi bunun da kısımlara ve parçalara bölünmesi mümkündür.

Bizim delilimiz:

“Bir köle âzad etmelidir” âyetidir. Bu ise bir tek kişiyi ifade eden bir isimdir. Kölenin bir parçası ise tam bir köle değildir. Böyle bir şey çeşitli parçaların biraraya getirilmesi suretiyle toplam telfîk’ yapılabilecek işlerden değildir. Zira bir köle âzad etmeye taalluk eden bir ibadette, iki ayrı kölenin yarımlarının onun yerini tutması sözkonusu değildir.

Bunun asıl dayanağı da iki ayrı adamın, iki ayrı kurbanda ortaklığı meselesidir. (İki kişi yarımşardan iki ayrı kurbanda ortak olurlarsa İkisinin de kurbanı olmaz.) Diğer taraftan bir kimse iki ayrı adama kendisinin yerine hac yapmalarını emredecek otursa bunlardan birisinin haccın yarısını yerine getirmesi câiz olmadığı gibi, bu da böylece câiz olmaz. Ayrıca bir kimse bir köle satın alınıp, yerine âzad edilmesini vasiyet edecek olursa, onun adına iki yarım kölenin âzad edilmesi câiz değildir. İşte bizim bu meselemizde de durum böyledir, böylece onların delili de bâtıl olur. Yemek yedirmek ve başka şeyler ise keffarette -bize göre- parçalanma, bölünme kabul etmezler.

5- Keffârette Bulunma Zamanı:

“Eşleri ile temas etmezden evvel” âyeti gereğince zihâr yapan kocanın keffârette bulunmadan Önce hanımı ile ilişki kurması câiz değildir. Eğer keffâretten önce hanımıyla ilişki kuracak olursa günah kazanır, asi olur, bununla birlikte keffâreti de düşmez. Mücahicİ’den keffâreti yerine getirmeye başlamadan önce ilişki kuracak olursa, bir keffârette daha bulunması gerekir dediği nakledilmiştir.

Başkalarından rivâyet olunduğuna göre de zihâr dolayısıyla yerine getirilmesi farz olan keffâret (keffâreti yerine getirmeden önce ilişki kurması halinde), üzerinden düşer ve asla bir şey gerekmez. Çünkü yüce Allah keffâreti temas etmeden önce farz kılmış ve yerine getirilmesini emretmiştir. Eğer bu keffâreti hanımı ile temas edinceye kadar erteleyecek olursa vakti geçmiş olur.

Sahih olan keffâretin sabit olacağıdır. Çünkü o hanımına temas etmek suretiyle bir günah işlemiş olur. İşlediği bu günah ise keffâreti kaldırmaz. Tıpkı bir namazı vaktinden sonraya bırakması halinde olduğu gibi, kaza yoluyla bu keffâreti yerine getirir. Evs b. es-Sâmit ile ilgili hadiste belirtildiğine göre: o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hanımı ile ilişki kurduğunu haber verdiğinde Peygamber ona keffârette bulunmasını emretmiş idi. Bu surenin 2. âyetinin 17. başlığında geçen bu hadiste, söz konusu şahsın adının Evs olduğundan söz eldilmemektedir “Bir adam” diye kendisinden bahsedilmektedir.142

Bu da açık bir nastır. Bu keffâretin köle âzad etmek, oruç tutmak yahut yemek yedirmek suretinde yerine getirilmesi arasında herhangi bir fark yoktur.

Ebû Hanife dedi ki: Eğer keffâretini yemek yedirmek suretiyle yerine getirecek ise önce hanımına temas etmesi, sonra da yemek yedirmesi caizdir. Temasın dışında öpmek, tenlerin dokunması ve lezzet almak ise, ilim adamlarının çoğunluğunun görüşüne göre haram değildir. el-Hasen ve Süfyan da böyle demiştir. Şâfiî mezhebinin sahih görüşü de budur.

Bütün bunların haram olduğu ve hepsinin de temas etmek anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da Malik’in görüşü ve Şafii’nin bu husustaki iki görüşünden birisidir. Daha önce geçmiş bulunmaktadır.

6- Bu Husustaki Allah’ın Emri:

“İşte size bununla öğüt veriliyor.” Size bu emrediliyor.

“Allah” keffâreti yerine getirmek ve başka türden bütün

“yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

7- Köle Azad Etmek İmkânı Olmazsa:

Azad etmek için köle ve onun bedelini bulamayan yahutta köleye sahib olmakla birlikte o kölenin hizmeti dolayısıyla ona ileri derecede ihtiyacı bulunan, yahut köle bedelini elinde bulundurmakla birlikte o bedele nafakası dolayısıyla ihtiyacı olan yahut meskeni bulunmakla birlikte başka bir meskeni olmayıp, onun dışında herhangi bir şeyi de bulunmayan kimsenin, Şâfiî mezhebine göre oruç tutmak hakkı vardır.

Ebû Hanife dedi ki: Böyle bir kimse oruç tutmaz, onun köle âzad etmesi gerekir. İsterse buna ihtiyacı bulunsun.

Malik dedi ki: Böyle bir kimsenin evi ve hizmetçisi varsa, köle âzad etmesi gerekir. Şayet köle âzad etmekten âciz olursa, durum ne olur? Bu da bir sonraki baslığın konusudur.

8- Köle Âzad Etmekten Âciz Kalırsa:

Bu durumda kesintisiz İki ay oruç tutması gerekir. Eğer mazeretsiz olarak arada orucunu açacak olursa tekrar baştan başlar.

Şayet yolculuk ya da hastalık gibi bir mazeret sebebiyle orucunu açacak olursa, kalanı tamamlar denilmiştir. Bu İbnu’l-Müseyyeb, el-Hasen, Atâ b. Ebi Rebah, Amr b. Dinar ve en-Nehaî’nin görüşüdür. Şâfiî’nin bu husustaki iki görüşünden birisi de böyledir. Mezhebinin sahih olan görüşü de budur.

Malik ise şöyle demiştir: Zihâr keffâreti orucunu tutarken hastalanacak olursa, iyileştiği vakit tamamlar.

Ebû Hanife -Allah ondan razı olsun-‘nin görüşüne gelince, yeni baştan başlar. Şâfiî’nin bu husustaki iki görüşünden birisi de budur.

9- Keffâret Orucuna Başladıktan Sonra Köle Âzad Etmek imkânını Bulursa:

Oruca başladıktan sonra köle âzad etme imkânını bulursa, orucunu tamamlar ve bu, keffâret olarak -Malik ve Şâfiî’ye göre- ona yeterli gelir. Çünkü oruca başladığı sırada o bununla emrolunmuş idi.

Ebû Hanife ve mezhebine mensub ilim adamlarına göre ise oruca son verir ve köle âzad eder. Bunu da ay hesabı ile iddet bekleyen küçük yaştaki kadının iddetinin bitmesinden Önce (ay hali) kanı görmesine kıyas ederek söylemişlerdir. Bu durumdaki bir kadın bütün ilim adamlarının icmaı ile baştan ay hali hesabı ile iddet bekler.

Oruç tutarken bir yolculuğa başlayıp ta orucunu açacak olursa Malik, Şâfiî ve Ebû Hanife’ye göre oruca yeniden başlar. Çünkü yüce Allah:

“Aralıksız iki ay” diye buyurmaktadır. Hasan-ı Basrî’nin görüşüne göre ise kaldığı yerden devam eder. Çünkü bu bir mazerettir ve Ramazana kıyasen de bu böyledir. Şayet Bayram ve Ramazan orucu gibi keffâret orucu tutması helâl olmayan bir zaman girecek olursa, bu oruç keffâreti de kesilmiş olur. (Yani -kesintisizliği kesintiye uğrattığından- oruca yeniden bağlar.)

10- Zihâr Yapan Bir Kimse Oruç Esnasında Gündüzün Hanımı İle İlişki Kurarsa:

Zihârda bulunmuş bir kimse iki ay keffâret orucu tutarken gündüzün ilişki kuracak olursa, Şâfiî’nin görüşüne göre kesintisizlik şartı bâtıl olur. Geceleyin ise bu şarta bir zarar gelmez, çünkü geceleyin oruç zamanı değildir. Malik ve Ebû Hanife ise şöyle demişlerdir: Her durumda orucu batıl olur ve keffâret orucuna yeniden başlaması icab eder. Çünkü yüce Allah:

“Eşleriyle temas etmeden önce” diye buyurmaktadır. Bu ise iki ayın tamamına ve bu iki ayın kısımlarına ait bir şarttır. Bu iki ay tamamlanmadan önce ilişki kuracak olursa, o takdirde bu emrolunduğu bir oruç olmaktan çıkar ve bundan dolayı o orucuna yeniden başlaması icab eder. Nitekim birisine: Zeyd ile konuşmadan önce namaz kıl, diyecek olsa, o da namaz esnasında Zeyd ile konuşursa yahutta ona: Zeyd’i görmeden önce namaz kıl, deyip de namaz esnasında onu görecek olursa namazına yeniden başlaması gerekir. Çünkü bu namaz, kılmakla emrolunduğu namaz değildir. İşte bu da böyledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

11- İyileşmesi Umulmayan Bir Hastalığa Yakalanan Kimsenin Keffâreti:

Bir kimsenin hastalığı iyileşmesi umulmayacak şekilde uzayıp gidecek olursa, bu kişi yaşlılıktan dolayı (oruç tutmaktan) âciz kimse durumundadır. Böyle birisinin oruç tutmak suretiyle keffârette bulunmayı geçerek, yemek yedirmek suretiyle keffârette bulunması caizdir. Şayet hastalığı iyileşmesi umulan türden olup da hanımı ile ilişki kurmaya ihtiyacı ileri dereceye ulaşacak olursa, oruç tutma gücünü elde edinceye kadar iyileşmeyi beklemeyi tercih etme hakkına sahiptir. Eğer yemek yedirmek ile keffârette bulunup oruç tutmaya güç yetirmeyi beklemeyecek olursa, bu da onun için yeterli olur.

12- Fakirken Zihâr Yaptıktan Sonra Köle Azâd Edecek Bolluğa Erişenin Durumu:

Eli darken zihâr yaptıktan sonra bolluğa erişen bir kimsenin oruç tutması yeterli olmaz. Zenginken zihâr yaptıktan sonra keffârette bulunmadan önce fakir düşen kimse de oruç tutar. Çünkü keffârette bulunacağı günkü haline bakılır. Şayet yokluk halinde ve eli dar iken hamım ile ilişki kurup da zengin oluncaya kadar oruç tutmayacak olursa, bu durumda köle âzad etmesi gerekir. Eğer oruca başladıktan sonra varlık sahibi olursa, şayet orucu üzerinden bir cuma (bir hafta) gibi ve buna yakın uygun bir süre geçmiş bulunuyor ise orucuna devam eder. Eğer bir iki gün ve buna yakın süre oruç tutmuş ise, oruç tutmayı bırakır ve köle âzad etmeye döner. Bununla birlikte bu onun İçin vacib değildir. Nitekim bir kimse teyemmüm ile namaz kılmaya başlamışken su ile karşılaşacak olursa -Malik’e göre- namazını kesip yeniden abdest almaya kalkışması vacib değildir,

13- Keffâret Olarak İki Köle Azâd Etmesi Gereken Bir Kimsenin, Herbir Köleyi Yarımşardan İki Keffâret İçin Kabul Ederek Âzad Ederse:

İki ayrı zihâr keffâreti yahut öldürme ya da Ramazan ayında oruç açmak keffâreti adına iki köle âzad edip, bu kölelerin herbirisini iki keffâret adına ortak âzâd edecek olursa, bu onun için yeterli olmaz. Bu iki ayrı keffârec adına tıpkı tek bir köle âzâd etmiş kimse gibidir. Aynı şekilde her iki keffâret adına toplam dört ay oruç tutarsa yine yeterli olmaz. Herbir keffâret için ayrı ayrı iki ay oruç tutmahdır. Bunun yeterli olacağı da söylenmiştir.

Eğer iki hanımına zihâr yapıp da tayin etmeksizin onlardan birisi için bir köle âzâd edecek olursa, ikinci bir keffârette daha bulunmadan iki hanımından herhangi birisi ile ilişki kurması câiz olmaz. Eğer keffâreti herhangi birisi içindir, diye tayin edecek olursa, ikinci keffârette bulunmadan önce keffâreti kendisi için tayin ettiği hanımı ile ilişki kurması câiz olur.

Şayet dört tane hanımına zihâr yapacak olup da onlar adına üç köle âzâd edip, iki ay da oruç tutarsa, köle âzâd etmesi de oruç tutması da yeterli olmaz. Çünkü o bu durumda herbir keffâret için onbeş gün oruç tutmuş sayılır. Eğer yemek yedirmek suretiyle onlar adına keffârette bulunacak olursa, hepsi için ikiyüz tane yoksul yedirmesi câiz olur. Şayet güç yetiremeyecek olursa köle âzâd edip, oruç tutmaktan farklı olarak bunları dağınık yapabilir. Çünkü iki ay oruç dağıtılamaz, fakat yemek yedirmek dağıtılabilir.

Altı başlık ihtiva eden bir bölüm Önceden de belirtildiği gibi, bu bölümün müfessirimiz tarafından yeniden başlatılan sıralamasını biz, 13’ten itibaren sürdürmeyi uygun bulduk.

Sizden kadınlarına zıhâr yapanlar —onlar anneleri değildir. Anneleri ancak onları doğuranlardır. Şüphesiz bu, kötü ve asılsız bir sözdür. Allah affedicidir, bağışlayıcıdır.

Diyanet Vakfı
İçinizden zıhar yapanların kadınları, onların anaları değildir. Onların anaları ancak kendilerini doğuran kadınlardır. Şüphesiz onlar çirkin bir laf ve yalan söylüyorlar. Kuşkusuz Allah, affedicidir, bağışlayıcıdır.

Kurtubi Tefsiri
Aranızdan hanımlarına zihar yapanların zevceleri onların anaları değildir. Onların anaları ancak onları doğuranlardır. Şüphe yok ki bunlar, elbette çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar. Muhakkak ki Allah pek çok affedendir, bağışlayandır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı yirmiüç başlık halinde sunacağız;

1- Zihârın Anlamı:

“Zihar yapanlar” anlamındaki âyeti İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Halef “ye” harfi üstün ve şeddeli “zı” harfinden sonra “elif” ile: diye okumuşlardır.

Nâfi’, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Yakub ise elifsiz “zı” ve “he” harfleri şeddeli, “ye’i harfi fethalı olarak dîye okumuşlardır.

Ebû’l-Âl-iye, Âsım ve Zirr b. Hubeyş de “ye” harfi ötreli, “zı” harfi şeddesiz, “elif” ve “he” harfi kesreli olarak: diye okumuşlardır. Bu husus daha önceden el-Ahzâb Sûresi’nde (33/4. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Ancak merhum müfessirimiz orada bu kabilden herhangi bir husus söz konusu etmeyip buraya gönderine yapmıştır.

Ubey’in kıraatinde ise: (……..) şeklinde olup İbn Amir ve Hamza’nın kıraatinin manası ile aynıdır.

Ziharda “zahr: sırt” lâfzının sözkonusu edilmesi, binmek anlamından kinayedir. Âdemoğullarının kadınlarının ise sırtına değil, karnına çıkılır, Ancak burada kinaye yoluyla karnı yerine sırtı sözkonusu edilmiştir. Çünkü Âdemoğullarından olmayan varlıkların sırtına binilir. Bundan dolayı sırt binmekten kinayedir, Mesela: “Hanımından indi” ifadesi, onu boşadı anlamında olup, sırtına binilen bir şeyin üzerinden inmişcesine bu ifade kullanılır. “Sen benim İçin annemin sırtı gibisin” ifadesinin anlamına gelince, sen bana haramsın, sana binmek benim için helâl değildir, demek olur.

2- Ziharın Mahiyeti:

Ziharın gerçek anlamı, bir sırtın diğer bir sırta benzetilmesidir. Bunun hüküm gerektiren türü ise helâl olan bir sırtı, haram olan bir sırta benzetmektir. Bundan dolayı fukahâ fcmatfe şunu kabul etmişlerdir. Bir kimse hanımına: Sen benim için annemin sırtı gibisin diyecek olursa, zihar yapmış olur. Onların çoğunluğunun kanaatine göre de; eğer hanımına: Sen benim için kızımın, kızkardeşimin sırtı gibisin, diyecek yahut bunların dışında mahrem kadınlardan birisinin ismini söyleyecek olursa zihar yapmış olur. Malik, Ebû Hanife ve başkalarının da görüşü budur.

Bu hususla Şâfiî -Allah ondan razı olsun- den farklı rivâyet gelmiştir, Ondan İmâm Mâlik’in görüşüne yakın bir rivâyet gelmiştir. Çünkü o hanımını -anne gibi- kendisine ebediyyen haram kılınmış birisinin sırtına benzetmiştir, Ebû Sevr’in ondan rivâyetine göre ise zihar ancak anne zikredilerek yapılır. Bu Katade ve en-Nehaî’nin de görüşüdür, birincisi ise el-Hasen, en-Nehaî, ez-Zührî, el-Evzaî ve es-Sevri’nin görüşüdür.

3- Zihar Lâfzının Açıkça ve Kinaye Olarak Zikredilmesi:

Ziharın asıl mahiyeti erkeğin hanımına: Sen benim için annemin sırtı gibisin, demesidir. Yüce Allah’ın sırtı sözkonusu etmesi karından kinaye ve setr içindir. Bir kimse: Sen benim için annem gibisin deyip, sırtı sözkonusu etmezse yahutta; sen benim için annem neyse osun deyip de bununla zihar yapmayı nîyet etmiş ise, niyetine göre hüküm verilir. Şayet bununla boşamayı kastetmiş ise bu Malik’e göre bain bir talâk olur. Talâk niyeti de, zihar niyeti de yoksa bu sözleriyle zihar yapmış kabul edilir. Ziharm sarih olarak kullanılması halinde niyet gözönünde bulundurularak talâk diye kabul edilmez. Tıpkı sarih olarak kullanılan talâk ve bilinen kinaye lâfızlarının kullanslması halinde zihara yorumlanmayacağı gibi. Özel olarak ziharın kinayesi niyet ile birlikte olursa, bâin talâk diye kabul edilir.

4- Zihar Lâfızlarının Çeşitleri:

Zihar lâfızları iki çeşittir: Sarih ve kinaye. Sarih lâfzı: Sen benim için annemin sırtı gibisin, sen bana göre, sen benim yanımda, sen benimle birlikte annemin sırtı gibisin ifadeleridir. Aynı şekilde sen bana karşı annemin sırtı gibisin yahut başı, yahut ferci veya buna benzer bir ifade kullanması aynı şekilde senin fercin, başın, sırtın, karnın yahut ayağın benim için annemin sırtı gibidir, diyecek olursa, zihar yapmış olur. Tıpkı, elin, ayağın, başın yahut fercin boş olsun, derken hanımının boş olacağı gibi.

Şâfiî iki görüşünden birisinde; bu zihar olmaz demiştir. Ancak ondan bu şekilde gelen rivâyet zayıftır, çünkü o talakın hakikat manasıyla özellikle ona (ferce) izafe edilmesinin sahih olacağı hususunda bize uygun kanaat belirtmiş bulunmaktadır. Ebû Hanife’den gelen rivâyet ise buna muhaliftir. Ondan ziharın ona (ferce) izafe edileceği sahih olarak rivâyet edilmiştir. Erkek hanımını ne zaman annesine yahut baba ya da anne tarafından ninelerinden herhangi birisine benzetecek olursa, bu -herhangi bir görüş ayrılığı sözkonusu olmaksızın- bir zihardır. Şayet kendisine hiçbir şekilde helal olmayan -kız, kızkardeş, hala ve teyze gibi- bunların dışındaki mahremlerden herhangi birisine benzetecek olursa, yine fukahânın çoğunluğuna göre zihar yapmış olur. İmâm Şâfiî -Allah ondan razı olsun- den gelen mezhebin sahih görüşü zikrettiğimiz gibidir.

Kinaye lâfızlar ise bir kimsenin; Sen bana karşı annem gibisin, annem konumundasın, demesidir. Bu gibi ifadelerde niyete itibar edilir. Şayet zihar yapmayı kastetmiş ise bu zihar olur, zihan kastetmemiş ise Şâfiî ve Ebû Hanife’ye göre zihar yapmamış olur. Bu hususta Malik’in görüşü az önce geçmiş bulunmaktadır. Buna delil şudur; O annesine mutlak bir benzetme ifadesini kullanmıştır. Bundan dolayı bu bir zihar olur. Bunun asıl dayanağı sırtı zikretmiş olması halinde, hükmün böyle olacağıdır, bu da güçlü bir delildir. Çünkü bu hususta lafzî mana vardır -ve lâfız bu manadadır- Ayrıca sırtın hükmü lafızdan ayrılmaz bir şey olmayıp, onun manasına bağlıdır, bu da haram kılmaktır. Bu açıklamayı İbnu’l-Arabî yapmıştır,

5- Hanımının Bedeninin Tamamını Annesinin Uzuvlarından Birisine Benzetirse:

Hanımının bedeninin tümünü annesinin uzuvlarından birisine benzetecek olursa -Ebû Hanife’nin kanaatinin aksine- zihâr yapmış olur. Çünkü Ebû Hanife şöyle demektedir: Eğer erkek hanımını, annesinin kendisi için bakılması helâl olan bir organına benzetecek olursa, zihâr yapmış olmaz.

Ancak bu sahih değildir. Çünkü faydalanmak maksadıyla öyle bir azaya bakmak ona helâl olamaz. Zaten benzetme bu maksatladır ve zihâr yapan da bu maksadı gözeterek benzetine yapar.

Bir görüşe göre İmâm Şâfiî de şöyle demiştir: Ancak sırtı zikretmesi halinde zihar yapmış olur. Bu da tutarsızdır. Çünkü annenin bütün organları haramdır. Dolayısıyla bu organlardan birisine yapılan benzetme tıpkı sırta yapıl,afl-bçnzetme gibi bir zihar olur. Ayrıca zihar yapan bir kimsenin maksadı helal olanın, haram olana benzetilmesidir. Dolayısıyla bu hüküm, manaya bağlı olarak kabul edilmiştir.

6- Hanımını Yabancı Bir Kadına Benzetecek Olursa;

Hanımını yabancı bir kadına benzetecek olup da sırtı sözkonusu ederse, birincisine bakarak zihâr olur. Eğer sırtı sözkonusu etmezse, bu hususta ilim adamlarımızın farklı görüşleri vardır. Kimisi bu bir zihar olur derken, kimisi bu talâk olur demiştir.

Ebû Hanife ve Şâfiî hiçbir şey değildir, demişlerdir. İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu tutarsızdır. Çünkü o hanımının helâl olan bir tarafını kendisi için haram olan birisine benzetmiştir. Dolayısıyla tıpkı sırlı zikretmiş gibi, onun hükmüyle mukayyed olur. İsimler bize göre manaları ile ele alınır. Onlara göre lâfızları ile ele alınır. Bu da onların kabul ettikleri asıl ilke ile çelişmektedir.

Derim ki: Yabancı bir kadını zikrederek zihar yapmaktaki görüş ayrılıkları Malik nezdinde güçlüdür. Onun mezhebine mensub kimi İlim adamı, ziharın ancak özellikle mahrem kadınlar zikredilerek yapılacağı ve bunların dışındaki kadınlar zikredilerek ziharın yapılmayacağı görüşündedir. Kimileri bunu hiçbir şey kabul ederken, kimileri yabancı bir kadın zikredilerek yapılırsa bunu talâk olarak kabul etmiştir.

Bu hususta Malik’in görüşü de şudur: Eğer oğlumun yahut kölemin sırtı gibi ya da Zeyd’in sırtı gibi yahut yabancı bir kadını zikrederek onun sırtı gibi diyecek olursa, bu onun için bir zihar olur ve yemini esnasında hanımı ile ilişki kurması helâl olmaz. Yine ondan gelen rivâyete göre mahrem olmayanların ismi zikredilerek yapılan zihar hiçbir şeydir. Tıpkı el-Kûfî ve Şâfiî’nin dediği gibi.

el-Evzaî de şöyle demiştir: Şayet hanımına: Sen benim için filan adamın sırtı gibisin, diyecek olursa, bu keffâretini yerine getirmesi gereken bir yemin olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

7- “Sen Bana Annemin Sırtı Gibi Haramsın” Derse:

Koca hanımına: Sen bana annemin sırtı gibi haramsın diyecek olursa, bu bir zihar olur, talâk olmaz. Çünkü: Sen bana haramsın demesi hem talâk yolu ile haram kılma ihtimaline gelir, o vakit bu boşanmış bir kadın olur. Hem de zihar yolu ile haram kılma anlamına gelme ihtimali vardır. O zinan alıkça ifade ettiğine göre, bu iki ihtimalden birisini açıklamış olur ve bu hususta ona göre hüküm verilir.

8- Zihâr Bütün Hanımlar Hakkında Hüküm İfade Eder:

Zihâr ister kendisiyle gerdeğe girilmiş olsun, ister kendisiyle gerdeğe girilmemiş olsun talâk yapması câiz olan bir koca tarafından yapılmışsa, hangi durumda olursa olsun, bağlayıcı hüküm ifade eder. Aynı şekilde Malik’e göre cariyelerinden kendisiyle ilişki kurması câiz olanlar hakkında da hüküm böyledir. Bunlardan herhangi birisi ile zihar yapacak olursa, zihar yaptığı cariye hakkında zihar hükmü onun için bağlayıcılık ifade eder.

Ebû Hanife ve Şâfiî ise hüküm ifade etmez, demişlerdir. Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî dedi ki: Bu bize göre gerçekten zor bir meseledir. Çünkü Malik şöyle der; Cariyesine; sen benim için haramsın diyecek olursa, bu bağlayıcı bir hüküm ifade etmez. Peki sarih olan haram kılma lâfzını cariye hakkında geçersiz kabul ederken, kinaye lâfzı nasıl sahih olabilir? Ancak cariye yüce Allah’ın:

“Hanımlarına” lâfzının genel çerçevesi içerisine girmektedir. Çünkü bu âyetle yüce Allah onlara helâl kılınmış olan kadınları kastetmiştir. Ziharın manası ise, mevcut akdi kaldırmak sözkonusu olmaksızın, ilişki kurmakla alâkalı bir lafızdır. Bundan dolayı cariye hakkında da sahihtir. Bunun asıl dayanağı, yüce Allah adına yemin etmektir.

9- Nikâhtan Önce Yapılan Zihar:

Malik’e göre nikâhtan sonra yapılan zihâr, eğer zihâr yaptığı kadını nikâhlayacak olursa, bağlayıcı hüküm ifade eder. Şâfiî ve Ebû Hanife’ye göre ise bağlayıcı hüküm ifade elmez. Çünkü yüce Allah “hanımlarına” demiştir. Nikâhı akma almadığı kadın ise “hanımlarından değildir. et-Tevbe suresinde yüce Allah’ın:

“İçlerinden kimi de Allah’a şöyle söz vermişti…” (et-Tevbe, 9/75) âyeti açıklanırken, (et-Tevbe, 75-78. âyetler, 2. başlık ve devamında) bu meselenin asıl dayanağı geçmiş bulunmaktadır,

10- Zımmînin Zihâr Yapması:

Zımmînin zihârı bağlayıcı değildir, Ebû Hanife de böyle demiştir. Şâfiî dedi ki: Zımmînin zihân sahihtir. Bizim delilimiz yüce Allah’ın:

“Aranızdan” âyetidir. Bu da müslümanlardan demektir. Bu ifade de zımminin hitabın dışına çıkmasını gerektirmektedir.

Eğer: Bu hicab delili ile bir istidlaldir denilecek olursa, şöyle cevab veririz: Bu iştikak ile ve mana ile bir istidlaldir. Çünkü kâfirlerin nikâhlarıfasiddirve feshedilmeye lâyıktır. Dolayısıyla bu nikâhlara talâkve zihâr hükümleri taalluk etmez. Bu da yüce Allah’ın:

“Aranızdan adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun.” (et-Talâk, 65/2) âyetine benzemektedir. Nikâhlar sıhhat şartlarından uzak oldukları takdirde fasiddir. Fasid nikâhta ise zihar hiçbir durumda sözkonusu olmaz.

11- Kölenin Zihâr Yapması:

Yüce Allah’ın:

“Aranızdan” âyeti bunu kabul etmeyenlere hilâfen, kölenin zihafının sahih olmasını gerektirmektedir. Bu görüşü es-Sa’lebî, Malikten nakletmiştir. Çünkü köle de müslümanlardan sayılır ve nikâhın hükümleri onun hakkında da sabittir. Kölenin başka bir köleyi azad etmesi ve yemek yedirmesi imkansız olsa bile, oruç tutabilir.

12- Kadınların Zihâr Yapmaları Sözkonusu Değildir:

Malik -Allah ondan razı olsun- şöyle demektedir: Kadınların zihâr yapmaları sözkonusu değildir. Çünkü yüce Allah:

“Aranızdan hanımlarına zihâr yapanlar” diye buyurmakla, “siz kadınlar arasından kocalarına zihâr yapan hanımlar” diye buyurmamaktadır. Zihâr sadece erkekler tarafından yapılabilir.

Îb’nu’l-Arabî dedi ki: İbnu’l-Kasım, Salim, Yahya b. Said, Rabia ve Ebû’z-Zinâd’dan böylece rivâyet edilmiştir, mana itibariyle de sahihtir! Çünkü nikâh hususunda helâl kılmak, akit, helâllik ve haramlık erkeklerin elinde olup kadınların elinde bunlardan herhangi bir şey bulunmamaktadır ve bu, bir icmadır.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: İlim adamlarının çoğunluğunun kanaatine göre kadınların zihâr yapmaları sözkonusu değildir. el-Hasen b. Zıyad dedi ki: Kadın zihâr yapabilir. es-Sevrî, Ebû Hanife ve Muhammed şöyle demişlerdir: Nikâhtan önce veya sonra olsun kadının erkekten zihâr yapmasının hiçbir kıymeti yoktur.

Şâfiî de şöyle demiştir: Kadının erkeğe zihâr yapması diye bir şey yoktur. el-Evzai dedi ki: Kadın kocasına: Sen benim için annen filanın sırtı gibisin, diyecek olursa, bu kendisi sebebiyle keffârette bulunması gereken bir yemin olur. İshak da böyle demiştir: Hiçbir kadın erkeğe zihâr yapamaz, fakat bu tür ifade onun için keffâretinî ödemesi gereken bir yemindir.

ez-Zührî de şöyle demiştir: Zihâr keffaretinde bulunması gerektiği görüşündeyim. Ancak onun bu ifadeyi kullanması kocasının kendisine yaklaşmasına engel teşkil etmez. Bu görüşünü ondan Ma’mer rivâyet etmiştir. İbn Cüreyc de Atâ’dan şöyle dediğini nakletmektedir: O Allah’ın helâl kıldığı bir şeyi haram kılmış olur. Bundan dolayı onun bir yemin keffaretinde bulunması gerekir. Bu Ebû Yûsuf’un da görüşüdür. Muhammed b. el-Hasen de: Ona hiçbir şey gerekmez, demiştir.

13- Deli Bir Kimsenin Düzgün İfadelerle Zihâr Yapmasının Hükmü:

Bir kimsede delilik olur da bazan muntazam ifadeler kullanması halinde zihâr yapacak olursa, onun bu zihârı bağlayıcı hüküm ifade eder. Çünkü hadiste şöyle rivâyet edilmiştir: Sa’lebe kızı Havle’nin, deliliği bulunan kocası Evs b. es-Sâmit, aklının başından gittiği bir sırada, hanımına zihâr yaptı..,

14- Kızgınlık Halinde Zihâr Yapmanın ve Boşamanın Hükmü:

Kızıp hanımına zihâr yapan yahutta talâk veren bir kimsenin kızgınlığı söylediğinin hükmünü kaldırmaz. Bu hadisin bazı rivâyet yollarında Yusuf b. Abdillah b. Selam şöyle demektedir: Bana Evs b. es-Sâmit’in hanımı Havle anlattı, dedilci: Benimle onun arasında bir tartışma olmuştu. O da; Sen benim için annemin sırtı gibisin dedi, sonra da kavminin mecfisine çıkıp gitti. Hanımının: Benimle onun arasında bir tartışma çıktı, ifadesi onu kızdıran bir tartışmanın olduğuna ve bunun sonucunda zihâr yaptığına delil teşkil etmektedir. Kızgınlık ise herhangi bir hükmü kaldırmayan, şer’î bir hükmü değiştirmeyen boş bir iştir. Sarhoşun durumu da böyledir. Bu da bir sonraki başlığın konusudur.

15- Sarhoşluk Halinde Zihâr ve Talâkın Hükmü;

Sarhoşluk halinde zihâr yapan ve boşayan bir kimsenin bu tasarrufu eğer söylediğini akledip kavrıyor ve ifadesi düzgün ise; o kimse için bağlayıcı hüküm ifade eder. Çünkü daha önce en-Nisâ Sûresi’nde (4/43- âyet, 7. başlıkta) yer alan

“sarhoşken ne söylediğinizi bilinceye kadar…” (en-Nisâ, 4/43) âyetinde açıklandığı üzere bu böyledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

16- Zihâr Yapan Keffârette Bulunmadan Hanımına Yaklaşamaz:

Zihâr yapan bir kimse -iki görüşünden birisinde belirtildiği üzere Şâfiî’nin aksine- keffârette bulunmadığı sürece hanımı ile temas kuramaz ve hiçbir şekilde ondan zevk alacak bir davranışta bulunamaz. Çünkü zihâr yapanın: Sen benim için annemin sırtı gibisin, demesi lâfız ve manası ile her türlü faydalanmayı haram kılmayı gerektirmektedir. Şayet keffârette bulunmadan önce hanımı ile ilişki kuracak olursa, bu da bir sonraki başlığın konusunu teşkil etmektedir.

17- Zihâr Yapan. Keffârette Bulunmadan Önce Hanımına Yaklaşırsa:

Bu durumda kişi, Allah’tan mağfiret diler ve bir keffârette bulununcaya kadar ondan uzak durur.

Mücahid ve başkası dedi ki; İki keffârette bulunur. Sat d, Kala de den, Mutarrif, Recâ b. Hayve’den o Kabîsa b. Züeyb’den, o Amr b. el-Âs’dan zihâr yapan hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Keffârette bulunmadan önce ilişkide bulunacak olursa iki keffârette bulunur. Ma’ıner, Katade’den rivâyetle dedi ki: Kabîsa b. Züeyd dedi ki: İki keffârette bulunması gerekir.

Aralarında İbn Mâpe-ve Nesâî’nin de bulunduğu hadis İmâmlarından bir grup da İbn Abbâs’fân şu rivâyeti kaydetmektedir: Bir adam hanımına zihâr yaptı, keffârette bulunmadan önce ona yaklaştı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek ona bu durumu sözkonusu etti. Peygamber: “Seni bu şekilde davranmaya iten ne oldu?” diye sordu. Adam Ey Allah’ın Rasûlü dedi. Ayın ışığında onun ayak bileğinin beyazlığını gördüm. Ona yaklaşmaktan kendimi alıkoyamadım. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) güldü ve ona keffârette bulunmadan önce yaklaşmamasını emretti Tırmizi, III, 503; Nesâî, VI, 167; İbn Mâce, I, 666; Hâkim, Müstedrek, II, 222 İbn Mâce ve Dârakutnî, Süleyman b. Yesar’dan, o Seleme b. Sahr’dan rivâyet ettiğine göre Seleme, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın döneminde zihâr yaptı. Sonra da keffârette bulunmadan önce hanımına yaklaştı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek bu durumu ona anlattı. Peygamber ona sadece bir keffârette bulunmasını emretti. Dârakutnî, 111; İbn Mâce,\, 166

18- Tek Bir Sözle Dört Hanıma Zihâr Yapmak:

Tek bir söz ile dört hanıma zihâr yapacak olursa, mesela: Sizler benim için annemin sırtı gibisiniz, derse hepsinden zihâr yapmış olur. Bu durumda hiçbirisiyle ilişki kurması câiz olmaz, fakat ona tek bir keffaret yeterli olur.

Şâfiî: Dört keffârette bulunması gerekir, der. Ancak âyet-i kerimede buna dair hiçbir delil yoktur. Çünkü çoğul lâfzı bütün mü’minler hakkında kullanılmış bulunmakladır ve esas olan manadır.

Darakutnî de İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) şöyle derdi: Bir kimsenin nikâhı altında dört tane hanım bulunupta o da bunlara zihâr yapacak olursa, tek bir keffârette bulunması onun için yeterlidir. Eğer arka arkaya herbirisinden ayrı ayrı zihâr yapacak olursa, o zaman onların herbirisi için bir keffâretle bulunması gerekir. Dârakutnî, 111,319.

Bu hususta icmâ’ vardır.

19- Bir Kimse Dört Kadına: Sizinle Evlenirsem Benim İçin Annemin Sırtı Gibi Olasınız, Derse:

Bir kişi dört hanıma: Ben sizinle evlenecek olursam, siz benim için annemin sırtı gibi olasınız, deyip de onlardan birisiyle evlenecek olursa, keffârette bulunmadan ona yaklaşamaz. Bundan sonra da diğerleri hakkındaki yemini kalkmış olur.

Keffarette bulunmadıkça diğerlerine de yaklaşamaz da denilmiştir. Ancak mezhebin kabul edilen görüşü birincisidir.

20- Zihârla Birlikte Bain Talâk Verirse:

Koca hanımına: Sen benim için annemin sırtı gibisin ve sen benden “elbette talâkı (üç talâkla) bâin ile boşsun diyecek olursa, onun için hem talâk, hem de zihâr hükmü birlikte bağlayıcı hüküm ifade eder. Bir başka koca tarafından nikâhlanmadıkça ve kendisi de ondan sonra onu bir daha nikâhlamadıkça keffârette bulunmaz. Onu nikâhladığı takdirde de keffârette bulunmadan onunla ilişki kurmaz.

Şayet hanımına: Sen benden “elbette talâkı” ile boşsun ve sen benim için annemin sırtı gibisin diyecek olursa, talâk gerçekleşir, fakat zihâr hükmü bağlayıcı olmaz. Çünkü elbette (bain talâk) ile boşanmış olan bir kadının, bir daha boşanması sözkonusu değildir.

21- Kendisi İle Gerdeğe Girilmemiş Olan Kadına Zihâr Yapmak:

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Kendisi ile gerdeğe girilmemiş olan kadına zihâr yapmak sahih değildir. el-Müzenî şöyle demiştir: Ric’î talâk ile boşanmış olan kadınla zihâr yapmak da sahih değildir, ancak bu görüşün bir kıymeti yoktur. Çünkü her iki halde de evlilik hükümleri sabittir. Bu durumda onun talâkı sözkonusu olduğu gibi, kıyas gereği ve aklen ziharın hükmü de onun hakkında sözkonusu olur.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

22- Hanımlarınız, Anneleriniz Olamaz:

“Zevceleri onların anaları değildir.” Yani onların hanımları anneleri olamaz.

“Onların anaları” âyeti genel olarak Hicazlıların şivesine uygun olarak te harfi esreli: diye okunmuştur. Yüce Allah’ın:

“Bu bir beşer değildir.” (Yusuf, 12/13) âyetinde olduğu gibi.

Ebû Ma’mer, es-Sülemî ve başkaları ise Temimlilerin şivesine uygun olarak ref’ ile: diye okumuşlardır.

el-Ferrâ’ dedi ki; Necidliler ile Temimoğulları: “Bu bir beşer değildir” ve: “O kadınlar onların anaları değildir” âyetinde ref ile söylerler.

“Onların anaları ancak onları doğuranlardır.” Yani onları doğuran anneleri dışında kimse onların anaları olamaz. Nitekim Mesel’de: “Senin oğlun topuklarını kanatandır” denilmiştir. “O kadınlar ki” anlamındaki ism-i mevsule dair açıklamalar daha önce el-Ahzâb Sûresi’nde geçmiş bulunmaktadır. Merhum müfessirimiz bu ism-i mevsûlden söz etmiş olsaydı el-Ahzâb, 33/4. ayette söz etmesi gerekirdi. Ancak orada huna dair herhangi bir açıklama bulunmamaktadır

23- Şeriatın Onaylamadığı Çirkin Sözler:

“Şüphe yok ki bunlar elbette çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar.”

Ağır ve şeriatin benimsemediği bir söz söylüyorlar. (Âyet-i kerimedeki): ez-Zûr: Yalan demektir.

“Muhakkak ki Allah pek çok affedendir, bağışlayandır.” Çünkü onları yerine getirmekle yükümlü tuttuğu keffaret bu çirkin ve yalan sözün vebalinden kurtarıcıdır.

Allah, eşi hakkında seninle tartışan kadının sözünü işitti; Allah’a şikâyette bulunuyordu. Allah sizin konuşmanızı işitiyor. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.

Diyanet Vakfı
Kocası hakkında seninle tartışan ve Allaha şikayette bulunan kadının sözünü Allah işitmiştir. Allah, sizin konuşmanızı işitir. Çünkü Allah işitendir, bilendir.

Kurtubi Tefsiri
Kocası hakkında seninle mücadele eden ve Allah’a şikayet etmekte olan kadının sözünü elbetteki Allah işitmiştir. Allah sizin konuşmanızı zaten İşitiyordu, Çünkü Allah, en iyi işitendir, en iyi görendir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Nüzul Sebebi ve İlgili Diğer Rivâyetler:

Yüce Allah’ın:

“Kocası hakkında seninle mücadele eden ve Allah’a şikayet etmekte olan kadının sözünü elbette ki Allah işitmiştir” âyetinde sözü geçen Allah’a şikâyet eden kadın, Salebe kızı Havle’dir Hakîm kızı Havle olduğu söylendiği gibi, kadının adının Cemile olduğu da söylenmiştir. Ancak Havle olduğu daha sahihtir. Kocası Ubade b. es-Samit’in kardeşi Evs b. es-Samit’tir.

Bir gün Ömer b. el-Hattâb halifeliği döneminde insanlarla birlikte bir eşeğe binmişken bu kadının yanından geçmiş, kadın uzun bir süre onu durdurmuş, ona öğüt vermiş ve şöyle demişti: Ey Ömer! Sen daha önce Umeyr (Ömercik) diye çağırılıyordun. Sonra sana Ömer denildi, sonra sana Emiru’l-Mü’minin denildi. Allah’tan kork ey Ömer. Şüphesiz ki kesin olarak ölüme inanan bir kimse yapması gereken işleri elden kaçırmaktan korkar. Hesaba kesin olarak inanan da azaptan korkar.

Ömer durmuş, o kadının sözlerini dinliyordu. Ona: “Ey mü’minlerin emiri sen bu kocakarı için bu şekilde nasıl beklersin;” dediler. Ömer dedi ki: Allah’a yemin ederim, eğer sabahtan akşama kadar beni bekletecek olursa, farz olan namaz dışında onu durur dinlerim. Bu yaslı kadının kim olduğunu biliyor musunuz? Bu, yüce Allah’ın sözlerini yedi semanın üzerinden işitmiş olduğu Salebe kızı Havle’dir. Âlemlerin Rabbi onun sözlerini işitir de, Ömer o sözlere kulak vermez mi?

Âişe (radıyallahü anhnhâ) dedi ki: Herşeyi işiten O yüce zatın şanı ne yücedir! Ben Salebe kızı Havle’nin sözlerini işitirken bir kısmını da anlayamıyordum. O sırada kocasını Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şikâyet ediyor ve şöyle diyordu: Ey Allah’ın Rasûlü, benim gençliğimi yedi, karnım ona çotuk saçtı. Nihayet yaşım ilerleyip artık çucuk doğuramaz yaşa gelince bana zihâr yaptı. Allah’ım, ben halimi sana şikâyet ediyorum. Daha henüz sözlerini bitirmeden Cebrâîl şu: “Kocası hakkında seninle mücadele eden ve Allah’a şikâyet etmekte olan kadının sözünü elbetteki Allah iş İtmiştir” âyeti nazil oldu. Bunu İbn Mate Sünen’inde rivâyet etmiştir. İbn Mâce, I, 666; Hâkim, Müstedrek, II, 523; Beyhaki, es-Sünenu’l Kübrâ, VII, 3H2.

Bu hususta Buhârî’de yer alan Âişe’den gelen rivâyette şöyle denilmektedir: Bütün sözleri işiten Allah’a hamdolsun. O tartışan kadın Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip şikâyette bulundu. Ben de odanın bir tarafında bulunuyor, fakat ne dediğini (tam) İşi temi yordum. Şanı yüce Allah:

“Kocası hakkında seninle mücadele eden… kadının sözünü elbetteki Allah işitmistir” âyetini indirdi Buhârî, VI, 26^9; ayrıca: İbn Mâce, i, 67; Müsned, VI. A6; Nesâî, VI, İd».

el-Maverdi dedi ki: Bu kadın Salebe kızı Havle’dir. Huveylid kızı Havle’dir diye de söylenmiştir. Ancak bu farklı değildir, çünkü bunlardan birisi onun babası, diğeri ise dedesidir. Bunlardan herbirisine de nisbet edilmiştir. Kocası ise Ubâde b. es-Sâmit’in kardeşi Evs b. es-Sâmit’tir.

es-Sâlebî dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: Bu kadın Hazreçli Huveylid kızı Havle’dir. Ubâde b. es-Sâmit’in kardeşi Evs b. es-Sâmit’in nikâhı altındaydı. Bedenen güzel bir kadındı. Kocası onu secde halinde gördü. Kalçalarına bakındı, bu durumu hoşuna gitti, Namazını bitirince yanına gelmesini istedi, kabul etmedi. Bu sefer ona kızdı. Urve (b. ez-Zübeyr) dedi ki: Kocası kısmen deli bir kişi idi. Bu sırada deliliği tutmuş ve ona: Sen benim için annemin sırtı gibisin, demişti. îlâ ve zihâr cahiliye döneminde talâk şekillerindendi. Bu kadın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) gelince, ona: “Kocana haram oldun” dedi. Bu sefer kadın: Allah’a yemin ederim o talakı ağzına almadı, dedi. Sonra da: Fakirliğimi, yalnızlığımı, kimsesizliğimi kocamdan ve amcamın oğlundan ayrılışımı Allah’a şikâyet ediyorum. Karnım ise ona çocuklarını doğurmuştu. Hz. Peygamber: “Sen ona haram oldun” diye buyurdu. Kadın peygambere karşılık vermeye, Peygamber de ona cevab yetiştirmeye devam edip durdu, nihayet bu âyet-i kerîme indi.

el-Hasen’in rivâyetine göre kadın şöyle demişti: Ey Allah’ın Rasûlü! Allah nıliye döneminin geleneklerini silip kaldırmış bulunuyor. Benim kocam benden zihâr yaptı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem); “Bu hususta bana herhangi bir vahiy gelmedi” diye buyurdu. Kadın: Ey Allah’ın Rasûlü! Her hususta sana vahiy geliyor da bir bu konuda mı sana vahiy gönderilmedi? dedi. Peygamber: “Durum sana dediğim gibidir” diye buyurdu. Kadın: Ben Allah’a şikâyet ediyorum, Onun Rasûlüne değil deyim;”, yüce Allah da: “Kocası hakkında seninle mücadele eden ve Allah’a şikayet etmekte olan kadının sözünü elbetteki Allah işitmiştir” âyetini indirdi.

Darakutnî de Katade yoluyla Enes b. Malik’in kendisine şunu anlattığını rivâyet etmektedir: Evs b. es-Sâmit, hanımı Salebe kızı Huveyle’ye zihar yaptı. O da durumu Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şikâyet edip dedi ki: Yaşım ilerleyip kemiğim incelince bana zihar yaptı, Bunun üzerine Allah da zihar âyetini indirdi. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), Evs’e: “Bir köle azad ef” dedi. Evs: Buna gücüm yetmiyor, dedi. Peygamber: “Kesintisiz olarak iki ay oruç tut” diye buyurdu. Evs: Ben öyle birisiyim ki, bir günde üç defadan daha az yemek yiyecek olursam, görmem zayıflar. Bu sefer Peygamber: “O halde altmış fakir doyur” dedi, Evs: Böyle bir imkânım yok, ancak sen yardım ve yakınlık bağını gözetmek üzere bana destek verecek olursan müstesna. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) ona onbeş sa’ ile yardımcı oldu. Nihayet yüce Allah ona (o miktarı) toplanmasını sağladı. Allah Gafûrdur, Rahîmdir.

“Çünkü Allah en iyi işitendir, en iyi görendir.” (radıyallahü anhvi) dedi ki: Ashabın görüşüne göre onun yanında bir de o kadar buğday vardı, bu da altmış yoksula (keffâret olarak) yedirilirdi. Dârakutni, III, M6.

Tirmizi ve İbn Mace’nin Sünen’lerinde de şöyle denilmektedir: Seleme b. Sahr el-Beyâdî hanımından zîhar yaptı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Bir köle azad et” dedi. (Seleme) dedi ki: Elimle boynuma vurdum ve şöyle dedim: Seni hak ile gönderene yemin ederim ki yok, artık bundan başkasına sahih değilim. Bu sefer Peygamber: “O halde iki ay oruç tut” dedi. Ey Allah’ın Rasûlü dedim. Başıma gelen bu musibet ancak ben oruçlu iken gelmedi mi? Peygamber: “O halde altmış yoksula yemek yedir” diye buyurdu. Tirmizi, III, 503, V, 405; İbn Mâce, I, 665.

İbnu’l-Arabi “Ahkâm(u’l-Kur’ân)” adlı eserinde şunu zikretmektedir: Rivâyet olunduğuna göre Duleyc kızı Havle’ye kocası zihar yaptı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek bunun hakkında ona soru sordu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sen ona haram oldun.” Kadın: Muhtaçlığımı Allah’a şekva ediyorum, dedi. Tekrar edince Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) yine: “Ona haram oldun” dedi. Yine kadın: Muhtaçlığımı Allah’a şikayet ediyorum, dedi. Âişe de o sırada Peygamber efendimizin başının sağ tarafını yıkıyordu. Sonra diğer yanına geçti ve bu sırada ona vahiy nazil oldu. Kadın sözlerini tekrar etmek isleyince, Âişe: Sus, işte vahiy indi, dedi, Kur’ân’ın nüzûlu tamamlanınca, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Havle’nin kocasına: “Bir köle azad et” dedi. Kocası, bulamam deyince, Peygamber: “O halde arka arkaya iki ay oruç tut” diye buyurdu. Kocası yine: Ben bir günde üç defa yemeyecek olursam, görme gücümün zayıflayacağından korkuyorum dedi. Peygamber: “O halde altmış yoksula yemek yedir” diye buyurdu. Adam: O halde sen de bana yardım et, deyince, Peygamber ona bir miktar yardımda bulundu. Taberânî. Kebir, XXIV, 247.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Tefsir âlimleri bu kadının adının Havle olduğunu, kocasının da Evs b. es-Sâmit olduğunu kabul etmekle birlikte, bu kadının nisbeti hususunda farklı görüşlere sahibtirler. Kimisi bu kadın ensaridir ve Sa’lebe’nîn kızıdır derken, kimisi Düleyc’in kızıdır demiştir. Onun Huveylid kızı olduğu da söylenmiştir. Kimisi de: O es-Sâmit’in kızıdır, demiştir. Bazıları da: O Abdullah b. Ubey’in bir cariyesi idi, demiştir. Yüce Allah’ın hakkında: “Cariyeleriniz kendilerini korumak isterken… onları zinaya zorlamayın” (en-Nûr, 24/33) âyetinin hakkında indiği kadın da budur, çünkü o bu kadını zina etmeye zorluyordu. Havle’nin, Hakim kızı olduğu da söylenmiştir.

eri-Nehhas dedi ki: Bu bir çelişki değildir. Çünkü bir defa babasına, bir defa annesine, bir defa dedesine nisbet edilmesi mümkündür. Ayrıca Abdullah b. Ubey’in cariyesi olması da mümkündür, O bakımdan velâ yoluyla onun ensari olduğu söylenmiştir. Çünkü Abdullah b. Ubey her ne kadar münafıklardan ise de ensar arasında sayılıyordu.

2- Sem’ ve Semî’ (İşitmek ve Herşeyi İşiten):

“Allah işitmiştir” anlamındaki âyet: şeklinde (dal ve sin harfleri) idgam ile okunduğu gibi: şeklinde izhar ile de okunmuştur.

“Semâ’ (işitme)”de asıl olan İşitilme özelliğinde olan şeylerin idrâkidir, eş-Şeyh Ebû’l-Hasen (el-Eş’arî’nin) tercih ettiği açıklama budur.

İbn Fûrek de şöyle demiştir: Doğrusu işitilen şeyin idrâk edilmesidir, el-Hakim Ebû Abdullah da; “es-Semî” isminin anlamı hakkında şu açıklamaları yapmaktadır: O mahlukatın kulaklarıyla idrâk ettiği seslen kulağı olmaksızın idrâk edendir. Bu da seslerin O’nun için gizli ve saklı olmadığı anlamına gelir. Eğer kulak (kendisinde) terkib edilmiş bulunan duyma niteliğine sahib değil ise -bu duyu organına sahib olmayan sağır kimseler gibi- o vakit sesleri idrak etme kabiliyetine sahib olamaz. Sem’ ve basar, ilim, kudret, hayat ve irade gibi iki sıfattırlar, O halde bunlar Allah’ın zati sıfatlarındandır. Yüce yaratıcının bu sıfatlara sahib olmaması kesinlikle düşünülemez.

ile aynı anlamda olup “şikâyet etti” demektir.

“Seninle mücadele eden” anlamındaki âyet, Seninle konuşan” diye okunmuştur.

“Seninle mücadele eden”, sana soru sorup duran demektir.

Kitap ehli bilsin ki, Allah’ın fazlından hiçbir şeye güç yetiremezler. Fazl Allah’ın elindedir, dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

Diyanet Vakfı
Böylece kitap ehli, Allahın lütfundan hiçbir şey elde edemeyeceklerini bilsinler. Lütuf bütünüyle Allahın elindedir, onu dilediğine bahşeder. Allah, büyük lütuf sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Ta ki kîtab ehli Allah’ın lütfundan hiçbir şeye nail olmayacaklarını, muhakkak lütfün Allah’ın elinde olduğunu, onu dilediğine verdiğini bilsinler. Allah çok büyük lütuf sahibidir.

“Ta ki kitab ehli… bilsinler” âyetindeki: âyeti;

“Ta ki bilsinler” demektir. Buna göre: fazladan tekid edici olarak gelmiş bir sıladır. Bu açıklamayı el-Ahfeş yapmıştır.

el-Ferrâ’ da şöyle demektedir: Âyet: “Bilsinler diye” anlamında olup red ve inkârm bulunduğu bütün ifadelerde zâid bir sıladır.

Katade dedi ki: Kitab ehli müslümanları kıskandılar. Bunun üzerine

“Ta ki kitab ehli… bilsinler” âyeti nâziİ oldu ki; şu demektir: Kitab ehlinin kendilerinin “Allah’ın lütfundan hiçbir şeye nail olamayacaklarını, muhakkak lütfün Allah’ın elinde olduğunu… bilsinler” demektir.

Mücahid dedi ki: Yahudiler şöyle dediler: Elleri ve ayakları kesecek bir peygamberin aramızdan çıkması zamanı yaklaşmış bulunmaktadır. Ancak bu peygamber Araplar arasından çıkınca bunu inkâr ettiler, bu sefer

“Ta ki kitab ehil.., hiçbir şeye nail olamayacaklarını” yani kendilerinin hiçbir şeye güc yetiremeyeceklerini “… bilsinler” âyeti nazil oldu. Bu da yüce Allah’ın:

“Onun hiçbir sözlerine karşılık veremediğini…”‘(Ta-Ha, 20/89) âyetine benzemektedir.

el-Hasen’den:

“Ta ki kitab ehli… bilsinler” anlamındaki âyeti; okuduğu nvayet edilmiştir. Bu İbn Mücahid’den de rivâyet edilmiştir. Kutrub ise bunun “lam” harfi kesitli, “ye” harfi de sakin olarak okunduğunu (yine el-Hasen’den) rivâyet etmektedir.

Cer harfi olan “lâm’ın üstün olarak okunması bilinen bir söyleyiştir. “Ye” harfînirr sakin okunuşuna gelince, şöyle açıklanır: in hemzesi hazfedilince, bu sefer olur. Daha sonra “nun”, “lam” harfine idgam edilince: olur, “Lam’lar bir araya gelince, onlardan ortada olanlarının yerine “ye” harfi getirilir. Nitekim Arapların: lâfzını diye kullanmaları da buna benzemektedir. İşte diye “lam” harfini kesreli olarak okuyanların kıraati ile ilgili açıklama da bunun gibidir. Şu kadar var ki o, bu hususta meşhur olan söyleyişe uygun olarak “lâm”ı hazfetmemiştir. Bu bakımdan bu okuyuş bu cihetiyle daha kuvvetli görülmektedir.

İbn Mes’ûd’dan “Ta ki … bilsinler” diye okuduğu, Hittan b. Abdillah’tan; İlla ki bilmeleri için” diye, İkrime’den de: “Bilmesi için, bilsin diye” diye okudukları da rivâyet edilmiştir. Ancak bunlar mushafta yazdı olan şekle muhaliftir.

“Allah’ın lütfundan” âyeti İslam diye açıklandığı gibi mükâfat diye de açıklanmıştır. el-Kelbî Allah’ın rızkından, diye açıklamıştır. Sayılıp dökülmesi imkânsız olan Allah’ın nimetleridir, diye de açıklanmıştır.

“Muhakkak lütfün Allah’ın elinde olduğunu” onların elinde olmadığını dolayısıyla peygamberliği Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan başka sevdikleri kimseye yönlendirmek imkânına sahib olmadıklarım… bilsinler diye

“muhakkak lütfün Allah’ın elinde olduğunu” âyeti lütuf yalnız O’nundur diye de açıklanmıştır.

“Onu dilediğine verdiğini bilsinler.”

Buhârî’de şöyle denilmektedir: Bize el-Hakem b. Nafi anlattı, dedi ki; Bize Şuayb, ez-Zührîden nakletti, dedi ki: Bana Salim b. Abdillah haber verdi. Abdullah b. Ömer dedi ki; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı -minber üzerinde ayakta duruyorken- şöyle buyururken dinledim: “Sizin, sizden önceki ümmetlere göre kaldığınız süre ikindi namazından güneşin batışına kadar olan süre gibidir. Tevrat ehline Tevrat verildi, onlar da günün ortasına kadar bu Tevrat gereğince amel ettiler. Sonra acze düştüler, onlara birer kırat, birer kırat verildi. Daha sonra İncil sahiplerine İncil verildi, onlar da ikindi namazına kadar onunla amel ettiler, Sonra acze düştüler, onlara birer kırat, birer kırat verildi. Sonra size Kur’ân verildi, siz de güneş (batıncaya) kadar onunla amel ettiniz. O bakımdan size ikişer kırat, ikişer kırat verildi, Tevrat ehli şöyle dedi: Rabbimiz bunların amelleri daha az, fakat mükâfatları daha çok. Yüce Allah şöyle buyurdu: “Ben sizi herhangi bir şeyin ecrinden mahrum ederek size zulmettim mi, dedi. Onlar: Hayır dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: İşte bu Benim lütfumdur, Ben onu dilediğim kimseye veririm.” Bir rivâyette de şöyle demektedir: “Yahudiler ve hristiyanlar öfkelendiler ve: Rabbimiz … dediler.” Buhâri, I, 204, VI, 2716, 2740; Müsned, II, 121, 129.

“Allah çok büyük lütuf sahibidir.”

el-Hadid Sûresi’nin tefsiri (burada) sona ermektedir. Yüce Allah’a hamdolsun.

Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve peygamberine iman edin ki size rahmetinden iki kat versin, size bir nur versin ki onunla yürüyesiniz ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, merhamet edendir.

Diyanet Vakfı
Ey iman edenler! Allahtan korkun ve Peygamberine inanın ki O, size rahmetinden iki kat versin ve size ışığında yürüyeceğiniz bir nur lütfetsin; sizi bağışlasın. Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir.

Kurtubi Tefsiri
Ey îman edenler! Allah’tan korkun, Rasûlüne de Îman edin ki, rahmetinden size iki pay versin. Sizin için aydınlığıyla yürüyeceğiniz bir nûr versin ve size mağfiret etsin. Allah Gafûrdur, Rahîmdir.

“Ey îman edenler” Mûsa’ya ve Îsa’ya inananlar

“Allah’tan korkun, Rasûlüne” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a

“îman edin ki, rahmetinden size iki pay versin.” Îsa ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman etmenize karşılık size iki kat ecir versin. Bu da yüce Allah’ın:

“İşte bunlara sabrettikleri için ecirleri iki kere verilir.” (el-Kasas, 28/54) âyetine benzemektedir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Kasas, 28/54-55. âyetler, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır,

“Pay ve nasib” demektir. Bu da daha önce en-Nisâ Sûresi’nde (4/85. âyet, 1.,başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bunun asıl anlamı ise binek üzerinde olanı düşmekten koruyan ve binicinin kendisine sarındığı bir örtüdür. Bu açıklamayı İbn Cüreyc yapmıştır. el-Ezher’i de buna yakın bir açıklamada bulunarak şöyle demiştir: Bu kelimenin türediği kök, deveye binen kimsenin düşmesin diye devenin hörgütü üzerine koyduğu bir örtüdür. Buna göre âyetin tevili şöyle olur: Size, devenin üzerine konan bu örtünün biniciyi koruduğu gibi, sizi masiyetlerle helâk olmaktan koruyacak iki pay verir.

Ebû Mûsa el-Eş’ârî dedi ki: Habeşçede İki kat” demektir, İbn Zeyd’den:

“İki pay” dünya ve âhiret mükâfatı demektir.

Denildiğine göre yüce Allah’ın:

“İşte bunlara sabrettikleri için ecirleri iki kere verilir.” (el-Kasas, 28/54) âyeti nazil olunca, kitab ehlinden olup îman edenler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabına karşı öğünmeye koyuldular. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nazil oldu.

Kimi ilim adamı bu âyet-i kerimeyi herbir haseneye ancak onun misli bir ecir olduğuna delil göstermiş ve şöyle demişlerdir: Hasene imandan olan herbir tür hakkında kullanılan umumi bir isimdir ve bu mutlak olarak kullanıldığı vakit umumi anlamında kullanılır. Eğer hasene belli bir tür hakkında kullanılacak olursa, onu işleyen kimseye ancak bir tek misli ile mükâfat verilir. Eğer iki türü kapsayan bir hasene hakkında kullanılırsa, o vakit bu haseneye iki katıyla sevab verilir. Âyet-i kerîme bu hususa delildir. Çünkü yüce Allah:

“Rahmetinden… iki pay” dîye buyurmuştur. “Pay” ise “misil” ile aynı anlamdadır. Böylelikle Allah’tan korkan, Rasûlüne îman eden kimseye iki pay tayin etmiş olmaktadır. Birisi Allah’tan korkması, diğeri ise Rasûlüne îman etmesi dolayısıyla. İşte bu, on katı mükâfatı bulunan hasenenin, on tür haseneyi toplayan hasene için sözkonusu olduğuna delil teşkil etmektedir. Bu ise yüce Allah’ın sıfatlarından on çeşidi bir arada toplayan imandır. Çünkü yüce Allah:

“Doğrusu müslüman erkeklerle, müslüman kadınlar…” (el-Ahzâb, 33/35) âyetinin tamamında bu hususları saymaktadır. Böylelikle karşılığında onların misli mükâfat gören on çeşit hasene zikredilmiş bulunmaktadır. Bunların herbir türüne karşılık onun misli ile bir mükâfat verilecektir.

Ancak bu fâsid bir tevildir, çünkü yüce Allah’ın:

“İyilikle gelene bunun on misli vardır” (el-En’âm, 6/160) âyetindeki zahir ifadenin umum çerçevesinin dışına -umumu tahsis etme ihtimali bulunmayan iddialarla- çıkmak sözkonusudur. Zira on haseneyi birarada bulunduran bir amelin herbir hasenesine ancak misli ile mükâfat verilir, diye bir şey sözkonusu değildir. Bu iddia ile hasenenin mükâfatının on misli ile görüleceği reddedilmektedir. Halbuki haberler buna delâlet etmektedir. Biz de bunları daha önceden (el-En’âm, 6/151. âyetin tefsiri ile en-Neml, 27/89. âyetin tefsirinde) zikretmiş bulunmaktayız. Eğer durum bu iddia sahibinin dediği gibi olsaydı (karşılık görmesi açısından) hasene ile seyyie (iyilik ile kötülük) arasında bir fark olmazdı.

“Sizin için” âhirette Sırat üzerinde, kıyâmette cennete gitmek üzere

“aydınlığıyla yürüyeceğiniz bir nûr” Mücahid’den gelen rivâyete göre; bir açıktama ve bir hidayet

“versin.”

İbn Abbâs bunu Kur’ân-ı Kerîm, diye açıklamıştır. Bunun bir aydınlık, bir ışık olduğu da söylenmiştir.

Bir başka açıklama da şöyledir: Aydınlığında insanlar arasında yürüyeceğiniz, kendilerini İslama davet edeceğiniz, böylelikle İslâm dininde ileri gelenler arasına katılacağınız ve sahih olduğunuz bu ileri gelme özelliğinizin asla sona ermeyeceği bir önderlik versin. Çünkü onlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman etseler, başkanlıklarının sona ereceğinden korkmuşlardı. Oysa kaybedecekleri sadece Allah’ın hükümlerini tahrif etmek sebebiyle güçsüz kimselerden aldıkları basit rüşvetlerden ibaretti. Dindeki gerçek önderlikleri değildi.

“Ve size” günahlarınızı

“mağfiret etsin. Allah Gafûrdur, Rahîmdir.”

Sonra onların izleri üzerine elçilerimizi peş peşe gönderdik. Meryem oğlu İsa’yı da peşlerinden gönderdik, ona İncil’i verdik. Ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet koyduk. Uydurdukları ruhbanlığı biz onlara yazmadık; yalnızca Allah’ın rızasını kazanmak için uydurdular, ama ona gereği gibi uymadılar. İçlerinden iman edenlere mükâfatlarını verdik. Ama çoğu fasıktır.

Diyanet Vakfı
Sonra bunların izinden ardarda peygamberlerimizi gönderdik. Meryem oğlu İsayı da arkalarından gönderdik, ona İncili verdik; ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet vermiştik. Uydurdukları ruhbanlığa gelince, onu biz yazmadık. Fakat kendileri Allah rızasını kazanmak için yaptılar. Ama buna da gereği gibi uymadılar. Biz de onlardan iman edenlere mükafatlarını verdik. İçlerinden çoğu da yoldan çıkmışlardır.

Kurtubi Tefsiri
Sonra rasûllerimizi onların İzleri üzerine ardarda gönderdik. Meryem oğlu Îsa’yı da izlerinden gönderdik ve ona İncil’i verdik. Ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet koyduk. Kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa gelince, Biz onu üzerlerine farz kılmadık. Ancak Allah’ın rızasını aramak için… Sonra gereği gibi ona riayet etmediler. Onlardan îman edenlere ecirlerini verdik. Onlardan birçoğu ise fâsıklardı.

Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- Ardarda Gönderilen Rasûller ve Meryem Oğlu Îsa:

“Sonra rasûllerimizi” Mûsa, İlyas, Davud, Süleyman, Yûnus ve daha başkalarını

“onların” zürriyetinin -Nûh ve İbrahim’in diye de görüş belirtilmiştir-

“izleri üzerine ardarda” arka arkaya

“gönderdik.”

“Meryem oğlu Îsa’yı da izlerinden gönderdik.” O anne tarafından İbrahim’in soyundandır.

“Ve ona İncil’i verdik.” İncil ona indirilen kitabın adıdır, Âl-i İmrân Sûresinin baş taraflarında (3/3- âyetin tefsirinde) bunun hangi kökten türediğine dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

2- Hz. Îsa (aleyhisselâm)’ya Tabi Olanlar ve Uydurdukları Ruhbanlık:

“Ona” dini üzere

“uyanların kalplerine” Havarilerle onların peşinden gidenlerin kalplerine

“şefkat ve merhamet koyduk.” Samimi bir sevgi yerleştirdik. Biri diğerini candan seviyordu.

Bu İncil’de sulh yapmak, insanlara eziyeti terketmek ile emrolunduklarına ve kalpleri katılaşan ve ilâhî sözleri yerlerinden değiştirip tahrif eden yahudilerin aksine bu maksatla Allah’ın kalplerini yumuşattığına bir işaret olduğu söylenmiştir.

“Şefkat (radıyallahü anh’fet)” yumuşaklık

“merhamet (radıyallahü anhhmet)” de şefkat demektir.

Rafet’in hiçbir şeye gücü yetmeyenin yükünü hafifletmek, merhamet’in başkasının ağır yükünü yüklenmek olduğu söylendiği gibi, raf’etin rahmetten daha ileri olduğu da söylenmiştir.

İfade burada tamamlandıktan sonra yüce Allah:

“Kendiliklerinden ortaya koydukları” uydurdukları

“ruhbanlığa gelince” diye buyurmaktadır.

Burada en güzeli

“ruhbanlık” anlamındaki lâfzın bir fiil takdiri ile mansub olmasıdır Ebû Ali dedi ki: Bunun takdiri: “Onu bir ruhbanlık olarak uydurdular ve kendiliklerinden ortaya koydular” şeklindedir. ez-Zeccâc dedi ki: Bu: “Onu bir ruhbanlık olarak uydurdular” demektir. Tıpkı: “Zeyd’i gördüm, Amr’la konuştum” demeye benzer.

Âyetin

“şefkat ve merhamet”e atfedilmiş olduğu da söylenmiştir. Buna göre anlam şöyle olur: Yüce Allah, bunu onlara verdiği halde değiştirdiler ve bu hususta birtakım bid’atler uydurdular.

el-Maverdi dedi ki: Burada iki tane kıraat vardır. Birincisi “re” harfini üstün okumaktır. Bu da: den gelen ve “korku” demek olan okuyuş, ikincisi ise “re” harfi üstün okunması, bu da “ruhban”a mensub olan demek olur. Tıpkı “rudvan”dan, “rudvaniye” yapmak gibidir. Çünkü onlar yiyecek, içecek, evlenmekten kaçınmak ile mağara ve manastırlara bağlanmak hususlarında kendilerine zorlu ve ağır yükler yüklediler. Buna sebeb, krallarının birtakım değişiklikler yapmaları ve değiştirmeleridir. Geriye (hak yolda) çok az kimse kalınca, onlar da ruhbanlığa yöneldiler ve dünya ile ilişkilerini kestiler.

ed-Dahhak dedi ki; Îsa (aleyhisselâm)’dan sonra bir takım krallar üçyüz yıllık bir süre haram işler işlediler. Îsa (aleyhisselâm)’ın yolu üzere kalmaya devam edenler onların bu yaptıklarına tepki gösterdiler. Krallar da bunları öldürünce, onlardan sonra hayatta kalan bir takım kimseler: Biz bunlara bu yaptıkları işlerden vazgeçmelerini söyledik mi bizi öldürüyorlar. O halde bizim bunlarla birlikte kalmaya İmkanımız yoktur, diyerek insanlardan uzaklaştılar ve manastırlar edindiler.

Katade dedi ki: Onların uydurdukları ruhbanlık kadınları terketmek ve makastırlar edinmektir. Merfu (Peygamber efendimize atfedilen) bir haberde: “O ruhbanlık; ovalara ve dağlara çekilmeleridir.” Denilmektedir. Bk. Taberânî, Kebîr, X, 1719.

“Biz onu üzerlerine farz kılmadık.” Bu ruhbanlığı onlara farz kılmadığımız gibi, emretmemiştik de. Bu açıklamayı İbn Zevci yapmıştır.

Yüce Allah’ın:

“Ancak Allah’ın rızasını aramak için” âyetine gelince. Biz onlara ancak Allah’ı razı edecek şeyleri emrettik, demektir. Bu açıklamayı İbn Müslim yapmıştır! ez-Zeccâc da şöyle demiştir;

“Biz onu üzerlerine farz kılmadık” âyeti, Biz onlara kesinlikle hiçbir şeyi farz kılmadık, anlamındadır. Bu durumda

“ancak Allah’ın rızasını aramak için” âyeti

“onu… farz kılmadık” âyetindeki “he” ve “elif (onu anlamındaki zamir)den bedel olur: Biz onu (ruhbanlığı) kendilerine ancak Allah’ın rızasını aramak için farz kıldık, demek olur.

Bir açıklamaya göre:

“Ancak Allah’ın rızasını aramak için” âyeti, munkatı’ bir istisnadır. İfadenin takdiri de şu anlamda olur: Biz o ruhbanlığı kendilerine farz kılmadık, fakat onlar Allah’ın rızasını aramak maksadıyla kendiliklerinden uydurdular.

“Sonra gereği gibi ona riayet etmediler.” Onun gereklerini hakkıyla yerine getirmediler. Ancak bu özel birtakım kimseler hakkındadır. Çünkü onun gereğini yerine getirmeyenler onların bir bölümüdür. Bunlar ruhbanlık yoluyla insanların başına geçmeye, onların mallarını yemeye kalkıştılar. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ey îman edenler! Doğrusu haham ve rahiblerin birçoğu insanların mallarını batıl yollarla yerler ve Allah yolundan alıkoyurlar.” (et-Tevbe, 9/34)

Bu, ruhbanlığın kendilerini işin sonunda başkanlık elde etmeye götürdüğü birtakım kimseler hakkındadır.

Süfyan es-Sevri, Atâ b. es-Sâib’den, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbâs’tan yüce Allah’ın:

“Kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa gelince” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Îsa’dan sonra birtakım krallar Tevrat ve İncil’i değiştirdiler. Fakat onlar arasında Tevrat’ı ve İncil’i okuyan, yüce Allah’ın dinine davet eden mü’minler de vardı. Bazıları onların krallarına: Sen bu kesimi öldürsen (iyi olur), dediler. Mü’minler ise: Biz kendi adımıza size böyle bir şeyi yapmak zorunda bırakmayacak tekliflerde bulunuyoruz, dediler.

Bir kesim: Bize yüksekçe bir kule yapıp bizi oraya yerleştiriniz ve kendisiyle yiyeceğimizi, içeceğimizi yukarı doğru kaldıracağımız bir şey veriniz, biz de size karşı herhangi bir şeyi reddetmeyelim dedi.

Bir başka kesim şöyle dedi: Bizi bırakın da yeryüzünde tek başımıza rasgele dolaşıp gezelim. Çöllerdeki vahşi hayvanların içtiği gibi içelim. Bizi ele geçirecek olursanız, o zaman bizi öldürünüz, Bir başka kesim şöyle dedi: Bize çöllerde evler yapınız, orada kuyu kazalım, sebze ekelim, siz de bizi görmezsiniz.

Bütün bunların her birisinin de mutlaka onlardan bir yakın dostu vardı. Bu tekliflerini yerine getirdiler. İşte bunlar Îsa (aleyhisselâm)’in yolu üzere devam ettiler, Kitabı değiştirmiş bulunanlardan ve onlardan sonra gelen bir topluluk şöyle dediler; Biz de yeryüzünde dolaşalım ve bunların kendilerini ibadete verdikleri gibi, kendimizi ibadete verelim. Halbuki bu görüş sahibleri şirklerini devam ettiriyorlar ve kendilerinden önce geçen uydukları bu kimselerin imanlarını bilmiyorlardı. İşte yüce Allah’ın:

“Kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa gelince, Biz onu üzerlerine farz kılmadık. Ancak Allah’ın rızasını aramak için…” âyeti bunu anlatmaktadır. Yüce Allah şunu buyurmaktadır: Bu salih kimseler ruhbanlığı uydurdular, fakat sonradan gelenler

“gereği gibi ona riayet etmediler.”

“Onlardan îman edenlere” yani bu ruhbanlığı ilk olarak ortaya koyup, gereklerini yerine getirenlere

“ecirlerini verdik. Onlardan birçoğu” sonradan gelenleri kastetmektedir

“ise fâsıklardı.”

Yüce Allah Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı peygamber olarak gönderdiğinde bu kimselerden ancak pek az kişi kalmıştı. Bunlar da mağaralardan, manastırlardan, dağlardaki oyuklardan gelip Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman ettiler.

3- Dinde Sonradan Ortaya Çıkartılan Her Şey Bid’attir:

Bu âyet-i kerîme sonradan çıkartılan herbir işin bid’at olduğuna delâlet etmektedir. O bakımdan bir hayrı sonradan ortaya koyan kimsenin onu devam ettirmesi ve onu bırakıp zıttına yönelmemesi gerekir ki, bu âyetin kapsamına girmesin.

Ebû Umame el-Bâhilî -ki ismi Suday b. Aclan’dır- dedi ki: Sizler üzerinize farz olarak yazılmadığı halde Ramazanda namaz kılmayı (teravihi) ortaya çıkardınız. Halbuki size farz kılınan sadece oruçtur, Madem böyle bir işi yaptınız, artık bu namazı kılmaya devam ediniz ve onu terketmeyiniz. Çünkü İsrailoğullarından birtakım kimseler Allah’ın kendilerine yazmadığı yeni birtakım şeyleri bu yolla yüce Allah’ın rızasını arayarak ortaya koydular, fakat bunlara hakkıyla riayet etmediler. Yüce Allah da bunları terkettikleri için onlara sitemde bulunarak:

“Kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa gelince, Biz onu üzerlerine farz kılmadık. Ancak Allah’ın rızasını aramak için… Sonra gereği gibi ona riayet etmediler” diye buyurmaktadır. Taberânî, Evsat, VII, 262; Heysemî, Mecmâ’, III, 139.

4- Kötü Zamanlarda İnsanlardan Uzaklaşmak:

Âyet-i kerimede manastırlarda ve evlerde insanlardan uzaklaşıp bir kenara çekilmeye delil vardır. Bu ise zamanın bozulması, arkadaşların ve kardeşlerin değişmesi halinde mendubdur. Buna dair açıklamalar el-Kehf Sûresi’nde (18/10. âyet, 2. başlıkta) yeteri kadar geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde Ebû Umame el-Bâhilî (radıyallahü anh)’ın rivâyet ettiği hadiste şöyle demektedir: Yaptığı seriyyelerden birisinde Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem.v)ile birlikte çıktık. (Ebû Umame devamla) dedi ki: Bir adam içinde bir miktar su bulunan bir mağaranın yanından geçti. İçinden bu mağarada kalmayı geçirdi. Bu mağaradaki suyu içecek, etraftaki yeşil bitkilerden bir şeyler yiyecek ve dünyadan el etek çekecekti. (Kendi kendisine) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gitsem de bunu ona söylesem, bana izin verirse yaparım, aksi takdirde yapmam. Bunun üzerine Peygamberin yanına vararak, ey Allah’ın Peygamberi dedi. Ben, beni güçlü tutacak kadar suyu ve etrafında yeşillik bulunan bir mağaraya rastladım. İçimden burada kalıp dünyadan el etek çekmeyi geçirdim. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem.v)şöyle buyurdu: “Ben ne yahudilik, ne de hristiyanlık dini ile gönderildim. Ben müsamahakâr hanif dini ile gönderildim. Muhammed’in canı elinde bulunana yemin ederim ki, Allah yolunda sabahleyin yahut öğleden sonra (cihad için) bir çıkış, dünyadan ve dünyadaki herşeyden daha hayırlıdır. Sizden herhangi birinizin birinci safta durması altmış yıl namaz kılmasından hayırlıdır. ” Müsned, V, 266; Heysemî, Mecmâ’, V, 279.

Kûfeliler de İbn Mes’ûd’dan söyle dediğini rivâyet ederler; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem.v) bana: “Hangi tip insan daha bilgilidir bilir misin?” Ben, Allah ve Rasûlü daha iyi bilir dedim. Şöyle buyurdu: “İnsanların en bilgilisi hakkında ihtilâfa düştükleri vakit hakkı en çok gören kimsedir. İsterse amel bakımından kusurlu olsun, isterse kıçı üzerinde sürünen bir kimse oksun, İsrailoğullarının ruhbanlığı nereden çıkardıklarını bilir misin? Îsa (aleyhisselâm)’dan sonra zorbalar Allah’a isyanı gerektiren hususları işleyerek, onlara üstünlük sağladılar. Îman ehli (bu işe) gazablandılar, onlarla savaştılar. Îman ehli üç defa yenilgiye uğradı, onlardan ancak çok az kimse kalmıştı. Bu sefer: Eğer onlar bizi yok edecek olurlarsa, dine davet edecek hiçbir kimse kalmayacaktır. Gelin Allah Îsa’nın vaadettiği ümmi peygamberi -Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı kastediyorlar- gönderinceye kadar yeryüzünde dağılalım. Bunun üzerine dağlardaki mağaralara dağıldılar ve ruhbanlığı ortaya koydular. Kimisi dinine sımsıkı sarıldı, kimisi de küfre saptı -ve: “kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa…” âyetini okudu- Sen ümmetimin ruhbanlığının ne olduğunu bilir misin? Hicret, cihad, oruç, namaz, hac, umre ve tepeler üzerinde tekbir getirmektir. Ey İbni Mesud, sizden önceki yahudiler yetmişbir fırkaya ayrıldılar. Onlardan bir fırka kurtuldu, diğerleri helâk oldu. Sizden önceki hristiyanlar da yetmişiki fırkaya ayrıldılar. Onlardan üç tanesi kurtuldu, diğerleri ise helâk oldu. Bir fırka hükümdarlara karşı çıktı, Allah’ın dini ile Îsa -selam ona-‘nın dini uğrunda onlarla savaştılar. (Ve bunu) ölünceye kadar sürdürdüler. Bir fırkanın hükümdarlara karşı çıkmak takati yoktu. Bunlar kavimleri arasında kalmaya devam ettiler. Allah’ın ve Meryem oğlu Îsa’nın dinine onları davet ettiler. Hükümdarlar onları yakaladılar, öldürdüler, testerelerle paramparça ettiler. Bir fırkanın ise ne hükümdarlara karşı çıkmak takati, ne de kavimleri arasında kalarak onları Allah’ın ve Meryem oğlu Îsa’nın dinine davet etmek takati vardı. Bundan dolayı dağlara çıktılar ve orada ruhbanlığa başladılar. İşte yüce Allah’ın haklarında: “Kendiliklerinden ortaya koydukları ruhbanlığa gelince…” diye buyurduğu kimseler bunlardır. Artık kim bana îman eder, bana uyar, beni tasdik ederse, ona gereği gibi riayet etmiş olur. Kim de bana îman etmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” Hâkim, Müstedrek, II. 522.

Peygamber bununla (İslam geldikten sonra) yahudi ve hristiyan olanları kastetmektedir.

Bir diğer görüşe göre bunlar, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yetişmekle birlikte, ona îman etmeyen kimselerdir. İşte fâsıkların ta kendileri olanlar onlardır,

Âyet-i kerimede Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem.v)’a bir teselli vardır. Yani öncekiler de aynı şekilde küfür üzere ısrar etmişlerdir. O halde senin çağdaşların küfür üzere ısrar edecek olurlarsa, buna hayret etme, şaşırma. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Andolsun, Nuh’u ve İbrahim’i gönderdik. Onların soyuna peygamberlik ve kitap verdik. Onlardan doğru yolda olanlar da vardır, ama çoğu fasıktır.

Diyanet Vakfı
Andolsun ki biz, Nuhu ve İbrahimi gönderdik, peygamberliği de kitabı da onların soyuna verdik. Onlardan (insanlardan) kimi doğru yoldadır; içlerinden birçoğu da yoldan çıkmışlardır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Nûh’u ve İbrahim’i gönderdik. Peygamberliği ve kitabı soylarından gelenlere verdik. Onlar arasından kimisi hidayet bulmuştu; ama onlardan çoğu ise fasıklardı.

“Yemin olsun ki Nûh’u ve İbrahim’i gönderdik.” âyeti ile yüce Allah daha önce genel İfade ile kitaplarla rasûlleri gönderdiğini belirttikten sonra, tafsilatını sözkonusu ederek Nûh ve İbrahim’i peygamber olarak gönderdiğini ve onların soyundan gelecekler arasındanda peygamberler gönderdiğini haber vermektedir:

“Peygamberliği ve kitabı soylarından gelenlere verdik.” Yani Biz onların ziirriyetlerinin bir kısmını peygamber kıldık. Bazılarını da semadan indirilmiş kitaplar olan Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan’ı okuyan ümmetler haline getirdik.

İbn Abbâs dedi ki:

“Kitab” kalemle yazı yazmak demektir.

“Onlar arasından” yani İbrahim ve Nûh’a uyup arkalarından gidenlerden

“kimisi hidayet bulmuştur.”

“Onlar arasından kimisi hidayet bulmuştur” âyeti, onların soylarından gelenlerden hidayet bulanlar vardır diye de açıklanmıştır.

“Ama onlardan çoğu ise fâsıklardı.” İtaatin sınırının dışına çıkmış kâfirlerdi.

Andolsun, elçilerimizi açık belgelerle gönderdik. Onlarla birlikte kitabı ve mizanı indirdik ki insanlar adaletle davransın. Demiri de indirdik; onda büyük bir kuvvet ve insanlar için yararlar vardır. Allah, kimin O’na ve elçilerine gaybda yardım ettiğini bilsin diye. Şüphesiz Allah güçlüdür, azîzdir.

Diyanet Vakfı
Andolsun biz peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Biz demiri de indirdik ki onda büyük bir kuvvet ve insanlar için faydalar vardır. Bu, Allahın, dinine ve peygamberlerine gayba inanarak yardım edenleri belirlemesi içindir. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, daima üstündür.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki Biz peygamberlerimizi apaçık delillerle gönderdik. Onlarla birlikte insanlar adaleti ayakta tutsunlar diye Kitabı ve Mizanı indirdik. Ayrıca kendisinde hem çetin bir güç, hem de İnsanlar için faydalar bulunan demiri de indirdik ki, Allah kendisine ve peygamberlerine gaybda kimin yardım edeceğini ortaya çıkarsın. Muhakkak Allah güçlüdür, hükmüne karşı konulamayandır.

“Yemin olsun ki Biz peygamberlerimizi apaçık delillerle” açık seçik mucizelerle, açık seçik şeriatlerle

“gönderdik.”

İbadette yüce Allah’a ihlâsı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekâtı vermeyi emretmekle, diye de açıklanmıştır. Nûh’tan itibaren Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar bütün rasûller bu daveti yapmışlardır.

“Onlarla birlikte insanlar” karşılıklı ilişkilerinde

“adaleti ayakta tutsunlar diye kitabı” yani onlara kendilerinden önce olanların haberlerini vahyettiğimiz kitabların tümünü

“ve Mizanı” İbn Zeyd’in açıklamasına göre kendisi ile tartıların yapılıp karşılıklı ilişkilerde bulunulan aracı

“İndirdik.”

Yüce Allah’ın;

“adaleti ayakta tutsunlar diye” âyeti yüce Allah’ın bilinen Mizanı (teraziyi) kastettiğine delil teşkil etmektedir. Bir takım kimseler de bununla adaleti murad etmiştir, demişlerdir. el-Kuşeyrî dedi ki: Eğer bizler mizanı bilinen terazi diye yorumlayacak olursak, o vakit anlam: Kitabı indirdik, mizanı da koyduk demek olup, bu da şairin:

“Ben ona yem olarak saman ve soğuk su verdim.”

sözü kabilindendir. Buna da yüce Allah’ın:

“Göğe gelince onu da yükseltti ve mizanı koydu.” (er-Rahmân, 55/7) âyeti delil teşkil etmektedir. Bundan sonra da:

“Tartıda haksızlık etmeyin; tartıyı adaletle dosdoğru yapın.” (er-Rahmân, 55/9) diye buyurmaktadır ki; buna dair açıklamalar (belirtilen âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ayrıca kendisinde hem çetin bir güç… bulunan demiri de indirdik.”

âyeti ile ilgili olarak Ömer (radıyallahü anh), Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Şüphesiz Allah semadan yeryüzüne dört bereket indirmiştir: Demir, ateş, su ve tuz.” Deylemî, Firdevs, I, 175;

İkrime de İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Üç şey Âdem (aleyhisselâm) ile birlikte indi: Hacer-i esved, bu kardan daha beyaz idi. Mûsa’nın asası, bu da cennetin abanoz ağacındandı. Boyu Mûsa’nın boyu kadar on zira idi. Bir de demir ile birlikte indirilen üç şey: Örs, kelpeten ve çekiç. Bunu el-Maverdî zikretmiştir.

es-Sa’lebî dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: Âdem cennetten indiğinde beraberinde demirden yapılmış, demirci aletlerinden beş şey de vardı: Örs, kelpeten, bileyi (mîkaa), çekiç ve iğne. Bunu el-Kuşeyri nakledip, şöyle demiştir: “Mîkaa” kendisi ile keskinleştirilen şey demektir. “Demiri keskinleştirdim, keskinleştiriyorum” denilir.

es-Sıhah’ta da şöyle denilmektedir: “Mîkaa” doğan kuşunun alıştığı ve konduğu yerdir. Ayrıca Kassar’ın çamaşırı üzerinde doğduğu tahta, çekiç ve uzunca masatdır.

Rivâyete göre demir salı günü indirilmiştir.

“Kendisinde hem çetin bir güç… bulunan” kanları akıtmak için… demektir. Bundan dolayı salı günü kan aldırmak ve hacamat yasaklanmıştır. Çünkü o gün, kanın aktığı bir gündür. Rivâyet edildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Salı gününde kendisinde kanın kesilmediği bir an vardır” diye buyurmuştur Ebû Dâvûd, IV, 5.

Bir diğer açıklamaya göre:

“Demiri indirdik” onu yarattık, var ettik demektir. Yüce Allah’ın:

“Sizin için davarlardan sekiz çift indirdik.” (ez-Zümer, 39/6) âyetine benzemektedir. Bu güzel bir açıklamadır. Bu durumda demir yerden var olan bir şey olur, semadan indirilmiş bir şey olmaz.

Meânî âlimleri şöyle demişlerdir: Yani o demiri madenlerden çıkartıp vahyi ile onun nasıl işleneceğini onlara öğretmiştir.

“Kendisinde çetin bir güç” bulunması da silah, savaş araçları ve kalkan anlamındadır. Bir diğer açıklamaya göre de bu demirde öldürülmek endişesinden ötürü çetin ve pek ileri derecede bir korku vardır, demektir.

“Hem de İnsanlar için faydalar bulunan” âyeti hakkında Mücahid dedi ki: Kalkanı kastediyor. Bir diğer görüşe göre, insanlar, bıçak, balta, iğne ve buna benzer birtakım demirden aletler ile faydalandıklarını kastetmektedir.

“Ki Allah kendisine ve peygamberlerine gaybda kimin yardım edeceğini ortaya çıkarsın.” Yani yüce Allah kendisine kimin yardım edeceğini ortaya çıkarmak için demiri indirmiştir. Bu âyetin daha önce geçen yüce Allah’ın:

“İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar diye” âyetine atfedildiği de söylenmiştir. Yani Biz rasullerimizi gönderdik, onlarla birlikte Kitabı ve bu eşyayı indirdik ki, insanlar hak ve adalet ile birbirleriyle ilişkiye geçsinler ve

“Allah kendisine… kimin yardım edeceğini ortaya çıkarsın” Yani Allah, dinine kimin yardım edeceğini ve “peygamberlerine gaybda kimin yardım edeceğini ortaya çıkarsın.” İbn Abbâs dedi ki: Peygamberlerine yardım etmek, onlara yardımcı olup, onları yalanlamamak;

“gaybda” yani onları görmeseler dahi onlara îman etmeleri demektir.

“Muhakkak Allah” yakalayışında

“güçlüdür, hükmüne karşı konulamayandır.” Yanı O karşı konulamayan ve galib gelendir. Bu açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Gaybda” âyeti ihlâs ile diye de açıklanmıştır.

Onlar ki cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler. Kim yüz çevirirse, bilsin ki Allah, hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye layıktır.

Diyanet Vakfı
Onlar cimrilik edip insanlara da cimriliği emrederler. Kim yüz çevirirse şüphesiz ki Allah zengindir, hamde layıktır.

Kurtubi Tefsiri
Onlar cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenlerdir. Kim yüz çevirirse muhakkak Allah ihtiyacı olmayan (ganin)in bütün hamdlere layık olanın ta kendisidir.

“Onlar cimrilik edenler.-dir.” Yani Allah böbürlenip, kibirlenen -ve “cimrilikedenleri” sevmez demektir. Buna göre “…enler” âyeti “kibirlenen kimselerdin sıfatı olarak cer konumundadır.

Bunun mübtedâ olarak ref konumunda olduğu da söylenmiştir. Yani cimrilik edenlere Allah’ın bir ihtiyacı yoktur.

Denildiğine göre, bununla yüce Allah Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem.v)’ın, Kitaplarında bulunan niteliklerini açıklamak hususunda cimrilik gösteren yahudilerin ileri gelenlerini kastetmişdir. Onların böyle davranmaktan maksatları ise, insanların Muhammed’e îman ederek sonunda kendilerinin sağladığı menfaatlerin ellerinden gitmemesidir. Bu açıklamayı es-Süddî ve el-Kelbî yapmıştır.

Said b. Cübeyr dedi ki:

“Onlar” ilimi öğretmekte “cimrilik edenler ve” insanlara bir şey öğretmemek suretiyle

“insanlara cimriliği emredenlerdir.”

Zeyd b. Eslem dedi ki; Bu yüce Allah’ın hakkını eda etmekteki cimriliktir. Şöyle de açıklanmıştır; Kastedilen cimrilik, sadaka ve hakların yerine getirilmesi hususundaki cimriliktir. Bu açıklamayı Amir b. Abdullah el-Eşa’rî yapmıştır. Tâvûs dedi ki: Sözü edilen elinde bulunanlarla cimrilik etmektir.

Bu üç görüş de anlam itibariyle birbirine yakındır.

Havatır ehli, (kalbi düşüncelere önem veren) kimseler cimrilik ile cömertlik arasında iki açıdan fark gözetmişlerdir. Birincisine göre cimri, eli sıkılıktan zevk alan kimsedir, cömert ise vermekten zevk alan kimsedir. İkinci farka gelince, cimri istenildiği zaman veren kişidir, cömert ise istenmeksizin verendir.

“Kim” imandan

“yüz çevirirse, muhakkak Allah” o kimseye

“ihtiyacı olmayanın… ta kendisidir.”

Onlara sadaka vermeyi teşvik ettikten sonra, bu hususta cimrilik edip insanlara tasaddukta bulunmak noktasında cimrilik etmeyi emredenlere, Allah’ın hiçbir ihtiyacının olmadığını bildirmesi için bu buyrukları zikretmiş olması da mümkündür.

“Cimrilik” anlamındaki lâfız genel olarak “be” harfi ötreli, “hı” harfi sakin olarak: diye okunmuştur. Enes. Ubeyd b. Umeyr, Yahya b. Ya’mer, Mücahid, Humeyd, İbn Muhaysın, Hamza ve el-Kisâî ise “be” ve “hı” harfleri üstün olarak diye okumuşlardır ki ensarın söyleyişi böyledir. Ebû’l-Âl-iye ve İbn es-Semeyka’ ise “be” harfi üstün, “hı” harfi sakin olarak; diye okumuşlardır. Nasr b. Âsım’dan iki ötreli olarak: diye okuduğu rivâyet edilmiştir. Bütün bunlar meşhur söyleyişlerdir. Âl-i İmrân Sûresi’nin sonlarında (3/180. âyet 4. başlıkta) cimrilik ile eli sıkılık arasındaki farka dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

Nâfi’ ve İbn Âmir:

“Ta kendisi” lâfzı olmaksızın:

“Muhakkak Allah ihtiyacı olmayandır, bütün hamdlere layık olandır” diye okumuşlarken, diğerleri ise fasıl zamiri olmak üzere:

“İhtiyacı olmayanın… ta kendisidir” diye okumuşlardır. Bununla birlikte bu zamirin mübteda olması ve

“ihtiyacı olmayanın” anlamındaki âyetin onun haberi olması, cümlenin bütünü ile:

“Muhakkak” lâfzının haberi olması da mümkündür.

“O” anlamındaki (mealde: ta kendisi) lâfzını hazfedenlerin kıraatine göre bu zamirin fasi zamiri olması daha uygundur. Çünkü fasıl zamirinin hazfedilmesi mübtedânın hazfedilmesinden kolaydır.

Böylece elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve Allah’ın size verdikleriyle de böbürlenmeyesiniz. Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez.

Diyanet Vakfı
(Allah bunu) elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve Allahın size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye açıklamaktadır. Çünkü Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez.

Kurtubi Tefsiri
Elinize geçiremediğinize tasalanmayasınız ve sîze verdiğine sevinmeyesiniz diye, Allah böbürlenip, kibirlenen kimseleri sevmez.

“Elinize geçiremediğinize tasalanmayasınız” yani elinize geçiremediğiniz rızık sebebiyle üzülmeyesiniz… Çünkü onlar, rızkın tesbit edildiğini ve bu hususta herşeyin olup bitmiş olduğunu bildikleri takdirde o azıktan ele getiremedikleri için üzülmezler.

İbn Mes’ûd’dan rivâyete göre yüce Allah’ın Peygamberi şöyle buyurmuştur; “Sizden herhangi bir kimse kendisine isabet eden bir şeyin isabet etmemesinin imkânsız olduğunu, isabet etmeyen bir şeyin de isabet etmesinin imkansız olduğunu bilmedikçe imanın tadını alamaz.” Heysemî, Mecmâ’, I, 55, -ravi Katâde’nin Abdullah b. Mes’ûd’dan hadis dinlememiş olduğu kaydıyla-, VII, 197 -de Ebû’d-Derdâ yoluyla gelen rivâyetin râvilerinin sika (güvenilir) kimseler olduğu belirtilmektedir-, VII, 199 -Sdmândan-; Müsned, VI, 441, -Ebû’d-Derdâ’dan-.

Daha sonra da yüce Allah’ın:

“Elinize getiremediğinize tasalanmaydınız…” âyetini okudu. Yani dünyalıktan ele geçiremediğinize üzülmeyesiniz diye. Çünkü ele getiremediğiniz şeyler sizin için takdir edilmemiş demektir. Eğer sizin için takdir edilmiş olsaydı ele geçirememeniz sözkonusu olmazdı.

“Ve size verdiğine sevinmeyesiniz diye.” İbn Abbâs’ın açıklamasına göre dünyalıktan, Said b. Cübeyr de afiyet ve bolluk türünden… diye açıklamışlardır. İkrime de İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmiştir; Üzülmeyen ve sevinmeyen hiçbir kimse yoktur. Fakat mü’min musibetini sabıra, elde ettiği ganimeti de şükre dönüştürür. Yasak kılınan hüzün ve sevinç ise bunları ağarak câiz olmayan şeylerin işlenmesine sebeb teşkil edenleridir. Nitekim yüce Allah:

“Allah böbürlenip kibirlenen kimseleri sevmez.” Yani sahib olduğu dünyalık sebebiyle büyüklük taslayan, insanlara karşı bunlarla böbürlenen kimseleri sevmez diye buyurmaktadır.

“Size verdiğine” anlamındaki âyette, genel olarak “elif” med ile; diye okunmuştur ki, dünyadan size verdikleri… demektir. Ebû Hatim de bu okuyuşu tercih etmiştir. Ebû’l-Âl-iye, Nasr b. Âsım ve Ebû Amr ise elifi kasr ile; diye okumuşlardır ki, Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir, size gelen demektir. Bu da;

“Elinize geçiremediğiniz “e muâdildir (aynı vezindedir). Bundan dolayı bu lâfız diye gelmemiştir.

Cafer b. Muhammed es-Sadık dedi ki; Ey Âdem oğlu, sana ne oluyor ki geçtikten sonra sana geri gelmesi imkânsız olan elinden çıkan şeye üzülüyorsun, veya ölümün elinde bırakmayacağı varlığın dolayısıyla seviniyorsun?

Berze Cemher’e: Ey hakîm kişi, niçin ele gegiremediğine üzülmüyor ve elde ettiğine sevinmiyorsun, diye soruldu, o da şu cevabı verdi: Çünkü ele geçmeyenin gözyaşı dökmekle telafi edilmesi mümkün değildir, ele geçenin de sevinçle devam ettirilmesine imkân yoktur.

Bu hususta el-Fudayl b. Iyad da şöyle demiştir; Dünya yok edici ve fayda sağlayıcıdır. Yok ettiği şeylerin geri dönüşü yoktur, faydalandırdığı şey de yola koyulmayı haber verir.

“Böbürlenen” kendisine öğünmek nazarıyla bakan kimse;

“Kibirlenen” ise başkalarına küçümseyici güzle bakan kimse demektir, her ikisi de gizli şirktir.

“Kibirlenen” kimse sütü toplansın diye memeleri bağlanan koyun gibidir. Böylelikle onu satın alacak kişi bu koyunun bu kadar süt topladığının normal hali olduğunu zanneder, oysa gerçekte durum böyle değildir. İşte insanlara kendisinin belirli bir hal ve süsünün bulunduğunu gösterip bununla birlikte birtakım (asılsız) iddialar da ileri sürüyorsa, o kimse kibirlenen bir kimse demektir.

Yeryüzünde ve sizin başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılı olmasın. Şüphesiz bu, Allah’a göre kolaydır.

Diyanet Vakfı
Yeryüzünde vuku bulan ve sizin başınıza gelen herhangi bir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce, bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allaha göre kolaydır.

Kurtubi Tefsiri
İster yeryüzünde, ister nefislerinizde meydana gelen her bir musibet, mutlaka Bizim onu yaratmamızdan önce o bir kitapta (yazılmış)dır. Şüphesiz ki bu, Allah’a çok kolaydır.

“İster yeryüzünde, ister nefislerinizde meydana gelen herbir musibet mutlaka Bizim onu yaratmamızdan önce o bir kitapta” yani Levh-i Mahfuzda

“dır.”

Mukâtil ‘in dediğine göre

“yerdeki musibet” kıtlık, bitki ve meyvelerin azlığıdır. Ekinlerdeki musibetler diye de açıklanmıştır. Nefislerdeki musibetler Katade’ye göre ağrılar ve hastalıklardır. Hadlerin uygulanması diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı İbn Havyan yapmıştır. Bir başka açıklamaya göre geçim darlığı demektir. İbn Cüreyc’în rivâyetinin anlamı budur.

“Onu yaratmamız” lâfzında zamir nefislere yahut yeryüzüne yahut musibetlere ya da hepsine aittir. İbn Abbâs: Musibet yaratılmadan önce diye açıklarken, Said b. Cübeyr, Allah yeri ve nefsi yaratmadan önce… diye açıklamıştır.

“Şüphesiz ki bu Allah’a çok kolaydır.” Yani gerek bunların yaratılması ve gerekse bütün bunların yazılıp tesbit edilmiş olması Allah’a çok kolaydır.

er-Rabî b. Salih dedi ki; Said b. Cübeyr (radıyallahü anh) yakalandığında ağladım. Bana: Ne diye ağlıyorsun? dedi. Ben: Sende gördüğüm bu durumdan ve senin kendisine doğru gitmekte olduğun sonuçtan dolayı ağlıyorum, dedim. Bana Ağlama dedi, çünkü Allah’ın ilminde bunun olacağı tesbit edilmişti. Sen yüce Allah’ın:

“İster yeryüzünde, ister nefislerinizde meydana gelen herbir musibet…” âyetini duymamış mısın?

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah, Kalemi yaratınca ona yaz diye buyurdu. O da kıyâmet gününe kadar olacak şeylerin hepsini yazdı.

Sırf bu âyet-i kerîme dolayısıyla fazilet sahibi birtakım kimseler hastalandıklarında tedaviye yanaşmamışlar, Rabblerine güvenip O’na tevekkül ederek ilaç almamışlardır. Bunlar: Yüce Allah hastalık günlerimizi de, sağlık günlerimizi de bilir. Eğer bütün insanlar bunu azaltmaya gayrel edecek yahut arttırmaya çalışacak olurlarsa buna güç yetiremezler. Çünkü yüce Allah:

“İster yeryüzünde, ister nefislerinizde meydana gelen herbir musibet mutlaka Bizim onu yaratmamızdan önce o bir kitaptadır” diye buyurmaktadır.

Bu âyetin daha önceki âyetlerle ilişkili olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki; yüce Allah cihadda kendilerine isabet eden öldürülmek ve yaralanmak musibetlerini hafifletmekte ve cihad sebebiyle (orada yitirdiklerinin yerine) kendilerine ihsan ettiği mallarını muhafaza etmek ve bu mallarda meydana gelen zararların hepsinin yazılı, takdir edilmiş ve önlenmesi imkânsız şeyler olduğunu açıklamakta, kişiye düşenin sadece emre uymaktan ibaret olduğunu belirtmekte, sonra da onlara bir edeb öğreterek şöyle buyurmaktadır:

Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, Allah’a ve elçilerine iman edenler için hazırlanmış bir cennete koşun. Bu, Allah’ın fazlıdır, dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

Diyanet Vakfı
Rabbinizden bir mağfirete; Allaha ve peygamberlerine inananlar için hazırlanmış olup genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete koşuşun. İşte bu, Allahın lütfudur ki onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinizden bir mağfiret, Allah’a ve peygamberlerine Îman edenler için hazırlanmış, eni yerle göğün eni gibi olan bir cennet için birbirinizle yarışın. Bu, Allah’ın lütfudur, onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.

“Rabbinizden bir mağfiret… için birbirinizle yarışın.” Rabbiniz tarafından size mağfiret edilmenizi gerektirecek salih ameller işlemek için birbirinizle yarışın, demektir. Tevbe etmekte elinizi çabuk tutun anlamında olduğu da söylenmiştir. Çünkü tevbe etmek sonunda mağfirete götürür. Bu açıklamayı el-Kelbî yapmıştır.

Bunun ilk tekbiri İmâmla birlikte almak için elinizi çabuk tutun, anfamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Mekhûl yapmıştır. Birinci saf(ta namaz kılmakta elinizi çabuk tutun) demek olduğu da söylenmiştir.

“Ve… eni” birbirine eklendiği takdirde

“yerle göğün eni gibi olan bir cennet için birbirinizle yarışın.” el-Hasen dedi ki: Bütün gökler ve yerler serilmiş hali ile biri diğerine eklenecek olursa… demektir. Bir diğer açıklamaya göre; bu sadece bir kişiye verilecek olan cenneti ifade eder. Yani herbir kimse için bu genişlikte bir cennet vardır.

İbn Keysan da: Bununla cennetlerden tek bir cenneti kastetmiştir, demektedir. En de boydan daha azdır. Bir şeyin genişliğini anlatmak için boyunu değil de, enini sözkonusu etmek Arapların adetlerindendir. Şair şöyle demiştir:

“Bütün genişliğiyle Allah’ın ülkesi sanki

Takip edilen ve korku içerisinde bulunan kimse için bir avcının ağı gibidir.”

Bütün bu açıklamalar daha önce Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/133- âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Târık b. Şihâb dedi ki; Harelilerden bir grub kimse Ömer (radıyallahü anh)’a şöyle sordu: Yüce Allah:

“Eni yerle göğün eni gibi olan bir cennet” diye buyurduğuna göre; acaba cehennem ateşi nerede (olacaktır)? Bunun üzerine Ömer onlara şöyle dedi: Gece geçip gittiğinde ve gündüzün geldiğinde acaba size göre gece nerede kalır? Onlar: Sen Tevrat’taki ifadenin benzeri ile cevap verdin, dediler.

“Allah’a ve Peygamberine Îman edenler için hazırlanmış” âyetinde yüce Allah, sadece imanı şart koşmuş, başka bir şart sözkonusu etmemiştir. Bununla ümit güçlendirilmektedir. Bir diğer açıklamaya göre burada imanı şart koşmuş olmakla birlikte, Âl-i İmrân’da buna ek şartlar ilave ederek şöyle buyurmaktadır:

“Takva sahipleri için hazırlanmış eni göklerle yer kadar olan cennete koşuşun. Onlar bolluk ve darlıkta infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir.” (Al-i İmrân, 3/134)

“Bu Allah’ın lutfudur, onu dilediğine verir.” Yani cennete nail olmak ve oraya girmek ancak Allah’ın rahmeti ve lütfü ile gerçekleşir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Araf Sûresi’nde (7/43- âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

“Allah büyük bir lütuf sahibidir.”

Bilin ki, dünya hayatı bir oyun, oyalanma, süs, aranızda övünme ve mal ile evlat çoğaltma yarışından ibarettir. Bir yağmura benzer: Bitirdiği şey çiftçilerin hoşuna gider, sonra kurur, sararır, sonra da çerçöp olur. Ahirette ise şiddetli azap, Allah’tan bağışlanma ve rıza vardır. Dünya hayatı aldanıştan başka bir şey değildir.

Diyanet Vakfı
Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma isteğinden ibarettir. Tıpkı bir yağmur gibidir ki, bitirdiği ziraatçilerin hoşuna gider. Sonra kurur da sen onun sapsarı olduğunu görürsün; sonra da çer çöp olur. Ahirette ise çetin bir azap vardır. Yine orada Allahın mağfireti ve rızası vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir geçimlikten başka bir şey değildir.

Kurtubi Tefsiri
Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyundur, bir eğlencedir. Bir süstür, aranızda bir öğünüştür. Mallarda ve evlatta -çokluklarıyla bir yarıştır. (Bunlar) ekini ekincilerin hoşuna giden yağmur gibidir. Sonra o ekin gürleşir de arkasından sen onu sararmış görürsün. Sonra da o ufak çorçöp olur. Ahirette şiddetli bir azap da vardır. Allah’tan bir mağfiret ve rıza da vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir yararlanmadan başka bir şey değildir.

“Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyundur, bir eğlencedir” âyetinin önceki âyetlerle ilişkisi şudur: İnsan bazan öldürülme korkusu ve ölümden kurtulamamak endişesi ile cihadı terkedebilir. Yüce Allah dünya hayatının geçici olduğunu ve kalıcılığı olmayan şeyi elde tutmak amacıyla Allah’ın emrini terkelmemek gerektiğini açıklamaktadır.

“Ancak” âyetindeki: sıla olup, ifade: takdirindedir, anlamı da şöyle olur: Bilin ki dünya hayatı boş bir oyun ve şımarıkça bir oyalanmadır, sonra geçip gider.”

Katade dedi ki: Oyun ve eğlence: Yemek ve içmek demektir. Bunun isminden anlaşılan şey olduğu da söylenmiştir. Mücahid dedi ki: Her bir oyun bir eğlence (yani oyalanma)dır. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-En’âm Sûresi’nde (6/32. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Oyunun” dünyaya arzuyu, şevki arttıran, “eğlencenin” ise âhiretten alıkoyan yani meşgul etmek suretiyle âhirete yönelmekten alıkoyan şey demek olduğu da söylenmiştir. Oyunun mai mülk biriktirmek, eğlencenin kadınlar olduğu da söylenmiştir.

“Bir süstür” âyetindeki

“süs: ziynet” kendisi ile süslenilen şeylere denilir. Kâfir dünyalık ile süslenirken, ahiret için amel etmez. Allah’a itaat dışındaki şeylerle süslenen kimsenin durumu da böyledir.

“Aranızda bir övünüştür.” Yani dünya ile kiminiz kiminize karşı övünür. Yaratılış ve güç ile denildiği gibi, Arapların atalarla öğünmek şeklindeki adetleri üzere neseblerle öğünüştür, diye de açıklanmıştır. Müslim’in Sahih’inde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu zikredilmektedir: “Şüphesiz Allah bana bir kimse diğerine haksızlık etmeyecek, bir kimse diğerine karşı öğünmeyecek noktaya varıncaya kadar alçak gönüllülük gösteriniz, diye vahyetmiş.” Müslim, IV, 2198; Ebû Dâvûd, IV, 274; İbn Mâce, 11, 1399.

Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu sahih rivâyetle sabittir: “Ümmetim arasında dört şey cahiliye işindendir. Makam ve mevki itibariyle öğünmek…” Daha önce el-Vâkıa, 56/82 âyetin tefsirinin sonlarında tam olarak kaydedilen bu hadisin kaynakları da orada gösterilmiştir. Bütün bu hususlara dair açıklamalar daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

“Mallarda ve evlâtta -çokluklarıyla- bir yarıştır.” Çünkü cahiliye âdetlerinden birisi de evlatların, malların çokluğu ile öğünmektir. Mü’minlerin çokluğuyla öğünecekleri şey ise îman ve itaattir.

Müteahhir âlimlerden birisi şöyle demiştir:

“Bir oyundur” çocukların oyunu gibi.

“Bir eğlencedir” gençlerin eğlenmesi gibi.

“Bir süstür” kadınların süsü gibi.

“Bir öğünüştür” birbirine denk şahısların karşılıklı öğünüşleri gibi.

“Çokluklarıyla bir yarıştır” tacirlerin mallarının çokluklarıyla Öğünüşleri gibi.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Dünya, sonunun gelmesi ve yok oluşu itibariyle bu şeylere benzer. Ali (radıyallahü anh)’dan rivâyete göre Ammar’a şöyle demiştir: Dünyaya üzülme! Çünkü dünya altı şeyden ibarettir: Yiyecek, içecek, giyecek, kokla nacak şeyler, binecek ve evlenilecekler. En güzel yiyeceği baldır, o ise bir tür sineğin tükürüğüdür. En bol içeceği sudur, bütün canlılar bu hususta birbirine eşittir. En üstün giyeceği ipektir, bu ise bir kurtçuğun dokumasıdır. En üstün kokusu misktir, bu da bir farenin kanıdır. En üstün bineği attır, yiğitler onun sırtında öldürülür. Nikâhlanacaklara gelince, onlar da kadınlardır. Bu ise bir sidik yolunun, bir sidik yolunda olması demektir, Allah’a yemin ederim, Kadın en güzeli yerini süslemekle birlikte, onun en çirkin yeri arzu edilir.

Daha sonra yüce Allah dünyaya yağmur ve ekini misal vererek şöyle buyurmaktadır:

“Ekini ekincilerin hoşuna giden yağmur gibidir” âyetinde geçen: “(………); Küffar” burada

“ekinciler” demektir. Çünkü onlar tohumun üstünü örterler. Âyetin anlamı şudur: Dünya hayatı çokça yağmurdan ötürü yeşil görünen, bakanların hoşuna giden bir ekine benzer. Daha sonra bu ekin üzerinden fazla bir zaman geçmeden hiç yokmuş gibi sararıp çör-çöp olur. Ekincilerin hoşuna gittiğine göre o güzel görülen şeylerin en ilerisi demektir. Bu misalin anlamına dair açıklamalar daha önce Yûnus Süresi (10/24. âyetin tefsirinde) ve el-Kehf Sûresi’nde (18/45. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır,

Denildiğine göre buradaki

“küffâr” Allah’ı inkâr eden kâfirler demektir. Çünkü onlar mü’minlere göre dünya süslerine daha çok düşkün ve onları daha çok beğenirler. Bu da güzel bir açıklamadır, çünkü asıl hoşlananlar, beğenenler onlardır ve onlar bu şeylerden hoşlanırlar. Bu durumlarını açığa vuranları da vardır. Bu da dünyayı ve dünyada kileri tazim etmektir. Muvahhidlerde de bu yaklaşımlardan kendi arzularından meydana gelen birtakım küçük çapta etkilenmeler sözkonusudur. Fakat onlar âhireti hatırladıkları vakit, bu eğilimleri azalır ve incelir.

“Gibidir” anlamındaki âyette yer alan “kef’ sıfat olarak ref konumundacfır.

“Sonra da o ekin gürleşir.” Yeşilken kurumağa başlar

“de arkasından sen onu sararmış görürsün.” Daha önceki parlak rengi değişmiş olur.

“Sonra da o ufak çörçöp olur.” Kırıntı haline gelir, saman olur. Daha önceleri sahip olduğu güzelliği gider, İşte kâfirin dünyası da böyledir.

“Âhirette” kâfirler için

“şiddetli bir azâb da vardır.” Burada vakıf yapmak güzeldir. Daha sonra

“Allah’tan” mü’minler için

“bir mağfiret ve rıza davardır” âyeti ile okumaya devam edilir.

el-Ferrâ’ dedi ki:

“Âhirette şiddetli bir azâb da vardır… bir mağfiret… da vardır” âyetinin takdiri şudur; Ahirette ya çetin bir azâb vardır yahut bir mağfiret vardır. Buna göre: “(……): Şiddetti” anlamındaki âyet üzerinde vakıf yapılmaz.

“Dünya hayatı aldatıcı bir yararlanmadan başka bir şey değildir.” Bu âyet daha önceki ifadeleri pekiştirmektedir. Yani kâfirleri aldatır. Mü’mine gelince; dünya onun için cennete ulaştıracak bir metadır.

Şöyle de açıklanmıştır: Dünya hayatı için çalışmak aldanış metaıdır. Bu ise dünya için çalışmak hususundaki arzuyu azaltmak, âhiret için çalışma şevkini arttırmak içindir.

Allah’a ve elçilerine iman edenler, işte onlar sıddıklardır. Rableri katında şehitlerdir. Onlara ecirleri ve nurları vardır. İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise cehennemliktir.

Diyanet Vakfı
Allaha ve peygamberlerine iman edenler, (evet) işte onlar, Rableri yanında sözü özü doğru olanlar ve şehitlik mertebesine erenlerdir. Onların mükafatları ve nurları vardır. İnkar edip de ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, onlar da cehennemin adamlarıdır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a ve peygamberlerine îman edenler işte onlar Rabblerinin nezdinde dosdoğru olanlar ve şehitlerdir. Onlara ecirleri ve nurları verilecektir. Kâfir olup âyetlerimizi yalanlayanlara gelince; İşte onlar cehennemlik olanlardır.

“Allah’a ve peygamberlerine Îman edenler, işte onlar Rabblerinin nezdinde dosdoğru olanlar ve şehitlerdir. Onlara ecirleri ve nurları verilecektir” âyetinde geçen:

“şehitler” lâfzının kendisinden önceki âyetlerden ayrı (maktu) yeni bir cümle mi olduğu, yoksa onlarla muttasıl mı olduğu hususunda farklı görüşler vardır.

Mücahid ve Zeyd b. Eslem şöyle demişlerdir: Şehidler ve dosdoğru olanlar (es-sıddîkûn) mü’minlerin kendileridir ve bu âyet önceki âyetlerle ilişkilidir. Bu anlamdaki bir açıklama Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edilmiş bulunmaktadır. Bu açıklamaya göre yüce Allah’ın:

“Dosdoğru olanlar” anlamındaki: âyeti üzerinde vakıf yapılmaz. Âyetin tevili ile ilgili İbn Mes’ûd’un görüşü de budur.

el-Kuşeyrî dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte onlar Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, stddîklar (dosdoğru olanlar), şehidler ve sâlihlerle birliktedirler.” (en-Nisa, 4/69) O halde sıddîklar peygamberlerden sonra gelenler, şehidler de sıddîklardan sonra gelenlerdir. Salihler ise şehidlerden sonra gelirler. Buna göre bu âyet-i kerimenin rasûlleri tasdik edenlerin tamamı hakkında olması mümkündür. Kastettiğim bu âyet ise:

“Allah’a ve peygamberlerine îman edenler, işte onlar Rabblerinin nezdinde dosdoğru olanlar ve şehidlerdir” âyetidir. Buna göre

“şehidler”in anlamı Allah’ın vahdaniyetine şahitlik edenler olur. Böylece derece itibariyle kimi sıddîk (dosdoğru olan, tasdik eden) kiminden daha yüksekte olur. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem.v) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz yüksek cennetlerde bulunan kimseleri onlardan daha aşağı derecelerde bulunanlar, sizden herhangi birinizin semanın ufkundaki bir yıldızı gördüğü gibi görür ve elbetteki Ebû Bekir ve Ömer onlardandır. Onlar çok büyük nimetlere ulaşmış olacaklardır. ” Müsned, III, 26, 50, 61, 72; Heysemî, Mecmâ’, IX, 54: Taberânî, Evsat, III 370, VII 225.

İbn Abbâs ve Mesrûk’tan gelen rivâyete göre

“şehidler” sıddîklardan farklıdır. Bu açıklamaya göre âyetteki

“şehitler” anlamındaki lâfız, kendisinden önceki âyetlerden ayrıdır. Yüce Allah’ın:

“Dosdoğru olanlar” âyeti üzerinde vakıf da güzel olur. Yani: “Şehidlere gelince, onlar da Rabblerinin nezdindedirler. Onlara ecirleri ve nurları verilecektir.” Yani kendi ecirleri ve kendi nurları onlarındır.

Bunların kim oldukları hususunda da iki görüş vardır, Birincisine göre bunlar ümmetleri hakkında tasdik ve yalanlamaya dair şahitlik edecek olan rasûllerdir. Bu açıklama el-Kelbî’ye aittir. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Bunlara karşı da seni şahit getireceğimiz zaman.” (en-Nısa, 4/41) âyetidir.

İkinci görüşe göre bunlar, rasûllerin, Kıyâmet gününde şahidlik edecek olan ümmetleridir.

Neye dair şahitlik edecekleri hususunda da iki görüş vardır. Birinci görüşe göre onlar kendileri hakkında işlemiş oldukları itaat ve masiyetlere dair şahitlik edeceklerdir. Mücahid’in açıklamasının anlamı budur. İkinci görüşe göre ise bunlar peygamberlerinin lehine, risaleti ümmetlerine tebliğ ettiklerine dair şahitlik edeceklerdir. Bu açıklamayı da el-Kelbî yapmıştır.

Mukâtil üçüncü bir görüş olarak şöyle demektedir: Bunlar Allah yolunda öldürülenlerdir. Yine buna benzer bir açıklama İbn Abbâs’tan gelmiştir: Yüce Allah, bununla mü’minler arasından şehid düşenleri kastetmiştir. Buna göre başındaki “vav” harfi, ibtidâ (başlangıç) “vav’ıdır. Bu görüşe göre ise “sıddıklar (dosdoğru olanlar)” daha sonra gelen “şehidler” ile alakalı değildir (maktudur).

Muayyen olarak bunların kimlikleri hususunda da farklı görüşler vardır. ed-Dahhak: Bunlar sekiz kişidir demiştir: Ebû Bekir, Ali, Zeyd, Osman, Talha, ez-Zübeyr, Sad ve Hamza’dır. Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) da onların arkasından gitmiştir. Yüce Allah Peygamberini tasdik edince, onu da onlara katmıştır. Mukâtil b. Hayyân da şöyle demiştir: Sıddîklar (dosdoğru olanlar) peygamberlere îman edip bir göz açıp kırpacak bir süre dahi onları yalanlamayanlardır. Fir’avun hanedanından îman eden şahıs, Âl-i Yasin’den olan şahıs (Habibu’n-Neccâr diye anılan mü’min şahıs) Ebû Bekir es-Sıddîk ve Uhdud ashabıdırlar.

“Kâfir olup âyetlerimizi” rasûlleri ve mucizeleri

“yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemlik olanlardır.” Onların ecirleri de yoktur, nurları da yoktur.

Sadaka veren erkekler ve kadınlar ile Allah’a güzel borç verenler için bu kat kat artırılır ve onlara değerli bir ecir vardır.

Diyanet Vakfı
Sadaka veren erkeklere ve sadaka veren kadınlara ve Allaha güzel bir ödünç verenlere, verdiklerinin karşılığı kat kat ödenir ve onlara değerli bir mükafat vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınların ve Allah’a karz-ı hasenle borç verenlerin (ecirleri) kendilerine kat kat arttırılır ve onlar için pek bol ve şerefli bir mükâfat vardır.

“Şüphesiz ki sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar” âyetini İbn Kesîr, Âsım’dan rivâyetle Ebû Bekir her ikisinde de “sad” harfini şedctesiz olarak “tasdik”den gelen bir lâfız olarak okumuşlardır. Allah’ın indirdiklerini doğrulayanlar, demek olur.

Diğerleri ise şeddeli okumuşlardır ki bu da:

“Sadaka veren erkeklede, sadaka veren kadınlar” demek olup “te” harfi “sad”a idgam edilmiştir. Ubeyy’in mushafında da böyledir. O halde bu âyet sadakalar vermeye bir teşviktir. Bundan dolayı da;

“ve Allah’a” yani sadaka vermekle Allah yolunda infak ile

“karz-ı hasenle borç verenler” diye buyurulmaktadır. el-Hasen dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de sözü geçen

“karz-ı hasen” tabirlerinin tamamı nafile (sadaka) hakkındadır. Bunun Allah’tan ecrini bekleyerek ve samimiyetle verilen sadaka ve bunun dışındaki her türlü salih amel demek olduğu da söylenmiştir.

Âyette fiilin isme atfedilmesinin sebebi zikredilen ismin fiil takdirinde olmasıdır. Yani tasdik edenler (ya da sadaka verenler) ve karz-ı hasen ile borç verenler anlamındadır.

“Kendilerine” ecirleri

“kat kat verilir” benzeri kadarıyla verilir.

“(………); Kat kat verilir” âyeti genel olarak meçhul bir fiil şeklinde “ayn” harfi üstün okunmuştur. el-A’meş ise bunu “ayn” harfi kesreli ve “he” fazlasıyla: “Onu kat kat arttırır” diye okumuştur. İbn Kesîr, İbn Amir ve Yakub ise “ayn” harfim üstün ve şeddeli olarak: kat kat arttırılır” diye okumuşlardır.

“Ve onlar için pek bol ve şerefli bir mükâfat” yani cennet

“vardır.”

Bilin ki, Allah ölümünden sonra yeryüzünü diriltir. Size ayetleri açıkladık ki akledesiniz.

Diyanet Vakfı
Bilin ki Allah, ölümünden sonra yeryüzünü canlandırıyor. Düşünesiniz diye gerçekten, size ayetleri açıkladık.

Kurtubi Tefsiri
Şunu bilin ki; muhakkak Allah ölümünden sonra yeri diriltir. Akıl edersiniz dîye âyetleri sîze açıkladık.

“Şunu bilin ki muhakkak Allah Ölümünden sonra yeri diriltir.” Yani

“Allah ölümünden sonra” kurumuş iken

“yeri” yağmur ile

“diriltir.”

Salih el-Merrî dedi ki: Kalplerin katılaşmasından sonra kalpleri yumuşatır, demektir. Cafer b. Muhammed dedi ki: Zulümden sonra o kalpleri adaletle diriltir, Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Kâfirin kalbi küfür ve dalalet ile ölmüşken, îmana iletmek suretiyle diriltir. Bir diğer açıklama: İşte yüce Allah böylelikle ölmüş ümmetleri diriltir ve kalbi saygı ile yumuşayıp boyun eğenler ile kalpleri katı olanları birbirinden ayırdeder.

“Akıl edersiniz diye âyetleri size açıkladık.” Yani ölümünden sonra Allah’ın yeryüzünü canlandırması O’nun kudretine ve ölüleri diriltici olduğuna bir delildir.

İman edenlerin, kalplerinin Allah’ın zikrine ve inen gerçeğe karşı yumuşama zamanı gelmedi mi? Daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar. Onlara süre uzatıldı da kalpleri katılaştı. Onların çoğu fasıktır.

Diyanet Vakfı
İman edenlerin Allahı anma ve Ondan inen Kuran sebebiyle kalplerinin ürpermesi zamanı daha gelmedi mi? Onlar daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar. Onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı. Onlardan bir çoğu yoldan çıkmış kimselerdir.

Kurtubi Tefsiri
Îman edenlerin kalplerinin, Allah’ın zikrine ve inen hakka karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman ve kendilerine önceden kitab verilip te üzerlerinden uzun bir zaman geçti diye kalpleri katılaşmış bulunanlar gibi -ki onların çoğu fâsık kimselerdir- olmamaları zamanı gelmedi mi?

“Îman edenlerin… zamanı gelmedi mî?” Yaklaşmadı mı? Vakti gelmedi mi? demektir. Şair şöyle demektedir:

“Ey kalb, cahilliği terketmemin zamanı,

Ve açıkça görülen ağarmış saçların, aklımızı başımıza getirmesinin vakti gelmedi mi?”

Bu fiilin mazisi kasr ile: “Vakti, zamanı geldi” şeklinde olup muzârii: …diye gelir. Med ile: “Bu işi yapman için zaman gelmedi mi, geliyor, gelmek” denilir.

Anlam itibariyle Senin için zamanı geldi” gibidir ki, medli kullanılış da kasr ile kullanılışın maklubudur. (Fiilin sonundaki med harfi ilk harfine kalbedilmiş şeklidir.) İbnu’s-Sikkît şu beyiti zikretmektedir:

“Körlüğümün açılma zamanı gelmedi mi

Ve artık Leyla’yı anmaktan vazgeçmenin?

Evet, benim için bu zaman gelmiş bulunuyor.”

Şair burada bu fiili her iki şekliyle de kullanmış olmaktadır.

“Zamanı gelmedi mi?” anlamındaki âyeti el-Hasen: “diye okumuştur ki, bunun aslı: “..medi mi” şeklinde olup, buna fazladan ilave edilmiştir. O halde bu bir kimsenin Böyle olmuştur” diyenin sözünü nefyederken kullanılır: de, “Böyle oldu” diyenin sözlerini nefyetmek için kullanılır.

Müslim’in, Sahîh’inde İbn Mes’ûd’dan şöyle dediği rivâyet edilmektedir; Bizim müslüman olmamız ile Allah’ın şu:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine… karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi?” âyeti ile bize sitemde bulunması arasında sadece dört yıllık bir zaman geçmiştir Müslim, IV, 2319.

el-Halil dedi ki: “Sitem nazlıca hitab etmek ve içten içe bir rahatsızlığı hatırlatmak” demektir. Bu fiilden “Ben ona sitem ettim, sitem etmek” denilir.

“Allah’ın zikrine ve inen hakka karşı yumuşayarak saygı ile” zilletle ve yumuşaklıkla

“boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi.”

Rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabı Medine’de bolluk ile karşılaştıklarında çokça şakalaşıp gülmeye başladılar. Bu âyet-i kerîme nazil olunca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Şüphesiz ki yüce Allah sizin zillet ile ve saygı ile bovun eğiğinizin geciktiğini bildirmektedir.” diye buyurdu. O vakit ashab: “Saygı ile ve zilletle artık boyun eğiyoruz” dediler.

İbn Abbâs dedi ki: Allah mü’minlerin kalplerinin (boyun eğmekte) geciktiğini gördü. Bu bakımdan Kur’ân’ın nüzulünün onüçüncü yılı başında onlara sitem etti. Suyûti, ed-Durru’l-Mensûr, VIII, 5H.

Bu âyetin hicretten bir yıl sonra münafıklar hakkında İndiği de söylenmiştir. Şöyle ki; onlar Selman’dan Tevrat’taki hayret verici hususlardan kendilerine sözetmesini istediler. Bu sefer:

“Elif, Lam, Râ. Bunlar apaçık kitabın âyetleridir… Biz sana bu Kur’ân’ı vahyetmekle en güzel kıssayı sana anlatacağız.” (Yusuf, 12/1-3) buyrukları indi. Böylelikle onlara anlatılan bu Kur’ân’ın başka kitaplardan daha güzel ve onlar için daha faydalı olduğunu bildirdi. Onlar da Selman’dan böyle bir şey istemekten vazgeçtiler. Daha sonra yine birincisinin benzeri bir istekte bulununca bu sefer de yüce Allah’ın:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine ve inen hakka karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi” âyeti indi.

Bu tevile göre sözü edilen “mü’minler” sadece dil ile îman ettiklerini açıklayan kimselerdir.

es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: İçlerinde küfrü gizlemekle birlikte zahiren “îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine… yumuşayarak, saygı ile boyun eğecekleri zaman gelmedi mi” demektir.

Âyet mü’minler- hakkında inmiştir; diye de söylenmiştir. Sa’d dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü bize kıssa anlatsan, diye söylenince yüce Allah’ın:

“Biz sana en güzel kıssayı anlatıyoruz” (Yûnus, 12/3) âyeti nazil oldu. Aradan bir süre geçtikten sonra bu sefer: Bize bir şeylerden sözetsen, deyince de bu sefer

“Allah sözün en güzelini… indirmiştir ” (ez-Zümer, 39/23) âyeti nâzil oldu. Aradan bir süre geçtikten sonra; Keşke bize hatırlatmada bulunsan, öğüt versen, dediler. Bunun üzerine de yüce Allah:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine ve inen hakka karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi” âyeti indi, Yakın bir rivâyet Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VIII, 5H.

Buna yakın bir rivâyet te İbn Mes’ûd’dan gelmiştir. O dedi ki: Bizim müslüman olmamız ile bu âyet-i kerîme ile bize sitem edilmesi arasında sadece dört yıllık bir süre geçmiştir. Birbirimize bakmaya ve biz acaba ne yaptık, demeye koyulduk.

el-Hasen dedi ki: Onlar yarattıkları arasında en çok sevdiği kimseler olmakla birlikte onların geciktiklerini ifade buyurdu.

Bir diğer görüşe göre bu hitab Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a inanmayıp Mûsa ve Îsa’ya îman eden kimseleredir. Çünkü bunun akabinde:

“Allah’a ve peygamberlerine îman edenler…” (el-Hadid, 57/19) diye buyurmaktadır. Yani Tevrat’a ve İncil’e îman eden kimselerin kalplerinin Kur’ân’a karşı yumuşamaları ve Mûsa ve Îsa kavminin erken dönemlerinde gelmiş bulunanlar gibi olmamaları zamanı gelmedi mi? Çünkü bunlar ile kendileri arasındaki zaman ile peygamberleri arasındaki zaman uzayıp gitmiş, bundan dolayı da kalpleri katılaşmıştı.

“Olmamaları” âyeti: anlamındadır. O halde bu âyet:

“Saygı ile boyun eğecekleri” anlamındaki fiile atfedilerek nasb olmuştur.

Nehy olarak cezm olduğu ve: “Olmasınlar” takdirinde olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamanın delili, Ruveys’in Yakub’dan rivâyet ettiği “te” harfi ile: “Olmayınız” şeklindeki kıraatidir. Bu aynı zamanda Îsa ve İbn İshak’ın da kıraatidir. Yahudilerle, hristiyanların yolundan gitmeyiniz. Onlara Tevrat ve İncil verildi ve aradan uzun zaman geçti… demektir.

İbn Mes’ûd dedi ki: İsrailoğullarının üzerinden uzun zaman geçince kalpleri katılaştı. Bunun neticesinde kendiliklerinden bir kitab uydurdular ve bu hoşlarına gitti. Çünkü hak kendileri ile arzularının çoğunu gerçekleştirmesi arasına engel teşkil ediyordu. Sonunda Allah’ın kitabını sanki hiçbir şey bilmiyormuşcasına arkalarına atıverdiler ve şöyle dediler: Şu kitabı İsrailoğullarına teklif ediniz. Eğer size uyarlarsa, onlara ilişmeyiniz. Aksi takdirde onları öldürünüz. Daha sonra bu kitabı ilim adamlarından birisine göndermek kanaati etrafında birleştiler ve şöyle dediler: Çünkü eğer bu hususta o bize uyarsa, kimse bize muhalefet etmeyecektir. Kabul etmezse onu öldürürüz.

Ondan sonra da kimse bize muhalefet etmeyecektir. Bu ilim adamına haber gönderdiler. O da Allah’ın kitabını bir yaprağa yazıp, onu bir boynuzun içerisine sokup, boynuna astı, üzerine de elbiselerini giyindi. Yanlarına geldiğinde yazdıkları kitabı ona sundular ve: Buna îman ediyor musun dediler. O da elini göğsüne vurarak -göğsünde asılı bulunan kitabı kastederek-: Buna îman ettim, dedi. Bunun sonucunda da İsrailoğulları yetmiş küsur fırkaya ayrıldı. O fırkaların en hayırlıları ise bu boynuz sahibi kimsenin etrafında toplananlardır. Abdullah (b. Mesud devamla) dedi ki: Sizlerden ömrü vefa edenler pek yakında münker şeyler görecektir. Değiştirme imkânını bulamayacağı bir münkeri herhangi biriniz görecek olursa, Allah’ın o kimsenin bu münkeri kalpten hoş karşılamadığını bilmesi ona yeter. Süyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VIII, 59

Mukâtil b. Hayyan dedi ki: Yani Kitab ehlinin mü’minleri üzerinden uzun bir zaman geçti ve onlar yeni bir peygamberin gönderiliş zamanının çok geciktiğini düşünmeye başladılar. Bunun üzerine

“kalpleri katılaşmış” oldu.

“Ki onların çoğu fâsık kimselerdir.” Bununla da ruhbanlığı ortaya koyan ve manastırlarda ibadete çekilen kimseleri kastetmektedir.

Bir diğer görüşe göre ise dinine nasıl uyacağını bilemeyecek kadar fıkhı bilgisi bulunmayan, bununla birlikte bilenlere de muhalefet eden kimseleri kastetmektedir. Bunların yüce Allah’ın bilgisine göre îman etmeyen kimseler oldukları da söylenmiştir. Onlardan bir kesim Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilinceye kadar Îsa’nın dini üzere sebat ettiler. Peygamber gelince ona îman ettiler. Bir kesim de Îsa (aleyhisselâm)’in dininden döndüler. Yüce Allah’ın fâsık olduklarını belirttiği kişiler de bunlardır.

Muhammed b. Ka’b dedi ki: Ashab Mekke’de kıtlık içerisinde idi. Medine’ye hicret edince bolluk ve nimet ile tanıştılar. Daha önce içlerinde bulundukları halden uzaklaştılar, bunun sonucunda da kalpleri katılastı. Yüce Allah onlara öğüt verince de ayıktılar.

İbnu’l-Mübarek şunu zikretmektedir: Bize Malik b. Enes haber verdi dedi ki: Bana ulaştığına göre Îsa (aleyhisselâm), kavmine şöyle demiştir: Yüce Allah’ı anmaksızın çokça konuşmayın, çünkü o vakit kalpleriniz katılaşır. Şüphesiz katı kalb Allah’tan uzaktır, fakat siz bilmezsiniz. Başkalarının günahlarına sizler rab imişeesine bakmayınız. O günahlara -ya da kendi günahlarınıza dedi- kendiniz kul imişeesine bakınız. Çünkü insanlar iki türlüdür. Kimisi afiyet içerisindedir, kimisi belalara maruzdur. Belalara maruz olanlara merhamet ediniz, esenlikte afiyette olduğunuz için de Allah’a hamdediniz.

Şu:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine… karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi” âyeti el-Fudayl b. Iyad ile İbnu’l-Mübarek’in -Allah’ın rahmeti üzerlerine olsun- tevbe etmelerine sebeb teşkil etmiştir. Ebû’l-Mutarrif Abdu’r-Rahmân b. Mervan el-Kalanîsî dedi ki: Bize Ebû Muhammed el-Hasen b. Ruşeyk anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Yakub ez-Zeyyad anlattı, dedi ki: Bize İbrahim b. Hişam anlattı, dedi ki: Bize Zekeriya b. Ebi Eban anlattı, dedi ki; Bize el-Leys b. el-Haris anlattı, dedi ki: Bize el-Haşen b. Daher anlattı, dedi ki: Abdullah b. el-Mübarek’e zühde başlaması ile İlgili soru soruldu da şöyle dedi: Bir gün dostlarımla birlikte bir bahçemizde idik. Bu da ağaçların türlü meyvelerle yüklü olduğu bir zamana rastlamıştı. Geceye kadar yedik içtik, sonra da uyuduk. Ben ud ve tambur çalmaya çok düşkün birisi idim, Geceleyin kalktım ve “râşîn es-sehar” diye bilinen bir makam ile çalmaya başladım. Sinan da şarkı söylemek istedi. Basımın üstündeki bir ağaçta da öten bir kuş vardı. Elimde bulunan ud ise islediğim gibi çalınıyordu. Ansızın onun -elindeki udu kastediyor- insan gibi konuşmaya koyulduğunu ve:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine ve inen hakka karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman… gelmedi mi” dediğini duydum, ben de: Evet, Allah’a yemin ederim ki zamanı geldi dedim, udu kırdım, yanımda bulunan arkadaşları gönderdim. İşte bu benim zühde ilk olarak başlayışım ve gayretle ibadete yönelişimin başlangıcı olmuştu. Bize ulaştığına göre İbnu’l-Mübarek’in udun eşliğinde çalmak ve söylemek istediği şiir şudur;

“Gelmedi mi bana merhamet edeceğin zaman?

Ve sitem edip kınayıcılara karşı geleceğin zaman

Size çok düşkün ve şevk duyana mersiye okumak

Sizden ayrılıktan ötürü, mateme boğulmuş olan

Gece karanlığı onu örtünce geceyi geçirir

Yıldızlara ve gezegenlere akarak, gözetleyerek

Ne olur ki o ceylan eğer Daha önce yasak kıldığı vuslatı helal kılsa!”

el-Fudayl b. Iyad’a gelince onun tevbe etmesinin sebebi de şudur: O bir kıza aşık olmuştu. Onunla geceleyin sözleşti. Ona ulaşmak üzere duvarlara tırmanırken, Kur’ân okuyan birisinin yüce Allah’ın:

“Îman edenlerin kalplerinin Allah’ın zikrine… karşı yumuşayarak saygı ile boyun eğecekleri zaman gelmedi mi” âyetini okumakta olduğunu duydu. Hemen Allah’a yemin ederim ki vakti geldi, diyerek gerisin geri döndü. Gece karanlığında bir harabeye sığındı, Orada bir yolcu topluluğu bulunuyordu. Biri diğerine: Fudayl yol kesicilik yapıyor, dediler. Fudayl de: Eyvah geceleyin Allah’a isyan için kokuşurken, müslümanlardan bir kesimin de benden korktuklarını görüyorum. Allah’ım, Sana tevbe ettim ve Sana tevbem de Beyt-i Haramına mücavirlik yapmak olarak tesbit ettim, dedi,

Artık bugün ne sizden ne de inkâr edenlerden fidye kabul edilir. Varacağınız yer ateştir. O size yaraşır. Ne kötü varış yeridir!

Diyanet Vakfı
Bugün artık ne sizden ne de inkar edenlerden bedel kabul edilir, varacağınız yer ateştir. Size yaraşan odur. Ne kötü bir dönüş yeridir!

Kurtubi Tefsiri
İşte bugün sizden de, kâfir olanlardan da hiçbir fidye alınmaz. Varacağınız yer ateştir, size lâyık olan odur. O ne kötü dönüş yeridir.

“İşte bugün” ey münafıklar

“sizden de, kâfir olanlardan da hiçbir fidye alınmaz” âyeti ile kurtuluştan yana ümitlerini kesmektedir.

“Alınmaz” anlamındaki âyet genel olarak ye ile: diye okunmuştur. Çünkü

“fidye” lâfzının müennesliğî hakiki değildir. Ayrıca bu lâfız ile fiil arasında da fasıla (başka kelime) girmiştir,

İbn Âmir ve Yakub ise te ile: diye okumuşlardır.

“Fidye”nin müennesliği dolayısıyla Ebû Hatim bu okuyuşu tercih etmiştir. Birincisi ise Ebû Ubeyd’in tercihidir. Yani yüce Allah sizden herhangi bir bedel, bir karşılık ya da bir başka canı feda etmeyi kabul etmeyecektir.

“Varacağınız yer” ikamet edeceğiniz ve kalacağınız yer

“ateştir. Size layık olan odur.” Size daha çok o yakışır.

“Mevlâ: Layık olan” ise; insanın işlerini görmeyi üstlenen kişiye denilir. Daha sonra bir şeyin yanından ayrılmayan, onun yakasını bırakmayan şey hakkında kullanılır olmuştur. Ateş onların işlerine sahib olacaktır, demektir diye de açıklanmıştır. Yani yüce Allah ateşe hayat ve akıl verecek ve o da kâfirlere Öfkesinden Ötürü âdeta birbirinden ayrılacaktır. Bundan dolayı yüce Allah’ın şu âyetinde belirtildiği gibi:

“O günde Biz cehenneme: Doldun mu? diye soracağız. O da: Daha var mı? diyecek” (Kaf, 50/30) âyetinde görüldüğü gibi cehenneme hitab edilecektir.

“O ne kötü dönüş yeridir!” Dönüş yeri ve varış yeri olarak o çok kötüdür.

Onlara seslenirler: “Biz sizinle beraber değil miydik?” Derler ki: “Evet, ama siz kendinizi fitneye attınız, beklediniz, şüpheye düştünüz ve boş kuruntular sizi aldattı. Nihayet Allah’ın emri geldi. Sizi Allah hakkında aldatıcı aldattı.”

Diyanet Vakfı
Münafıklar onlara: Biz sizinle beraber değil miydik? diye seslenirler. (Müminler de) derler ki: Evet ama, siz kendi başınızı belaya soktunuz; fırsat beklediniz; şüpheye düştünüz ve kuruntular sizi aldattı. O çok aldatan (şeytan) sizi, Allah hakkında bile aldattı. Nihayet Allahın emri gelip çattı!

Kurtubi Tefsiri
Onlara: “Biz sizinle beraber değil miydik?” diye seslenirler. “Evet ama siz -Allah’ın emri gelinceye kadar- nefislerinizi helake bıraktınız, bekleyip durdunuz, şüphe ettiniz, kuruntular da sizi aldattı. O çok aldatıcı da sizi Allah ile aldatıp durdu.”

Münafıklar

“onlara” yani mü’minlere

“biz” dünyada iken

“sizinle beraber değil miydik derler.” Yani sizin gibi namaz kılmıyor muyduk? Sizin gibi gazaya çıkmıyor muyduk? Sizin yaptıklarınızın benzerini yapmıyor muyduk? Mü’minler:

“Evet” zahiren bizimle birlikte idiniz,

“ama siz… nefislerinizi helâk öirHJtriniz.-” Fanı’enüîhizı fîtnelere saptırdınız,

Mücahid: Münafıklıkla onu helâk ettiniz, diye açıklamıştır. Mahiyetlerle diye de açıklanmıştır ki; bu açıklamayı Ebû Sinan yapmıştır. Arzu ve isteklerle, lezzetlere dalmakla diye de açıklanmıştır. Bunu da Ebû Numeyr el-Hemdânî rivâyet etmiştir.

“Bekleyip durdunuz” yani Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ölmesini, mü’minlerin başına türlü musibetlerin gelmesini beklediniz. Bir başka açıklamaya göre tevbeyi geciktirerek

“bekleyip durdunuz, şüphe ettiniz” tevhid ve peygamberlik hususunda tereddüte kapıldınız,

“kuruntular da” batıl şeyler de

“sizi aldattı.”

Uzun emel denildiği gibi, maksat onların mü’minlerin zayıf düşmeleri ve başlarına musibetlerin gelip çatmasını istemeleridir, diye de açıklanmıştır.

Katade dedi ki: Buradaki “kuruntulardan kasıt, şeytanın aldatmalarıdır. Dünya olduğu da söylenmiştir ki, bu açıklamayı Abdullah b. Abbas yapmıştır. Ebû Sinan dedi ki: Bu onların: Bizim günahlarımız bağışlanacaktır, demeleridir. Bilal b. Sa’d dedi ki: Senin yaptığın iyilikleri hatırlayıp kötülüklerini unutman, bir kuruntu ve aldanıştır.

“Allah’ın emri” yani ölüm

“gelinceye kadar” (bu durumunuz devam edip gitti). Allah’ın emrinden kastın peygamberine yardım etmesi, onu zafere kavuşturması olduğu söylendiği gibi, Katade onların cehennem ateşine atılmasıdır, demiştir.

“O çok aldatıcı” İkrime’nin açıklamasına göre şeytan” da sizi Allah ile aldatıp durdu.” Buradaki

“çok aldatıcı”nın dünya olduğu da söylenmiştir ki, bu da ed-Dahhak’ın açıklamasıdır.

Bazı âlimler de şöyle demişlerdir: Geri kalanlar için maziden ibret alınacak hususlar vardır. Sonraki için birincisinden kötülükten vazgeçmeyi gerektirecek Örnekler vardır. Bahtiyar kişi tamahkârlığa aklanmayan, aldatıcı şeylere meyletmeyen kimsedir. Ölümü hatırlayan kimse temennileri unutur. Emeli uzayıp giden kimse ameli unutur ve ecelden yana gafil olur.

“el-Ğarûr: O çok aldatıcı” lâfzının mübalağa kipiyle gelmesi çokluk ifade ettiğinden ötürüdür. Ebû Hayve, Muhammed b. es-Semeyka ve Simâk b. Harb ise “gayn” harfi ütreli olarak: “el-ğurûr” diye okumuşlardır ki, batıl şeyler demek olur, bu da mastardır.

İbn Abbâs’tan şöyle dediği zikredilmiştir: Allah’ın Peygamberi bize birtakım çizgiler çizdi. Bunlar arasında bir kenarda da bir çizgi çizdi. Dedi ki: “Bunun ne olduğunu biliyor musunuz? Bu insanoğlu ile onun temennilerinin misalidir. Şu çizgiler emellerdir. O temenni edip dururken ölüm ansızın onu gelip bulur.” İbn Mâce, II, 1414.

İbn Mes’ûd’dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir; Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bize dörtgen şeklinde bir çizgi çizdi. Onun ortasına da bir çizgi daha çizip, bu çizgiyi dörtgen çizginin dışına taşırdı. Sağında ve solunda ise küçük bir takım çizgiler çizip şöyle buyurdu: “Bu Âdem oğludur, bu ise onun etrafını çeviren ecelidir. Şu ise ecelini aşıp geçmiş olan emelidir. Bu küçük çizgiler ise ona arız olan (karşısına çıkan) hususlardır. Eğer bu ona isabet etmezse, onu bu ısırır. Bu ona isabet etmezse, onu bu ısırır.” Buhâri, V, 2359; Miinziri, Tergib, IV, 122’de belirttiğine göre hadisi ayrıca Tirmizi, Nesâî ve İbn Mâce’de rivâyet etmiştir.

O gün münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere derler ki: “Bize bakın da nurunuzdan alalım.” Denir ki: “Arkanıza dönün, oradan nur arayın.” Derken aralarına kapılı bir duvar çekilir; iç yüzünde rahmet, dış yüzünde azap vardır.

Diyanet Vakfı
Münafık erkeklerle münafık kadınların, müminlere: Bizi bekleyin, nurunuzdan bir parça ışık alalım, diyeceği günde kendilerine: Arkanıza dönün de bir ışık arayın! denilir. Nihayet onların arasına, içinde rahmet, dışında azap bulunan kapılı bir sur çekilir.

Kurtubi Tefsiri
O günde münafık erkeklerle, münafık kadınlar mü’minlere: “Bizi bekleyin de nurunuzdan aydınlanalım” diyecekler. “Arkanıza dönün de nûr arayın” denilecek. Aralarında iç tarafında rahmet, dış tarafında ise önünde azap bulunan, kapısı olan bir duvar çekilecektir.

“O günde münafık erkeklerle… diyecekler” âyetindeki:

“O günde” âyetindeki âmil:

“İşte bu büyük kurtuluşun ta kendisidir” (12. âyet) âyetidir. Bunun daha önce geçen:

“o günde” lâfzından bedel olduğu da söylenmiştir.

“Bizi bekleyin… aydınlanalım” âyeti genel olarak baştaki “elif’in ötreli “zf harfine vasl ile: “Bekledi” fiilinden gelen bir emir olarak okunmuştur. Bu ise beklemek (intizar) anlamında olup, bizi bekleyiniz demektir,

el-Âmeş, Hamza ve Yahya b. Vessab ise “kat’ elifi” ile ve: den gelen bir emir olarak “21” harfini esreli okumuşlardır ki, bu da bize mühlet veriniz, bize süre tanıyınız, demektir. “Onu erteledim, ona süre verdim” demektir. “Ondan mühlet istedim” anlamındadır, el-Ferrâ” dedi ki: Araplar: “Bana mühlet ver, bana süre tanı” derler deyip, Amr b. Kulsum’un şu beyitini (bu anlamdaki kullanılışa kanıt olarak) zikretmektedir:

“Hind’in babası bize acele etme,

Ve bize mühlet tanı da, biz sana kesin olanı haber vereceğiz.”

Burada görüldüğü gibi “bize süre tanı” anlamındaki fiil: anlamındadır.

“Nurunuzdan aydınlanalım.” Nurunuz ışığında aydınlanalım demektir. İbn Abbâs ve Ebû Umame dedi ki: Kıyâmet gününde insanları bir karanlık bürüyecektir. -el-Maverdi dedi ki: Zannederim bu herkes hakkında ayırdedici hükmün verilmesinden sonra olacaktır- sonra da kendilerine aydınlığında yürüyecekleri bir nûr verilecektir.

Müfessirler dedi ki: Yüce Allah Kıyâmet gününde mü’minlere amellerine göre ışığında Sırat üzerinde yürüyecekleri, bir nûr verecektir. Münafıklara da aynı şekilde onları aldanışa düşürmek üzere bir nûr verecektir. Buna delil de yüce Allah’ın;

“Halbuki o hilelerini başlarına geçirir” (en-Nisâ, 4/142) âyetidir.

Bir başka açıklama da şöyledir: Onlara nûr verilmesinin sebebi, kâfirler dışında hepsinin daveti kabul edenler arasında görünmesinden dolayıdır. Daha sonra da münafıklığından ötürü münafığın nuru alınacaktır. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

Ebû Umame de şöyle demiştir: Mü’mine nûr verilir, kâfir ile münafık ise nursuz olarak terkedilir.

el-Kelbî şöyle demektedir: Hayır, münafıklar mü’minlerin nuru ile aydınlanırlar. Ayrıca onlara nûr verilmez. Onlar yürümekte iken Allah onların arasına bir rüzgar ve bir karanlık gönderecek ve bununla münafıkların nurunu söndürmüş olacaktır. İşte yüce Allah’ın:

“Rabbimiz bize nurumuzu tamamla!” (et-Tahrim, 56/8) âyeti bunu anlatmaktadır. Bu sözü, mü’minlerin nurları münafıklardan alıkonulduğu gibi, kendi nurları alıkonulur korkusuyla söyleyeceklerdir. Münafıklar karanlıkta kalacaklarında ayaklarını koyacakları yerleri göremeyecekler ve mü’minlere:

“Bizi bekleyin de nurunuzdan aydınlanalım” diyeceklerdir.

“Arkanıza dönün de nûr arayın denilecek” Yani melekler onlara:

“Arkanıza dönün… diyeceklerdir.” Hayır, bu mü’minlerin kendilerine söyleyecekleri bir sözdür diye de açıklanmıştır. Yani bizim nuru aldığımız yere

“arkanıza dönün” nuru kendiniz adına orada arayın. Sizler bizim nurumuzdan aydınlanamazsınız, diyeceklerdir. Böylece onlar geri dönüp de nûr aramak için ayrılacaklarında:

“Aralarına… bir duvar çekilecektir.” Denildi ki: Yani sizler îman etmek suretiyle ne diye dünyada nûr aramadınız denilecektir.

“Bir duvar” âyetindeki “be” sıladır (zaiddir). Bu açıklamayı el-Kisâî yapmıştır. Buradaki

“Sûr: duvar” cennet ile cehennem arasındaki bir engeldir. Rivâyet olunduğuna göre bu Sûr cehennem vadisi diye bilinen Beytu’l-Makdîs’in yakınındaki bir yerdedir.

“İç tarafında” yani mü’minlerin bulunduğu tarafta

“rahmet, dış tarafında ise” yani münafıklara bakan tarafında

“önünde azap bulunan kapısı olan bir duvar çekilecektir.”

Ka’b el-Ahbar dedi ki: Bu da Beytu’l-Makdis’te Rahmet kapısı diye bilinen kapıdır.

Abdullah b. Amr dedi ki: Bu Beytu’l-Makdis’in doğu tarafındaki bir Sûr (duvar)dır. Onun iç tarafında mescid vardır,

“dış tarafında ise önünde azap” yani cehennem

“bulunan kapısı olan. bir duvar çekilecektir.” Buna yakın bir açıklama da İbn Abbâs’tan yapılmıştır.

Ziyad b. Ebi Sevade dedi ki: Ubade b. es-Samit, Beytu’l-Makdis’in doğu tarafındaki duvarı üzerine dikildi ve ağlayıp dedi ki: İşte Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bize buradan cehennemi gördüğünü haber vermiştir.

Katade dedi ki: Bu cennet ile cehennem arasındaki bir duvar olup

“iç tarafında rahmet” yani cennet

“dış tarafında ise önünde azap” yani cehennem

“bulunan, kapısı olan bir duvar çekilecektir.”

Mücahid dedi ki: Bu el-A’raf Sûresi’nde geçtiği gibi bir perdedir. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-A’raf Sûresi’nde (7/46. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

İç tarafındaki rahmetin mü’minlerin nuru, dış tarafındaki azâbın münafıkların karanlığı olduğu da söylenmiştir.

O gün mümin erkeklerle mümin kadınların nurları önlerinden ve sağlarından koşar. “Bugün size müjdeler olsun: Altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacağınız cennetler.” İşte büyük kurtuluş budur.

Diyanet Vakfı
Mümin erkeklerle mümin kadınları, önlerinden ve sağlarından, (amellerinin) nurları aydınlatıp giderken gördüğün günde, (onlara): Bugün müjdeniz, zemininden ırmaklar akan ve içlerinde ebedi kalacağınız cennetlerdir, denilir. İşte büyük kurtuluş budur.

Kurtubi Tefsiri
O günde mü’min erkeklerle mü’min kadınları nurları önlerinde ve sağlarında koşar görürsün. “Bugün sizin müjdeniz -içlerinde ebedi kalıcılar olmak üzere- altlarından ırmaklar akan cennetlerdir. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.”

“O günde mü’min erkeklerle mü’min kadınları” âyetinde yer alan

“o günde” lâfzında amil

“ayrıca o kimse için pek bol ve şerefli bir mükâfat da vardır” anlamındaki âyettir. İfadede hazfedilmiş lâfızlar vardır. Yani senin kendisinde

“mü’min erkeklerle, mü’min kadınları nurları önlerinde ve sağlarında koşar göreceğin o günde”:

“o kimse için pek bol ve şerefli bir mükâfat da vardır” demektir.

“Nurları önlerinde ve sağlarında koşar görürsün.” el-Hasen’in görüşüne göre sıratın üzerinde yürüdüğünü görürsün demektir. Bu da aydınlığında yürüyecekleri ışıklarıdır.

el-Ferrâ” dedi ki:

“Sağlarında” âyetindeki “be” harfi: “,,,deT da” anlamındadır ki, bu da sağ taraflarında demek olur. Yahutta: anlamındadır ki; sağ taraflarından, demek olur.

ed-Dahhak dedi ki:

“Nurları” hidayetleri demektir.

“Sağlarında” âyeti ile kastedilen onların kitapları (amel defterleri)dir. Bu açıklamayı et-Taberî de tercih etmiştir. Yani amel defterleri sağlarında olduğu halde, îmanları ve salih amelleri önlerinden koşacaktır. Buna göre burada “be” edatı anlamındadır. Bu açıklamaya göre:

“Önlerinde” lâfzı üzerinde vakıf yapılabilir, fakat anlamında olursa vakıf yapılmaz.

Sehl b. Sa’d es-Sâidî ile Ebû Hayve, elifi kesreli olarak: diye okumuşlardır. Bu okuyuşa göre “îmanları” ile kastedilen, küfrün zıttı olan imandır. Bu durumda zarf olmayan bir lâfzın zarfa arfodilmesine sebeb ise, zarfın hal anlamında olup hazfedilmiş bir lâfza taalluk etmesinden dolayıdır. Anlam da “Nurları önlerinde” olduğu halde ve “îmanları ile” birlikte olarak “koşar” demek olur. Bu durumda yüce Allah’ın “önlerinde” lâfzı bizatihi “koşar” anlamındaki fiile taalluk etmez.

“Nûr” ile Kur’ân’ı kastettiği söylenmiştir. İbn Abbâs’tan rivâyete göre: Nurları amellerine göre onlara verilecektir. Kimisine nuru hurma ağacı büyüklüğünde verilecek, kimisine nuru ayakla duran bir adam gibi verilecektir. Aralarında nurları en az olan kişi, nuru ayağının baş parmağı üzerinde olacak olan kimsedir. Kimi zaman, sönecek, kimi zaman yanacaktır.

Katade dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah’ın Peygamberi (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Mü’minlerden kimisinin nuru Medine ile Aden ya da Medine ile San’a arasındaki bir bölge gibi bir yeri aydınlatacaktır. Kimisi daha aşağı bir bglgeyi aydınlatacak; ta ki aralarında nuru ancak ayaklarını bastığı yeri aydınlatacak olan kimseler de olacaktır.” İbn Kesîr, Tkfsir, IT 56, ve IV, 309da Katâde’den mürsel bir rivâyet olarak zikretmektedir

el-Hasen dedi ki: -Önceden de geçtiği üzere- Sırat üzerinde onunla aydınlansınlar diye (onlara bu nûr verilecektir). Mukâtil dedi ki: Bu nûr kendilerine cennete bir kılavuz olsun diye verilecektir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Bugün sizin müjdeniz altlarından ırmaklar akan cennetlerdir.” İfadenin takdiri şöyledir: Onlara:

“Bugün sizin müjdeniz”… cennetlere girmektir, denilecektir. Muzafın hazfedildiğini takdir etmek kaçınılmazdır, çünkü müjde bir olaydır. Cennet ise muayyen bir varlıktır. Dolayısıyla müjdenin kendisi cennet olamaz. (Bundan dolayı müjdeniz cennete giriştir, şeklinde muzaf takdir edilmiştir.)

“Altlarından ırmaklar akan” yani süt, su, şarap ve bal ırmakları o cennetin meskenlerinin altından akar.

“İçlerinde ebedi kalıcılar olmak üzere” âyeti da hazfedilmiş bulunan “giriş”den haldir. İfadenin takdiri de şöyledir: “Bugün sizin müjdeniz altlarından ırmaklar akan cennetler’e giriştir. Sizin orada ebedi kalışınız takdir edilmiştir. Hal “sizin müjdeniz” lâfzından değildir, çünkü burada sıla ile mevsul arasında fasıl sözkonusudur. Bununla birlikte müjdenin delâlet ettiği şeyden hal olması mümkündür. Ebedi kalıcılar olarak size müjde verilmektedir, denilmiş gibidir, “Bugün” anlamındaki zarfın “sizin müjdeniz” den haber olması ve “cennetlerdir” âyetinin -önceden geçtiği üzere- muzafın hazfedilmiş olduğu takdirine binaen “müjde”den bedel olması da mümkündür. “Ebedi kalıcılar” lâfzı da önceden geçtiği üzere hal olur.

el-Ferrâ”, “cennetler” anlamındaki lâfzın hal olarak nasbedilebileceğini kabul etmiştir. Şu kadar var ki “bugün” anlamındaki lâfız “sizin müjdeniz”den haber olur, ancak bu uzak bir ihtimaldir. Zira “cennetlerdir” lâfzında fiil manası yoktur. Ayrıca o “sizin müjdeniz” anlamındaki lâfzın: “Onlara … diye müjde verirler” anlamında nasb olabileceğini kabul etmiş ve bu durumda “cennetler” anlamındaki lâfız “müjde” ile nasbedilmiş olur. Böyle bir açıklamaya göre ise sıla ile mevsul birbirinden ayrılmış olur.

Allah’a güzel bir borç verecek olan kimdir ki, Allah onu kat kat arttırsın ve ona değerli bir ecir olsun?

Diyanet Vakfı
Kim Allaha güzel bir ödünç verecek olursa, Allah da onun karşılığını kat kat verir ve ayrıca onun çok değerli bir mükafatı da vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a karz-ı hasenle borç verecek kimdir? O da bunu o kimseye kat kat verecek, ayrıca o kimse için pek bol ve şerefli bir mükâfat da vardır.

“Allah’a karz-ı hasenle borç verecek kimdir?” âyeti ile yüce Allah, Allah yolunda infakta bulunmayı teşvik etmektedir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/245. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Araplar güzel bir iş yapan herkese: “Karz etti’: derler. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Sana bir karz verildiği vakit sen onun karşılığını ver,

Gerçek şu ki, delikanlıdır karşılık veren deve değil.”

“Karz”a bu ismin veriliş sebebi bedelin geri alınması için çıkarılıp verilmiş olmasından dolayıdır. Yani Allah, kendisine pekçok kat fazlası ile yerine versin diye Allah yolunda kim malını İnfak eder? el-Kelbî dedi ki:

“Karz” sadaka demektir.

“Hasen” ise herhangi bir minnet (başa kakmak) ve eziyet sözkonusu olmaksızın içinden gelerek (samimiyetle) ve ecrini Allah’tan bekleyerek vermek demektir.

“O da bunu o kimseye kat kat verecek.” Yedi katından yedîyüz katına, yüce Allah’ın dilediği kadar kat kat fazlasıyla…

Karz-ı hasen’in kişinin Subhanallahi velhamdu lillahi ve lâ ilahe İllallahu vallahu ekber” demesi olduğu da söylenmiştir. ibn Ebi Şeybe, Mûsannef.-VU. 191 İbn Ebi Şeybe bu rivâyetin senedini- ‘Kabisa-Süfyân- Ebû Hayyan- Babası – ve onların bir hocası’ diye kaydetmektedir Dolayısıyla bir sonraki notta işaret ettiğimiz Arapça baskıya hazırlayanın ihtimal belirten notu işaretli değildir. Beyhaki, Şuabu’l-Îman, 1, 436 da da aynı senedi vermektedir. Bunu Süfyan, Ebû Hayyan’dan Arapça baskıyı hazırlayanın belirttiğine jjtiıs doğrusu İbn Hihban olmalıdır. rivâyet etmiştir.

Zeyd b. Eslem: Bu aileye harcamaktır, demiştir. el-Hasen nafile İbadetlerde bulunmaktır, diye açıklamıştır. Bunun hayır işlemek olduğu da söylenmiştir. Araplar: Filanın yanında benim doğruluk karzım ve kötülük karzım vardır (amelim vardır), derler.

el-Kuşeyrî dedi ki: Karz-ı hasen, sadaka veren kimsenin niyeti samimi, gönlü hoş olarak vermesi demektir. Verdiği ile riyakarlık ve insanların işitmesi kastını gütmeden yalnızca Allah’ın rızasını aramak ve helal kazançtan vermektir. Kişinin malının kötüsünü seçip, sadaka olarak vermeye kalkışmaması da karz-ı hasenin bir parçasıdır. Çünkü yüce Allah:

“Göz yummaksızın alıcısı olamayacağınız aşağılık şeyleri seçerek vermeye yellenmeyin.” (el-Bakara, 2/267) diye buyurmaktadır. Ayrıca hayatta kalmayı ümid ettiği durumda iken tasadduk etmelidir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a sadakaların en faziletlisinin hangisi olduğu sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: “Sağlıklı, mala düşkün, hayatta kalmayı ümid ettiğin halde iken onu vermendir. Nihayet can boğaza gelip, varıncaya kadar işe ara vererek o hale gelince de: Filana şu, filana bu dememendir.” Buhâri, II, 515; Müslim, II. 716; Nesâî’68. VI, 237; İbn Mâce, II, 903: Müsned, II, 231, 250, 415.

Ayrıca sadakasını gizlemelidir. Çünkü yüce Allah:

“Şayet onları gizler ve fakirlere verirseniz, işte bu sizin için daha hayırlıdır.” (el-Bakara, 2/271) diye buyurmuştur. Verdiği sadakayı basa kakmaması da gerekir. Çünkü yüce Allah:

“Sadakalarınızı başa kakmakla ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın.” (el-Bakara, 2/264) diye buyurmaktadır. Verdiği şeyleri oldukça önemsiz görmelidir. Çünkü dünyanın tamamı pek az bir şeydir. Verdiği sadakanın en çok sevdiği maldan da olması gerekir. Çünkü yüce Allah:

“En sevdiğiniz şeylerden infak edinceye kadar birre kavuşamazsınız.” (Âl-i İmrân, 3/92) diye buyurmaktadır. Verdiği sadakanın çok olması da gerekir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “(Azad edilen) kölelerin en faziletlisi en pahalı olanları ve sahiblerince en değerli kabul edilenleridir.” Buhârî, II, S91; Müsned, II, 3HS, V, 171 2fi5.

(İşte böyle sadaka veren)

“o kimseye bunu kat kat verecek”dir.

“O da bunu… kat kat verecek” anlamındaki âyeti İbn Kesîr ve İbn Âmir elif” harfini düşürerek: diye okumuşlardır. Ancak İbn Âmir ve Yakub “fe” harfini nasb ile okumuşlardır.

Nâfi’, Kûfeliler ve Basralılar ise bunu “elif harfi ile ve “ayn” harfini şeddesiz olarak: diye okumuşlardır, ancak Âsım “fe” harfini nasb ile okumuş, diğerleri ise:

“Borç verecek” lâfzına atıf ile ref olarak okumuşlardır. Nasip ile okunması soruya cevab olmasına binaendir. Bu hususa dair yeterli açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/271. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Ayrıca o kimse için pek bol ve şerefli bir mükâfat” yani cennet

“da vardır.”

Allah yolunda infak etmemeniz size ne oluyor? Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Fetihten önce infak eden ve savaşan ile sonra yapan bir olmaz. Onların derecesi daha büyüktür. Allah hepsine güzellik vaat etti. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.

Diyanet Vakfı
Ne oluyor size ki, Allah yolunda harcamıyorsunuz? Halbuki göklerin ve yerin mirası Allahındır. Elbette içinizden, fetihten önce harcayan ve savaşanlar, daha sonra harcayıp savaşanlara eşit değildir. Onların derecesi, sonradan infak eden ve savaşanlardan daha yüksektir. Bununla beraber Allah hepsine de en güzel olanı vadetmiştir. Allahın yaptıklarınızdan haberi vardır.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yerin mirası Allah’ın olduğu halde ne oluyor size ki Allah yolunda İnfak etmiyorsunuz? Aranızda Fetihten önce infak edip savaşanlar (diğerleriyle) bir olmaz. Onların dereceleri Fetih sonrasında infak edip savaşanlardan daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine de el-Hüsnâyı vaadetmiştir. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.

Bu âyete dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Allah Yolunda İnfak Etmemek:

“Göklerle yerin mirası Allah’ın olduğu halde” mirasın hak sahibine dönmesi gibi göklerde ve yerde bulunanların yok olmasından sonra gök ve yer O’na geri döneceğine göre

“ne oluyor size ki Allah yolunda infak etmiyorsunuz.?”

Allah yolunda ve sizi Rabbinize yakınlaştıracak hususlarda İnfak etmekten sizi alıkoyan nedir? Halbuki sizler mallarınızı geride bırakarak öleceksiniz ve bunlar Allah’a dönecektir. O halde âyet infak etmemekten ötürü bir azar mahiyetindedir.

2- İnfak Edenler Arasındaki Fark:

“Aranızdan Fetihten önce İnfak edip savaşanlar (diğerleriyle) bir olmaz.” Müfessirlerin çoğunun kanaatine göre Fetih’ten kasıt Mekke’nin fethidir. eş-Şa’bi’ ve ez-Zühri ise Hudeybiye fethidir demişlerdir. Katade de şöyle demiştir: Biri diğerinden daha faziletli olmak üzere iki ayrı savaş ve biri diğerinden daha faziletli olmak üzere iki ayrı infak olmuştu. Mekke’nin fethinden önceki savaş ve infak, bundan sonra yapılan infak ve savaştan daha faziletlidir. İfadede hazfedilmiş lâfızlar vardır.

“Aranızdan fetihten önce infak edip savaşanlar” ile fetihten sonra infak edip savaşanlar

“bir olmaz” demektir. Bu lâfızlar ifadenin delaleti dolayısıyla hazfedilmiştir. Fetihten önce yapılan infakın daha büyük olmasının sebebi, müslümanların zayıflığı sebebiyle insanların bu infaka daha çok muhtaç oluşlarından dolayı idi. Diğer taraftan o dönemde infak edenlere infak daha ağır geliyordu. Mükâfat ve ecir, çekilen sıkıntıya ve zorluğa göredir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

3- Bu Âyet Ebû Bekir’in Faziletine Delildir:

Eşheb’in rivâyetine göre Malik şöyle demiştir: Fazilet ve azimet sahibi kimselerin Öne geçirilmesi gerekir. Çünkü yüce Allah:

“Aranızdan Fetihten önce infak edip savaşanlar (diğerleriyle) bir olmaz” diye buyurmuştur.

el-Kelbi dedi ki: Bu âyet Ebû Bekr (radıyallahü anh) hakkında inmiştir. Ebû Bekr (radıyallahü anh)’ın faziletli olduğuna ve öne geçirilmesi gerektiğine de bu âyette delil vardır. Çünkü o, İslama giren ilk kişidir.

İbn Mes’ûd’dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Kılıcını kuşanarak İslamını açığa vuran ilk kişi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Ebû Bekir’dir. Diğer taraftan Allah’ın peygamberine ilk harcamada bulunan kişi de odur.

İbn Ömer’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in yanında idim. Üzerinde göğsüne iliştirdiği bir abası bulunduğu halde Ebû Bekir de vardı. Cebrâîl inerek Ey Allah’ın peygamberi dedi. bana ne oluyor da Ebû Bekir’i üzerinde göğsünde iliklediği bir aba ile görüyorum? Bunun üzerine Peygamber: “O Fetihten önce malını bana harcadı” deyince, Cebrâîl şöyle dedi: Allah sana diyor ki: Ebû Bekir’e selam söyle ve ona bu fakir halinde hoşnut musun, yoksa kızgın mısın? diye sor. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu; “Ey Ebû Bekir yüce Allah sana selam ediyor ve sen bu fakir halinde hoşnut musun, yoksa kızgın mısın? diye soruyor.” Ebû Bekir: Ben Rabbime mi kızayım? Şüphesiz Rabbimden razıyım, şüphesiz Rabbimden razıyım, şüphesiz Rabbimden razıyım dedi. Bunun üzerine Peygamber şöyle buyurdu: “Allah da sana diyor ki: Sen Benden razı olduğun gibi, Ben de senden razı oldum.” Ebû Bekir ağladı, Cebrâîl (aleyhisselâm) da dedi ki: Ey Muhammed seni hak ile peygamber olarak gönderene yemin olsun ki, Arşı taşıyanlar da senin arkadaşın bu abayı giydiğinden bu yana aba giyindiler.

İşte bundan dolayı ashab da Ebû Bekir’i önlerine geçirdiler ve onun önderliğinin kendilerini geride bıraktığını ikrar ettiler.

Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) en öne geçmiştir. Ondan sonra Ebû Bekir geldi, üçüncüleri de Ömer’dir. Eğer huzuruma beni Ebû Bekir’e üstün tutan bir adam getirilecek olursa, mutlaka başkasına zina iftirasında bulunana uygulanan ceza olan sopa ve şahitliğinin kabul edilmemesi cezasını veririm. Çünkü önce müslüman olanlar kendilerinden sonra gelenlerden daha çok zorluk ve sıkıntılarla karşılaştılar. Aynı zamanda onların basiretleri de daha açık idi.

4- Din ve Dünya Ahkâmında Öne Geçmek ve Geride Kalmak:

Öne geçmek ve geride kalmak bazen dünya hükümlerinde sözkonusu olabilir. Din hükümleri ile ilgili olarak Âişe (radıyallahü anhnhâ) şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bizlere insanları gerçek mevkilerine yerleştirınemizi emretmiştir. ) Müslim, I, 6; Ebû Dâvûd, IV, 261; Beyhaki, Şuahu l-itran. VII, 462. Şüphesiz ki mevkilerin en büyüğü ise namaz mertebesidir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da (vefatı ile sonuçlanan) hastalığında şöyle buyurmuştur: “Ebû Bekir’e söyleyiniz. İnsanlara namaz kıldırsın.” Buhâri, I, 236, 241, 241 III, 123B, VI, 2663; Müslim, I, 333, 516; Tirmizi, V, 613; Ebû Dâvûd, I, 248; Nesâî, II, 99, 100; İbn Mâce, 1, 339, 390, 391; Müsned, VI, 34, 96, 159, 210, 224, 229, 391; Yine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Cemaate yüce Allah’ın kitabını en iyi bilen kimse İmâm olur.” Müslim, 1, 465; Tirmizi, 1, 459; Ebû Dâvûd, I, 159; Nesâî, II, 77; İbn Mâce, 1, 313; Müsned, III, 163, IV, 11H, 121, V, 272. diye buyurduğu gibi, “Yaşça en büyük olanınız size İmâm olsun” Buhâri, III, 1047; Müslim, I, 466 Tirmizi, I, 399; Dârakutni, 1, 346; Nesâî, 11, 88, 77; İbn Mâce, I, 313; Müsned, V, 53- diye buyurmuştur. Sözü geçen bu âyet daha önceden de geçmiş bulunan Malik b. el-Huveyris’in rivâyet ettiği hadiste zikredilmiştir. Buhâri ve daha başka ilim adamları bu hadisten “makam ve mevki itibariyle büyüklük”ü murad ettiğini anlamışlardır. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem); “Vela hakkı büyüklüğedir.” diye buyurmuş olup bununla yaşça büyüklüğü kastetmemiştir.

Malik ve başkaları da: Şüphesiz ki yaşın bir hakkı vardır, demişlerdir. Şâfiî ve Ebû Hanife de onu gözönünde bulundurmuşlardır. Elbetteki onun gözönünde bulundurulması da uygun bir şeydir. Çünkü hayırlı kimseler arasında, ilim ve yaşça büyük olmak nitelikleri birarada bulunacak olur ise, ilme öncelik tanınır. Dünya ahkâmına gelince, onlar da din ahkamına göre düzene konulmuştur. Dini bakımdan öne geçirilen bir kişi, dünyayı ilgilendiren hususlarda da öne geçilir. Nitekim rivâyetlerde şöyle denilmiştir: “Yaşça büyük olanımıza saygı göstermeyen, küçüğümüze merhamet etmeyen, aramızda ilim adamlarının hakkını tanımayan kimse bizden değildir.” Dârimi, II, 470, 471, 480.

Fertler hakkında sabit hadisçe de şöyle denilmiştir: “Genç bir delikanlı sırf yaşı dolayısıyla bir yaşlıya ikramda bulunacak olursa, mutlaka yüce Allah da o kimseye yaşlılığı sırasında ikram edecek kimseler takdir buyurur.” Tîrmizi, IV, 372; Deylemi, Firdevs, IV, 61.

Şairin birinin şu beyitleri zikredilmiştir:

“Ey gençken kendisini etkileyen şımarıklık ve

Övünçten dolayı yaşlıları ayıplayan kişi.

Onları ayıplamak istersen hatırla

Dedeni ve babanı ey kardeşimin oğlu,

Ve bil ki gençlik geçip gidecektir,

Seni bırakarak fakat bırakmaz seni onun günahı,

Yaşlılara ikram etmeyip,

Saygı göstermeyen

Ve bir gün olsun yaşı da yaşlılık sınırına ulaşmamış olan kişi.”

5- İnfak Edip Savaşanlara Allah’ın Vaadi:

“Bununla beraber Allah hepsine de el-Hüsnâ’yı vaadetmiştir.” Yani yüce Allah önceden geçen ilklere de, sonradan onlara yetişenlere de, hepsine derecelerinin farklılıkları ile birlikte cenneti vaadetmiştir.

İbn Âmir

“Hepsine” lâfzını merfu olarak diye okumuştur. Bu lâfız Şamlıların mushaflarında da böylece ref iledir.

Diğerleri mushaflarındaki şekle göre nasb ile okumuşlardır, Bu lâfzı nasb ile okuyanlar fiilin amel etmesine binaen böyle okurlar.

Yani: “Allah bununla beraber onların hepsine el-Hüsnâ’yı vaadetmiştir” takdirindedir. Ref ile okuyanların kıraati de şöyle açıklanır: Mef’ûl eğer başa geçecek olursa, fiilin ameli zayıflar.

Diğer taraftan: “Ona vaadetmiştir” âyetinden “he” (ona) hazfedilmiştir.

O, kuluna apaçık ayetler indirendir ki sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarsın. Allah size karşı şefkatlidir, merhametlidir.

Diyanet Vakfı
Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kuluna apaçık ayetler indiren Odur. Şüphesiz Allah, size karşı çok şefkatli, çok merhametlidir.

Kurtubi Tefsiri
Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kuluna apaçık âyetler indirmekte olandır. Muhakkak ki Allah size elbette çok Raûfdur, Rahîmdir.

“Sizi karanlıklardan” şirk ve küfürden

“aydınlığa” îmana, Kur’ân ile bir başka görüşe göre rasûl ile bir diğerine göre davet ile

“çıkarmak için kuluna apaçık âyetler” Kur’ân-ı Kerîm’i kastetmektedir

“İndirmekte olandır.” Mucizeler diye de söylenmiştir.

Yani Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın beraberindeki mucizeler dolayısıyla ona îman etmeniz gerekmektedir ki, bu mucizelerin en büyüğü de Kur’ân-ı Kerîm’in kendisidir.

“Muhakkak ki Allah size elbette çok Raûfdur, Rahîmdir.”

Size ne oluyor da Allah’a inanmıyorsunuz? Oysa elçi sizi Rabbinize iman etmeye çağırıyor ve eğer inanıyorsanız sizden söz de alınmıştır.

Diyanet Vakfı
Peygamber sizi, Rabbinize iman etmeye çağırdığı halde niçin Allaha inanmıyorsunuz? Halbuki O, sizden kesin söz de almıştı. Eğer inanırsanız.

Kurtubi Tefsiri
Peygamber sizi Rabbinize îman etmeniz için davet edip dururken ve sizden kesin bir söz almış bulunuyorken, size ne oluyor da Allah’a îman etmiyorsunuz? Eğer îman edenler iseniz (sözünüzü yerine getirin).

“Peygamber sizi… davet edip dururken… size ne oluyor da Allah’a îman etmiyorsunuz?.” âyeti azarlamak kastı ile sorulmuş bir sorudur. Yani ileri sürebileceğiniz hiçbir gerekçe bırakılmamışken, îman etmemenizi haklı çıkarmak için ileri sürebileceğiniz mazeret nedir?

Bununla şer’î hükümler gelmeden önce herhangi bir hükmün mükellefiyetinin sözkonusu olmadığını açıklamaktadır.

“Ve sizden kesin söz de almış bulunuyorken” anlamındaki âyeti Ebû Amr

“Ve sizden kesin bir söz alınmışken” şeklinde meçhul bir fiil olarak okumuştur, Diğerleri ise malum bir fiil olarak “sizden kesin bir söz almış bulunuyorken…” diye okumuşlardır.

Mücahid dedi ki: Burada sözkonusu olan insanlar Âdem’in sulbünde bulunuyor iken: Allah sizin Rabbinizdir, sizin O’ndan başka hiçbir ilahınız yoktur, şeklinde insanlardan alınan kesin sözdür.

Bir diğer açıklamaya göre; O size akıl vermekle Allah’ın Rasûlüne uymaya çağıran kesin delil ve belgeleri size karşı ortaya koymuş olmakla sizden kesin söz almış bulunmaktadır.

“Eğer îman edenler iseniz” âyeti, çünkü siz îman edenlersiniz, demektir. Anlamının: Eğer sizler delillere ve belgelere îman ediyor iseniz (artık îman ediniz) demek olduğu da söylenmiştir.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Eğer siz herhangi bir gün gerçekten îman edecek iseniz, işte şimdi imanınız için en uygun zamandır. Çünkü Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in peygamber olarak gönderilmiş olduğunun delilleri ve alametleri açıkça ortadadır, bunun belgeleri doğru bir şekilde ortaya konulmuş bulunmaktadır.

Eğer siz yaratıcınız olan Allah’a îman edenlerseniz… anlamında olduğu da söylenmiştir. Çünkü onlar Allah’ın yaratıcılığını kabul ediyorlardı. Bir başka açıklama da şöyledir: Bu, Îman eden ve Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendilerinden kesin söz aldıktan sonra İrtidad eden bir topluluğa hitaptır. “Eğer îman edenler iseniz” âyeti eğer sizler imanın şartlarını kabul ve itiraf ediyorsanız… demektir.

Allah’a ve elçisine iman edin, sizi kendisinde halife kıldığı şeylerden infak edin. Sizden iman edip infak edenlere büyük bir mükâfat vardır.

Diyanet Vakfı
Allaha ve Resulüne iman edin. Sizi, üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden harcayın. Sizden iman edip de (Allah rızası için) harcayan kimselere büyük mükafat vardır.

Kurtubi Tefsiri
Allah’a ve Rasûlüne îman edin. Sizi başlarına halife kıldığından da infak edin. Sizden îman edip infak edenler için büyük bir mükâfat vardır.

“Allah’a ve Rasûlüne îman edin.” Allah’ın bir ve tek olduğunu, Muhammed’in O’nun Rasûlü olduğunu tasdik edin.

“Sizi başlarına halife kıldığından da infak edin.” Tasadduk edin Allah yolunda infak edin. Maksat farz olan zekâttır. Maksat farz olan zekâtın dışında çeşitli itaat yolları ile Allah’a yakınlaştırıcı hususlardır, diye de açıklanmıştır.

“Sizi başlarına halife kıldığı” âyetinde mülkün asıl itibariyle yüce Allah’a ait olduğuna, kulun bu malda ise ancak Allah’ın razı olacağı tasarruf hakkına sahib olduğuna delil vardır. Bu şekildeki bir tasarrufa karşılık da yüce Allah kutunu cennet ile mükâfatlandırır. Halife kılındığı bu malları, Allah’ın haklarını yerine getirmek yolunda infak edip, bu harcamayı, bir kimsenin kendisine İzin vermesi halinde başkasının malından harcamasında olduğu gibi kolaylıkla yapabilen bir kimseye, pek çok sevab ve pek büyük bir ecir verilecektir.

el-Hasen dedi ki;

“Sizi başlarına halife kıldığı” sizden öncekilerden miras almanız suretiyle (halife kıldığı) demektir. Bu açıklama da bu malların gerçekte sizin mallarınız olmadığına ve sizin bu mallara karşı konumunuzun ancak vekiller konumunda olduğuna delildir. O halde bu mallar elinizden alınıp sizden sonrakilere geçmeden önce hakkı yerine getirmek suretiyle bu hususta fırsatı ganimet biliniz.

“Sizden îman edip” salih ameller işleyerek Allah yolunda

“İnfak edenler için büyük bir mükâfat” ki o da cennettir

“vardır.”

Geceyi gündüze sokar, gündüzü geceye sokar. O, kalplerde olanı bilendir.

Diyanet Vakfı
Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. O, kalplerde olanı bilir.

Kurtubi Tefsiri
Geceyi gündüze bitiştirir; gündüzü de geceye bitiştirir. O kalblerin özünü en iyi bilendir.

“Geceyi gündüze bitiştirir, gündüzü de geceye bitiştirir.” âyeti(na dair açıklamalar) daha önceden Âl-i İmrân Sûresi’nde (3/27. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“O, kalblerin özünü en iyi bilendir.” Kalblerde, vicdanlarda bulunanlar O’na gizli kalmaz. Bu sıfatlara sahib olana ibadetin terkedilip başkasına ibadet edilmesi doğru olamaz.

Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Bütün işler Allah’a döner.

Diyanet Vakfı
Göklerin ve yerin mülkü Onundur. Bütün işler ancak Ona döndürülür.

Kurtubi Tefsiri
Göklerin ve yerin mülkü yalnız O’nundur. Bütün işler Allah’a döndürülür.

“Göklerin ve yerin mülkü yalnız O’nundur.” Bu tekrarlama tekid içindir. Yani gerçek manada mabud sadece O’dur.

“Bütün işler” âhirette bütün mahlukatın işleri

“Allah’a döndürülür.”

el-Hasen, el-A’rec, Yakub, İbn Âmir, Ebû Hayve, İbn Muhaysın, Humeyd, el-A’meş, Hamza, el-Kisâî ve Halef

“döndürülür” anlamındaki âyeti “te” harfini üstün, “cim” harfini de kesreli olarak: “Döner” diye okumuşlardır, diğerleri ise: “Döndürülür” diye okumuşlardır.

O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a istiva edendir. Yere gireni, ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O, sizinle beraberdir, nerede olursanız olun. Allah yaptıklarınızı görendir.

Diyanet Vakfı
O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arşın üzerine istiva edendir. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olsanız, O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı görür.

Kurtubi Tefsiri
O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş üstüne istiva edendir. O, yere gireni de, ondan çıkanı da, gökten ineni de, oraya yükseleni de bilendir. Nerede olursanız, O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı çok iyi görendir.

“O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş üstüne istiva edendir” âyetine dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Araf Sûresinde (7/54. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“O yere gireni” oraya giren yağmur ve başka şeyleri

“de, ondan çıkanı da” bitki ve başka şeyleri

“gökten ineni de” rızık, yağmur ve melekleri

“oraya yükseleni” oraya yükselen melekleri ve kulların amellerini

“de bilendir.”

“Nerede olursanız O” kudreti, saltanatı (egemenliği) ve ilmiyle

“sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı çok iyi görendir.” Amellerinizi görür. Onlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz.

Yüce Allah bu âyet-i kerimede hem

“Arş üstüne istiva eden” özelliğini, hem de

“O sizinle beraberdir” özelliğini bir arada zikretmektedir. Bu iki ifadenin zahirlerini almak bir çelişkidir. O halde burada bir tevilin yapılmasının kaçınılmaz oluşuna bu delil teşkil etmektedir. Tevilden yüz çevirmek ise çelişkiyi kabul etmektir. İmâm Ebû’l-Meâli de şöyle demiştir: Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem); İsra gecesinde, balığın karnında iken Metta oğlu Yûnus’tan yüce Allah’a daha yakın değildi. Bu daha önce geçmiş bulunmaktadır.

O, ilktir ve sondur, görünen ve gizlidir. O, her şeyi bilendir.

Diyanet Vakfı
O ilktir, sondur, zahirdir, batındır. O, her şeyi bilendir.

Kurtubi Tefsiri
O hem Evveldir, hem Ahirdir, hem Zahirdir, hem Bâtındır. O, herşeyi en iyi bilendir.

“O hem Evveldir, hem Âhirdir, hem Zahirdir, hem Bâtındır.” âyetinde geçen isimlerin anlamı hususunda farklı görüşler vardır. Bunların anlamlarını “el-Kitabu’l-Esna” adlı eserimizde açıklamış bulunuyoruz. Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da bu konuda söz söylemiş, hiçbir kimsenin görüşüne ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamış bulunmaktadır. Müslim’in, Sahih’inda Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre şöyle buyurmuştur: “Allah’ım, Sen ilk olansın, Senden önce hiçbir şey yoktur. Sen Âhirsin, Senden sonra hiçbir şey yoktur. Sen Zahirsin, Senden üstün hiçbir şey yoktur. Sen Bâtınsın, Senden öte hiçbir şey yoktur. Borcumuzu öde ve bizi fakirlikten, ihtiyattan kurtar. ” Müslim, IV, 2OK4; Tirmizi, V, 472, 51H; Ebû Dâvûd, IV, 312; İbn Mâce, II, \2V), 1274; Müsned, II, 3H1, 536.

Peygamber bu âyeti ile;

“Zahir” ile galib gelmesini

“Bâtın” ile de âlim olmasını kastetmiş olmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“O herşeyi” olmuşu yahut olanı, olacağı

“en iyi bilendir.” Hiçbir şey O’na gizli kalmaz.

Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Diriltir ve öldürür. O, her şeye kadirdir.

Diyanet Vakfı
Göklerin ve yerin mülkü Onundur. O, diriltir, öldürür. O, her şeye gücü yetendir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Diriltir ve öldürür. O herşeye gücü yetendir.

“Göklerin ve yerin mülkü O’nundur.” Bunların mülkü yalnız Ona aittir. Mülk ise malik olmak ve emrin geçerli olup yerine getirilmesi demektir. Şanı yüce Allah melik, Kadir ve Kahir olandır.

Bununla yağmur ve bitki hazineleri ile diğer rızık hazinelerini kastettiği de söylenmiştir.

“Diriltir ve öldürür.” Dünya hayatında canlıları öldürür, ölümden sonra diriliş için de ölüleri diriltecektir.

Ölü durumunda olan nutfeleri diriltir ve canlıları öldürür, diye de açıklanmıştır.

“Diriltir ve öldürür” âyetinin O diriltir ve öldürür anlamında ref konumundu olduğu söylenmiştir. Bununla birlikte:

“O’nundur” âyetindeki mecrûrdan (o zamirinden) hal olarak: Diriltici ve öldürücü olarak

“göklerin ve yerin mülkü onundur” anlamında nasb konumunda olması da mümkündür. Bu durumda cer edatı da onda âmil olur.

“O, herşeye gücü yetendir.” Yani hiçbir şey Allah’ı âciz bırakmaz.

Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı tesbih etti. O, üstün ve hikmet sahibidir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde bulunan her şey Allahı tesbih etmektedir. O, azizdir, hakimdir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerle yerde olanlar Allah’ı teşbih ederler. O Azizdir, Hakimdir.

“Göklerle yerde olanlar Allah’ı teşbih ederler.” Allah’ın şanını yüceltmekte ve kötülüklerden O’nu tenzih etmektedirler.

İbn Abbâs dedi ki:

“Göklerde” bulunan Allah’ın yaratmış olduğu melekler

“ile yerde olanlar” canlı olsun, cansız olsun hepsi Allah’a dua etmektedirler.

Bunun Allah’ın varlığına delâlet anlamında bir teşbih olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc bunu kabul etmeyerek şöyle demektedir: Şayet bu delâlet yoluyla ve ilâhî sanatın etkilerinin ortaya çıkması yolu ile teşbih olsaydı, anlaşılır bir şey olurdu. Durum böyle ise yüce Allah’ın:

“Fakat siz onların teşbihlerini anlamazsınız.” (el-İsra, 17/44) diye buyurması nedendir? Bu sözlü bir teşbihtir. Buna delil olarak da yüce Allah’ın:

“Davud’a da onunla birlikte tesbih etsinler diye dağları… müsahhar kıldık.” (el-Enbiyâ, 21/79) âyetini göstermektedir. Eğer bu teşbih Allah’ın varlığına delâlet anlamıyla bir teşbih olsaydı, o zaman Davud (aleyhisselâm)’ın özelliğinin anlamı ne olurdu?

Derim ki: ez-Zeccâc’ın yaptığı bu açıklama sahih olandır. Bunun açıklaması ve buna dair bilgiler yüce Allah’ın:

“Onu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” (el-İsra, 17/44) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

“O Azizdir, Hakimdir.”

Öyleyse büyük Rabbinin adını tesbih et.

Diyanet Vakfı
Öyleyse ulu Rabbinin adını tenzih ile an.

Kurtubi Tefsiri
O halde Rabbini büyük adıyla tesbih eti

“O halde Rabbini büyük adıyla tesbih et!” Yani yüce Allah’ı kötülüklerden tenzih et.

“İsmiyle” âyetinin başındaki “be” harfi zaiddir. “İsim” de müsemmânın kendisidir,

“Tesbih et” âyetinin Rabbini hatırlamak ve O’nun emri ile namaz kıl, demek olduğu da söylenmiştir. Büyük Rabbînin ismini an ve O’nu tesbih et anlamında olduğu da söylenmiştir. Ukbe b. Âmir’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir:

“O halde Rabbini büyük adıyla tesbih et” âyeti nazil olunca, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bunu rükûunuzda söyleyin” diye buyurdu.

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” (el-Âla, 87/1) âyeti da nazil olunca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bunu da sücudunuzda söyleyin.” diye buyurdu. Hadisi Ebû Dâvûd rivâyet etmiştir. Ebû Dâvûd, I, 250; İbn Hibbân, Sahih, V, 225; Hâkim, Müstedrek, II, 519; Dârimî, I, 34, İbn Mâce, I, 287, Müsned, IV, 155 Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz ki bu, kesin gerçektir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz ki bu, kesin bilgi veren hakkın ta kendisidir.

“Şüphesiz ki bu, kesin bilgi veren hakkın ta kendisidir.” Bizim sana bu anlattıklarımız katıksız ve kesin bilgidir. Burada -ki her ikisi de aynı şey oldukları halde-

“hak”ın yakîn (kesin bilgi)’e izafe edilmesi lâfızlarının farklı oluşundan dolayı uygundur. el-Müberred dedi ki: Bu senin “aynu’l-yakîn, mahzu’l-yakîn (hakkın ta kendisi, katıksız kesin hak, gerçek)” demene benzer, O halde böyle bir tabir Kûfelilere göre bir şeyin kendi kendisine izafe edilmesi kabilindendir. Basralılara göre ise İşin gerçeği Kesin bilgi yahut kesin haberdir” takdirindedir.

Bunun tekid olduğu da söylenmiştir.

“Yakîn: kesin bilgi” lâfzının aslında

“hak: gerçek”in sıfatı olduğu, mevsufun sıfata -mecaz ve kullanım genişliği imkânı ile- böyle geldiği de söylenmiştir ki; bu Oa yüce Allah’ın:

“Âhiret yurdu” (Yusuf, 12/109) âyetine benzemektedir. Orada el-Ferrâ’’nın yurdun âhiret ile aynı şey olduğuna dair görüşü zikredilmiştir. Bu yftntiyle benzerlik gözetilmektedir.

Katade de bu âyet-i kerîme hakkında şunları söylemektedir: Yüce Allah bu Kur’ân-ı Kerîm’in bildirdiklerinin kesin bilgiler olduklarını göstermedikçe hiçbir kimseyi bırakmaz. Mü’min dünyada iken buna kesin olarak inanır, bu inancının da kıyâmet gününde ona faydası olacaktır. Kâfir ise kesin bilgi ve inancın kendisine fayda vermeyeceği bir zaman olan kıyâmet gününde buna kesin olarak inanacaktır.

Ve cehenneme sokulacaktır.

Diyanet Vakfı
Ve (onun sonu) cehenneme atılmaktır.

Kurtubi Tefsiri
Ve cehenneme bir atılış (vardır.)

“Ve cehenneme bir atılış” yani cehennem ateşine girdiriliş vardır. Cehennemde bir ikamet ve onun türlü azablarının tadılması vardır, diye de açıklanmıştır.

“Atılış” ile aynı kökten olmak üzere: “Onu cehenneme attı, ona cehennemi boylattı” denilir.

Burada (âyette) mastar mef’ûle izafe edilmiştir. Nitekim Filan kişiye mal verilişi söz konusudur” tabiri ona mal verilir anlamında kullanılır. Bu âyet; şeklinde “te” harfi kesreli olarak da okunmuştur ki: “Cehenneme atılış şeklinde bir ikram vardır” demek olur. Diğer taraftan Ebû Amr “cahim: cehennemiden önceki “ce” harfini (cahîm’in) “cim” harfine idgam ile okumuştur ki böyle bir okuyuş (doğru okuma şeklinden) uzaktır.

Ona kaynar sudan ikram vardır.

Diyanet Vakfı
İşte ona da kaynar sudan bir ziyafet vardır!

Kurtubi Tefsiri
Ona kaynamış sudan bir ziyafet,

“Eğer o” ölümden sonra dirilişi

“yalanlayıcı” ve hidayetten, hak yoldan uzak

“sapıklardan ise, ona kaynamış sudan bir ziyafet vardır.” Yani onların kaynar sudan bir rızıkları olacaktır. Nitekim yüce Allah:

“Sonra gerçekten sizler ey sapıklar, yalanlayıcılar. Siz elbette Zakkum ağacından yiyeceksiniz,” (el-Vâkıa, 56/51-52) diye buyurduğu gibi;

“Sonra onun üzerine kaynamış sudan bir katkıları olacaktır.” (es-Sâffât, 37/67) diye buyurmaktadır.

Ama yalanlayan sapıklardansa,

Diyanet Vakfı
Ama yalanlayıcı sapıklardan ise,

Kurtubi Tefsiri
Eğer o yalanlayıcı sapıklardan İse;

Âyetin tefsiri için bak:93

Ona: “Selâm sana!” denir, sağcıların içinden.

Diyanet Vakfı
«Ey sağdaki! Sana selam olsun!»

Kurtubi Tefsiri
“Ashabu’l yeminden sana selâm olsun” (denir.)

“Ve eğer o Ashabu’l-yeminden ise…” yani

“eğer o” bu ölen şahıs

“Ashabu’l-yeminden ise, Ashabu’l-yeminden sana selam olsun!” Yani sen onlardan sevdiğin esenlikten başka bir şey görmeyeceksin. Onlar adına üzülme, şüphesiz onlar Allah’ın azabından kurtulacaklardır.

Manası: Onlardan selam olsun sana, şeklinde olduğu da söylenmiştir ki; sen onlar için üzülmekten yana kurtulacaksın, demektir. İkisinin de anlamı birdir. Bir diğer açıklamaya göre; ey Muhammed Ashabu’l-yeminden olan kimseler Allah’ın sana salat ve selam getirmesi için sana dua ederler, demektir. Onlar sana selam söylerler ey Muhammed, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Bir başka açıklamaya göre anlamı şudur: Ey kul, sen hoşuna gitmeyecek şeylerden yana esenliktesin. Çünkü sen Ashabu’l-yemindensin. Buna göre burada: “Çünkü sen” lâfzı hazfedilmiş olmaktadır. Ona ikram olmak üzere ona

“es-selam” denilerek selam verilir, diye de açıklanmıştır. Buna göre selâmın nerede sözkonusu olacağı hususunda üç görüş bulunmaktadır. Birincisine göre, kişinin dünyada iken ruhunun kabzedileceği esnada ölüm meleğinin ona selam vereceğidir. Bu açıklamayı ed-Dahhak yapmıştır. İbn Mes’ûd da şöyle demiştir: Ölüm meleği mü’minin ruhunu kabzetmek üzere geleceğinde şöyle der: Rab bin sana selam söylüyor… Bu husus daha önce en-Nahl Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Onlar ki melekler hoş ve temiz olarak ruhlarını alırlarken.” (en-Nahl, 16/32) âyeti açıklanırken geçmiş bulunmaktadır.

İkinci görüşe göre; kabirde kişiye soru sorulacağı vakit, Münker ve Nekir ona selâm verir.

Üçüncü görüşe göre kıyâmet gününde ölümden sonra diriltileceği vakit melekler oraya (cennete) ulaşmasından önce ona selam vereceklerdir.

Derim ki: Bu üç konumda da meleklerin ona selam verecek olması mümkündür. Böylelikle bu lütuf üstüne lütuf olur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Eğer”in cevabı el-Müberrid’e göre hazfedilmiş olup, ifadenin takdiri: Her ne olursa olsun

“Ashabu’l-yeminden selam olsun sana.” Eğer o kimse Ashabu’l -yeminden ise

“Ashabu’l-yeminden selam olsun sana” anlamındadır. Burada şartın cevabı (ikinci defa tekrarlanan! Ashabu’l-yeminden selam olsun, sana, ibaresi) daha Önceki ifadenin delâleti dolayısıyla hazfedilmiştir. Nitekim bir kimsenin: “Sen zalimsin, eğer bunu yaparsan” ifadesinde cevabın hazfedilmesi de bu kabildendir, çünkü daha önce geçen ifade (sen zalimsin tabiri) buna delâlet etmektedir.

el-Ahfeş’in görüşüne göre ise; “sana selam olsun” anlamındaki âyetin başındaki “fe” harfi hem: İse” edatının cevabı, hem de: “Eğer”in cevabıdır. Bu da şu demektir: “İse” anlamındaki lâfzın cevabı daha önceki takdire göre “eğer” anlamındaki edatın cevabının yerini tutmaktadır. “Fe” harfi de buna göre her ikisinin cevabını teşkil etmektedir.

ez-Zeccâc’a göre “İse” edatının anlamı, bir şeyden bir başka şeye geçişi ifade eder. Daha önce sözünü ettiğimiz hususu bırak, başka bir konuya geç, anlamına gelir.

Eğer sağcılarındansa,

Diyanet Vakfı
Eğer o sağdakilerden ise,

Kurtubi Tefsiri
Ve eğer o Ashabul yemînden İse,

Âyetin tefsiri için bak:91

Ona rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti vardır.

Diyanet Vakfı
Ona rahatlık, güzel rızık ve Naim cenneti vardır.

Kurtubi Tefsiri
Artık rahatlık, güzel kokular ve Naîm cenneti vardır (ona)

“Artık Rahatlık, güzel kokular ve Naîm cenneti vardır” âyetinde (radıyallahü anhhatlık anlamı verilen): lâfzı genel olarak “re” harfi üstün ile okunmuştur.

İbn Abbâs ve başkalarına göre bu dünyadan yana bir rahatlık vardır, anlamındadır. el-Hasen ise bu, rahmet demektir, diye açıklamıştır. ed-Dahhak istirahat ve dinlenmek diye açıklamıştır. el-Kutebi âyet kabirde onun için güzel esintiler vardır, demektir, diye açıklamıştır.

Ebû’l-Abbas b. Atâ dedi ki:

“Rahatlık” yüce Allah’ın yüzüne bakmak

“reyhan (güzel kokular)” ise O’nun kelâmını ve vahyini dinlemektir.

“Naim cenneti” ise orada yüce Allah’ı görmekten yana perdelenmemesi demektir.

el-Hasen, Katade, Nasr b. Âsım, el-Cahderi, Ruveys ve Yakub’dan rivâyetle Zeyd ise –

“rahatlık” anlamındaki lâfzı- şeklinde “re” harfini ötreli olarak okumuşlardır. Bu kıraat İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir.

el-Hasen dedi ki: (Bu okuyuştaki) Ruh’tan kasıt rahmettir, çünkü o da merhum (ölen) kimse için hayat gibidir.

Âişe (radıyallahü anha) da şöyle demiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) “re” harfini ötreli olarak: diye okumuştur. Bu da; O kimse için cennette ebedi kalıcılık ve hayat vardır, demektir. İşte rahmet budur.

“Güzel kokular” âyeti hakkında Mücahid ve Said b. Cübeyr rızık, Mukâtil Himyer dilinde rızktır diye açıklamışlardır. “Allah’ın rızkını taleb etmek üzere çıktım” denilir. en-Nemir b. Tevleb de şöyle demiştir:

“O mutlak ilahın selâmı ve reyhanı (rızkı)

Ve rahmeti (üzerine olsun), bir de bol nimet yağdıran bir sema.”

Katade, bu cennettir derken, ed-Dahhak rahmettir diye açıklamıştır. Bunun, hoş kokusu koklanan, bildiğimiz reyhan (fesleğen) olduğu da söylenmiştir. Bunu el-Hasen ve yine Katade de söylemiştir.

er-Rabî’ b. Haysem dedi ki: Bu ölüm esnasında olacaktır, cennet ise öldükten sonra diriltileceği vakte kadar onun için saklı tutulacaktır. Ebû’l-Cevzâ dedi ki: Bu ruhunun kabzedileceği vakit olacaktır. O reyhan demetleriyle karşılanacaktır.

Ebul-Âliyye dedi ki: Dünyada mukarreblerden olan bir kimseye iki reyhan dalı getirilip, onları koklamadıkça hiçbir kimsenin ruhu bedeninden ayrılmaz. O bunları koklarken ruhu kabzedilir.

“(Güzel kokular diye mana verilen) reyhan’ın asıl anlamı ve türeyişi ile ilgili açıklamalar daha önce er-Rahmân sûresi’nin baş taraflarında (15/12. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır, oradan takib edilebilir. es-Sa’lebî de “ravh ve reyhan (radıyallahü anhhatlık ve güzel kokular)” ile ilgili olarak sözünü ettiklerimizden başka pekçok görüş sıralamış bulunmaktadır. Bunları görmek isteyen orada bulabilir.

Eğer o, yakınlaştırılmış olanlardansa,

Diyanet Vakfı
Fakat (ölen kişi Allaha) yakın olanlardan ise,

Kurtubi Tefsiri
Eğer o yakınlaştırılmışlardan ise;

“Eğer o yakınlaştırılmışlardan ise” âyeti ile yüce Allah, Ölüm esnasında ve öldükten sonra diriliş halinde insanların tabakalarını sözkonusu etmekte ve derecelerini açıklayarak şöyle buyurmaktadır;

“Eğer o” ölen şahıs

“yakınlaştırılmışlardan ise” âyetinde sözü edilenler (ileriye geçenler olan) es-Sâbikûndur.

Onu geri çevirsenize – eğer doğru sözlüyseniz!

Diyanet Vakfı
Onu (canı) geri çevirsenize, şayet iddianızda doğru iseniz!

Kurtubi Tefsiri
Doğru söyleyenler İseniz onu geri çevirebilirdiniz.

“Doğru söyleyenler iseniz onu” ruhu bedene

“geri çevirebilirdiniz.” Yani bunu asla geri çeviremeyeceksiniz. Böylelikle sizin malik ve egemeniniz olmadığım ve hesaba çekilmeyeceğinize dair iddialarınız da çürütülmüş olmaktadır.

“Onu geri çevirebilirdiniz” âyeti yüce Allah’ın:

“Hele o bir boğaza gelince” âyeti ile:

“Eğer siz gerçekten hesaba çekilmeyecek olsaydınız” âyetlerinin cevabını teşkil etmekte, her ikisine tek bir cevab verilmiş bulunmaktadır. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. Arapların kimi zaman aynı anlamdaki iki hususu tekrar ettikleri de olur. Yüce Allah’ın:

“Benden size bir hidayet gelir de kim Benim hidayetime uyarsa, onlar için korku yoktur ve onlar asla üzülmezler de” (el-Bakara, 2/38) âyeti da bu kabildendir. Burada iki şarta tek bir cevab verilmiştir.

Diğerinin kendisine delâlet etmesi dolayısıyla birisinin hazfedildiği de söylenmiştir, İfadede takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir ki, ifadenin takdiri şöyledir: Eğer sizler gerçekten hesaba çekilmeyecek kimseler olsaydınız, onu geri çevirebilmeli değil miydiniz? Şu ölenin canını boğazına gelip dayandığı vakit niye, tekrar bedenine geri döndüremiyorsunuz?

Eğer ceza görmeyecekler iseniz,

Diyanet Vakfı
Madem ki ceza görmeyecekmişsiniz,

Kurtubi Tefsiri
Eğer siz gerçekten Hesaba çekilmeyecek olsaydınız;

“Eğer siz gerçekten hesaba çekilmeyecek olsaydınız…” Siz gerçekten amellerinizin karşılığını görmeyecek ve bundan dolayı hesaba çekilmeyecek olsaydınız,., demektir. Yüce Allah’ın:

“Gerçekten biz mi hesaba çekilip cezalandırılacağız?” (es-Saffat, 37/53) âyetinde de bu anlamda (aynı kökten gelen kelime) kullanılmıştır ki; hesaba çekilip, cezalandırılacağız, amellerimizin karşılığını göreceğiz, demektir. Buna dair açıklamalar daha önceden (belirtilen âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

(Allah’ın) mülkiyeti ve kahr u galebesi altında bulunmayanlar (olsaydınız).,, diye de açıklanmıştır. el-Ferrâ’ ve başkaları “Ona sahib ve malik oldum” demektir, demişlerdir. Ayrıca el-Ferrâ’, el-Hutay’a’nın şu beyitini de zikretmektedir:

“Sen oğullarının işlerine öyle malik kılındın ki, sonunda

Onları undan da daha ince bir hale soktun.”

Bununla sen onlara egemen ve hakim kılındın, onların maliki oldun, demek istemiştir. “Onu zelil kıldı, onu köleleştirdi” demektir. “Onu itaatim ve mülküm altına aldım, o da itaat altına girdi” denilir. el-Fâtiha Sûresi’nde

“din gününün maliki” (1/4. âyet, 21. başlıkta) âyeti açıklanırken buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

O’na sizden daha yakınız, ama siz görmezsiniz.

Diyanet Vakfı
(O anda) biz ona sizden daha yakınız, ama göremezsiniz.

Kurtubi Tefsiri
Evet, o zaman Biz ona sizden daha yakınız, ama göremezsiniz.

“Evet, o zaman Biz O’na sizden” kudret, ilim ve durumunu görmekle

“daha yakınız.”

Amir b. Abdi’l-Kays dedi ki; Ben her neye baktımsa mutlaka yüce Allah’ın o şeyden bana daha yakın olduğunu görmüşümdür. Bu âyetle yüce Allah, onun canını almakla görevli olan Bizim elçilerimiz

“sizden daha yakın”dırlar demek istemiştir.

“Ama” onları

“göremezsiniz.”

Siz o zaman bakıp durursunuz.

Diyanet Vakfı
O vakit siz bakar durursunuz.

Kurtubi Tefsiri
O vakit siz de bakar dururken;

“O vakit siz de” Benim emrim ve egemenliğime

“bakar dururken…” Siz hiçbir şeye güç yetiremeksizin can çekişene bakıp dururken diye, de açıklanmıştır. İbn Abbâs dedi ki: Bu âyetle, can çekişen ölünün yakınlarından hazır bulunup canının ne zaman çıkacağını bekleyen kimseleri kastetmektedir. Diğer taraftan: Bu onların kardeşleri hakkında: “Yanımızda olsalardı, ölmezlerdi yahut öldürülmezlerdi” (Âl-i İmrân, 3/156) diyenlerin kanaatlerini reddetmektedir. Yani madem böyle (diyorlar) ne diye onlardan herhangi bir kimsenin canını boğaza gelip dayandığı vakit geri çeviremiyorlar.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Can çekişme esnasında herhangi birinizin canı boğazına gelip dayandığında ve siz de onun yanında bulunuyorken niçin onun ruhunu -o kimsenin ömrünün uzamasını şiddetle arzulayıp, hayatta kalmasını istemenize rağmen- bedenine geri çeviremiyorsunuz? Bu da onların:

“O dünya hayatımızdan başka bir şey değildir Ölürüz, diriliriz ve bizi ancak zaman helâk etmektedir ” (el-Câsiye, 45/24) şeklindeki sözlerini de reddetmektedir.

Canının alınması halinde olan kimseye hitab olduğu da söylenmiştir. Yani eğer senin başına gelen bu hal, Allah’tan değil ise, ne diye canını koruyamıyor, çıkmasını önleyemiyorsun?

Ruh boğaza geldiğinde,

Diyanet Vakfı
Hele can boğaza dayandığı zaman,

Kurtubi Tefsiri
Hele o bir boğaza gelince;

“Hele o bir boğaza gelince” yani hele can yahut ruh boğaza geldiğinde… Candan daha önce sözedilmemiş olmakla birlikte (burada sözkonusu edilmesi) anlamın bilinmesinden ötürüdür. Hatim şöyle demiştir:

“Söyle bana ey Mavi, varlığın delikanlıya faydası ne olur?

O (can) bir gün gelip boğaza dayanır ve bundan, ötürü göğüs daralırsa.”

Hadîs-i şerîfte de söyle buyurulmuştur: “Ölüm meleğinin damarları kesen ve ruhu kısım kısım toplayan yardımcıları vardır. Nihayet can boğaza geldiğinde bu sefer ölüm meleği onu alır.” İbn Kesîr, Tefsir, II, 139 İbn Abbâs’a mevkuferı

Ve rızkınızı yalan saymakla mı ödüyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Allahın verdiği rızka karşı şükrü, onu yalanlamakla mı yerine getiriyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
Ve rızkınızı yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız?

“Ve rızkınızı yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız?” âyeti hakkında İbn Abbâs: Siz şükrünüzü yalanlamaktan ibaret mi kılıyorsunuz diye açıklamıştır, el-Heysem b. Adi’nin naklettiğine göre ise Ezdişenueliler: filanın rızkı nedir? diye sorduklarında, onun şükretmesi nedir? diye kastederleşmiş. “Rızık” adının rızka şükretmenin yerine kullanılmasının uygunluğu, rszka şükretmenin rızkı arttırmayı gerektirmesinden dolayıdır. Bu anlamıyla şükür de bir rızık demektir.

“Ve rızkınızı… kılacaksınız” âyeti, eğer yerine getirecek olursanız, rızkınızın şükrü de sizin için bir rızık olarak geri dönecektir, diye de açıklanmıştır.

Siz rızkı

“yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız?” Yani sizler yalanlamayı şükrün yerine mi koyuyorsunuz? Bu da yüce Allah’ın:

“Onların Beyt’in yanında duaları ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. ” (el-Enfal, 8/35) âyetine benzemektedir. Yani onlar dua etmiyorlardı. Aksine onlar dua (ve namaz) yerine ıslık çalıyorlar, el çırpıyorlardı. Bu âyetle kullara isabet eden bir hayrını herhangi bir şekilde adeten bir takım sebepler olarak görülmekte olan araçların verdiği bir şey olarak görmemeleri gerektiğini açıklamaktadır. Aksine bunu yüce Allah tarafından gelmiş olarak görmeleri, sonra da nimet ise ona şükür ile karşılık vermeleri, eğer hoşlanmadıkları bir şey ise yüce Allah’a ibadet etmek, O’nun önünde zilletle boyun eğmek suretiyle sabrederek karşılamaları gerektiğini açıklamaktadır.

Ali b. Ebî Tâlib’den rivâyet edildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Ve şükrünüzü yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız?” diye okumuştur.

Taberi, Tefsir, XXVII, 208- Ali (radıyallahü anh)’in kıraati olarak; İbn Kesîr, Tefsir, İV, 299 -Ali (radıyallahü anh) ile İbn Abbâs’ın- ve 3000e İbn Hacer, Fethu’l-Bari, II, 522 de, -İbn Abbâsın kıraati olarak- zikretmekte ve İbn Ahhas kadar senedinin sahih olduğunu kayd etmektedir; ancak Tirmizi, V, 401’de, Müsned, I, 89, 10» ve 131’de Peygamber Efendimizin kıraati olarak değil de tefsiri olarak zikretmektedir.

Yine İbn Abbâs’tan rivâyet edildiğine göre bu âyetle kastedilen belirli birtakım yıldızların doğuşu sebebiyle yağmurun yağdığının söylenmesidir. Bu da Arapların filan yıldızın doğması sebebiyle bize yağmur yağdırıldı, demeleridir. Bu açıklamayı Ali b. Ebî Tâlib, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, diye rivâyet etmiştir,

Müslim’in, Sahih’inde İbn Abbâs’tan şöyle dediği zikredilmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) döneminde insanlara yağmur yağdırıldı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İnsanlardan kimi şükredici, kimi de kâfir olarak sabahı etti, (Şükredenler): Bu Allah’ın rahmetidir, dediler. Bir kısmı da: Şu, şu yıldızın doğuşu doğru çıktı, dediler. Bunun üzerine şu: “Hayır, işte yıldızların doğup battıkları yerlerine yemin ederim.” (75. âyet) âyetinden itibaren “ve rızkınızı yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız” âyetine kadar olan âyetler nazil oldu. Müslim, 1, H4; Beyhâki, es-Sünenü’l-Kübrâ, III, 3-4.

Yine ondan gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir sefere çıkmıştı. Beraberindekiler susadılar. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu; “Ne dersiniz? Eğer sizin için Allah’a dua edip de size yağmur yağdırılacak olursa, acaba şu yıldizin doğuşu dolayısıyla bu yağmur yağdı, diyecek misiniz?” diye sordu, onlar: Ey Allah’ın Rasûlü bu zaman (yağmur yağmasına sebep olan) yıldızların doğuş zamanı değildir, dediler. Bunun üzerine Peygamber iki rekat namaz kıldı, Rabbine dua etti. Bir rüzgar çıktı, sonra bulut göründü ve onlara yağmur yağdırıldı. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) beraberinde bir grub ashabı bulunduğu halde bir adamın yanından geçtiler. Adamın elindeki bir kaba su doldurduğumu ve bu arada: Şu yıldızın doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı, dediğini; fakat bu Allah’ın bir rızkıdır demediğini gördüler. Bunun üzerine:

“Ve rızkınızı yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız?” Yani Allah’ın sizi rızıklandırmanıza karşı O’na şükretmenizi, nimeti

“yalanlamaktan ibaret mi kılacaksınız” ve bize şu yıldızın doğuşu dolayısıyla yağmur yağdırıldı mı diyeceksiniz.

İbn Abbâs’tan gelen bir rivâyet olarak tesbit edemedik. Yakın anlamdaki başka rivâyetler bundan önceki iki ayrı notta ve bir sonraki notta gösterilmiştir.

Bu da şuna benzer: Benim sana yapmış olduğum iyiliği sen bana kötülük yaparak mükâfatlandırdın, benim senin üzerindeki nimetlerime karşılık da beni düşman belledin.

Muvatta’’da da Zeyd b. Halid el-Cühenîden şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hudeybiye’de geceden yağmış olan bir yağmur akabinde bize sabah namazını kıldırdı. Namazı bitirince insanlara doğru yönelerek şöyle dedi:

“Rabbinizin ne söylediğini biliyor musunuz?” Onlar: Allah ve Rasûlü daha iyi bilir, dediler. Şöyle buyurdu:

“Kullarımın bir bölümü Bana mü’min, yıldızları da inkâr eden olarak sabahladı. Kim Allah’ın lütuf ve rahmetiyle bize yağmur yağdırıldı, dediyse işte o kimse Bana mü’min, yıldızlara da kâfir bir kimsedir. Şu, şu yıldızın doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı diyen kimse ise yıldızlara îman eden ve Bana kâfir olan bir kimsedir.

Muvatta’, 1, 192; Buhârî, 1T 290, 351; Müslim, 1, 83; III, Ebû Dâvûd, IV, 16; Nesâî, III, 164; Humeydi, Müsned, II, 356.

Şâfiî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- dedi ki: Bir kimsenin, şu şu yıldızın doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı, demesini sevmiyorum. Her ne kadar yıldızın doğması bizce yaratılan ve fayda vermeyen, zararı da olmayan bir vakit ise de, yağmur yağdırmayan ve yağacak yağmuru alıkoyamayan bir şey ise de bu böyledir. Bununla birlikte söylenmesini uygun gördüğüm: -Şu ay bize yağmur yağdırıldı, demek gibi- bize şu vakit yağmur yağdırıldı, denilmesidir. Bir kimse eğer cahiliye dönemindeki müşriklerden bazılarının kastettikleri şekilde yağmuru yağdıranın yıldızın doğuşu olduğunu kastederek, şu yıldızın doğusuyla bize yağmur yağdırıldı, diyecek olursa bu sözüyle kâfir olur, tevbe etmeyecek olursa kanı helâldir.

Ebû Ömer b. Abdi’l-Berr dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yüce Allah’ın:

“Kullarımdan kimisi Bana mü’min, kimisi de kâfir olarak sabahı etti” dediğini nakletmesine gelince, bence buna iki türlü anlam verilebilir. Birincisi eğer yıldızın doğuşu yağmurun yağmasını gerektirip; yüce Allah’tan ayrı olarak bulutu meydana getiren olduğuna inanan bir kimse ise; bu açıkça kâfir olur, bundan dolayı tevbe etmesi istenir. Eğer kabul etmeyecek olursa öldürülür. Çünkü böylesi İslâmı bir kenara bırakmış ve Kur’ân’ı reddetmiş olur. İkinci açıklamaya göre; bu kimsenin o yıldızın doğuşu ile birlikte yüce Allah’ın yağmur yağdıracağına İnanması ve Allah’ın takdiri ve ilmi gereğince yağmurun yağdığına sebeb teşkil ettiğini kabul etmesidir. Böyle bir inanış her ne kadar mubah bir şekil ise de, bunda da yüce Allah’ın nimetinin inkârı ve yağmuru dilediği vakit İndirdiği hususundaki hikmetinin inceliklerinin bilinmemesi sözkonusudur. O yağmuru kimi zaman şu yıldızın, kimi zaman öbür yıldızın doğuşu esnasında yağdırdığı gibi, çoğu zaman bir yıldız doğmakla birlikte beraberinde hiç de yağmur yağmayabilir. Bu ise Allah’tan gelen bir şeydir, yıldızın doğusuyla ilgisi yoktur. Nitekim Ebû Hüreyre de sabahı ettiğinde eğer yağmur yağdığını görürse: Bize fethin doğuşu ile yağmur yağdırıldı, der; sonra da yüce Allah’ın:

“Allah insanlara herhangi bir rahmeti fethedecek (açacak) olursa onu tutacak olmaz.” (Fatır, 35/2) âyetini okurdu.

Ebû Ömer (b. Abdi’l-Berr) dedi ki: Bu bana göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Allah’ın lütuf ve rahmetiyle bize yağmur yağdırıldı” demesi kabilindendir. Yine Ömer b. el-Hattâb’ın, Abbas b. Abdu’l-Muttalib ile yağmur duasına çıktığı vakit ona: Ey Rasûlullahın amcası! Süreyya yıldızının doğacağı daha kaç konağı var? diye sorması da bu kabildendir. Hz. Abbas da ona şöyle demişti: İlim adamlarının iddia ettiklerine göre bu yıldız uşağı doğru kaydıktan sonra yedi gün süreyle ufukta görünür. Yedinci gün geçmeden onlara yağmur yağdırıldı. Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh): Allah’a hamdolsun. Bu Allah’ın lütuf ve rahmetiyledir, dedi. Sanki Ömer -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- Süreyya yıldızının doğuşu esnasında yağmurun yağacağının ümid edileceği ve bekleneceği bir vakit olduğunu biliyor, bundan dolayı ona bu hususu sorarak doğuş vakti çıktı mı yoksa henüz doğacağı vakitlerden bir süre kaldı mı diye sormuş gibi idi.

Süfyan b. Uyeyne’nin İsmail b. Umeyye’den rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) seferlerinden birisinde bir adamın şöyle dediğini duymuş: Bize arslan burcunun kolu ve alnı(ndaki yıldızların doğuşu) sebebiyle yağmur yağdırıldı. Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Yalan söyledin. Bilakis bu yüce Allah’ın bize su ihsan etmesidir” diye buyurmuştur. Taberi, Tefsir, XXVI, 205; XXVII, 208; İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XVI, 2S4.

Süfyan (hadisteki) “asânîn” lâfzını arslanın kolu ve alnı diye açıklamıştır. “Yalanlamak… kılacaksınız” anlamı verilen âyeti genel olarak “Yalanlamaktan gelen bir fiil olarak okunmuştur. Ancak Âsım’dan rivâyetle el-Mufaddal ile Yahya b. Vessab şeddesiz olarak ve “te” harfi üstün olmak üzere “Yalan söylemek… kılacaksınız” diye okumuşlardır. Anlamı da daha önce açıkladığımız şekilde; bize şu yıldızın doğuşu sebebiyle yağmur yağdırıldı, diye söyleyenlerin sözleridir.

Enes b. Malik’in rivâyet ettiği hadiste de şöyle dediği sabit olmuştur: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Üç husus ümmetim arasında kalmaya devam edecektir: Makam ve mevkilerle övünmek, ağıt yakmak ve yıldızların doğuş ve batışı ile yağmurun yağdırıldığına inanmak.” İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XII, 242. Bu rivâyetin Müslim’in lâfzı şöyledir: “Ümmetim arasında cahiliye işlerinden olup, asla terketmeyecekleri dört husus vardır: Makam ve mevkilerle övünmek, neseblere dil uzatmak, yıldızlar ile yağmur istemek ve ağıt yakmak.” Enes’ten değil de Ebû Mâlik el-Eş’ariden Müslim, II, 644; Müsned, V, 342, 344.

Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Şimdi siz, bu sözü mü küçümsüyorsunuz?

Kurtubi Tefsiri
Şimdi siz bu sözü mü küçümseyip hafife alıyorsunuz?

“Şimdi siz bu sözü mü” yani Kur’ân-ı Kerîm’i mi

“küçümseyip hafife alıyorsunuz?” âyetindeki –

“küçümseyip, hafife alıyorsunuz” anlamı verilen: lâfzını İbn Abbâs, Atâ ve başkaları “yalanlıyorsunuz” diye açıklamışlardır, -Lafzi manası itibariyle yağlayan, yağ süren- demek olan “İçi dışından farklı olan kimse” demektir. Zahirinin yumuşaklığı itibariyle böyle birisi yağa benzetilmiş gibidir, Mukâtil b. Süleyman ve Katade, “kâfir oluyorsunuz” diye açıklamışlardır. Bunun bir benzeri yüce Allah’ın:

“Onlar senin kendilerine yumuşak davranmanı arzu ettiler. Kendileri de bunun üzerine yumuşak davranacaklardı.” (el-Kalem, 68/9) âyetidir.

el-Müerric dedi ki: “Yağ süren” münafık veya küfrünü saklamak için yumuşak davranan kâfir kimse demektir. “Yalanlamak, küfür ve münafıklık” anlamındadır. Bunun asıl anlamı yumuşak davranmak ve açığa vurduğundan farklı olan şeyleri içine gizlemektir. Ebû Kays b. el-Eslet de şöyle demiştin

“Kararlılık ve güçlülük elbetteki

İçindekini gizleyip (iki yüzlülük etmekten) bitkinlikten ve zaaf göstermekten daha hayırlıdır.”

ile şekilleri aynı anlamdadır. Bir kesim de şöyle demiştir: Gizledim, sakladım” anlamında, “Aldattım” anlamındadır.

ed-Dahhak -âyet-i kerimedeki bu lâfzı- yüz çevirenler diye açıklamıştır. Mücahid, kâfirlerle onu inkar etmek üzere bir araya gelen kimseler anlamındadır. İbn Keysan şöyle demiştir; Bu Allah’ın üzerindeki hakkının ne olduğunu akledip kavrayamayan ve bir takım gerekçelerle bu hakkı bertaraf edip. kendisinden uzaklaştırmaya çalışan kimse demektir.

Bazı dilciler de bu lâfzı, Kur’ân’ı kabul etmek hususunda kesin ve kararlı olmayı terkedenler diye açıklamışlardır.

Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir.

Diyanet Vakfı
O, alemlerin Rabbinden indirilmiştir.

Kurtubi Tefsiri
O, âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir.

7- Kur’ân Âlemlerin Rabbi Tarafından İndirilmiştir:

“O âlemlerin rabbi tarafından indirilmedir” âyeti, İndirilmiştir, demektir. Arapların: “Emirin baskısı, Yemen dokuması” tabirlerinin (emir tarafından basılmış, Yemen’de dokunmuştur anlamına gelmesi)de bunun gibidir.

“İndirilmedir” âyetinin, yüce Allah’ın:

“Şüphesiz o oldukça şerefli bir Kur’ân’dır” âyetine sıfat olduğu da söylenmiştir. O, indirilmiştir, takdirinde olduğu da söylenmiştir.

Ona ancak temizlenenler dokunabilir.

Diyanet Vakfı
Ona ancak temizlenenler dokunabilir.

Kurtubi Tefsiri
Ona ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler el sürebilir.

5- Kur’ân’a Ancak Tertemiz Olanlar El Sürebilir:

“Ona ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler el sürebilir” buyru ğundakî

“ancak… el sürebilir” lâfzının anlamı ile ilgili olarak acaba bu dokunma organı ile dokunmak anlamında hakikat manasıyla mı kullanılmıştır? Yoksa manen dokunmak mı kastedilmiştir? hususunda farklı görüşler vardır.

Aynı şekilde;

“tam anlamı ile temizlenmiş kimseler”in kimler oldukları hususunda da görüş ayrılığı vardır.

Enes ve Said b. Cübeyr şöyle demişlerdir: Bu kitaba ancak günahlardan arınmış, temizlenmiş kimseler olan melekler el sürebilir. Onlardan başkası el süremez, demişlerdir. Ebû’l-Âl-iye ve İbn Zeyd de böyle demişlerdir: Bunlar meleklerin elçileri ile Âdemoğullarının rasûlleri gibi günahlardan tertemiz edilmiş kimselerdir. Onu indiren Cebrâîl de tertemizdir. Kendilerine bunu ulaştırdığı elçiler de tertemizdir,

el-Kelbî: Bunlar şerefli, pek doğru yazıcılardır, demiştir. Bütün bunlar aynı görüşü ifade eder. Malik’in şu ifadesinde dile getirdiği, tercih ettiği görüşüne de yakın açıklamalardır; Yüce Allah’ın:

“Ona ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler el sürebilir” âyeti ile ilgili olarak duyduğum en güzel açıklama, bu âyet-i kerimenin

“yüzünü ekşitip, çevirdi” Abese Sûresi (80/1)nde yer alan:

“Artık dileyen onunla Öğüt alsın. Çok şerefli, son derece yüksek ve tertemiz sakifelerdedir. Emrine itaatkar, oldukça değerli katiblerin elleri ile (yazılmıştır.)” (Abese, 80/12-16) âyetinde sözkonusu edilenler gibi olduğudur.

Bununla şunu kastetmektedir:

“Tam anlamı ile temizlenmiş kimseler” Abese Sûresinde “tertemiz olmak’la nitelendirilmiş meleklerin kendileridir.

Bir başka açıklamaya göre;

“ona ancak… el sürebilir” âyeti, “onu ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler İndirebilir” demektir; Bu da meleklerden olan rasûller peygamberler arasından rasûllere indirebilir, anlamındadır.

Bir diğer açıklamaya göre

“korunan kitab”ın kendisi demek olan Levh-i Mahfuz’a ancak tam anlamı ile temizlenmiş melekler el sürebilir.

el-Kuşeyrî’nin naklettiği bir açıklamaya göre de bununla görevli olan şahıs İsrafil’dir. İbnu’l-Arabi dedi ki: Bu batıl bir açıklamadır. Çünkü melekler hiçbir zaman ona erişmez ve hiçbir halde ona ulaşamaz. Eğer bundan maksat bu olsaydı, hiçbir şekilde istisnanın bir anlamı olmazdı. Bu sahifeler, meleklerin ellerinde bulunan bir kitaptır, diye açıklayanların görüşlerine gelince, ihtimal dahilinde bir açıklamadır, Malik’in tercih ettiği görüş de budur. “Kitab”tan maksadın ellerimizde bulunan mushaf olduğu da söylenmiştir, daha kuvvetli görülen görüş de budur. Nitekim Malik ve başkalarının rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Amr b. Hazm’a yazdığı görev mektubunda şu ifadeler yer almaktadır: “Peygamber Muhammed’den Zû Ruayn, Mu’âfir ve Hemdanlıların reisleri olan Şurahbil b. Abd Kulala, el-Haris b. Abd Kulak ve Nuaym b. Abd Kulal’a… imdi.”

İbn Hibban, Sahih, 501-504; Hakim, Müstedrek, I, 553; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübra, IV, H9; ayrıca bk: Hakim, Müstedrek, III, 552; Dârinü, II, 214; Heysemî, Mecmâ, I, 276, Darakutni, I, 121, 122; Muvattâ’, 1, 199; Abdurrezzâk, Mûsannef, I, 341; Taberâni, Sağir, II, 277, Evsat, III, 327; Kebir, XIt, 205, 313

Bu mektubunda: “Kurana ancak temizlenmiş (tahir) kimseler el sürebilir” ifadesi de yer almakta idi.

İbn Ömer dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kur’ân’a da sen ancak tahir iken el sür.” Heysemi, Mecmâ’, I, 276 -ravilerinin sika oldukları kaydıyla-; ayrıca bir önteki nota bakınız,

Hz. Ömer’in kızkardeşi de evine girmiş bulunan ve Kur’ân’ın yazdı olduğu sahifeyi isteyen Ömer (radıyallahü anh)’a müslüman olduğu sırada: “Ona ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler el sürebilir” demiş bunun üzerine o da kalkmış, gusletmiş ve İslama girmişti. Bu husus daha dhcea&T fif-efSrJâk?’-si’nde (surenin girişinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bu hususa binaen Katade ve başkaları:

“Ona ancak” hadesten ve necasetlerden

“tam anlamı ile temizlenmiş kimseler el sürebilir” demişlerdir. el-Kelbî şirkten, er-Rabi b. Enes büyük ve küçük günahlardan (temizleniniş olanlar el sürebilir), diye açıklamışlardır.

Bir diğer açıklamaya göre

“Ona ancak tam anlamı ile temizlenmiş kimseler” ancak muvahhidler

“el sürebilir” onu okuyabilir, demektir. Bu açıklamayı da Muhammed b. Fudayl ile Abde yapmışlardır.

İkrime dedi ki: İbn Abbâs herhangi bir yahudi ya da hristiyana Kur’ân okuma imkânının verilmesini kabul etmiyordu.

el-Ferrâ” dedi ki: Onun tadını, faydasını ve bereketini ancak tam anlamıyla temizlenmiş olan kimseler alabilirler. Bundan maksat da Kur’ân-ı Kerîm’e îman edenlerdir,

İbnu’l-Arabî dedi ki: Buharî’nin tercih ettiği görüş de budur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Rab olarak Allah’ı, din olarak İslâm’ı, peygamber olarak Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı gönül hoşnutluğu ile kabul eden bir kimse imanın tadını almış demektir,” Müslim, 1, 62; İbn Hibbân, Sahih, IV, 592; Tirmizi, V, 14; Müsned, I, 20H,

el-Huseyn b. el-Fadl dedi ki: Onun tefsirini ve te’vilini ancak yüce Allah’ın şirk ve münafıklıktan tertemiz edip arındırdığı kimse bilebilir. Ebû Bekr el-Verrak dedi ki: Gereğince amel etmeye ancak bahtiyar kimseler muvaffak kılınır.

Manası: Onun sevabına ancak mü’minler ulaşabilir, şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Muâz, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da rivâyet etmiştir.

Şu şekilde de açıklanmıştır: Ayetin zahiri şer’î hükmü haber vermektedir. Yani: Ona ancak şer’ân temiz olanlar el sürebilirler. Eğer bunun dışında bir durum görülecek olursa, bu şer’î hükmün dışında bir haldir. Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî’nin tercih ettiği görüş de budur. Ayrıca o lâfzın haber kipi olmakla birlikte, anlamının emir olmasını da kabul etmemiştir. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/222. âyet, 14. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

el-Mehdevi dedi ki: Bu âyetin (“el sürebilir” anlamı verilen fiilin) emir olması ve “sin” harfinin ötresinin i’rab ötresi olma ihtimali de mümkündür. Nehy olması, “sin”İn ötresinin mebni olarak gelen bir ötre olup, fiilin gerçekte meczum olması da mümkündür.

6- Abdestsiz Kur’ân-ı Kerîm’e El Sürmenin Hükmü:

İlim adamları abdestsiz olarak mushafa dokunmanın hükmü hakkında farklı görüşlere sahiptir. Cumhûr, Amr b. Hazm yoluyla gelen hadis dolayısıyla ona dokunulmayacağı kanaatindedir. Ali, İbn Mes’ûd, Sa’d b. Ebi Vakkas, Said b. Zeyd, Atâ, ez-Zühri, en-Nehaî, el-Hakem, Hammâd , Malik ve Şafii’nin de aralarında bulunduğu bir grup fukaha hep bu kanaattedirler.

Ebû Hanife’den farklı rivâyet gelmiştir. Abdestsiz olanın ona elini sürebileceği rivâyeti geldiği gibi, -ki bu İbn Abbâs, en-Nehaî ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir grup seleften de rivâyet edilmiştir- Kur’ân’ın dışına, kenarlarına ve Kur’ân yazısı bulunmayan yerlere elini değdirebileceği fakat, yazılı bölümüne ancak abdestli bir kimsenin el sürebileceği görüşü de rivâyet edilmiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Eğer o bu hususu kabul ediyorsa bu onun aleyhine getirilen delili pekiştirmektedir. Çünkü yasak bölgenin yakın çevresi de aynı şekilde yasaktır. Diğer taraftan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Amr b. Hazm’a yazdığı mektupta bu hususta oldukça güçlü bir delil vardır. Malik dedi ki: Abdestsiz olan bir kimse Kur’ân-ı Kerîm’i kesesinin askısı ile veya yastık üzerinde taşıyamaz. Ebû Hanife bunda sakınca yoktur, demiştir. Askı ile onu taşıyana yahut arada bir engel ile ona dokunana engel olunmaz.

el-Hakem, Hammâd ve Davud b. Ali’den rivâyete göre; müslümanın ve kâfirin abdestli ya da abdestsiz Kur’ân’ı taşımasının ya da ona el sürmesinin bir sakıncası yoktur. Ancak Davud; Müşrik bir kimsenin Kur’ân’ı taşıması câiz değildir, demiştir. Onlar buna mubah derken Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Kayser’e mektup göndermesini delil göstermişlerdir. Ancak bu bir zaruret konusudur, bunda delil olacak bir taraf yoktur.

Küçük çocukların mushafa el sürmelerine gelince, bunda da iki görüş vardır. Bir görüşe göre ergenlik yaşına gelmiş bir kimseye kıyasen yasak olduğudur, diğeri ise câiz olduğudur. Çünkü abdestsiz olarak el değdirmesinin yasaklanması halinde Kur’ân’ı ezberleyetnez. Zira Kur’ân’ın öğrenilmesi küçük yaşta mümkündür. Diğer taraftan küçük çocuğun abdest alması her ne kadar muteber ise de onun tahareti kâmil değildir. Zira onun niyette bulunması sahih olamaz. Eksik bir taharet hali üzere taşıması câiz olduğuna göre, tamamıyla abdestsiz olarak onu taşıması da câiz olur.

Korunmuş bir kitap içindedir.

Diyanet Vakfı
77, 78. Şüphesiz bu, korunmuş bir kitapta bulunan değerli bir Kurandır.

Kurtubi Tefsiri
Korunan bir kitaptadır.

4- “Korunan Kitab”

Yüce Allah’ın:

“Korunan bir kitaptadır” âyeti Allah nezdinde korunan bir kitaptır demektir.

Batıldan korunan ve koruma altına alınan, diye de açıklanmıştır. Buradaki

“kitap”tan kasıt semadaki kitaptır. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Câbir b. Zeyd ve yine İbn Abbâs: O Levh-i Mahfuz’dur demişlerdir. İkrime de şöyle demiştir: Tevrat’ta da, İncil’de de Kur’ân-ı Kerîm’den ve Kur’ân-ı Kerîm’in kimin üzerine indirileceğinden söz edilmiştir, es-Süddî; Zebur’da da diye söylemiştir. Mücahid ve Katade de: Burada kastedilen ellerimizdeki mushaftır, demişlerdir.

Şüphesiz bu, şerefli bir Kur’an’dır.

Diyanet Vakfı
77, 78. Şüphesiz bu, korunmuş bir kitapta bulunan değerli bir Kurandır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz o oldukça şerefli bir Kur’ân’dır.

“Şüphesiz o oldukça şerefli bir Kur’ân’dır” âyetinde de kendisine yemin olunan şey sözkonusu edilmiştir. Yani Ben yıldızların doğup battıkları yerlerine yemin ederek söylüyorum ki, gerçekten bu Kur’ân çok şerefli bir Kur’ân’dır. O bir büyü ve bir kehânet olmadığı gibi, uydurulmuş bir söz de değildir, Aksine o çok şerefli ve çokça öğütmeye değer bir Kur’ân’dır.

Yüce Allah, bunu peygamberine bir mucize kılmıştır. O, mü’minler için çok şereflidir, çünkü Rabblerinin sözüdür, kalblerinin şifasıdır. Semadakiler İçin de çok değerli ve şereflidir, çünkü o Rabbleri tarafından indirilmiştir ve O’nun vahyidir.

“Oldukça şerefli” âyetinin mahluk değildir, anlamında olduğu söylendiği gibi, muhtevasında üstün ahlaki değerler ve pek önemli hususlar dile getirildiği için “çok şerefliMir diye de açıklanmıştır. Bir diğer açıklamaya göre: Çünkü Kur’ân-ı Kerîm kendisini hıfz edeni şereflendirir, kendisini okuyanı büyültür.

Gerçekten bu, bilirseniz, büyük bir yemindir.

Diyanet Vakfı
Bilirseniz, gerçekten bu, büyük bir yemindir.

Kurtubi Tefsiri
Ve eğer bilirseniz gerçekten bu, büyük bir yemindir.

3- “Büyük Yemin”

“Gerçekten bu büyük bir yemindir” âyetindeki

“bu” zamirinin Kur’ân-ı Kerîm’e ait olduğu söylenmiştir. Şüphesiz ki bu Kur’ân büyük bir yemindir, demek olur. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre yüce Allah’ın kendisine yemin ettiği herşey pek büyüktür.

Hayır, yıldızların konumlarına andolsun!

Diyanet Vakfı
Hayır! Yıldızların yerlerine yemin ederim ki,

Kurtubi Tefsiri
Hayır! İşte yıldızların doğup battıkları yerlerine yemin ederim;

Bu âyete dair açıklamalarımızı yedi başlık halinde sunacağız:

1- Bu Âyetteki Yemin:

“Hayır… yemin ederim” âyetindeki;

“hayır” müfessirlerin çoğunun görüşüne göre sıla (fazladan gelmişi)dir ve:

“Yemin ederim” anlamınadır. Buna delil de daha sonra:

“Gerçekten bu büyük bir yemindir” âyetinin gelmiş olmasıdır.

el-Ferrâ’ ise şöyle demiştir: Bu bir nefy edatıdır ve: Durum sizin dediğiniz gibi değildir, anlamında olup daha sonra da

“…yemin ederim” diye sözlerine devam etmektedir. Kişi bazan birisine: Hayır, Allah’a yemin ederim ki, böyle bir şey olmadı, der ve bununla yemin etmeyi nefyetmek amacım gütmeyip, aksine daha önce geçmiş bir ifadeyi nefyetmek kastıyla söylemiş olabilir. Yani, durum senin sözünü ettiğin şekilde değil, o bu şekildedir, demek olur. Buradaki

“Hayır” anlamındaki lâfzın uyan ve dikkat çekmek için kullanılan: “anlamında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Ey izleri yok olup gitmeye tutmuş diyarın kalıntıları!

Hayırlı sabahlar olsun sana!”

Bu edatla, iyice düşünsünler diye Kur’ân-ı Kerîm’in faziletine dikkat çekmiş olmakta -iddia ettikleri gibi- bir şiir, bir büyü ve bir kehânet ürünü olmadığını belirtmektedir.

el-Hasen, Humeyd ve Îsa b. Ömer “lâm”dan sonra hemzesiz olarak tahkik anlamını İfade etmek üzere: “Elbette… yemin ederim” diye okumuşlardır ki, bu da hali ifade eden bir fiil olup, mahzuf bir mübtedâ takdir edilir. Buna göre ifade: Şüphesiz ki ben buna yemin ederim” takdirindedir. Eğer bununla fiilin istikbal anlamı vermesi istenecek olsaydı, fiilin sonuna da “nün” gelmesi gerekirdi. Bununla birlikte, gelecek maksadı ile kullanılan fiil ile birlikte getirilen “nûn”un hazfedildiği de görülmüştür, ancak bu şazdır.

2- Yıldızların Doğup Batma Yerleri ve Kısım Kısım İndirilen Kur’ân:

“Yıldızların doğup battıkları yerlerine…” âyetinde sözü edilen “yıldızların doğup battıkları yerler’den kasıt, Katade ve başkasının görüşüne göre, düştükleri yerler ve battıkları yerlerdir. Atâ b. Ebi Rebah onların konaklama yerleridir, diye açıklamıştır. el-Hasen ise, kıyâmet gününde yıldızların ışıklarının söndürülüp etrafa dağılmasıdır, diye açıklamıştır.

ed-Dahhak şöyle demiştir: Bunlardan kasıt cahiliye dönemi insanlarının -yağmur yağdığı sırada- şu yıldızın doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı, dedikleri yıldızların doğuş yerleridir.

el-Maverdi de şöyle demiştir: Yüce Allah’ın:

“Hayır.,, yemin ederim” âyeti bu durumda kasemin nefyedilmesi şeklinde gerçek anlamıyla kullanılmış olur.

el-Kuşeyri de şöyle demiştir: Bu bir kasemdir ve yüce Allah’ın dilediği şeye kasem etme hakkı vardır, Bizlerin ise yüce Allah’tan ve O’nun kadim sıfatlarından başkasıyla yemin etmek hakkımız yoktur.

Derim ki: Buna el-Hasen’in: “Muhakkak ki yemin ederim” anlamındaki kıraatiyle şanı yüce Allah’ın, Kitabında birçok yerde yarattıklarından birtakım varlıklara yapmış olduğu yeminler delil teşkil etmektedir.

İbn Abbâs dedi ki: Burada

“Yıldızların doğup battıkları yerler “den kasıt, Kur’ân-ı Kerîm’in kısım kısım indirilmesidir. Yüce Allah Kur’ân-ı Kerîm’i en üst semadaki Levh-i Mahfuzdan yazıcı meleklere indirdi. Bu yazıcı melekler de Cebrâîl’e yirmi gecede kısım kısım indirdi. Cebrâîl de Muhammed (aleyhisselâm)’a yirmi yıllık bir zaman zarfında kısım kısım indirdi. Cebrâîl Kur’ân-ı Kerîm’i Muhammed’in ümmetine olaylara göre indiriyordu. Bu açıklamayı el-Maverdî, İbn Abbâs ve es-Süddî’den nakletmiştir.

Ebû Bekr el-Enbârî de şöyle demektedir: Bize Kadı İsmail b. İshak anlattı. Bize Haccac b. el-Minhal anlattı. Bize Hemmal, el-Kelbî’den anlattı, o Ebû Salih’ten, o İbn Abbâs’tan dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm dünya semasına bir defada indi. Daha sonra yeryüzüne kısım kısım İndi. Bundan sonra ise Kur’ân-ı Kerîm beşer âyet, beşer âyet, daha az ya da daha çok olarak kısımlara ayrıldı. İşte yüce Allah’ın:

“Hayır, işte yıldızların doğup battıkları yerlerine yemin ederim ve eğer bilirseniz gerçekten bu büyük bir yemindir. Şüphesiz o oldukça şerefli bir Kur’ân’dır” âyeti bunu anlatmaktadır.

Necm; yıldız anlamına geldiği gibi taksit, parça, kısım, böltlm gibi anlamlara da getir Bu kelime de btı buyruklarda kullanılan “nucum”un tekilidir. Buna göre “nucûm” kelimesine “yıldızlar” anlamını değil de Kur’ân-ı Kerîm’in zamanla inen buyrukları olduğuna işaret edenler, nucûm’un bu anlamını yani kısım kısım, parça parça anlamını gözönünde bulundurmuş olmaktadırlar.

el-Ferrâ’ da İbn Mes’ûd’dan: “Yıldızların doğup battıkları yerler’in Kur’ân-ı Kerîm’in muhkem buyrukları olduğunu söylediğini rivâyet etmektedir. Hamza ve el-Kisâî de “yerler” anlamındaki lâfzı tekil olarak: diye okumuşlardır. Aynı zamanda bu Abdullah b. Mesud, en-Nehaî, el-Ameş, İbn Muhaysın ve Ruveys’in rivâyetine göre Yakub’un da kıraatidir. Diğerleri ise çoğul plarak okumuşlardır, tekil olarak okuyanların bu kıraati çoğul anlamını İfade eden cins isim oluşundan dolayı (uygun bir kıraattir) çoğul yapan da çeşitlerinin farklılığından dolayı çoğul olarak okumuştur.

Öyleyse büyük Rabbinin adını tesbih et.

Diyanet Vakfı
Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.

Kurtubi Tefsiri
O halde Rabbini o büyük ismi ile tesbih et!

“O halde Rabbini o büyük ismi ile tesbih et.” Müşriklerin O’na izafe ettikleri ortaklardan ve öldükten sonra dirilişten acizlikten Onu tenzih et, demektir.

Biz onu bir öğüt ve yolcular için bir fayda aracı yaptık.

Diyanet Vakfı
Biz onu bir ibret ve çölden gelip geçenlerin istifadesi için yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Onu bir öğüt ve ibret vesilesi ve konup göçenler için bir fayda kılan Bizleriz.

“Onu bir öğüt ve ibret vesilesi… kılan Bizleriz.” Dünya ateşi o büyük ateşi hatırlatan bir öğüttür, demektir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. Mücahid: Karanlıklarda insanların görmesini sağlar, diye açıklamıştır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle dediği sahih rivâyetle sabittir: “Âdemoğullarının yaktıkları sizin şu ateşiniz, cehennem ateşinin yetmişte biridir.” Ey Allah’ın Rasûlü! Bu kadarı bile olsaydı yeterdi deyince, şöyle buyurdu: “O (cehennem ateşi) buna (dünya ateşine) hepsi de bu dünya ateşinin harareti gibi olan altmışdokuz kat daha üstündür. ” Aynı manada nisbeten farklı lâfızlarla ibn Mâce, II, 1444; İbn Abdi’l-Berr, Temhid, XVI-II, 153.

“Ve konup göçenler İçin bir fayda kılan Bizleriz.” ed-Dahhak yolcular için bir fayda … diye açıklamıştır. Misafirlere bu ismin veriliş sebebi,bitkisizyer demek olan: denilen yerlere konaklamalardan dolayıdır. el-Ferrâ’ dedi ki: ‘Yolculara hiçbir bitkisi bulunmayan yere indikleri vakit: denilir. Kurak ve hiçbir şeyi olmayan araziye hem med, hem kasr ile hem denilir. “Hiçbir dostun, tesellicinin bulunmadığı konaklama yeri” demektir. “Ev sakinlerinden yana boşaldı” denilir. şeklinde de kullanılabilir. en-Nabiğa şöyle demiştir:

“Ey karşımda yükselen tepelerdeki Meyye diyarı,

Bomboştur artık orası ve üzerinden (bu taliyle) çok uzun bir zaman geçmiştir.”

Antere de şöyle demektedir:

“Üzerinden uzunca bir zaman geçmiş yurdun geriye kalıp görünen kalıntılardan selam sana,

Sakinlerinden yana -Um el-Heysem’den sonra- boş kalmış ve kuraklaşmış (bir diyardır o).”

“O da, sahipleri de güçlendi” demektir. Aynı şekilde yolculuk yapıp da çorak ve kurak bir yere konakladı, anlamındadır.

Mücahid dedi ki:

“Konup göçenler için” yemek pişirmek, ekmek pişirmek, ısınmak, aydınlanmak gibi kendisinden yararlanan bütün insanlar demektir. Bu ateş sayesinde cehennem ateşi hatırlanır ve ondan Allah’a sığınılır.

İbn Zeyd dedi ki: Bu yemeklerini pişirmek için açlara bir faydadır demektir. “Şu kadar, su kadar zamandan beri hiçbir şey yemedim” denilir. “Filan kişi aç ve hiçbir şey yemeksizin geceyi geçirdi” anlamındadır. Şair de şöyle demiştir:

“Açlıktan ikiye katlanarak gece bir şey yememeyi tercih ederim,

O bayağı birisidir, denilir korkusuyla.”

er-Rabî ve es-Süddî de:

“konup göçenler” beraberlerinde çakmak bulunmayan yani yakacak ve dolayısıyla onunla bir şeyler pişirecek ateşleri bulunmayan konaklayan yolcular, demektir. Ayrıca bu açıklamayı el-Avfl, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Kutrub dedi ki; zıt anlamlı kelimelerdendir. Fakir anlamına da, zengin anlamına da kullanılır. “O adam ile birlikte azık yok” demektir. Aynı şekilde binekleri güçlü olup, malı çok olması halini anlatmak için de bu fiil kullanılır.

el-Mehdevî dedi ki; Âyet-i kerîme bütün bu anlamlara elverişlidir. Çünkü yolcunun da, ikamet edenin de, zenginin de, fakirin de ateşe ihtiyacı vardır.

es-Sa’lebî’nin naklettiğine göre ise; müfessirlerin çoğunluğu birinci görüşü benimsemişlerdir. el-Kuşeyri de şöyle demektedir; Ateşten özellikle yolcunun yararlandığının sözkonusu edilmesi, onun sağladığı faydanın, ikamet halinde olanın sağladığı faydadan daha çok oluşundan dolayıdır. Çünkü çölde yaşayan kimselerin ateşe kaçınılmaz olarak ihtiyaçları vardır. Yırtıcı hayvanların kendilerinden kaçması için onu geceleyin yakarlar ve birçok ihtiyaçlarında ateşi kullanırlar.

Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz?

Diyanet Vakfı
Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz?

Kurtubi Tefsiri
Onun ağacını siz mi yarattınız? Yoksa yaratanlar Bizler miyiz?

“Onun ağacını siz mi yarattınız?” Yani ateş çakmakta kullandığınız iki çubuğun ismi olan “merh ve afar”ın meydana geldiği ağacı meydana getiren sizler misiniz? Arapların: “Her ağaçta ateş vardır, fakat merh ve afarda bu daha fazladır” sözleri de buradan gelmektedir. Sanki bu iki tür çubuk yetecek kadar ateşi bünyelerinde taşıyor gibidir.

Bu iki çubuğun çok çabuk, ateş yaktıklarından ötürü böyle denildiği de söylenmiştir.

“Ateş çaktım” demektir. “Çakmaktan ateş çaktı, çakar” denilir. Bir diğer söyleyiş her ikisinde de “re” harfi kesreli olarak şeklindedir.

“Yoksa yaratanlar” yoktan var edenler

“Bizler miyiz?” Benim kudretimi böylece görüp bildiğinize göre Bana şükredin ve öldükten sonra dirilişe kadir olduğumu inkâr etmeyin.

Yaktığınız ateşi gördünüz mü?

Diyanet Vakfı
Söyleyin şimdi bana, tutuşturmakta olduğunuz ateşi,

Kurtubi Tefsiri
Şimdi çakmakta olduğunuz ateşten Bana haber verin.

“Şimdi çakmakta olduğunuz ateşten Bana haber verin.” Yaş ağaçtan çakmak taşı ile ortaya çıkardığınız ateşten Bana haber verin.

Dileseydik onu tuzlu yapardık; neden şükretmiyorsunuz?

Diyanet Vakfı
Dileseydik onu tuzlu yapardık. Şükretmeniz gerekmez mi?

Kurtubi Tefsiri
Dileseydik onu acı kılardık. Peki, şükretmeniz gerekmez mi?

“Dileseydik onu acı kılardık.” Son derece tuzlu yapardık. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. el-Hasen de: Acı, katı, içmek, ekin ve başka hiçbir işte kendisinden yararlanamayacağınız bir şekilde kılardık diye açıklamıştır,

“Peki şükretmeniz gerekmez mi?” Size bunları yapana neden şükretmezsiniz?

Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?

Diyanet Vakfı
Buluttan onu siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?

Kurtubi Tefsiri
Onu buluttan siz mi indirdiniz? Yoksa indirenler Bizler miyiz?

“Onu bulutlardan siz mi indirdiniz” âyetindeki: “Bulutlar”ın tekilidir. Şair de şöyle demiştir:

“Bizler bulutların suyu gibiyiz, bizim aslımızda yoktur

Ağır, faydasız bir kimse de cimri sayılacak kimse de yok aramızda.”

İbn Abbâs, Mücahid ve başkalarının açıklamasına göre bu lâfzın anlamı budur. Yine İbn Abbâs’tan ve es-Sevrî’den bu lâfzın sema ve bulut anlamına geldiği nakledilmiştir. es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir Ebû Zeyd dedi ki: “Beyaz bulut” demek olup, çoğulu; …diye gelir. Aynı şekilde bu, yağmur anlamına da gelir. Şair şöyle demiştir:

“Görnedin mi yüce Allah’ın bir yağmur yağdırdığını ve beyaz ceylan yavrularının

Kendilerini rahatsız eden sinekleri kovalamak için başlarını hareket ettirmekte olduklarını.”

“Yoksa indirenler Bizler miyiz?” Onu indirenin Ben olduğumu bildiğinize göre, niçin yalnız Bana ihlâsla ibadet etmek suretiyle şükretmiyorsunuz ve niçin öldükten sonra dirilişe kadir olduğumu inkâr ediyorsunuz?

İçtiğiniz suyu gördünüz mü?

Diyanet Vakfı
Ya içtiğiniz suya ne dersiniz?

Kurtubi Tefsiri
İçtiğiniz sudan Bana haber verin.

Size can gelmesi, susuzluğunuzu da dindirmeniz için

“içtiğiniz sudan Bana haber verin!” Çünkü İçecek, genelde yenilen şeyin arkasından gelir. Bundan dolayı âyet-i kerimede de önce yenilecek şeyler zikredilmiştir. Nitekim kişinin misafirine yemek yedirdikten sonra içecek ikram ettiği bilinen bir husustur. ez-Zemahşerî dedi ki: Şâyet aksini yapacak olursan Ebû’l-Atâ’nın şu beyitinin kapsamına girersin:

“İnsanların misafirlerine katıksız süt içirilirken,

Onlar kendi misafirlerine tatlı, soğuk su içirirler.”

Araplardan birisine içecek ikram edilmişte o: Ben onu tutacak bir şey üzerine olmadıkça içmem (altında bir şey olmadıkça içmem), demiştir.

“Hayır, biz yoksun bırakıldık!” derdiniz.

Diyanet Vakfı
Daha doğrusu, biz yoksul kaldık» (derdiniz).

Kurtubi Tefsiri
“Daha doğrusu biz mahrum bırakıldık” (derdiniz,)

“Daha doğrusu biz mahrum bırakıldık.” İstediğimiz mahsulü elde etmekten mahrum edildik. “Mahrum” Katade’nin açıklamasına göre; kendisine rızık verilenin zıt anlamlıyıdır ki, bu da rızkını taleb etmekle birlikte kendisine rızık verilmeyen kimse demektir.

Enes’ten rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ensarın bulunduğu yere uğramış ve şöyle demiş: “Sizi ekin ekmekten alıkoyan nedir?” Onlar: Kuraklıktır, deyince şöyle buyurmuş: “Hayır böyle yapmayınız. Çünkü yüce Allah: Mahsulü veren benim. Dilersem su ile mahsul veririm, dilersem rüzgar ile mahsul veririm, dilersem tohum ile mahsul veririm diye buyurur.” Sonra da:

“Ektiğiniz tohumdan Bana haber veriniz. Onu siz mi bitiriyorsunuz? Yoksa bitirenler bizler miyiz?” âyetlerini okudu.

Derim ki: Bu haber ve bundan önceki hadis, “ez-Zari’ (ekini bitiren)” ismini, yüce Allah’ın isîmleri arasına katanların görüşlerinin sahih olduğunu ortaya koymaktadır. İlim adamlarının Cumhûru ise bunu kabul etmemektedirler. Biz bu hususu “el-Kitabu’l-Esna fi ŞerhiEsmaillahi’l-Hüsna”‘adlı eserimizde zikretmiş, bulunuyoruz.

“Gerçekten zarar ettik!”

Diyanet Vakfı
«Doğrusu borç altına girdik.

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten bizler borca batırıldık;

“Gerçekten bizler borca batırıldık.” âyetindeki:

“Gerçekten bizler” lâfzını Ebû Bekir ve el-Mufaddal soru olarak iki hemze ile: “gerçekten bizler… mı” diye okumuşlardır. Ayrıca bunu Âsım, Zir b. Hubeyş’den de rivâyet etmiştir. Diğerleri ise haber olarak tek bir hemze ile okumuşlardır. Yani onlar “Gerçekten bizler borca batırıldık” derler. Azaba uğratıldık, demek olur. İbn Abbâs ve Katade’den şöyle dedikleri zikredilmiştir:

“Borca batırılmak” azâb demektir. İbn el-Muhallim’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Eminim, ki, bellemek benim bir karakterimdir,

Ve benim kalbim senden ötürü hastadır ve azâb içindedir.”

Mücahid ve İkrime: Bize ileri derecede bağlanılmış, diye açıklamışlardır. en-Nemir b. Tevleb’in şu beyiti de bu anlamdadır:

“Onun kimi hatırladığını Tüktem’e sorunuz,

O, ona esir ve ona bağlı idi.”

“Filan şahıs, filan kadına bağlandı” denilir. “Yakayı bırakmayan kötülük” demek olan; de buradan gelmektedir.

Yine Mücahid: Muhakkak biz bir kötülükle karşılaştık diye, açıklamıştır. Mukâtil b. Hayyan helâk edildik demektir, diye açıklamıştır. en-Nehhâs da:

“Gerçekten bizler borca batırıldık” âyetindeki fiil helâk olmak demek olan: “‘den alınmıştır, demiştir. Şairin dediği gibi:

“Nisâr ve Cifâr günleri

Hem azâb hem de helâk (günleri) oldular.”

ed-Dahhak ve İbn Keysan dediler ki: Bu:’den gelmektedir, “Herhangi bir karşılık olmaksızın malı elinden çıkan” demektir. Biz saçtığımız tohumu dahi kaybettik, demek olur. Mürre el-Hemdâni: Biz hesaba çekileceğiz demektir, diye açıklamıştır.

Dileseydik onu kırıntı yapardık; hayretler içinde kalırdınız.

Diyanet Vakfı
Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşar kalırdınız.

Kurtubi Tefsiri
Dileseydik onu gerçekten henüz olgunlaşmadan çörçöp yapardık da siz hayret ederdiniz.

“Dileseydik onu gerçekten henüz olgunlaşmadan çörçöp yapardık da…” Yani o ekini Biz paramparça olmuş çörçöp yapardık.

“Çörçöp ne yiyecek, ne de gıda olarak kendisinden faydalanamayan yok olmuş kırıntılar” demektir.

Bununla da yüce Allah iki hususa dikkat çekmektedir: Onlara -kendisine şükretmeleri için- ekinlerini çörçöp kılmayarak onlara nimetini ihsan etmiş olması, ikincisi dilediği zaman ekini çörçöpe dönüştürebileceği gibi, aynı şekilde kendileri hakkında düşünüp ibret ve öğüt alıp, kötülüklerden vazgeçsinler diye dilediğinde onları helâk edebileceğini belirtmektedir.

“Siz hayret ederdiniz.” Ekininizin yok olup gitmesine hayret eder ve başınıza gelenlere pişman olurdunuz. Bu açıklamayı el-Hasen, Katade ve başkaları yapmıştır.

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: “Hayret etti” demektir. Pişman oldu anlamına geldiği de söylenir. Yüce Allah:

“Siz hayret ederdiniz” âyeti; pişman olurdunuz, diye açıklanmıştır. o şeyle istifade ettim” demektir. Yemân dedi ki: Yaptığınız harcamalara pişman olurdunuz, demektir. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Bu sebebten onun için harcadıklarına pişmanlık duyarak ellerini oğuşturmaya başladı.” (el-Kehf, 18/42) âyetidir.

İkrime dedi ki: Cezalandırmanızı gerektirecek ve nihayet bu ceza ekininizde dahi sizi bulacak şekilde, geçmişten Allah’a karşı gelip isyan ettiğinizden ötürü birbirinizi kınar ve pişman olursunuz. İbn Keysân, üzülürsünüz diye açıklamıştır, anlam birbirine; yakındır.

Bu lâfzın; ile olmak üzere iki türlü söylenişi vardır. el-Ferrâ’ dedi ki; “Nun’lu söyleyiş Ukli’lerin söyleyişidir. es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: (Nûn’lu söyleyiş olan) “Geçmişe pişmanlık duymak” demektir. Bir diğer açıklamaya göre “Fayda sağlamayan, ilgilendirmeyen hususlarda konuşmak” demektir. Şakalaşmaya ötreli olarak: denilmesi de buradan gelmektedir. “Fe” harfi üstün olarak ise: şeklinde -kef harfi kesreli- fiilinin mastarıdır. Bu durumdaki kimseye: denilir ki “hoş sohbet ve şakacı” kimse anlamındadır.

“Ederdiniz” lâfzı genel olarak “zı” harfi üstün olarak okunmuştur. Ancak Abdullah “zı” harfi kesreli olarak: diye okumuştur. Bunu da Harun, Hüseyin’den, o Ebû Bekir’den diye de rivâyet etmiştir. Üstün okuyan aslına göre üstün okumuştur. Çünkü asli: şeklindedir, ifadede hafiflik olsun diye birinci “lam” hazfedilmiştir, Kesreli okuyan da birinci “lâm”ın kesresini “zı”ya naklettikten sonra hazfetmiştir.

Onu siz mi ekiyorsunuz, yoksa eken biz miyiz?

Diyanet Vakfı
Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?

Kurtubi Tefsiri
Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitirenler Bizler miyiz?

“Onu siz mi bitiriyorsunuz?” Yani onu biten bir ekin haline getirenler sizler misiniz? Bununla birlikte: Filan kişi “zîraatçidir” denildiği gibi; “Çiftçidir”de denilir. Bu kişi neticede ekin ekenlerin hoşuna gideeek şekilde sonunda mahsule ulaşan bir iş yapmaktadır, demektir. Bazan: lâfzı; yere tohum saçmak ve ekmek, anlamında mecaz yoluyla kullanılabilir,

Derim ki: (Hadisteki) bu nehy buna göre yasaklamak ve vacib kılmak anlamında bir nehy değil, irşad ve edeb anlamında bir nehydir, Hz. Peygamberin: “Sizden herhangi bir kimse benim kölem, benim cariyem demesin. Bunun yerine oğlum ve kızım desin, delikanlım, genç kızım desin” âyetinde olduğu gibi.

Bu hususa dair açıklamalar daha önce Yusuf Sûresi’nde (12/42. âyet, 2. başlıkta) geçmiş, bulunmaktadır.

Kimi ilim adamı bu hususta aşırıya kaçarak şöyle demiştir: Tohum ektim ve mahsulümü aldım demeyerek, bunun yerine, Allah bana yardım etti, ekin ektim ve lütfuyla da bana mahsul nasib etti desin.

el-Maverdî dedi ki; Bu âyet-i kerîme iki emir ihtiva etmektedir. Birincisi yüce Allah’ın onların ekinlerini yeşertenin kendisi olduğunu belirterek lûtfunu hatırlatması ve böylelikle Onun sayesinde hayatlarını devam ettirdiklerini bildirmesi. Bu da onların üzerindeki nimetlerine karşılık kendisine şükretsinler diyedir. İkincisi ise, ibret almayı gerektiren delili ortaya koyması. Çünkü tohumun, telef oluşundan sonra ekinlerini yeşertmiş olduğuna ve sürümek ve toprak olmak noktasından en olgun haline intikal ettirip yemyeşil bir ekin oluncaya kadar geliştirdiğine, sonra bu ekini daha önceki halinin kat kat fazlası ile güçlü hale getirdiğine göre; öldürdüğü kimseleri tekrar yaratması O’na daha hafif, daha kolay gelir ve bunları yapmaya daha bir muktedirdir. İşte böyle bir delil, sağlam fıtrat sahiblerini gerçekten ikna edici bir delildir.

Daha sonra yüce Allah şöyle buyurmaktadır;

Ektiğiniz şeyi gördünüz mü?

Diyanet Vakfı
Şimdi bana, ektiğinizi haber verin.

Kurtubi Tefsiri
Ektiğiniz tohumdan Bana haber veriniz.

“Ektiğiniz tohumdan Bana haber veriniz” âyeti bir diğer delildir. Topraklarınızdan sürdüğünüz ve tohum ektiğiniz yerden Bana haber veriniz. Ektiğiniz o tohumu bitirenler ve onu ekin ve mahsul haline getirenler, böylelikle başak ve tane olmasını sağlayanlar sizler misiniz? Yoksa bunları yapanlar Bizler miyiz? Sizin bütün yaptığınız, yeri yatmak ve tohumu atmaktır. Başağın taneden çıkarılmasını yapanlar sizler olmadığını kabul ettiğinize göre, yerden ölülerin çıkartılıp, onların tekrar hayata döndürülmesini nasıl inkâr edersiniz?

Yüce Allah burada ekin ekmeyi onlara, ekinin bitirilmesini kendisine izafe etmekdir. Çünkü ekin onların fiili ile olup onların tercihleri ile ortaya çıkar. Ekinin bitirilmesi ise yüce Allah’ın fiili iledir. Ekin Onun terfihi ile yetişir, onların tercihi ile değil.

Ebû Hüreyre’nin, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan yaptığı rivâyet te böyledir. Bu rivâyete göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Sizden hiçbir kimse ekini bitirdim demesin. Bunun yerine; yeri sürdüm (tohum ektim) desin. Çünkü ekini bitiren yüce Allah’tır.” Ebû Hüreyre dedi ki; Siz yüce Allah’ın:

“Onu siz mi bitiriyorsunuz? Yoksa bitirenler Bizler miyiz?” âyetini duymadınız mı?” İbn Hibbân, Sahih, XIII, 30; Beyhaki, es-Sünenü’l-Kübrâ, VI, 13K. <2) Müslim, IV, 1764; Müsned, II, 46}, 4H4. Yere tohum saçan herkesin istiâzeden sonra "Ektiğiniz tohumdan Bana haber veriniz" âyetini okuduktan sonra: Hayır, bitiren, yeşerten, olgunlaştıran Allah'tır. Allah'ım Muhammed'e rahmet buyur, mahsulünü bize rızık olarak ver, zararını bizden uzak tut. Bizi nimetlerine şükredenlerden, lûıuflarını hatırlayanlardan kıl. Ey âlemlerin Rabbi bunu bize bereketli kıl" diye dua eder. Denildiğine göre bu ifade ve dua o ekinin kurt, çekirge ve buna benzer her türlü afetlere karşı bir emniyettir. Biz bunu güvenilir birisinden duyduğumuz gibi bu husus denenmiş ve böyle olduğu da görülmüştür.

İlk yaratılışı bildiniz; o hâlde öğüt almaz mısınız?

Diyanet Vakfı
Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz. Düşünüp ibret almanız gerekmez mi?

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun ki, ilk yaratılışı bildiniz. İbretle düşünmeniz gerekmez mi?

“Yemin olsun ki ilk yaratılışı bildiniz.” Yani siz önceleri bir varlık olarak ortada yokken nutfeden, sonra alakaden, sonra bir çiğnemlik etten yaratıldınız. Bu açıklama Mücahid ve başkalarından rivâyet edilmiştir. Katade ve ed-Dahhak: Âdem (aleyhisselâm)’ın yaratılışını kastetmektedir, demişlerdir.

“İbretle düşünmeniz gerekmez mi?” Niçin ibretle düşünmüyorsunuz, demektir.

Haberde şöyle denilmiştir: İlk yaratışı kendisi görmekte iken sonraki yaratışı yalanlayan kimseye hayret ki ne hayret!. Sonraki yaratışı tasdik etmekle birlikte, ebedi kalınacak yurt için çalışmayan kimseye; de hayret doğrusu.

“Yaratış” tafzı genel olarak kasr ile okunmuştur. Mücahid, el-Hasen, İbn Kesîr ve Ebû Amr ise med ile: diye okumuşlardır. Buna dair açıklamalar daha önce el-Ankebut Sûresi’nde (29/20. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Sizin benzerlerinizi değiştirmek ve bilmediğiniz bir şekilde sizi yeniden yaratmak da elimizdedir.

Diyanet Vakfı
Böylece sizin yerinize benzerlerinizi getirelim ve sizi bilmediğiniz bir alemde tekrar var edelim diye (ölümü takdir ettik).

Kurtubi Tefsiri
Yerinize benzerlerinizi getirip değiştirmek ve sizi bilemediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda

“Aranızda ölümü Biz takdir ettik.” Bu da bir delillendirmedir. Yani öldürmeye kadir olan yaratmaya da kadirdir. Yaratmaya kadir olan öldükten sonra diriltmeye de kadirdir.

Mücahid, Humeyd, İbn Muhaysın ve İbn Kesîr –

“takdir ettik” anlamındaki âyeti- “dal” harfini şeddesiz olarak diye okumuşlar, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır.

ed-Dahhak: (Ölümü takdir ile): Semadakîler ile yeryüzündekiler arasında eşitlik kıldık demektir, diye açıklamıştır. Hükmettik diye açıklandığı gibi, yazıp tajsdir ettik dîye de açıklanmıştır. Anlamlar birbirine yakındır. Aziz ve celil olan Allah’tan başka hiçbir kimse baki değildir.

“Ve kimse engel olamaz bize; Yerinize benzerlerinizi getirip değiştirmek… hususunda” Yani Biz sizin benzerlerinizi yerine getirip değiştirmeyi isteyecek olursak, kimse Bizim önümüze geçemez, kimse Bizi yenik düşüremez.

“Kimse engel olamaz Bize” âyeti kimse Bizi yenik düşüremez, anlamındadır.

et-Taberi dedi ki: Yani siz öldükten sonra sizin cinsinizden, sizin benzerlerinizi değiştirmek suretiyle aranızda ölümü takdir edilenler Bizleriz. Ecellerimiz hususunda da kimse Bizim önümüze geçemez. Ölümü sonra takdir edilmiş olan erken, erken takdir edilmiş olan ise sonraya kalmaz, demektir.

“Ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden” çeşitli suret ve şekillerde

“yaratmak hususunda” da kimse Bize engel olamaz.

el-Hasen dedi ki: Sizden önceki birtakım kavimlere yaptığımız gibi, sizi maymun ya da domuzlara dönüştürmemizi kimse engelleyemez. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Öldükten sonra dirilteceğimiz vakit sizleri dünyadaki suretlerinizden başka şekilde yaratmamızı engelleyemez. Böylelikle mü’min yüz aklığıyla güzelleşecek, kâfir de yüzünün karalığıyla çirkinleşecektir.

Said b. Cübeyr dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Bilemediğiniz bir şekilde” âyeti şu demektir: Berahut’ta kırlangıçları andıran siyah kuşların kursaklarında olacaklar. Berahût ise Yemen’deki bir vadi adıdır.

Mücahid dedi ki:

“Bilemediğiniz bir şekilde” âyeti ne şekilde istersek öyle yaratırız demektir. Anlamın Biz bilmediğiniz bir alemde ve bilmediğiniz bir yerde sizi yeniden yaratacağız demek olduğu da söylenmiştir.

Ölümü aranızda biz takdir ettik ve biz yenik düşen değiliz.

Diyanet Vakfı
Aranızda ölümü takdir eden biziz. Ve biz, önüne geçilebileceklerden değiliz.

Kurtubi Tefsiri
Aranızda ölümü Biz takdir ettik ve kimse engel olamaz Bize;

Âyetin tefsiri için bak:61

Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?

Diyanet Vakfı
Onu siz mi yaratıyorsunuz yoksa yaratan biz miyiz?

Kurtubi Tefsiri
Onu siz mi yaratıyorsunuz? Yoksa yaratanlar Bizler miyiz?

Kadınların rahimlerine

“dökmekte olduğunuz meniden Bana haber verin. Onu siz mi yaratıyorsunuz.” Ondan insanı şekillendiren, yaratan sizler misiniz?

“Yoksa yaratanlar” belirli bir ölçü ve miktar ile takdir edenler ve suret verenler

“Bizler miyiz?” Bu da birinci âyette belirtilenler için onlara karşı bir delil getirme ve bir açıklamadır. Yani sizler onu yaratanların Bizler olduğunu kabul ve itiraf ettiğinize göre, öldükten sonra dirilişi de kabul ve itiraf ediniz.

Ebû’s-Semmal, Muhammed b. es-Semeyka’ ve Eşheb el-Ukaylî,

“dökmekte olduğunuz meni” -anlamındaki âyetin “te” harfini ötreli değil de-; şeklinde üstün olarak okumuşlardır. Bunlar da iki ayrı söyleyiştir. “Menisini döktü” ile mezisi geldi” denilir. Muzari şekilleri de -sırasıyla-: …diye gelir.

el-Maverdi dedi ki; Kanaatimce bu iki kullanım şeklinin anlamı, farklı olabilir. Bu durumda şekli cima sonucu meni gelmesini ise ihtilam esnasında meninin gelmesini ifade ediyor olabilir.

Meni’ye bu ismin veriliş sebebi ile ilgili iki açıklama yapılmıştır. Birincisine göre akıtılması anlamına gelen “imnâ”sından dolayı, ikincisine göre ise takdir edilmesi dolayısıyla bu isim verilmiştir. Ağırlık ölçüsü olarak kullanılan “el-mena” da buradan gelmektedir. Çünkü o belli ağırlığın miktarını ifade eder. “Meni” de aynı şekilde hilkatin şekillenmesi için doğru ve yeterli bir miktardır.

Attığınız meni hakkında ne düşünürsünüz?

Diyanet Vakfı
Söyleyin öyleyse, (rahimlere) döktüğünüz meni nedir?

Kurtubi Tefsiri
Dökmekte olduğunuz meniden Bana haber verin.

Âyetin tefsiri için bak:59

Sizi biz yarattık; hâlâ doğrulamıyor musunuz?

Diyanet Vakfı
Sizi biz yarattık. Tasdik etmeniz gerekmez mi?

Kurtubi Tefsiri
Sizi Biz yarattık. O halde tasdik etmeniz gerekmez mi?

“Sizi Biz yarattık. O halde tasdik etmeniz gerekmez mi?” Yani ölümden sonra dirilişi niye tasdik etmiyorsunuz? Çünkü tekrar yaratmak tıpkı ilkin yaratmak gibidir.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Rızkınızı yaratan Bizleriz. îman etmeseniz dahi bunun sizin yiyeceğiniz olduğunu doğrulamalı değil misiniz?

İşte bu, ceza gününde onların ağırlanmasıdır.

Diyanet Vakfı
İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!

Kurtubi Tefsiri
İşte bu, kıyâmet günü kendilerine çekilecek ilk ziyafetleridir.

“İşte bu kıyâmet günü kendilerine çekilecek ilk ziyafetleridir.” Yani gelen misafirlere ikram olmak üzere hazırlanan sofra gibi onlara hazırlanacak rızıkları budur.

Bu ifadede bir tehekküm (alay) vardır. Yüce Allah’ın:

“Onlara can yakıcı bir azâbı müjdele!” (Âl-i İmrân, 3/21) âyeti ile Ebû’s-Sad ed-Dabbî’nin şu beyitinde olduğu gibi:

“O zorba kişi, askerleriyle bize misafir geldi mi?

Kalın mızraklarımızla ince oklarımızı ona ikram ederdik.”

Yûnus b. Habib ve Ebû Amr’dan Abbas:

“İşte bu … ilk ziyafetleridir” âyetini “ze” harfini sakin olarak okumuştur. Âl-i İmrân Sûresi’nin son taraflarında (3/198. âyetin tefsirinde) buna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır.

“Din (kıyâmet) günü” amellerin karşılığının görüleceği gün demektir. Bu da (bu ikram onlara) cehennemde yapılacaktır demektir.

Susuzlukla içen develer gibi içeceksiniz.

Diyanet Vakfı
Susamış develerin suya saldırışı gibi içeceksiniz.

Kurtubi Tefsiri
“İçtikçe kanmama hastalığına uğramış develerin içişi gibi İçeceksiniz.”

“İçtikçe kanmama hastalığına uğramış develerin içişi gibi içeceksiniz” âyetindeki:

“İçiş” lâfzını Nâfi, Âsım ve Hamza “şın” harfini ötreli olarak, diğerleri ise üstün okumuşlardır. Her ikisi de güzel iki şivedir. Çünkü Araplar: “içtim” derler (ve bu mastarı dört şekilde kullanırlar).

Ebû Zeyd dedi ki: Ben Arapların (bu kelimeyi) “sın” harfini hem ötreli, hem üstün, hem de kesreli olarak söylediklerini duydum. Fakat sahih şekliyle mastar üstün ile söyleyiştir. Çünkü üç harfli bütün mastarların asıl vezni “fa’lun” şeklinde gelir. Nitekim bunun bir defalık yapış kalıbı (binâi merre) kullanılacak olursa “fa’letun” denilir. “Bir içiş” gibi. Ötreli kullanılışı ise isimdir. Bir diğer açıklamaya göre üstün şekli de ismi (ötreli şekli) de iki ayrı mastardır. Buna göre “şerb”in benzeri “ek” olur. “Şuıt”in benzeri “zukr” olur: “şirb” şeklinde kesreli söylenişi ise içilen şey demek olur. “Tıhn”in öğütülmüş şey anlamına geldiği gibi.

“Hastalığı sebebiyle içtikçe suya kanmayan susamış develer” demektir. Bu açıklama İbn Abbâs, İkrime, Katade, es-Süddî ve başkalarından nakledilmiştir. Yine İkrime: Bunlar hasta develer anlamındadır, demiştir.

ed-Dahhak ta şöyle demiştir; Bu oldukça aşın derecede susuzluk çekmelerine sebeb olan bir hastalığa yakalanmış olan develer demektir. Bunun tekili: şeklinde gelir, bu hastalığa yakalanmış dişi develere: denilir. Bu hastalığın ismi da: Kays b. el-Mülevveh şöyle demiştir:

“O suya kanamama hastalığına yakalanmıştır deniyor,

Ancak nefsim nerede şifa bulacağını bilmektedir.”

Yine: “Susuz kimseler” demektir. “Susadılar, susamak” anlamındadır. Araplar arasından bu durumda olan develer hakkında diyenler vardır, çoğulu da şeklindedir. Şair Lebid şöyle demiştir:

“Yorgunluklarını ve kötü hallerini yüzlerinden

Ve oldukça cılız düşmüş “idî” diye bilinen son derece susamış develerinin

hallerinden anladım.”

ed-Dahhak, el-Ahfeş, İbn Uyeyne ve İbn Keysan şöyle demişlerdir: Bu kumlu, yumuşak arazi demektir. Yine İbn Abbâs’Lun gelen rivâyete göre: Bu develer suya doymayan kumluğun suyu emmesi gibi su içerler.

el-Mehdevî dedi ki: Suya kanmayan her deveye ve suya doymayan her kuma: ile: denilir.

es-Sıhah’ta da şöyle denilmektedir: “İleri derecedeki susuzluk” demektir, “Aşktan bir çeşit delilik” anlamına da gelir. Develerin yakalandığı ve bundan dolayı yerde otlamaksızın gelişigüzel gitmelerine sebeb teşkil eden bir hastalık anlamına da gelir. O bakımdan: Otlakta gelişigüzel dolaşan, otlamayan hasta dişi deve” denilir. Suyu bulunmayan dağ geçidi” demektir. Fethalı olarak: “Yumuşaklığı dolayısıyla birbirini tutmayan, elde durmayan “kum” demektir, çoğulu …diye gelir. “Kafa, kafalar” gibi, Kesreli olarak: “Susamış develer” demek olup, tekili …diye gelir. Susamış dişi deveT: demektir. Tıpkı: ” Susamış erkek, susamış kadın” gibi.

Ardından onun üzerine kaynar sudan içeceksiniz.

Diyanet Vakfı
Üstüne de kaynar sudan içeceksiniz.

Kurtubi Tefsiri
“O yediğinizin üzerine de kaynamış sudan içeceksiniz.

“O yediğinizin” yani Zakkumun yahut yemeğin ya da ağacın; –

“Üzerine” lâfzında zamirin müzekker (eril) olarak gelmesi zamirin merciinin hem müzekker, hem müennes (dişil) olarak kullanılabilmesinden dolayıdır. –

“Kaynamış sudan İçeceksiniz.” Bu da oldukça ileri derecede kaynamış alan su demektir ki, cehennemliklerin vücudundan akan irindir. Yani yiyecekleri Zakkumun harareti aşırı açlıkla birlikte onları oldukça susatacak ve susuzluklarını gidereceğini sandıkları bir sudan içecekler, o suyun da son derece kaynamış ve sıcak su olduğunu göreceklerdir.

Karınlarınızı onunla dolduracaksınız.

Diyanet Vakfı
Karınlarınızı ondan dolduracaksınız.

Kurtubi Tefsiri
“Ve o ağaçtan karınlarınızı doyuracaksınız.

“O ağaçtan karınlarınızı dolduracaksınız.” Çünkü âyet: Sizler ağaçlar arasından Zakkum ağacı diye bilinen bir ağaçtan yiyeceksiniz, demektir. Bununla birlikte (bu âyette) ilk olarak gelen: ‘in zâid olması ve mef’ûlün hazfedilmiş olması da mümkündür. Sanki yüce Allah:

“Siz elbette zakkum ağacından” bir yemek

“yiyeceksiniz” diye buyurmuş gibidir.

“Zakkumdan” âyeti “ağaç”ın sıfatıdır. Sıfatın başına gelmiş olan cer harfinin zaid olduğu kabul edilecek olursa, o vakit manaya göre bu, nasb ile okunur. Yahutta lâfza göre cer ile okunur. Şayet mef’ûlün hazfedilmiş olduğu takdir edilirse, o vakit sıfat, ancak cer mahallinde olur,

Elbette zakkum ağacından yiyeceksiniz.

Diyanet Vakfı
Elbette bir ağaçtan, zakkum ağacından yiyeceksiniz.

Kurtubi Tefsiri
“Siz elbette zakkum ağacından yiyeceksiniz,

“Sonra gerçekten sizler ey” hidayetten uzaklaşıp

“sapanlar” ve öldükten sonra dirilişi

“yalanlayıcılar siz elbette zakkum ağacından yiyeceksiniz.”

Zakkum ağacı görünüşü ve tadı çok çirkin bir ağaçtır. Bu ağaç daha önce es-Saffat Sûresi’nde (37/62. âyet ve devamında) sözkonusu edilmiş olan ağaçtır.

Sonra, ey yalanlayan sapıklar!

Diyanet Vakfı
Sonra siz ey sapıklar, yalancılar!

Kurtubi Tefsiri
“Sonra gerçekten sizler ey sapıklar, yalanlayıcılar,

Âyetin tefsiri için bak:52

Belirlenmiş bir günün buluşma zamanında mutlaka toplanacaklardır.”

Diyanet Vakfı
Belli bir günün belli vaktinde mutlaka toplanacaklardır!

Kurtubi Tefsiri
“Bilinen bir günün belli bir vaktinde elbette toplanacaklardır.

Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed onlara

“de ki: muhakkak” atalarınızdan

“öncekiler de, sonrakiler de” ve bizzat sizler de

“bilinen bir günün” kıyâmet gününün

“belli bir vaktinde elbette toplanacaklardır.”

Âyet yemin anlamını ihtiva etmektedir. Yüce Allah’ın:

“Elbette toplanacaklardır” âyetinin başına ‘lam” harfinin gelmiş olması mana itibariyle yemin olduğunun delilidir. Yani gerçekten yemin ile bildiriyorum ki; muhakkak sizler -sizin batıl yemininizin aksine- toplanacaksınızdır.

De ki: “Şüphesiz öncekiler de, sonrakiler de

Diyanet Vakfı
De ki: Hem öncekiler hem de sonrakiler,

Kurtubi Tefsiri
De ki: “Muhakkak Öncekiler de, sonrakiler de,

Âyetin tefsiri için bak:50

“Öncekilerimiz de mi?”

Diyanet Vakfı
Önceki atalarımız da mı?

Kurtubi Tefsiri
“Ya önceki babalarımız da im diriltilecek?”

“Ve: Biz ölüp… sonra mı, gerçekten biz mi tekrar diriltileceğiz, derlerdi.” Bu sözleriyle onlar öldükten sonra dirilişin uzak bir ihtimal olduğunu ifade etmiş ve öldükten sonra dirilişi yalanlamış oluyorlardı.

Ve derlerdi ki: “Öldüğümüzde, toprak ve kemik olduğumuzda mı gerçekten diriltileceğiz?”

Diyanet Vakfı
Ve diyorlardı ki: Biz öldükten, toprak ve kemik yığını haline geldikten sonra, biz mi bir daha diriltileceğiz?

Kurtubi Tefsiri
Ve: “Biz ölüp toprak ve kemik olduktan sonra mı, gerçekten biz mi tekrar diriltileceğiz?” derlerdi.

Âyetin tefsiri için bak:48

Büyük günah üzerinde ısrar ederlerdi.

Diyanet Vakfı
Büyük günahı işlemekte direnir dururlardı.

Kurtubi Tefsiri
O büyük günah üzerinde de ısrar ederlerdi.

“O büyük günah üzerinde de ısrar ederlerdi.” Şirk üzere devam ederlerdi. el-Hasen, ed-Dahhak ve İbn Zeyd’den böyle açıkladıkları nakledilmiştir. Katade ve Mücahid dedi ki: Büyük günah, kendisinden tevbe etmedikleri günahtır.

eş-Şâbî: Bu ğamus yeminidir, demiştir. Bu da büyük günahlardandır, demiştir. Yemininde durmadı” yani yerine getirmeyip geri döndü denilir. Onlar, Öldükten sonra diriliş yoktur, putlar Allah’ın ortaklarıdır, diye yemin ediyorlardı. İşte yeminlerinde durmayışları da budur, Yüce Allah onların bu halini:

“Onlar var güçleriyle: Ölecek bir kimseyi Allah diriltmez diye Allah’a yemin ettiler” (en-Nahl, 16/38) diye haber vermektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile ilgili haberde de: “Hira dağında ibadete çekilirdi İbn Kesîr, Tuhfetu’t-Tâlib, 3, 4479. denilmektedir. Yani Günah demek olan “hins”i kendisinden kaldıracak işler yapardı, demektir.

Çünkü onlar bundan önce bolluk içindeydiler.

Diyanet Vakfı
Çünkü onlar bundan önce varlık içinde sefahete dalmışlardı.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü bunlar, daha önce nimetlere gark olmuş, refahtan gözleri dönmüş kimselerdi.

“Çünkü bunlar daha önce nimetlere gark olmuş, refahtan gözleri dönmüş kimselerdi.” Yani onların bu cezayı hakedişlerinin sebebi, dünyada iken haram ile istifâde eden kimseler olmalarıdır.

Âyetteki “el-mütref” İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiği üzere, nimetler İçerisinde bulunan kimse demektir. es-Süddî:

“Nimetlere gark olmuş” yani şirk içerisinde bulunan kimselerdi demektir, diye açıklamıştır.

Ne serindir, ne de yarar sağlar.

Diyanet Vakfı
43, 44. Serin ve hoş olmayan kapkara dumandan bir gölge altındadırlar;

Kurtubi Tefsiri
O serin de değildir, faydası da yoktur.

Fakat,

“o serin de değildir.” Aksine o sıcak olacaktır. Zira bu, cehennem kıyısından gelen bir dumandan olacaktır,

“Faydası da yoktur” ed-Dahhak’tan tatlı (bir gölge) olmayacaktır, diye açıkladığı nakledilmiştir. Said b. el-Müseyyeb: Görünüşü güzel değildir demektir, diye açıklamıştır, Esasen hayır namına bir özelliği bulunmayan her şey, “kerîm değildir.”

Bir açıklamaya göre

“kapkara bir gölgededirler” yani onlar cehennemden bir gölgededirler ve bununla azâb edileceklerdir. Yüce Allah’ın:

“Onların üzerlerinde de ateşten tabakalar ve altlarında da tabakalar vardır.” (ez-Zümer, 39/16) âyetinde olduğu gibi.

Kapkara bir gölgededirler.

Diyanet Vakfı
43, 44. Serin ve hoş olmayan kapkara dumandan bir gölge altındadırlar;

Kurtubi Tefsiri
Kapkara bir gölgededirler.

“Kapkara bir gölgededirler.” Onlar aşırı sıcaktan bu gölgeye koşup sığınmaya çalışacaklardır. Tıpkı dünyadakilerîn yaptığı gibi yapacaklar, fakat sığındıkları bu gölgenin “YahmûnTdan olduğunu göreceklerdir. Bu da cehennem dumanından son derece siyah bir gölgedir. Bu açıklama İbn Abbâs, Mücahid ve başkalarından rivâyet edilmiştir. Aynı şekilde sözlükte “el-Yahmûm” son derece siyah demektir. O halde bu lâfız; den gelen ‘;yef ûl” vezninde bir kelimedir ki, bu da ateşin yakması ile siyahlaşmış iç yağı demektir.

Bu lâfzın “kömür” demek olan: (……..)’den geldiği de söylenmiştir.

ed-Dahhak dedi ki: Cehennem ateşi de siyahtır, oradakiler de siyah olacaklardır. Onun içindeki herşey de siyahtır.

Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre cehennem ateşi siyahtır. İbn Zeyd dedi ki: “Yahmûm” cehennemde bir dağın adıdır. Cehennemlikler onun gölgesine sığınmaya çalışacaklardır.

Yakıcı rüzgâr ve kaynar su içindedirler.

Diyanet Vakfı
İçlerine işleyen bir ateş ve kaynar su içinde,

Kurtubi Tefsiri
Beyinlerine kadar İşleyen bir sıcaklıkta ve son derece kaynamış suda,

“Ashabu’ş-şimal, ne bedbaht ashabu’ş-şimaldir!” âyeti ile yüce Allah cehennemliklerin konaklarını sözkonusu etmektedir Onlara

“Ashabu’ş-şimal” ismini vermesinin sebebi, amel defterlerini sol taraflarından alacak olmalarıdır. Daha sonra yüce Allah onların uğrayacakları bela ve azâbın büyüklüğünü sözkonusu ederek;

“Ashabu’ş-şimal, ne bedbaht Ashabu’ş-şimaldir. Beyinlerine kadar İşleyen bir sıcaklıktadırlar.” diye buyurmaktadır. Bu âyetteki “es-semûm” (mealde: beyinlerine kadar işleyen sıcaklık”); vücudun ve derinin gözeneklerinden içeriye doğru giren sıcak rüzgar demektir. Burada maksat ateşin sıcağı ve onun kavuruculuğudur.

“Ve son derece kaynamış suda.” Harareti en ileri dereceye kadar ulaşmış bir suda (Hamim) demektir. Ateş ciğerlerini ve bedenlerini yakacağı vakit, onlar bu kaynamış suya koşacaklardır. Tıpkı ateşten o ateşin sıcağını söndürmek için suya koşup giden gibi. Ancak o suyun son derece sıcak ve kaynamış olduğunu görecektir. Daha önce el-Kıtal (Muhammed) Sûresi’nde:

“Ve bağırsaklarını paramparça eden kaynar sudan içirilen kimseler.” (Muhammed, 47/15) âyeti geçmiş bulunmaktadır.

Solcular! Ne bedbaht bir topluluktur solcular!

Diyanet Vakfı
Soldakiler; ne yazık o soldakilere!

Kurtubi Tefsiri
Ashâbu’ş-şimal, ne bedbaht Ashabu’ş-şimaldir!,

Âyetin tefsiri için bak:42

Sonrakilerden bir topluluk.

Diyanet Vakfı
Birçoğu da sonrakilerdendir.

Kurtubi Tefsiri
Sonrakilerden de çok vardır.

“Öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” âyeti ile daha önce geçen

“Ashabu’l-yemin, ne Ashabu’l-yemindir” âyetine atıfta bulunulmaktadır. Yani onlar arasında “öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” bunun anlamına dair açıklamalar da daha önce geçmiş bulunmaktadır.

Ebû’l-Aliye, Mücahid, Atâ b. Ebi Rebah ve ed-Dahhak şöyle demişlerdir:

“Öncekilerden de çok vardır” âyetinden kasıt, bu ümmetin ilkleridir.

“Sonrakilerden de çok vardır” âyetinde de kasıt bu ümmetin sonra gelenleridir. Buna da İbn Abbâs’tan:

“Öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” âyeti ile ilgili olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın: “Hepsi de benim ümmetimdendir.” âyeti delil teşkil etmektedir. Ta bert. Tefsir, XXVII, 191;

el-Vahidî dedi ki: Cennetlikler iki eşit kısımdır. Bunların yarısı geçmiş ümmetlerden, diğer yarısı da bu ümmetten olacaktır.

Ancak bu görüşü İbn Mace’nin Simere’inde, Tirmizi’nin Cami’inde, Bureyde b. Hasîb (radıyallahü anh)’dan kaydettikleri şu rivâyet reddetmektedir. Bureyde dedi ki.: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Cennetlikler yüzyirmi saf olacaktır. Bunların sekseni bu ümmetten, kırkı ise diğer ümmetlerden olacaktır.” Ebû Îsa dedi ki: Bu hasen bir hadistir Tirmizî, IV, 6S3; İbn Mâce, II, 14M: Müsned, V, 355, 3

“Çok vardır” âyeti ya mübtedâ olanık merfudur, veya sıfat harfinin haberinin hazfedilmesi dolayısıyla merfu gelmiştir, takdiri de şu şekildedir: “Ashabu’l-yeminin iki kalabalık grubu vardır. Bunların birisi bunlardan, diğeri de öbürlerindendir.” İkinci görüşe göre öncekiler geçmiş ümmetlerden, sonrakiler de bu ümmetten olacaklardır.

Öncekilerden bir topluluk,

Diyanet Vakfı
Bunların birçoğu önceki ümmetlerdendir.

Kurtubi Tefsiri
Öncekilerden de çok vardır,

Âyetin tefsiri için bak:40

Sağcılar için.

Diyanet Vakfı
Bütün bunlar sağdakiler içindir.

Kurtubi Tefsiri
Ashâbul-yemîn İçin.

“Ashabu’l-yemîn için” âyeti hakkında denildi ki: Huruîn, es-Sâbikûn (ileri geçenler) içindir. “Yaşıtlar ve eşlerine düşkün olanlar” ise Ashâbu’l-yemin içindir.

Sevgili ve yaşıt eşler olarak.

Diyanet Vakfı
36, 37. Onları, eşlerine düşkün ve yaşıt bakireler kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Hem eşlerine düşkün ve hep bir yaşta;

“Eşlerine düşkünler” lâfzı “Eşine düşkün” lâfzının çoğuludur. İbn Abbâs, Mücahid ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu kocalarına aşık olan kadınlar anlamındadır. Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre bu, sevgisini güzel sözlerle ifade eden çok seven kadın demektir. İkrime de: Nazlı ve naz yapan kadın, diye açıklamıştır. İbn Zeyd de: Bu (anlamı ile) Medinelilerin şivesinde böyledir, demiştir. Lebid’in şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Çadırda çirkin (sözlü) olmayan nazlı birisi vardır,

Kokusu hoştur onun, onun önünde göz kamaşır.”

Mekkelilerin şivesinde ise bu anlamda; “Nazlı kadın” denilir. Yine Zeyd b. Eslem’den, sözleri güzel kadın anlamındadır, diye açıkladığı nakledilmiştir.

Yine İkrime’den ve Katade’den: lâfzını “eşlerine sevgilerini izhar eden kadınlar” diye açıkladıkları nakledilmiştir. Bunun kökü, açık seçik ifadelerle maksadını açıkladı, anlamındaki ‘den gelmektedir. Buna göre: “Kocasına olan sevgisini güzel sözlerle, nazlı edalarla açığa vuran kadın” anlamındadır.

Bunun, kocasının kendisinden daha da zevk ve lezzet alması için, kocasına sevgi ile itaat eden güzel kadın, demek olduğu da söylenmiştir.

Cafer b. Muhammed babasından, o dedesinden şöyle dediğim rivâyet etmektedir. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Eşlerine düşkünler” âyeti; ” “Konuşmaları Arapçadır” demektir.

Hamza ve Âsım’dan rivâyette Ebû Bekr bu kelimeyi “ra” harfi sakin olarak okumuşlar, diğerleri ise ötreli okumuşlardır. Her iki şekil de “feül” veznindeki kelimelerin çoğulunda mümkündür.

“Ve hep bir yaşta.” Aynı tarihlerde doğmuş ve aynı yaşta olmak üzere otuzüç yaşında olacaklardır. Yaşıt olan kadınlar hakkında: denilirken, erkekler hakkında da “Akran” denilir.

Araplar kadınlar arasında çocukluk yaşını aşmış ve yaşlılık dönemine henüz girmemiş kadınlara daha çok meyle derlerdi.

Bu lâfzın, “birbirine benzer ve birbirine yakın şekillerde” anlamına geldiği de söylenmiştir ki, bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

es-Süddî de şöyle açıklamıştır: Bunlar huyları itibariyle birbirine yakındır. Aralarında kin ve kıskançlık olmayacaktır, demektir.

Onları hep bakire kıldık.

Diyanet Vakfı
36, 37. Onları, eşlerine düşkün ve yaşıt bakireler kıldık.

Kurtubi Tefsiri
Onları hem bakireler kıldık,

“Yükseltilmiş döşekler üzerinde olacaklardır” âyeti ile ilgili olarak Tirmizi, Ebû Said’den, o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan yüce Allah’ın:

“Yükseltilmiş döşekler üzerinde olacaklardır” âyeti hakkında şöyle buyurduğunu rivâyet etmektedir: “Bu döşeklerin yüksekliği hiç şüphesiz sema ile yer arası gibi beşyüz yıllık mesafe olacaktır.” (Tirmizi) dedi ki: Garib bir hadistir. Biz bunu ancak Rişdin b. Sad yoluyla gelen bir hadis olarak biliyoruz, Tirmizi, IV, 679, V, 401; Müsned, III, 75.

Bazı ilim adamları da bu hadisin tefsirinde şöyle demişlerdir:

“Döşekler” dereceler hakkındadır. Dereceler arasındaki mesafe ise yer ile gök arası gibidir.

Buradaki

“döşekler”den kastın -daha önce kendilerinden sözedîlmediği halde- cennetteki kadınlardan kinaye olduğu da söylenmiştir. Çünkü yüce Allah’ın:

“Yükseltilmiş döşekler” âyeti buna delâlet etmektedir, zira döşekler kadınların bulundukları yeri ifade eder. O halde: Güzellikleri ve mükemmellikleri itibariyle oldukça yüksek değerli kadınlar da vardır, demektir. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Şüphesiz Biz onları yeniden yarattık” âyetidir. Biz onları mükemmel bir şekilde ve yeniden harikulade güzellikte yarattık, demektir. Araplar kadına “firaş (döşek)’, İibâs (elbise)” ve “izar” ismini verirler. Nitekim yüce Allah da:

“Onlar (o kadınlar) sizin elbisenizdir” (el-Bakara, 2/187) diye buyurmaktadır.

Diğer taraftan: Bu açıklamaya göre bu kadınlardan kasıt el-hum’l-îndir. Biz onları bir anneden doğmaksızın yarattık, demektir. Maksadın Âdemoğlu kadınları oldukları da söylenmiştir. Biz onları yeniden yarattık demektir ki, bu da onların gençlik haline ve mükemmel güzelliğe döndürülmeleri demektir. Yani yaşlı kadını da, genç olanları da aynı şekilde yarattık. Onlardan daha önce sözedilmediği halde zamir ile sözkonusu edilmiş olmaları bu kadınların da Ashabu’l-yemîn arasına girmelerinden dolayıdır. Çünkü -az önce de geçtiği gibi- “döşekler” kadınlardan kinayedir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da yüce Allah’ın:

“şüphesiz Biz onları yeniden yarattık” âyeti hakkında: “Dul da, bakire de onlardan olacaktır” diye buvurduğu rivâyet edilmiştir.

Ummu Seleme (radıyallahü anha) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yüce Allah’ın:

“Şüphesiz Biz onları yeniden yarattık da onları hem bakireler kıldık, hem eşlerine düşkünler ve hep bir yaşta” âyeti hakkında soru sordum, şöyle buyurdu: “Ey Ummu Seleme! Burada sözü edilen kadınlar dünya hayatında oldukta yaşlı, saçları ağarmış, gözleri aydınlıkla iyi seçemeyen, gözleri çapaklı kadınlardır. Allah yaşlı hallerinden sonra onları olgunlukları itibariyle aynı zamanda doğmuş ve birbirine yaşıt kadınlar olarak yaratacaktır.” Taberâni, Evsat, III, 279;

Bu hadisi en-Nehhâs, Enes’ten gelen bir rivâyet olarak senediyle şöylece kaydetmektedir: Bize Ahmed b. Amr anlattı dedi ki: Bize Amr b. Ali -anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Mûsa b. Abide’den anlattı, o Yezid er-Rukaşi’den, o Enes b. Malik’ten (diye rivâyet etti). Enes hadisi (Peygamber -sallallahü aleyhi ve sellem-‘a) ref ederek (nisbet ederek):

“Şüphesiz Biz onları yeniden yarattık” âyeti hakkında dedi ki: “Bu kadınla gözleri aydınlıkta seçemeyen, gözleri çapaklı, dünyada iken gözleri aydınlıktan kamaşan, gözleri çapaklanmış kocakarı kadınlardır.” Taberî, Tefsir, XXVII 186.

el-Müseyyeb b. Şerik dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“Şüphesiz Biz onları yeniden yarattık” âyeti hakkında dedi ki: “Bu sözü edilen kadınlar dünya hayatındaki kocakarılardır. Allah onları yeni bir yaratılış ile yeniden var edecektir. Kocaları kendilerine her yaklaştığında onların bakire olduklarını göreceklerdir.” Âişe (radıyallahü anhnhâ) bu sözleri duyunca: Vay çekilecek acılara, ağrılara! diye söylenmiş, bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona: “Orada ağrı, sızı diye bir şey olmayacaktır” diye buyurmuştur. Müseyyeb b. Şerîk, A’meş’ten rivâyetlerde bulunan bir kişi ekip, metruk bir ravidir. Yani hadisleri alınmaz. (Bk. İbnu’l-Cevzî, ed-Duafâ, HI, 121; Zehebî, Mîzân, VI, 429, v.s.)

Şüphesiz biz onları özel bir şekilde yarattık.

Diyanet Vakfı
Gerçekten biz hurileri apayrı biçimde yeni yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz Biz onları yeniden yarattık da

Âyetin tefsiri için bak: 36

Yüksek döşekler üzerinde.

Diyanet Vakfı
Ve kabartılmış döşekler üstündedirler.

Kurtubi Tefsiri
Yükseltilmiş döşekler üzerinde olacaklardır.

Âyetin tefsiri için bak:36

Kesilmeyen, yasaklanmayan,

Diyanet Vakfı
32, 33. Tükenmeyen ve yasaklanmayan, sayısız meyveler içindedirler;

Kurtubi Tefsiri
Ardı arkası kesilmez ve asla men olunmaz pek çok meyve (arasında).

Yaz ve kış meyvelerinin kesintiye uğradığı gibi o meyvelerin hiçbir zaman

“ardı arkası kesilmez” dünya meyveleri gibi kendilerine yasak konulmayarak

“ve asla men olunmaz pekçok meyve” vardır. Yani bu meyveler ülkelerinde gördükleri gibi az, nadir bulunacak şeyler olmayacaktır.

“Ve asla men olunmaz” ifadesinin o meyveleri almak isteyenler diken, uzaklık yahut bahçe duvarı gibi şeylerle engellenmez. Aksine kulun canı o meyveyi çekti mi onu alıverecek şekilde ona yakkışıverir. Nitekim yüce Allah:

“Gölgeleri üzerlerine yakın olup meyveleri ise alabildiğine boyun eğdirilmiş halde olacaktır.” (el-İnsan, 76/14) diye buyurmakladır.

Zamanla ardı arkası kesilmeyecek ve değeri şart koşulmak suretiyle alıkonulmayacak, anlamında olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Bol meyve arasında,

Diyanet Vakfı
32, 33. Tükenmeyen ve yasaklanmayan, sayısız meyveler içindedirler;

Kurtubi Tefsiri
Âyetin tefsiri için bak:33

Sürekli akan sular yanında,

Diyanet Vakfı
Çağlayarak akan sular,

Kurtubi Tefsiri
Ve sürekli akan su yanında (otururlar).

“Ve sürekli akan” asla kesilmeden akıp duran

“su yanında.”

(“Sürekli akan” anlamındaki kelimenin kökünü teşkil eden): “Dökmek, akmak” demektir. “Onu döktü, dökmek” denilir. “Dökülüş” anlamındadır. Bu bakımdan; “Döktü, döküş” ve “döküldü, dökülüş” denilir.

Gece ve gündüz Ve yatakları olmaksızın sürekli akan, akışı da asla kesintiye uğramayan akıp duran su demektir. Araplar çölde yaşarlar ve sıcak ülkede bulunuyorlardı. Ülkelerinde ırmaklar çok az bulunurdu. Suya ancak kovalarla ve bu kovalan bağladıkları halatlarla ulaşabiliyorlardı. Cennette bundan farklı bir nimet onlara vaadolundu, onlara dünyada bilinen, kırlarda güzelce vakit geçirmenin yollan anlatıldı. Bunlar da ağaçlar, ağaçların gölgeleri, sular, ırmaklar ve bunların kesintisiz akmaları ile gerçekleşecek şeylerdir.

Yayılmış gölgeler içinde,

Diyanet Vakfı
Uzamış gölgeler,

Kurtubi Tefsiri
Yayılmış gölgelerde

“Yayılmış gölgelerde” yani devamlı kalıcı, gitmeyen ve güneşin de ortadan kaldırmadığı gölgede. Yüce Allah’ın:

“Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmaz mısın? Dileseydi onu hareketsiz kılardı.” (el-Furkan, 25/45) âyetine benzemektedir. Bu ise sabah vaktinde olur ki, sözkonusu bu vakit daha önce belirtilen âyetin tefsirinde geçtiği üzere, ortanın iyice aydınlanmasından, güneşin doğuşuna kadar olan vakittir. Cennetin her tarafı gölgeliktir, onunla birlikte bir güneş yoktur.

er-Rabî b. Enes dedi ki: Bu gölge ile Arşın gölgesini kastetmektedir. Amr b. Meymun da: Bu gölge yetmişbin yıllık mesafedir, demiştir. Ebû Ubeyde dedi ki: Araplar uzun zamana, uzun ömre ve kesintisi olmayan herbir şeye “memdûd: uzayıp giden (mealde: yayılmış)” derler. Lebid dedi ki:

“Baki kalmayı yenik düşürdü, halbuki ben yenik düşürülen birisi değildim,

Uzun, sürekli ve uzayıp giden bir zaman.”

Beyitin ikinci kelimesi olan “el-azâ” burada uygun bir anlam ifade etmediğinden et-Taberî, XXVII, 183’deki sekile uygun olarak “el-lıcka” kelimesine grire tercüme edilmiştir.

Tirmizi’nin, Sahih’inde ve başka eserlerde Ebû Hüreyre’nîn Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiği hadiste şöyle denilmektedir; “Cennette süvarinin gölgesinde yüzyıl boyunca yol aldığı halde gölgesini bitiremeyeceği bir ağaç vardır. Müslim, IV, 2175 (Ebû Hüreyre’den); 2176 (Sehl b. S-ı’tI ile Ebû Saki el-HiKİn’den); Buhârî, III, 1187 (Enes’ten), V, 2398 (Sehl b. Sa’d ile Elifi Sakiden); Tirmizi, IV, 671, (Ebû Hüreyre’den); Müsned, II, 257, 418, 452, 462 469, (Ebû Hüreyre’den) Arzu ederseniz “yayılmış gölgelerde” âyetini okuyunuz”. Buhârî, IV, l«5t; Tirmizî, V, 400; Dârimî, II, 435; İbn Mâce, II, 1450; Müsned. II. 43K, 482.

Üst üste dizilmiş muz ağaçları arasında,

Diyanet Vakfı
Meyveleri salkım salkım dizili muz ağaçları,

Kurtubi Tefsiri
Meyveleri birbirine girmiş muz ağaçları altında,

“Meyveleri birbirine girmiş muz ağaçları altında” âyetinde geçen

“Muz ağacı” demek olup, tekili dır. Müfessirlerin çoğu Ali, İbn Abbâs ve başkaları böyle demişlerdir.

el-Hasen de şöyle demiştir: Burada sözü edilen muz değildir, fakat serin ve nemli bir gölgesi bulunan bir ağaçtır.

el-Ferrâ” ve Ebû Ubeyde de şöyle demişlerdir: Bunlar dikenleri bulunan büyük ağaçlardır. Hidâ develerine şarkı söyleyenlerden birisi olan el-Ca’di şöyle demiştir:

“Kılavuzu müjdeledi onu ve dedi ki:

Yarın sen talhı (dikenli büyük ağaçları) ve bu dikenli ağaçların

yemişlerini göreceksin.”

Buna göre “talh” dikeni bol, büyük her ağacın adıdır. ez-Zeccâc dedi ki: Cennette bu ağacın dikenlerinin izale edilmiş olması mümkündür. Yine ez-Zeccâc şöyle demiştir: Um Gaylan ağacı gibi. Bu ağacın oldukça hoş beyaz bir çiçeği vardır. Onlara böylece hitab edildi ve benzerini sevdikleri şeyler onlara vaadolundu. Şu kadar var ki, bu tür ağaçların dünyadaki benzerlerine üstünlüğü, cennette bulunan diğer nimetlerin dünyadakilere üstünlüğü gibidir.

es-Süddî dedi ki: Cennetteki talh, dünyadakine benzer. Şu kadar var ki onun baldan tatlı bir meyvesi vardır.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) bu âyeti “ayn” harfi ile “Meyveleri birbirine girmiş yemişler altında” diye okumuş ve (bu okuyuşunu gerekçelendirmek üzere de) şu âyeti zikretmiştir:

“Ve meyveleri olgunlaşmış güzel hurma ağaçları arasında” (eş-Şuara, 26/148) Ancak bu kıraat, mushafın hattına uygun değildir. Bir rivâyete göre de onun önünde; “Meyveleri birbirine girmiş muz ağaçları altında” diye okutmuş o da talhın burada işi ne? demiş, bu şeklindedir. Daha sonra da

“Ve tomurcukları üstüste binmiş…” (Kaf, 50/10) âyetini okumuştur. Ona: Bunu değiştirmeyelim mi? diye sorulunca, o: Kur’ân’ın bu şekilde değiştirilmesi ve tahvil edilmesi gerekmez demiştir. Böylelikle o, bu kıraati tercih etmiş olmakla birlikte, icma ile kabul edilmiş olan hat şekline muhalefeti dolayısıyla mushafta yazılmasını uygun bulmamıştır. Bu açıklamayı el-Kuşeyrî yapmıştır.

Ebû Bekir el-Enbarî senedini kaydederek şöyle demiştir: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen b. Arafe anlattı. Bize Îsa b. Yûnus, Mücahid’den anlattı. O el-Hasen b. Sa’d’dan, o Kays b. Ubad’dan dedi ki: Ben Ali’nin yanında;

“Meyveleri birbirine girmiş muz ağaçları altında” diye okudum -Mücahid şüphe ederek: Ya da Ali’nin huzurunda böyle okundu dedi. Bunun üzerine Ali (radıyallahü anh) şöyle dedi; Burada “talh (muz ağaçları)”ın ne işi var? Sen hiç diye okumaz mısın? dedikten sonra

“Ve tomurcukları üstüste binmiş” (Kaf, 50/10) âyetini okudu. Ona dedi ki: Ey mü’minlerin emiri, bunu mushaftan kazıyalım mı? diye sorunca, o: Hayır, artık bugün Kur’ân’da bir değişiklik olmaz. Ebû Bekr dedi ki: Bu ifadenin anlamı şu ki;

o mushafta yazılı olana dönmüş ve doğru olanın o olduğunu kabullenmiş olup, daha önce kullanmış olduğu -belki de kasti olmayan- o yanlış ifadeyi çürütmüş olmaktadır.

“Meyveleri birbirine girmiş” öncekileri de, sonrakileri de üstüste yüklenmek suretiyle birbiri üstüne gelmiş demektir. Bundan dolayı da onun açığfi çıkan dalları görülmeyip, aksine sıkı sıkıya dizilmiş olur. “Üstüste iyice istif etmek” demektir. “Üstüste iyice dizilmiş” anlamındadır. en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

“Kendisini alıkoyan (bir engel varken) açtı yolunu küçük ırmağın

Ve onu evin önündeki iki perdeye doğru gelmesini sağladı,

sonra da tepeden tırnağa kadar meyve ve yaprakla dolu (ağaca ulaştırdı.)”

Mesrûk dedi ki: Cennetin ağaçları kökünden dallarına kadar hepsi üstüste yığılmış meyvelerle doludur. (Cennetlik kişi) bir meyve yedi mi onun yerine ondan daha güzeli gelir.

Dikenleri alınmış sedir ağaçları arasında,

Diyanet Vakfı
Düzgün kiraz ağacı,

Kurtubi Tefsiri
Dikensiz arabistan kirazı altında,

“Dikensiz arabistan kirazı altında.” Yani dikenleri alınmış yahut kesilmiş arabistan kirazı arasında olacaklardır. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır. İbnu’l-Mübarek şu rivâyeti zikretmektedir: Bize Safvan, Süleym b. Âmir’den anlattı, dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in ashabı şöyle diyorlardı: Şüphesiz ki bedeviler ve soru sormaları bize çok faydalı oluyor. Bir gün bir bedevi Arap gelip; Ey Allah’ın Rasûlü, dedi. Yüce Allah Kur’ân-ı Kerîm’de eziyet verici bir ağaçtan sözetmektedir. Halbuki ben cennette sahibine eziyet verecek bir ağacın olacağı kanaatinde değildim. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Sözünü ettiğin ağaç hangisidir?” diye sordu, bedevi: Bu arabistan kirazı ağacıdır, onun rahatsız edici dikenleri vardır, dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Yüce Allah: “Dikensiz arabistan kirazı altında” demiyor mu? Allah onup dikenlerini almış ve herbir diken yerine bir meyve koymuş olacaktır. O ağaç öyle bir mahsul verir ki, bundan biri diğerine hiçbir şekilde benzemeyen yetmişiki çeşit meyve çıkacaktır.” İbnu’l-Mübarek, Zühd, V, 75, s. 74-75; Milnziıî, Tergih, VI, 293.

Ebû’l-Âl-iye ve ed-Dahhak dediler ki: Müslümanlar Vecce -ki o Taif’te verimli bir vadidir- baktılar ve oradaki arabistan ağaçları hoşlarına gitti. Keşke bizim de bunun gibi ağaçlarımız olsaydı, dediler. Bunun üzerine, bu âyet-i kerîme indi. Umeyye b. Ebi’s-Salt da cenneti nitelendirirken şöyle demektedir:

“Şüphesiz ki cennetteki bahçelerin koyu gölgeleri vardır,

Orada genç kızlar vardır, oranın arabistan kirazı ağaçlarının dikenleri alınmıştır.”

ed-Dahhak, Mücahid ve Mukâtil b. Havyam

“dikensiz arabistan kirazı altında” âyetini bu meyve yükü ile ağırlaşmış demektir, diye açıklamışlardır. Bu da daha önce sözünü ettiğimiz haberin muhtevasına yakındır.

Saki b. Cübeyr dedi ki: Onun yemişleri testilerden daha büyüktür. Bu husus daha önce en-Necm Sûresi’nde;

“Sidretu’l-münteha yanında” (en-Necm, 53/14) âyetini açıklarken geçmiş ve mahsullerinin Hecer testileri gibi olduğu Enes’in Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet elliği hadiste belirtilmiş idi.

Sağcılar! Ne büyük bir topluluktur sağcılar!

Diyanet Vakfı
Sağdakiler, ne mutlu o sağdakilere!

Kurtubi Tefsiri
Ashâbu’l-yemîn, ne Ashabu’l-yemîndir!

“Ashâbu’l-yemîn, ne Ashâbu’l-yemindir” âyeti ile tekrar -önceden geçtiği üzere- es-Sâbikûn(ileri geçenler)in kendileri olan Ashâbu’l-meymene’nin konumlarını sözkonusu etmektedir. Buradaki ifadenin tekrarlanması, içinde bulunacakları nimetlerin büyüklüğünü anlatmak İçindir.

Ancak “Selâm, selâm!” sözü işitirler.

Diyanet Vakfı
Söylenen, yalnızca «selam, selam»dır.

Kurtubi Tefsiri
“Selâm, selâm” diye bir sözden başka.

“Selâm, selâm diye bir sözden başka” âyetindeki

“Diye” lâfzı

“işitirler” fiili ile nasbedilmiştir, veya munkatı’ bir istisnadır. Yani ancak onlar … diye bir söz söylerler, yahut böyle bir söz işitirler, demektir.

“Selâm selâm” âyeti da

“diye” anlamındaki fiil ile nasbedilmiştir. Bu da, onlar ancak hayır söz söylerler, demektir. Mastar olarak da nasbedilmiş olabilir. Bu da; ancak onların birinin diğerine selam demesi müstesnadır, demek olur. Yahutta;

“Diye” lâfzının sıfatı, ikinci

“selam” lâfzı da birincisinden bedel olabilir. Anlam da: Boş sözden uzak kalına bilecek ve ondan kurtulmanın mümkün olabileceği bir söz (işitmeleri) müstesnadır, şeklinde olur. Bununla birlikte Selam olsun size” takdiri ile merfu olması da mümkündür.

İbn Abbâs: Biri diğerine selam verir, birbirleriyle selamlaşırlar demektir, demiştir.

Onları melekler selâmlar, yahutta aziz ve celil olari Rabbleri onları selâmlar, diye de açıklanmıştır.

Orada boş söz ve günaha sokan bir söz işitmezler.

Diyanet Vakfı
Orada boş bir söz ve günaha sokan bir laf işitmezler.

Kurtubi Tefsiri
Onlar orada ne bâtıl, ne de günahı gerektiren bir söz işitirler;

“Orada ne batıl, ne de günahı gerektiren bir söz işitirler.” İbn Abbâs der ki: Ne batıl, ne yalan bir söz işitirler. Bani (lağv) boş söz demektir.

“Günahı gerektiren” (te’sim) de; “Ona günaha girdin dedim” sözünün mastarıdır.

Muhammed b. Kah dedi ki:

“Günahı gerektiren” bir sözün olmaması, birinin diğerini günaha girdiğini söylememesi demektir.

Mücahid dedi ki:

“Onlar orada ne batıl, ne de günahı gerektiren bir söz işitirler.” Herhangi bir sövgü ve günahı gerektiren bir söz işittirmezler, demektir.

Yaptıkları amellerin karşılığı olarak.

Diyanet Vakfı
Yaptıklarına karşılık olarak (verilir).

Kurtubi Tefsiri
Yapageldiklerine bir karşılık olarak.

“Yapageldiklerine bir karşılık olarak” bir mükâfat olarak demektir,

“Bir karşılık olarak” lâfzının nasb ile gelmesi mef’ûlün leh olmasından dolayıdır. Bunun mastar (mef’ûl-i mutlak) olduğundan dolayı nasb ile gelmiş olması da mümkündür. Çünkü;

“Etraflarında ebedi kılınmış evlatlar dolaşır …bir karşılık olmak üzere onlara verilir” anlamındadır.

el-Huru’l-îne dair açıklamalar daha önce et-Tur Sûresi’nde (52/20. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde (ed-Duhan, 44/54. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Enes dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah huru’l îni zaferandan yaratmıştır.” Deylemî. Firdevs, II, 143 Enes’ten; Taberani, Evsat, I, 95; Kebir, VIII, 200 Her iki yerde de Ebû Umame’den.

Halid b. el-Velid dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim: “Cennet ehlinden bir kişi cennet elmalarından bir tanesini eline alır. Elinde parçalanır. Ondan bir huri çıkar, eğer güneşe bakacak olursa, güzelliğinden dolayı güneş utanır ve elmadan da bir şey eksilmez.” Bir adam ona: Ey Süleyman’ın babası, şüphesiz ki bu hayret edilecek bir şeydir. Üstelik elmadan bir şey eksilmez öyle mi? Halid b. Velid dedi ki: Evet, bu bir başka kandilden yakılan bir kandil ve hatta kandiller yakıldığı halde ondan bir şey eksilmemesine benzer. Allah dilediği herşeye kadirdir.

İbn Abbâs’tan (radıyallahü anh) rivâyet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah huru’l îni ayak parmaklarından diz kapaklarına kadar zaferandan, diz kapağından göğsüne kadar Ezfer miskinden, göğsünden boynuna kadar beyaz amberden, boynundan başına kadar beyaz kâfurdan yaratmıştır. Onun üzerinde şakayık gibi yetmişbin elbise vardır. Sana doğru geldiğinde yüzü güneşin dünya ehline parıldadığı gibi yukarı doğru yükselen bir nûr ile parıldar. Geri dönüp gittiğinde elbiselerinin ve teninin inceliğinden dolayı ciğeri görülür. Başında ise Ezfer miskinden yetmişbin perçemi vardır. Bu perçemlerin herbirisi için eteklerini yerden kaldıran bir hizmetçi vardır. O “İşte Allah dostlarının mükâfatı”; “yapageldiklerine bir karşılık olarak” onlara verilen budur, diye seslenir.

Saklanmış inci gibidir onlar.

Diyanet Vakfı
22, 23. Saklı inciler gibi, iri gözlü huriler,

Kurtubi Tefsiri
Ve sarmalanıp gizlenmiş İnciler misali güzel gözlü huriler de vardır.

“Ve” hiçbir elin değmediği ve üzerine tozun düşmediği bundan dolayı son derece şeffaf ve parlak olan

“sarmalanıp gizlenmiş inciler misali güzel gözlü hurilerde vardır.” Yani onlar bütün yönleriyle bedenlerinin güzellikleri itibariyle buna benzerler. Meal dolayısıyla ayet nazmında sonlardaolan bu bölüm, açıklamaları kısa olduğu için meale uygun sırası ile tercüme edilmiştir. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

“O bir incinin kabuğunda yaratılmış ta

Onun bütün yönleri bir gözetleme tarafıdır sanki.”

“Güzel gözlü huriler” lâfzı ref’ , nasb ve cer ile okunmuştur.

Cer ile okuyanların -ki Hamza, el-Kisâî ve başkalarıdır- kıraati bu durumda “testilerle” anlamındaki lâfza atfedilmiş olması mümkündür ki, bu da anlama göre hamledilir. Çünkü âyet: Onlar testilerle, meyvelerle, etlerle ve hurilerle nimetlenirler, demek olur. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

“Cennetlerinde” (12. âyet) anlamındaki lâfza atfedilmesi de mümkündür. Bu durumda onlar “Naim cennetlerinde”dirler ve muzafın hazfedilmiş olduğu takdiri ile “Huriler arasındadırlar” demek olur ki huriler ile birliktedirler denilmiş gibidir.

el-Ferrâ’ dedi ki: Cer ile okuyuş, mana itibariyle farklı olsalar dahi lafzen ona tabi kılmak suretiyle olur. Çünkü hurilerin, etraflarında dolaştırılmaları sözkonusu olmaz. Şair şöyle demektedir:

“Güzelliklerinden ötürü süslenmeye ihtiyacı olmayan kadınlar

bir gün görülürlerse, Ve kaşlarını ve gözlerini uzatırlarsa …”

Bilindiği gibi gözler uzatılmaz, ancak onlara sürme çekilir. Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Savaşta gördüm senin kocanı,

Bir kılıç ve mızrak kuşanmış olarak.”

Bu iki beyıtin, atfa mana itibariyle değil, lâfız itibariyle örnek olduğunu anlatmak istemektedir.

Kutrub dedi ki: Lâfız testilere ve ibriklere -manaya hamletmek sözkonusu olmaksızın- atfedilmiştir. O şöyle demiştir: Bununla birlikte hurilerin etraflarında dolaştırılmaları ve bundan dolayı da lezzet almaları kabul edilmeyecek bir şey değildir.

Nasb ile okuyanlara -ki bunlar el-Eşheb, el-Ukaylî, en-Nehaî, Îsa b. Ömer es-Sakafîdir, Ubeyy’in mushafında da böyledir- gelince, bu da bir fiil takdirine göre böyle okunmuştur. “İri gözlü hurilerle eşleştirilirler” denilmiş gibidir. Nasb halinde de manaya hamletmek güzeldir. Çünkü onunla etraflarında dolaştırılır ifadesinin anlamı o onlara verilir demektir.

Cumhûrun kıraati olan ref’e gelince -ki bu aynı zamanda Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim’in de tercih ettiği kıraattir-; “Onların yanlarında güzel gözlü huriler de vardır” anlamındadır. Çünkü onların etrafında huriler dolaştırılacaktır.

el-Kisâî dedi ki:

“Güzel gözlü huriler de vardır” âyetini ref ile okuyup onların etraflarında dolaştırılmayacağım da bu okuyuşuna gerekçe gösteren kimselerin aynı şeyi meyve ve kuş eti hakkında da söylemeleri gerekir. Çünkü bunlar da etraflarında dolaştmlmayacaktır. Etrafta dolaştırılan sadece şaraptır.

el-AhfeŞ dedi ki: Bunun manaya hamledilmiş olması da mümkündür. Çünkü âyet; Onlar için testiler vardır ve onlar için güzel gözlü huriler de vardır” anlamındadır.

Bunun

“Birçoğu” (13. âyet) lâfzına atfedilmiş olması da mümkündür. Bu lâfız da mübtedâ olup bunun da haberi

“işlenmiş tahtlar üzerinde(dirler.)” (15, âyet) âyetidir.

Aynı şekilde;

“Güzel gözlü huriler de vardır” âyeti da bu şekilde (haber durumunda)dır. Mübtedanın nekre olarak gelmesi ise, aldığı sıfaı ile özellik kazanması (tahsis edilmesi) dolay ısı iledir.

Ve iri gözlü hurilerden,

Diyanet Vakfı
22, 23. Saklı inciler gibi, iri gözlü huriler,

Kurtubi Tefsiri
Âyetin tefsiri için bak:23

Arzuladıkları kuş etinden,

Diyanet Vakfı
Canlarının çektiği kuş etleri,

Kurtubi Tefsiri
Ve canlarının çekeceklerinden kuş eti;

“Ve canlarının çekeceklerinden kuş eti” âyeti ile ilgili olarak Tirmizî’nin rivâyetine göre Enes b. Malik şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: “el-Kevser” nedir? diye sorulmuş, o da; “O yüce Allah’ın bana vermiş olduğu -cennette vermiş olduğu demek istemektedir- bir ırmaktır. Sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır. Orada boyunları deve boyunları gibi kuşlar vardır.” Ömer (radıyallahü anh): Şüphesiz ki bunlar şişman kuşlardır, deyince Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Onları yemek ondan da güzeldir” diye buyurdu. (Tirmizi) dedi ki: Hasen bir hadistir. Tirmizi, VI, 6H0; Az fazlalıkla: Müsned, 111, 221, 236

Bu hadisi ayrıca es-Sâlebî, Ebû’d-Derdâ yoluyla rivâyet etmiş olup, buna göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ki cennette deve boyunlarını andıran kuşlar vardır. Bunlar Allah dostunun eli üzerinde sıra sıra dizilirler. Birisi: Ey Allah dostu ben Arşın altındaki yeşillik alanlarda yayıldım. Tesnîm pınarlarından su içtim. Sen de benden ye, der. Onlar Allah dostunun huzurunda bu şekilde övülüp durmaya devam ederler. Nihayet o da içinden onlardan birisini yemeyi geçirir. Çeşitli şekillerde önüne düşüverir. O da o kuştan dilediğini yer, Doydumu o kuşun kemikleri bir araya getirilir ve uçar, yine cennette dilediği gibi yayılmaya devam eder.” Ömer (radıyallahü anh) dedi ki: Ey Allah’ın peygamberi şüphesiz ki bunlar şişman (iri cüsseli) kuşlar olacaktır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Onları yemek onlardan daha büyük bir nimettir” diye buyurmuştur.

Ebû Said el-Hudrî’den gelen rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ki cennette öyle kuşlar vardır ki, bu kuşların birisinde yetmişbin tür vardır. Bu da cennetliklerden birisinin tabağına düşer, sonra sirkelenir. Herbir tüyden kardan daha soğuk ve daha beyaz, tereyağından daha yumuşak, baldan daha tatlı bir yemek çeşidi ortaya çıkar. Bunlar arasında biri diğerini andıran iki yemek olmayacaktır. O da bundan istediğini yiyecek, sonra da o kuş uçup gidecektir.” suyuti ed-Duru’l-Mensur, VIII, 11.

Canlarının çektiği meyvelerden,

Diyanet Vakfı
(Onlara) beğendikleri meyveler,

Kurtubi Tefsiri
Seçip beğeneceklerinden de meyveler;

“Seçip beğeneceklerinden de meyveler.” Yani çokluğundan ötürü istediklerini seçerler. Bunun seçilen ve beğenilen türden meyve anlamına geldiği de söylenmiştir, “Seçmek” demektir.

Ondan ne başları ağrır ne de akılları gider.

Diyanet Vakfı
Bu şaraptan ne başları ağrıtılır, ne de akılları giderilir.

Kurtubi Tefsiri
Ondan başları da ağrımaz ve akılları da giderilmez.

“Ondan başları da ağrımaz.” O içkiyi içmelerinden ötürü başları ağrımayacaktır. Yani bu şarap dünyadaki içkiden farklı olarak herhangi bir rahatsızlık vermeyen lezzetli bir şaraptır.

“Ve akılları da giderilmez.” Daha önce bu es-Sâffât Sûresi’nde (37/47. âyette) geçmiş bulunmaktadır ki, sarhoş olmaları sonucunda akıllan başlarından gitmez, demektir,

Mücahid

“başları da ağrımaz” anlamındaki âyeti; şeklinde ve; anlamında okumuştur ki, bu da “dağılmazlar” demek olur. Yüce Allah’ın:

“Bölük bölük ayrılacakları gün” (er-Rum, 30/43) âyetinde olduğu gibi okumuştur.

Kûfeliler

“akıllarıda giderilmez” anlamındaki âyeti şeklinde “ze” harfi kesreli olarak okumuşlardır ki, bu da şArapları bitmez, içkilerinin sonu gelmez, demektir.

Şairin şu mısraında da bu (akılları başlarından gitmez) anlamdadır:

“Ömrüm hakkı için yemin ederim, sizler eğer başınız ağrısa da yahut ayılsanız da,

Ey Ebcer soyundan gelenler, siz çok kötü meclis arkadaşısınız.”

ed-Dahhak’ın İbn Abbâs’tan gelen rivâyetine göre şöyle demiştir: İçkide dört özellik vardır. Sarhoşluk, başağrısı, kusmak ve idrar sökmesi. Şanı yüce Allah da cennetteki şarabı sözkonusu ederken bu özelliklerden münezzeh (uzak) olduğunu belirtmiştir.

Kadehler, ibrikler ve içenlere dolu kâselerle,

Diyanet Vakfı
Main çeşmesinden doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle.

Kurtubi Tefsiri
Maînden testilerle, ibriklerle, kâselerle.

“Maînden testilerle, ibriklerle, kâselerle” âyetindeki;

“Testiler” lâfzı ‘in çoğuludur. Buna dair açıklamalar daha Önce ez-Zuhruf Sûresi’nde (43/71. âyet. 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bu tür kaplar, kulpları da, emzikleri de bulunmayan kaplardır.

“İbrikler” ise kulpları ve emzikleri bulunan su kaplan olup, tekili “ibrik” …diye gelir. Buna bu adın veriliş sebebi ise berraklığı dolayısı ile renginin parlamasından ötürüdür.

“Maînden testilerle” âyetine dair açiklamalar daha önce es-Saffât Sûresi’nde (37/45. âyette) geçmiş bulunmaktadır.

“Maîn” su ya da şarap akan pınar demektir. Şu kadar var ki, burada maksat pınarlardan akan şaraptır. Gözle görülen pınarlar diye de açıklanmıştır. O takdirde

“maîn” lâfız olarak, “gözle görmek” demek olan “muâyene”den İsm-i mef’ûl olur. Bunun çokluk demek olan; “fâîl” veznindeki şekli olduğu da söylenmiştir.

Yüce Allah, bunun sıkmak suretiyle çeşitli zorluklarla ve birtakım işlemlerden geçirildikten sonra elde edilen dünya şarabı gibi olmadığını da açıklamaktadır.

Onların etrafında ölümsüz gençler dolaşır.

Diyanet Vakfı
Çevrelerinde, (hizmet için) ölümsüz gençler dolaşır;

Kurtubi Tefsiri
Etraflarında ebedi kılınmış evlatlar dolaşır,

“Etraflarında ebedi kılınmış evlatlar dolaşır.” Mücahidin açıklamasına göre ölümsüz çocuklar (ğılman) demektir, el-Hasen ve el-Kelbi: Asla ihtiyarlamayan ve değişmeyen demektir. Şair İmruu’l-Kays’in şu beyitinde de bu anlamdadır;

“Mutlu ve asla kocamayan, ihtiyarlamayan kederleri az

Ve geceyi korkularla geçirmeyen bir kimseden başkası nimet içinde olabilir mi?”

–

“Ebedi kılınmışlar” anlamı verilen- lâfzı Said b. Cübeyr’e göre küpeliler anlamındadır. Çünkü küpeye: denildiği gibi pek çok süs eşyası anlamında da; kelimesi kullanılır, Bilezik takınmışlar anlamında olduğu da söylenmiştir. Buna yakın bir açıklama da el-Ferrâ”dan nakledilmiştir, Şair şöyle demektedir:

“Gümüşle süslenmişlerdir onlar, sanki

Arkaları küçük kum tepelerini andırır.”

Said b. Cübeyr’in açıkladığı -ve “küpeler takılmışlar” diye tercüme ettiğimiz- ‘ın “kemerler takılmışlar” anlamına geldiği de söylenmiştir. İkrime de “ebedî kılınmışlar” lâfzının nimete- gark olmuşlar anlamında olduğunu söylemiştir. Bir başka açıklamaya göre, onlar aynı yaşta olacaklardır. Yüce Allah onları cennetlikler için yaratmıştır. Dilediği şekilde ve doğup çoğalmaları sözkonusu olmaksızın cennetlikler etrafında dolaşır, dururlar.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anh) ile Hasen el-Basri şöyle demişlerdir: Burada sözü geçen “evlatlarda müslümanların küçük yaşta olup herhangi bir sevab ya da günahları olmayan çocukları kastedilmektedir.

Selman el-Fârisî de: Müşriklerin (küçük yaşta ölen) çocukları, cennetliklerin hizmetkârları olacaktır, demiştir.

el-Hasen dedi ki: Bunların mükâfatlarını görecekleri hasenatları, cezalandırmalarını gerektiren de günahları olmadığından böyle bir konuma yerleştirileceklerdir.

Âyetin maksadı şudur: Cennetlikler en mükemmel bir sevinç ve nimet içerisinde olacaklardır. Nimet ise insanın etrafında çokça hizmetçilerin ve bu türden küçük çocukların bulunması ile tamam olur.

Onlara yaslanmış, karşılıklı otururlar.

Diyanet Vakfı
15, 16. Cevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedir, karşılıklı olarak oturup yaslanırlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, üzerinde karşı karşıya yaslananlar olarak (nimetlere mazhar olurlar.)

“Onlar” o tahtların

“üzerinde karşı karşıya yaslananlar olarak” otururlar. Yani biri diğerinin sırtını görmez. Tahtlar üzerinde oldukları halde tahtları döner. Bu mü’min, eşi ve ailesi hakkındadır. Yani onlar yüzleri birbirlerine dönük olarak yaslanırlar. Bu açıklamayı Mücahid ve başkası yapmıştır.

el-Kelbî de şöyle demiştir: Herbir tahtın uzunluğu üçyüz ziradır. Kul onun üzerine oturmak istedi mi bu tahtlar alçalır. Üzerlerine oturdu mu yükselirler,

İşlenmiş tahtlar üzerindedirler.

Diyanet Vakfı
15, 16. Cevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedir, karşılıklı olarak oturup yaslanırlar.

Kurtubi Tefsiri
İşlenmiş tahtlar üzerindedîrler.

“İşlenmiş tahtlar üzerinde” Yani öne geçen es-sâbikûn cennette

“işlenmiş tahtlar üzerinde” oturacaklardır.

Tahtlar in çoğuludur.

“İşlenmiş” âyeti hakkında İbn Abbâs: Altın ile işlenmiş, İkrime: Boşluklarına inci ve yakut yerleştirilmiş, diye açıklamışlardır. Yine İbn Abbâs’tan

“işlenmiş” dizilmiş anlamında olduğu nakledilmiştir. Nitekim bir başka yerde:

“Sıra sıra dizili tahtlara” (et-Tur, 52/20) diye buyurmuştur. Yine ondan ve Mücahid’den: Altın ile işlenmiş, dokunmuş anlamındadır, Tefsirle ide de şöyle denilmektedir:

“İşlenmiş” altın çubuklarla dokunmuş, araları inci, yakut ve zebercetle doldurulmuş demektir.

“Kat kat dokumak ve sıra sıra dizmek” anlamındadır. Mesela; “Filan kişi taşları ve kiremitleri birbiri üstüne dizdi” denilir. Bu şekilde dizilene: denilir. “Âdeta sıra sıra dizilmiş gibi dokuması oldukça sağlam zırh” demektir, el-Â’şâ şöyle demiştir;

“Davud’un dokuduğu türden sağlam ve üstüste dizilmiş şekilde zırhlar ki,

Kabile ile birlikte, bölük bölük sürülüyor.”

Yine el-Â’şâ şöyle demiştir:

“Üzerinde sağlamca dokunmuş ve suyun taşmasını engelleyen bend gibi beyaz (yani demir) bir zırh vardır ki,

Bedeni örten bölümünün yakası üstünde bir miğferi de vardır.”

“Üst tarafı tıpkı dokunmuş bölümü gibi olan” demektir, de bu kökten gelmektedir ki, bu da “biri diğerinin içine giren ince kesilmiş parçalardan dokunmuş kemer”e denilir, Şairin şu beyitinde de bu kabildendir:

“Onun kemeri (beli) huzursuzca sana doğru koşuyor,”

Kastettiği fazla yolculuktan zayıf düşmüş devesidir.

Sonrakilerden az bir grup.

Diyanet Vakfı
Birazı da sonrakilerdendir.

Kurtubi Tefsiri
Birazı da sonrakilerdendir.

“Bir çoğu öncekilerdendir.” Geçmiş ümmetlerden bir topluluktur.

“Birazı da sonrakilerdendir.” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’e îman edenlerdendir.

el-Hasen dedi ki: Bir çoğu bu ümmetten önce geçip gitmişler a marndandır. Az bir kısmı da Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabındandır. Allah’ım, Sen lutfunla bizi onlarla birlikte kıl! Sonrakilerin “az” diye nitelendirilmeleri kendilerinden önce gelenlere nisbetledir. Çünkü önceki peygamberlerin sayısı pek çoktur. Dolayısıyla onlar arasından önce îman edenler (es-sâbîkün)’in sayısı da çoğalmıştır. Böylelikle onların sayıları bizim ümmetimizden öncelikle tasdike koşanların sayılarından daha fazla olmuştur.

Denildiğine göre bu âyet nazil olunca, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabına ağır geldi. Bunun üzerine

“öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” (el-Vâkıa, 39-40. âyetler) buyrukları nazil oldu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurdu: “Ben sizlerin cennetliklerin dörtte biri, hatta cennetliklerin üçte biri, hatta cennetliklerin yarısı olacağınızı ve öbür ikinci yarıyı da onlarla paylaşacağınızı ümid ederim.” İbn Kesîr, Tefsir, IV, 285. Bu hadisi Ebû Hüreyre rivâyet etmiş, el-Maverdî ve başkaları da zikretmişlerdir.

Bu anlamdaki bir rivâyet Müslim’in Sahih’inde Abdullah b. Mesud’un rivâyet ettiği bir hadis olarak da sabit olmuştur Müslim, I, 200; Buhâri, V, 2392; Hakim, Müstedrek, IV, 621; İbn Mâce, II, 1432; Müsned, I, 386, 437, 445.

Bununla sanki âyetin mensûh olduğunu kastetmiş gibidir. Fakat daha kuvvetli görülen, âyetin muhkem olduğudur. Çünkü âyet (neshin sözkonusu olduğu hükümleri bildiren bir âyet olmayıp) haber ifade etmektedir. Diğer bir sebep ise bu hususların (azlık ve çoklukların) birbirinden farklı iki kesim hakkında sözkonusu edilmesini görmemizdir.

el-Hasen dedi ki: Bizden öncekiler arasından olup ileriye geçenler (es-sâbîkun) bizim ümmetimizin ileriye geçenlerinden fazladır. Bundan dolayı yüce Allah:

“Birazı da sonrakilerdendir” diye buyurmuş, fakat es-sâbîkunun dışında olan Ashabu’l-yemin hakkında ise:

“Öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” (39-40. âyetler) diye buyurmuştur. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “Cennetliklerin yarısı olacağınızı ümit ederim” diye buyurması ve sonradan da yüce Allah’ın:

“Öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” âyetini okuması da bundandır.

Mücahid dedi ki: Burada sözü edilenlerin hepsi bu ümmettendir. Süfyan, Eban’dan, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbâs’tan, o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan: “Her iki çokluk ta benim ümmetimdendir.” Taherî, Tefsir, XXII, 191. Bununla da: “Öncekilerden de çok vardır, sonrakilerden de çok vardır” âyetini kastetmektedir. Bu görüş Ebû Bekr es-Sıddık (radıyallahü anh)’dan da rivâyet edilmiştir.

Ebû Bekir (radıyallahü anh) dedi ki: Her iki “çokluk” da Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in alametindendir. Bunlar arasından kimisi onun ümmetinin ilkleri arasındadır, kimileri de sonraki gelenler arasındadır. Bu da yüce Allah’ın:

“Onlardan kimisi nefsine zulmedicidir, kimisi itidal üzeredir, kimisi de Allah’ın izni ile hayırlarda öne geçmiştir” (Falir, 35/32) âyetini andırmaktadır.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Birçoğu öncekilerden” bu ümmetin ilk dönemlerinde gelenlerdendir. Öncekilerin mertebesine ulaşıncaya kadar itaat olan işlerde elini çabuk tutan

“birazı da sonrakilerdendir.” İşte bundan dolayı Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “Sizin en hayırlınız benim çağdaşım olan nesildir ” Müslim, IV, 1964; Buhâri, 11, 938, V, 2362, VI, 2463; Nesâî, VII, 17; Müsned, I, 438, II, 410, 479, IV, 427, 436. diye buyurmuştur.

Daha sonra yüce Allah Ashabu’l-yemin arasında öncekilerle sonrakilerin eşit olduğunu bildirmiştir.

“(……..): Birçok” lâfzı; “O şeyi kestim” kökünden gelmektedir. Buna göre ‘in ifade ettiği anlam “fırka” hıfzının anlamına benzemektedir. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır.

Öncekilerden bir topluluk,

Diyanet Vakfı
(Onların) çoğu önceki ümmetlerden,

Kurtubi Tefsiri
Bir çoğu öncekilerdendir.

Nimetlerle dolu cennetlerdedirler.

Diyanet Vakfı
11, 12. İşte bunlar, naim cennetlerinde (Allaha) en yakın olanlardır.

Kurtubi Tefsiri
Naîm cennetlerinde.

“es-Sâbîkun” lâfzının mübtedâ olarak merfu olduğu, ikincisinin (“önde gidenlerdir” anlamındaki lâfzın) onu tekid için geldiği, haberinin de

“İşte onlar yakınlaştırılmış olanlardır” âyeti olduğu söylenmiştir.

ez-Zeccâc ise şöyle demiştir:

“es-Sâbîkun” mübtedâ, olarak merfu olmuştur. İkincisi (“önde gidenlerdir” anlamındaki lâfız) onun haberidir. Âyetin anlamı da şudur:

Yüce Allah’a itaate ellerini çabuk tutarak koşuşanlar, işte onlar Allah’ın rahmetine öncelikle ulaşacak olanlardır.

“İşte onlar yakınlaştırılmış olanlardır” âyeti ise onların niteliklerindendir.

Şöyle de denilmiştir: Mukarreb olan es-sâbîkundan bir kişi cennetteki evinden dışarıya çıkacak olursa, ondan daha aşağılarda bulunan kimselerin, kendisini o ışık ile tanıyacakları bir aydınlığı olur.

Onlar yakınlaştırılmış olanlardır.

Diyanet Vakfı
11, 12. İşte bunlar, naim cennetlerinde (Allaha) en yakın olanlardır.

Kurtubi Tefsiri
İşte onlar yakınlaştırılmış olanlardır.

Öne geçenler, işte onlar öne geçmiş olanlardır.

Diyanet Vakfı
(Hayırda) önde olanlar,(ecirde de) öndedirler.

Kurtubi Tefsiri
es-Sabikûn’a gelince: Önde gidenlerdir.

“es-Sâbikûna gelince, önde gidenlerdir” âyeti ile ilgili olarak Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “es-Sabikun kendilerine hak verildiğinde kabul edenler, kendilerinden istendiğinde bunu cömertçe verenler ve insanlar hakkında kendilerine hükmettikleri gibi hükmeden kimselerdir. ” Müsned, VI, 67, 69. Bu hadisi el-Mehdevî zikretmiştir.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazi: Bunlar peygamberlerdir demiştir. el-Hasen ve Katade; es-Sâbikûn (ileri geçenler) bütün ümmetler arasında öncelikle îman eden kimselerdir. Buna yakın bir açıklama İkrime’den de rivâyet edilmiştir. Muhammed b. Şîrîn: Bunlar her İki kıbleye doğru namaz kılmış olanlardır demiştir. Buna delil de yüce Allah’ın:

“Muhacir ve ensarın ileriye geçen ilk (önder)leri…” (et-Tevbe, 9/100) âyetidir.

Mücahid ve başkaları da: Bunlar herkesten önce cihada çıkan ve herkesten önce namaza giden kimselerdir, demişlerdir.

Ali (radıyallahü anh) da: Bunlar beş vakit namaza öncelikle koşanlardır, demiştir, ed-Dahhak cihada çıkmakta ellerini çabuk tutanlardır, demiştir, Said b. Cübeyr tevbeye ve iyilikler yapmaya ellerini çabuk tutanlardır, diye açıklamıştır. Yüce Allah da;

“Rabbinizden bir mağfirete… koşuşun.” (Al-i İmrân, 3/133) diye buyurmuş, bir başka yerde de onlardan:

“İşte bunlar hayırlarda yarışırlar. Onlar bu işlerde ellerini çabuk tutanlardır” (el-Mu’minûn, 23/61) âyeti ile de onlardan övgüyle sözetmektedir.

Bunların dört kesim oldukları da söylenmiştir. Mûsa ümmetinin öne geçeni bunlardan birisidir ki; bu kişi Fir’avun ailesinden îman eden Hazkiel’dir. Îsa ümmetinden öne geçen kişi ki, bu da Antakyalı Habibu’n-Neccar’dır. Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmetinden de öne geçmiş iki kişidir ki bunlar da Ebû Bekir ve Ömer’dirler. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır, el-Mâverdî de bunu nakletmiştir.

Şumayt b. el-Aclan da şöyle demiştir: İnsanlar üç türlüdür. Birisi daha küçük yaşta iken hayır işlemeye koyulur ve dünyadan ayrılıp gidinceye kadar bu halini devam ettirir. İşte bu Allah’a yakınlaştırılmış olan es-sâbık (öne geçen) kimsedir. Birisi ömrünün erken dönemlerinde günaha başlar, sonra uzunca bir gaflet dönemi geçirir, arkasından tevbe ile bu günahlardan döner ve böyle bir kimseye bu hali ile ölüm gelir. İşte bu da Ashabu’l-yemindendir. Bir başkası ömrünün ilk dönemlerinden itibaren günah işlemeye koyulur ölünceye kadar bu halini sürdürüp gider, böylesi ise Ashabu’ş-şimaldendir.

Bir başka açıklamaya göre bunlar iyi ve güzel (salah) olan şeylerden herhangi bir şeye öncelikle koşan herkestir.

Sol tarafın halkı! Ne bedbaht bir topluluktur sol tarafın halkı!

Diyanet Vakfı
Soldakiler, ne bahtsızdırlar onlar!

Kurtubi Tefsiri
Ashabu’l-meş’eme, ne (yazık o) Ashabu’l-meş’emeye!

“Ve sizlerde üç sınıf olduğunuzda.” Nasıl ki eş eşe benziyorsa, herbir sınıf kendisinden olanlara benzeyecek şekilde üç sınıf olduğunuzda, demektir. Dahtı sonra yüce Allah onların kim olduklarını beyan ederek şöyle buyurmaktadır:

“Ashabu’l-meymene”,

“Ashabu’l-meş’eme” ve

“es-Sâbikûn”

Ashabu’l-meymene; cennete gitmek üzere sağ tarafa doğru götürülecek kimselerdir.

Ashabu’l-meş’eme ise cehenneme götürülmek üzere sol tarafa alınan kimselerdir. Bu açıklamayı es-Süddî yapmıştır. Meş’eme sol taraf demektir, “Şe’me” de böyledir. Mesela; “Filan kişi sol tarafa oturdu” denilir. Yine ” Ey filan, arkadaşlarını sol tarafa doğru al git” denilir. Araplar sol ele de derler. Sol yana ise derler. Aynı şekilde sağdan gelen şeye derler. Soldan gelen şeye ise derler.

İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle demektedirler: Ashabu’l-meymene, Âdem’in soyundan gelecekler sulbünden çıkartıldığı vakil sağ tarafında olanlardır. Yüce Allah onlar için: Bunlar cennette olacaklardır ve hiçbir şeye aldırış etmiyorum diye buyurmuştur.

Zeyd b. Eslem de şöyle demiştir: Ashabu’l-meymene o gün Âdem’in sağ tarafından alınan kimselerdir. Ashabu’l-meş’eme ise Âdem’in sol yanından alınan kimselerdir.

Atâ ve Muhammed b. Ka’b da şöyle demişlerdir: Ashabu’l-meymene amel defterleri sağ tarafından verilecek olanlar, Ashabu’l-meş’eme ise amel defterleri sol tarafından verilecek olanlardır.

İbn Cüreyc de şöyle demiştir; Ashabu’l-meymene hasenat ehii, Ashabu’l-ıneş’eme ise seyyiâc ehlidir.

el-Hasen ve er-Rabî şöyle demişlerdir: Ashabu’l-meymene salih amelleri ile kendilerine uğurlu gelen kimseler, Ashabu’l-meş’eme, çirkin ve kötü amelleriyle kendilerine uğursuzluk getiren kimselerdir.

Müslim, Sahih’inde İsrâ ile İlgili Ebû Zerr’in rivâyet ettiği hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğunu zikretmektedir: “Dünya semasına yükseldiğimizde sağ tarafında birtakım karaltılar, sol tarafında da birtakım karaltılar bulunan bir adam ile karşılaştık. Bu adam sağ tarafına baktığı vakit gülüyor, sol tarafına baktığı vakit ağlıyordu. Salih peygamber ve salih evlada merhaba, dedi. Ben Ey Cebrâîl bu kimdir? diye sordum. O: Bu Âdem (aleyhisselâm)’dır. Şu sağ tarafındaki karaltılar ile sol tarafındaki karaltılar onun soyundan gelen oğullarının ruhlarıdır. Sağ tarafında bulunanlar cennetlikler, sol tarafında bulunan karaltılar ise cehennemliklerdir… ” Müslim. I, 149; Buhârî, I, 135, III, 1217, ayrıca 64. bkz. Müsned, V, 143- diye hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir.

el-Müberrîd dedi ki: Ashabu’l-meymene ileri geçen kimseler, Ashabu’l-meş’ema ise geri kalan kimselerdir. Araplar Beni yeminine (sağına) koy fakat şimaline (soluna) koyma, derler. Beni öne geçenlerden kıl, geriye kalanlardan kılma, demektir.

“Ashabu’l-meymene” ile

“Ashabu’l-meş’eme”nin tekrarlanması durumun önemine ve hayret edilecek bir hal olduğuna dikkat çekmek içindir. Yüce Allah’ın:

“Gerçekleşmesi muhakkak olan! Nedir o gerçekleşmesi muhakkak olan?” (el-Hakka, 69/1-2) âyeti ile;

“şiddetlice çalan, nedir o şiddetlice çalan?” (el-Karia, 101/1-2) buyruklarına benzemektedir. Nitekim: Zeyd, Zeyd dediğin nedir? demeye benzer. Ayrıca Ummu Zerr (radıyallahü anha) hadisinde de şöyle denilmektedir: “Malik, sen Malik’in kim olduğunu biliyor musun?” Müslim, IV, 1899; Buhârî, V, 1989; İbn Hibbân, Sahih, XVI, 30; Nesâî, es-Sünenu’l-Kübra, V, 355, 357; Taberânî, Kebir, XVIII, 170 Maksat ise Ashabu’l-meymenenin elde edecekleri sevabın, Ashabu’l-meş’emenin ise karşı karşıya kalacakları azâbın çok olacağını anlatmaktır.

“Ashabu” lâfzının mübteda olarak ref olduğu,

“ne ashabu’l-meymenedir!” anlamındaki âyetin da haberi olduğu söylenmiştir. Sanki;

“Ashabu’l-meymene” dediğin nedir? diye buyurulmuş gibidir. Onlar nasıl bir şeydir, demektir.

Buradaki

“Ne” lâfzının tekid ve anlamın şöyle olması da mümkündür: Kitapları (amel defterleri) sağ taraflarından verilecek olanlar, işte onlar ileriye geçecek ve mevkileri yüksek olacak olanlardır.

Sağ tarafın halkı! Ne büyük bir topluluktur sağ tarafın halkı!

Diyanet Vakfı
Sağdakiler, ne mutlu o sağdakilere!

Kurtubi Tefsiri
Ashabu’l-meymene, ne (mutlu o) Ashabu’l-meymeneye!

Âyetin tefsiri için bak:9

Siz üç sınıf olursunuz.

Diyanet Vakfı
Ve sizler de üç sınıf olduğunuz zaman,

Kurtubi Tefsiri
Ve sizler de üç sınıf olduğunuzda:

Âyetin tefsiri için bak:9

Toz gibi saçılmış olduklarında,

Diyanet Vakfı
Dağılıp toz duman haline geldiği,

Kurtubi Tefsiri
Dağılmış toz haline geldikleri zaman…

“Dağılmış toz haline gelecekleri zaman” âyeti hakkında Ali (radıyallahü anh) şöyle demiştir:

“Dağılmış toz” atların toynaklarından yükselip sonra da kaybolan toz zerrelerine denilir. Yüce Allah amellerini böyle kılmıştır. Mücahid; “Küçük pencerede toz zerrecikleri şeklinde görünen ışık’a denilir. Buna yakın bir açıklama İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir. Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre o şöyle açıklamıştır: Bu alev aldığı zaman ateşin etrafa saçtığı kıvılcımlardır. Bu kıvılcımlar yere düştü mü yok olup gider. Atiyye de böyle açıklamıştır. Daha önce el-Furkan Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“İşledikleri amellerinin önüne geçip onu havaya saçılmış toz zerreleri yaparız” (el-Furkan, 25/23) âyetini açıklarken geçmiş bulunmaktadır.

“Dağılmış” anlamı verilen; lâfzı genel olarak üç noktalı “se” ile okunmuştur. Darmadağın olmuş demektir. Yüce Allah’ın:

“Orada her canlıdan etrafa dağıttı.” (Lukman, 31/10) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır ki; dağıttı ve yaydı, demektir.

Mesrûk, Nehâî ve Ebû Hayve ise iki noktalı “te” ile diye okumuşlardır ki, bu da kesilmiş demek olup, onların (Arapların) “Allah onu koparsın” şeklindeki tabirlerinden alınmıştır: “ki Kestirip atmak, bir şeyi kesinlikle bir şekle bağlamak” mastarı da buradan gelmektedir.

Dağlar darmadağın edilip un ufak olduğunda,

Diyanet Vakfı
Dağlar parçalandığı,

Kurtubi Tefsiri
Dağlar parça parça ufalandığı zaman,

“Dağlar parça parça ufalandığı” İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre darmadağın edildiği zaman demektir. Mücahid de: Tıpkı unun yağa bulanması gibi olacaktır. “Sevik ya da yağa yahut zeytinyağına bulanan un” demektir. Sonra bu haliyle yenilir, fakat pişirilmez. Bazan azık olarak da beraber gotürülebilir. Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Ekmek pişirmeyiniz, bunun yerine unu yağa karıştırınız,

Ve hiçbir yerde uzun süre kalmayınız.”

Ebû Ubeyde’nin naklettiğine göre bu sözü söyleyen kişi Gatafanlılardan bir hırsız imiş. O ekmeği pişirmek istemiş, fakal buna vaktinin yetişmeyeceğinden korktuğundan hamur olarak yiyivermiştir.

Yani onlar (dağlar) birbirine karışmış olacak ve bir miktar suya karıştırılmış un gibi olacaktır. Bu da şu demektir: Dağlar toprak olacak ve birbirine karışacaklardır. el-Hasen: Dağlar kökünden koparılıp yak olup gidecektir demiştir. Bunun benzeri de yüce Allah’ın;

“Rabbim onları kökünden koparıp parça parça dağıtacak” (Ta-Ha, 20/105) âyetidir.

Atiyye: Kum ve toprak gibi serilmiş olacaklardır, diye açıklamıştır.

“sürmek” anlamında olduğu söylenmiştir. Yani dağlar sürülecektir. Ebû Zeyd dedi ki: Bu lâfız sürmek anlamındadır. “Develeri önüme katıp sürdüm, sürerim” demektir,

Ebû Ubeyd dedi ki “Develeri önüme katıp sürdüm” şeklinde iki ayrı söyleyiş olup develer bir işten alıkonulmak maksadıyla onlara “Bes bes yahut bis bis” demeyi anlatır. Hadîs-i şerîfte de şöyle buyurulmaktadır:

“Medine’den, Yemen’e, Şam’a ve Irak’a bir topluluk çıkıp dağılacaklardır. Fakat eğer onlar bilseler Medine onlar için daha hayırlıdır. ” Buhârî, II, 663; Müslim, II, 1008,1009; İbn Hibbân, Safıih, XV, 63; Muvattâ, II, »97; Müsned; V, 220. Bir diğer hadiste de bu anlamda kullanılmıştır: “Yemenliler çoluk çocuklarını önlerine katıp sürenler olarak size geldiler.”

Araplar; derler. Ebû Zeyd bu iki lâfzın ilk harflerini kesreli olarak rivâyet etmiştir. “Sen onu hissettiğin ve yolda giderken onun yanına vardığın yerden onu getir” demektir.

Mücahid: Dağlar bir çeşit akacaktır. İkrime: Bir çeşit yıkılacaktır. Muhammed b. Ka’b: Bir çeşit sürüleceklerdir, diye açıklamıştır. el-Ağleb, el-İclî’nin şu sözleri de bu türdendir Arapça baskıyı hazırlayanların notuna göre; nüshada bir hoşluk bulunduğundan el-İdi’ye ait olduğu belirtilen şahit bulunmadığı gibi, ayrıca tesbit edilmesi imkanı da olmamıştır

el-Hasen de: Paramparça edildiklerinde, diye açıklamıştır. Anlamlar birbirlerine yakındır.

Yer şiddetle sarsıldığında,

Diyanet Vakfı
Yer şiddetle sarsıldığı,

Kurtubi Tefsiri
Yeryüzü şiddetle sarsıldığı zaman,

“Yeryüzü şiddetle sarsılacağı zaman” Mücahid ve başkalarından nakledildiğine göre sarsıldığı ve hareket ettirildiği zaman demektir, “Onu sarstı, sarsar” hareket ettirdi, sarsıntıya uğrattı demektir. “Hörgücü büyük dişi deve” demektir.

Hadiste de: “Dalgalandığı vakit deniz yolculuğuna çıkan bir kimsenin himayesi olmaz. ” Müsned, V, 79 (çok az lafzî farkla) Ma’mer b. Raşid, et-Câmi’, XI, 306 denilmektedir ki, dalgaları hareket halinde olduğu vakit anlamındadır.

el-Kelbî dedi ki: Çünkü yüce Allah yere vahyedeceğinde o da yüce Allah’tan korktuğundan ötürü alabildiğine sarsılacaktır.

Müfessirler de şöyle demişlerdir: Beşikteki çocuk nasıl sallanıyorsa, yer de Öylece sallanacak. Öyle ki, üzerindeki bütün binalar yıkılacak, üzerinde dağ ve daha başka her ne varsa hepsi kırılıp dökülecek.

İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre: “Sesi duyulacak şekilde şiddetli hareket” demektir.

“Zaman” lâfzının îrabtaki mahalli ise “gerçekleştiği zaman” lâfzından bedel olarak nasbdır. Bununla birlikte;

“o azaltıcıdır, yükselticidir” anlamındaki âyet ile nasbedilmesi de mümkündür. Yani yeryüzü sarsılacağı vakit, dağlarda parçalanacağında (kıyâmet) alçaltır ve yükseltir. Çünkü o zaman yüksek olan şey alçalacak, alçak olan şey de yükselecektir.

Şöyle de açıklanmıştır: Yeryüzü iyice sarsılacağı vakit o vakıa gerçekleşecektir, demektir. Bu açıklamayı da ez-Zeccâc ve el-Cürcânî yapmıştır.

Âyetin;

“Yeryüzü şiddetle sarsılacağı zaman”ı hatırla, anlamında olduğu “Sarsıntı” lâfzının ise mastar (mef’ûl-i mutlak) olduğu da söylenmistir. Bu ise bu sarsıntının tekrarlanacağının delilidir.

Alçaltıcı, yükseltici bir olaydır.

Diyanet Vakfı
O, alçaltıcı, yükselticidir.

Kurtubi Tefsiri
O alçaltıcıdır, yükselticidir.

“O alçaltıcıdır, yükselticidir” âyeti hakkında İkrime, Mukatıl ve es-Süddî şöyle demişlerdir: O sesi alçaltmış ve böylelikle yakında olana işittirmiş, uzakta olan için de sesini yükseltmiştir. Bu da yakında olanı da, uzakta olanı da işittirmiştir demektir,

es-Süddî şöyle demektedir: O kıyâmet, büyüklük taslayanları alçaltmış, mustazaf olanları yükseltmiş olacaktır.

Katade de şöyle açıklamıştır: O birtakım toplumları Allah’ın azabında alca İtmiş, birtakım toplumları da Allah’a itaatte yükseltmiştir.

Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) da şöyle demiştir: Allah’ın düşmanlarını ateşte alçaltmış, Allah’ın dostlarını da cennette yükseltmiş olacaktır.

Muhammed b. Ka’b da şöyle demiştir: Kıyâmet dünyada iken yükseklerde olan birtakım toplumları alçaltacak, dünyada iken aşağı görülen birtakım toplumları da yükseltecektir.

Atâ da şöyle demiştir: Adalet ile birtakım toplumları alçaltacak, ilâhî lûtufla başkalarını yükseltecektir.

Alçaltmak ve yükseltmek Araplarca hem mekân, hem de konum hakkında hem İzzet, hem de alçaklık hallerinde kullanılır. Şanı yüce Allah da kıyâmete alçaltmayı ve yükseltmeyi, fiili mekâna ve zamana ve onların dışında kalıp fiili bizzat gerçekîeşu’rmeyen kimselere izafe etmek şeklinde Arapların adeti üzere anlamı genişleterek ve mecaz yoluyla nisbet etmiş bulunmaktadır. Mesela, Araplar “Uyuyan bir gece, oruçlu bir gündüz (yani uyku ile geçirilen bir gece ve oruç tutulan bir gündüz)” derler. Kur’ân-ı Kerîm’de de:

“Hayır, gecenin ve gündüzün hilekârlıkları (sizin yaptığınız hilekârlıklar)” (Sebe, 34/33) diye buyurmaktadır. Gerçekte ise yükseltip alçaltan yalnızca yüce Allah’tır. O dostlarını en yüksek mevkilere yükseltmiş, düşmanlarını da en aşağı derecelere alçaltmış olacaktır.

el-Hasen ve Îsa es-Sakafî nasb ile: “Alçaltıcı ve yükseltici olarak” diye okumuş; diğerleri ise mübtedâ takdiri ile ref ile okumuşlardır. Nasb ile okuyanlar; hal olarak böylece okumuşlardır. el-Ferrâ’ya göre ise; bu bir fiil takdirine göre böyle okunur.

“O vakıa gerçekleştiği zaman onun gerçekleşmesini yalanlayacak yoktur.” O

“alçaltıcı ve yükseltici olarak” vukua gelecektir anlamındadır.

Kıyâmetin gerçekleşeceğinde ve onun birtakım toplumları yükseltip, diğerlerini de -açıkladığımız üzere- alçaltacağında hiçbir şüphe yoktur.

Onun meydana gelişi yalanlanacak bir şey değildir.

Diyanet Vakfı
Ki onun oluşunu yalanlayacak hiçbir kimse yoktur;

Kurtubi Tefsiri
Onun gerçekleşmesini yalanlayacak yoktur.

“Onun gerçekleşmesini yalanlayacak yoktur.” Buradaki

“Yalanlayacak” âyeti “yalan” anlamında bir mastardır. Çünkü Araplar bazan fail ve mef’ûl veznindeki kelimeleri mastar yerine kullanırlar. Yüce Allah’ın:

“Orada boş söz işitmezler” (el-Ğâşiye, 88/11) âyetine benzer. Burada da “boş söz” anlamındaki kelime, ism-i fail olmakla birlikte mastarı anlamındadır ve “orada onun bir yalanı işitilmez” demektir. Bu açıklamayı el-Kisaî yapmıştır. Halkın: ifadesini”Allah’a sığınırım” anlamında kullanması ve; ifadesinin; “Ayağa kalk!” anlamında kullanılması da bu türdendir.

Arap kadınlardan birisi küçük oğlunu oynatırken şunları söylemiştir:

“Ayağa kalk ayağa kalk,

Sen uyuyan bir kula denk geldin.”

Buradaki;

“Yalanlayacak” ifadesinin sıfat olduğu, mevsûfun hazfedilmiş olduğu da söylenmiştir. Onun gerçekleşmesi ile ilgili yalan bir durum yahut yalan söyleyen bir kimse yoktur, demektir. Bu da onun gerçekleşeceğini haber veren herkes doğru söylüyor, anlamına gelir.

ez-Zeccâc dedi ki:

“Onun gerçekleşmesini yalanlayacak yoktur.” Kimse onu geri çeviremez, demektir. el-Hasen ve Katade’nin görüşleri de buna yakındır. es-Sevrî de şöyle demektedir; Onun gerçekleşmesini hiç kimse yalanlamaz. Yine el-Kisâî şöyle demiştir: Onun yalanlanması sözkonusu değildir. Yani hiçbir kimsenin onu yalanlamaması gerekir.

Onun gerçekleşmesi ciddidir, bunda herhangi bir şaka ya da eğlence sözkonusu değildir, diye de açıklanmıştır.

Vâkıa gerçekleştiğinde,

Diyanet Vakfı
Kıyamet koptuğu zaman,

Kurtubi Tefsiri
O vakıa gerçekleştiği zaman,

“O vakıa gerçekleştiği” yani kıyâmet koptuğu

“zaman.” Maksat Sûr’a son defa üfürülmesidir. Ona

“vakıa” denilmesinin sebebi, yakın bir zamanda gerçekleşeceğinden dolayıdır. Orada zorlu pekçok olayın gerçekleşeceğinden dolayı bu İsmin verildiği de söylenmiştir.

Âyette hazfedilmiş ifadeler vardır. Yani o vakıanın gerçekleşeceği zamanı hatırlayınız. el-Cürcani dedi ki:

“Zaman” sıla (zaid)dir. Vakıa gerçekleşecektir, demektir. Yüce Allah’ın:

“O saat yaklaştı” (el-Kamer, 54/1) âyeti ile;

“Allah’ın emri geldi” (en-Nahl, 16/1) buyrukları gibidir. Yine bu âyet: Oruç geldi yariı zamanı yaklaştı, demeye benzer. Birinci görüşe göre ise “Zaman” vakit bildirmek içindir, cevabi da yüce Allah’ın:

“Ashabu’l-meymene ne ashabu’l-meymenedir” (8, âyet) âyetidir,

Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir.

Diyanet Vakfı
Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı yücelerden yücedir.

Kurtubi Tefsiri
Celal ve ikram sahibi Rabbinin ismi ne yücedir!

“Celal ve İkram sahibi Rabbinin ismi ne yücedir!” âyetindeki:

“Ne yücedir!” âyeti “bereket” kökünden “tefâate” vezninde bir kelime olup, daha önce buna dair açıklamalar (el-Furkan, 25/1. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Celâl” azamet “sahibi” demektir.

“İkram” âyetine dair açıklamalar ise daha önceden (er-Rahmân, 55/27. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Âmir “celâl… sahibi” anlamındaki âyeti “vav” ile: “diye “ismi” anlamındaki kelimenin sıfatı olarak okumuştur. Bu ise isminmüsemmaile aynı şey olduğu görüşünü pekiştiren bir kıraattir. Diğerleri ise; ” Celâl… sahibi” diye okuyarak bunu

“Rabbi” lâfzının sıfatı yapmışlardır.

Bununla bu sûrenin kendisi ile başladığı ismi kastediyor gibidir. Çünkü yüce Allah “er-Rahmân” diyerek bu isimle sûreye başlamış, sonra insanlarla cinlerin yaratılışını, göklerin ve yerin yaratılışını ve sanatını sözkonusu etmiş

“her gün bir işte olduğunu” (29. âyet) belirtip, yarattıklarını idaresini zikretmiştir. Daha sonra kıymet gününden ve dehşetlerinden sözetmekte, cehennem ateşinden sözettikten sonra da cennetlerin nitelikleri ile bu açıklamalarını sona erdirmektedir. Nihayet sûrenin sonunda “celal ve İkram sahibi Rabbinin ismi ne yücedir!” diye buyurmaktadır. Yani işte bu sûreye kendisi ile başlanılan bu isim ne yücedir demektir,

Bununla yüce Allah muhataplara şunu öğretiyor gibidir: Bütün bunlar size rahmetim ile verilmiştir. Rahmetim ile Ben sizi yarattım, sizin için göğü, yeri, diğer yaratıkları, mahlukları, cenneti ve cehennemi yarattım. Bütün bunlar sizin İçin Rahmân ismimin bir tecellisidir. Böylelikle yüce Allah kendi ismini övmekte, sonra da “celal ve İkram sahibi” diye buyurmaktadır. Yani O, zatı itibariyle celâl, fiilleri itibariyle kerimdir.

Kıraat âlimleri sûrenin baş tarafında (27. âyette) “Vech”‘ın sıfatı olarak “celal sahibi; zu’l-cekü” diye okunacağında ihtilâf etmemişlerdir. Bu, bununla yüce Allah’ın kendisine bakacakları vakit, mü’minlerin karşılarında görecekleri Allah’ın Vechinin kastedildiğinin delilidir. Böylelikle onlar güzel mükâfat, güzel karşılayış ve güzel bağıştan dolayı sevineceklerdir.

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Yeşil yastıklara… yaslanarak” âyetinde geçen:

“Yastıklar” uyumak üzere yatağın (ya da döşemenin) üzerine atılan bir örtü demektir. İbn Abbâs dedi ki: Bu, döşemenin ve yaygının artan (sarkan) kısımlarıdır. Yine ondan nakledildiğine göre bunlar artan kısımları üzerine yaslandıkları örtülerdir. Katade de böyle demiştir.

el-Hasen ve el-Kurazî, bunlar yaygılar demektir; İbn Uyeyne de: Bunlar oturmak üzere verdeki yastıklardır; diye açıklamışlardır, İbn Keysan İse, bunlar yüz yastıklarıdır demiştir. el-Hasen de böyle açıklamıştır. Ebû Ubeyde: Bunlar örtünün kenarı demektir.

el-Leys de: Bunlar yere serilen bir çeşit yeşil örtüdür, demiştir. Yüksek döşekler oldukları da söylenmiştir. Enlice herbir örtüye Araplarca: denildiği de söylenmiştir. İbn Mukbil şöyle demiştir:

“Biz (hasımların topraklarına) öyle inenleriz ki ayaklarımız çiğner geçer,

(Kadınların) çeşitli örtüleri ile genişçe örtülerin yere düşenlerini.”

Bunlar birbirlerine yakın görüşlerdir.

es-Sıhah’ta. şöyle denilmektedir: “Yatak ve döşek örtüleri yapmakta kullanılan yeşil kumaşlaradır. Bunun tekili; …diye gelir,

Said b. Cübeyr ile yine İbn Abbâs: Bu cennet bahçeleri, demektir demişlerdir. Bu kelimenin türemesi: Yükseldi, yükselir” fiilindendir. Kuşun havada kanatlarını hareket ettirmesine (çırpmasına); denilmesi de buradan gelmektedir. Bundan dolayı erkek deve kuşuna “refref” dedikleri de olur. Çünkü o önce kanatlarını çırpar, sonra koşar. “Kuş üzerine konmak maksadıyla belli bir şeyin etrafında kanat çırptı” demektir. Çadırların kıvrımlarına, gömleğin yan taraflarına ve ondan sarkan bölümlere de böyle denilir. Tekili: …diye gelir.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın vefatı ile ilgili haberde de şöyle denilmektedir: Üzerindeki örtüyü (refref i) kaldırdı, hışırtısı olan bir yaprakmış gibi yüzünü gördük. Kıldan olan çadırın kenarını kaldırdı demek isteniyor.

Bir görüşe göre bu kelimenin aslı, parlak ve taze bitki halini anlatmak için kullanılan: Bitki taze ve parlak oldu, olur” ifadesidir. Bu açıklamayı es-Sa’lebî nakletmiştir.

el-Kutebî de şöyle demektedir: Nimetten ve tazelikten ötürü suyu çokça olan ve âdeta neredeyse sallanacak hale gelen herbir şeyin bu halini anlatmak için denilir. Bu açıklamayı da el-Herevî nakletmektedir.

Refref in sahibi üzerine bindiği takdirde kanat çırparak onu tıpkı bir salıncak gibi sağa ve sola, yukarıya ve aşağıya hareket ettiren ve böylelikle eşi ile birlikte kendisiyle zevk alıp neşelendiği bir araç olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı et-Tirmizî el-Hakîm, Nevadiru’l-Usûl adlı eserinde zikretmiş olup, biz de bunu et-Tezkire adlı eserimizde kaydettik.

et-Tirmizi (el-Hakim) şöyle demiştir: O halde refref (yeşil yastıklar) daha önce sözü geçen döşemelerden daha üstündür. Bundan önceki iki cennette yüce Allah bu döşemeleri sözkonusu ederek:

“Astarları kalın ipekten döşemelere yaslanmışlar olarak” (54. âyet) diye buyurmuş, burada İse: “Yeşil yastıklara yaslananlar olarak” diye buyurmuştur. Refref öyle bir şeydir ki, Allah dostu onun üstüne kuruldu mu onu uçurur, yani tıpkı salıncak gibi istediği tarafa şu tarafa, bu tarafa uçurur. Bunun aslı da yüce Allah’ın huzurunda refref etmekten gelir. Miraç hadisinde bize rivâyet olunduğuna göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Sidre-i Müntehâ’ya ulaştığında ona refref gelip, Hz. Peygamberi Cibril’in elinden aldı ve onu Arş’ın dayanağına kadar uçurdu. Hz. Peygamberin şöyle buyurduğu zikredilmektedir: “Beni yukarı aşağı uçurdu gitti ve nihayet beni Rabbimin huzurunda durdurdu.” Daha sonra ayrılma zamanı gelince, yine onu alıp yükselterek, alçaltarak uçurdu ve sonunda Cebrâîl’e (Allah’ın salat ve selamlan üzerine olsun) teslim etti. Cebrâîl o sırada ağlıyor ve yüksek sesle hamdediyordu. Refref yüce Allah’ın huzurundaki hizmetçilerden birisidir. Yakınlık ve yakınlaşmak konumunda özel işlerle görevlidir. Tıpkı Burak’ın peygamberlerin bindiği ve bu iş için o yerde özel olarak görevli olan bir binek olması gibi. Yüce Allah’ın şu yakınlaştırılmış iki cennet ehline müsahhar kıldığı bu refref onların yaslandıkları yer ve onların döşekleridir. Allah’ın dostunu o nehirlerin kıyılarına aktıkları yerlere, dilediği yere, iyi ve güzel eşlerinin çadırlarına alır, götürür.

Daha sonra yüce Allah:

“Ve güzel döşemeler” diye buyurmaktadır. Sözü edilen: “Serilen nakışlı örtüler”dir. Nakışların yaratıcısı olan yüce Allah onların güzel olduklarını söylemektedir. O halde bu örtülerin kendileri hakkında ne düşünülebilir?

Osman (radıyallahü anh), el-Cahderî, el-Hasen ve başkaları “yastıklar” anlamındaki lâfzı şeklinde munsarıf olmayan bir çoğul olarak okumuşlardır. Aynı şekilde “döşemeler” anlamındaki âyeti da diye çoğul okumuşlardır ki; birincisi ‘in, ikincisi; çoğuludur.

” Yastık” lâfzı çoğul için kullanılan bir isimdir. ” Döşeme” ise çoğula delalet eden ve ( yli)’e mensub olan bir isimdir.

Bir başka açıklamaya göre bunların tekilleri; şeklinde gelir. birincisinin, ikincisinin çoğulunun çoğuludur.

el-Ferrâ’nın dediğine göre: “Kalın yaygılar” demektir. İbn Abbâs ve başkalarından gelen rivâyete göre ise bunlar oturmaya mahsus yastıklardır. el-Hasen yerdeki sergiler ve yaygılardır derken, Mücahid kalın ipektir demiştir. el-Kutebî de şöyle demiştir; Araplara göre işlemeli herbir örtüye; denilir, Ebû Ubeyd dedi ki; Bu isim, işlemenin yapıldığı bir yere mensubtur. İyice ve sağlamca dokunmuş herbir işleme de ona nisbet edilir. Şair Zu’r-Rimme söyle demiştir;

“Sanki el-Ruf bahçelerine giydirmiş gibi

Abkar işlemelerinden örtüler ve perdelerle yaygılarla süslemiş gibi.”

Denildiğine göre “Abkar” Yemen taraflarında bir kasaba olup, orada nakışlı, işlemeli yaygılar dokunur.

İbnu’l-Enbârî dedi ki: Bu hususta asıl olan, “abkar” denilen yerin cinlerin kaldığı bir kasaba olup üstün ve değerli olan herşey oraya nisbet edilir.

el-Halil dedi ki: Üstün nefis, değerli ve kıymetli erkekler, kadınlar ve başka türden olan herşey Araplarca “abkarî” diye adlandırılır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ömer (radıyallahü anh) hakkında söylediği: “İnsanlar arasında onun kuyudan su çektiği gibi çeken üstün, dahi birisini görmedim” Buhârî, III, 1329, 1340, 1345, VI, 2575, 2718; Müslim, IV. 1862; Tirmizi, IV, 541; Müsned. II. 39. 99, 104, 107, 450. âyetinde de bu kökten gelen lâfız kullanılmış bulunmaktadır.

Ebû Amr b. el-Alâ’ya, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: “Onun çektiği gibi su çeken üstün ve dahi birisini görmedim” sözü hakkında kendisine soru sorulmuş ve şu cevabı vermiştir: (Bu lâfız) bir kavmin başkanı ve onların üstün ve değerlileri demektir. Şair Züheyr de şöyle demiştir:

“Üzerlerinde abkarî cinleri bulunan atlarla ki

Bir gün (istediklerine) nail olmaya ve üstünlük sağlamaya lâyıktırlar.”

el-Cevherî dedi ki: “el-abkarî” Arapların cin topraklarından olduğunu iddia ettikleri bir yerin adıdır. Şair Lebid de şöyle demiştir:

“Olgun yaşlılar ve gençler ki, abkar cinleri gibidirler.”

Daha sonra mahareti, güzel sanatı ve gücüne hayran kaldıkları herbir şeyi bu lâfza nisbet ederek “abkarî” diye kullandılar. Bu ise hem tekil, hem olarak kullanılır. Hadîs-i şerîfte de O abkarî (seccade) üzerinde secde ederdi.” Beyhakî, es-Sünenu’l-Kübra, 11, 436. denilmektedir. İşte bu da boyaların ve nakışların bulunduğu bu bildiğimiz yaygılardır. Öyle ki Araplar abkarî bir zulüm” tabirini kullanmış ve güçlü bir kimseye de: “Bu bir kavmin abkarîsidir” demişlerdir. Hadîs-i şerîfte de: “Ben onun kuyuda su çektiği gibi su çeken bir abkari (güçlü, kuvvetli, dahi) bir kimse görmedim.” denilmiştir.

Daha sonra yüce Allah onların örflerinden bildikleri şekilde onlara hitab ederek: “Ve güzel döşemelere” diye buyurmaktadır. Bazıları lâfzını diye okumuşlarsa da bu hatadır, çünkü mensub isim nisbeti olduğu gibi bırakılarak çoğul yapılmaz. Kutrub ise şöyle demiştir: Bu mensub bir isim değildir. ” Koltuk ve koltuklar” ile Buht devesi ve buht develeri” kelimelerine benzer.

Ebû Bekr’in rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem):

“Yeşil yastıklara ve güzel döşemelere yaslanarak” âyetini; diye okumuştur. Bunu da es-Sa’lebî zikretmiştir, ” Yeşil” lâfzındaki “dat” harfinin ötreli kullanılması ise çok azdır.

Yeşil yastıklara ve güzel işlemeli halılara yaslanırlar.

Diyanet Vakfı
Yeşil yastıklara ve harikulade güzel döşemelere yaslanırlar.

Kurtubi Tefsiri
Yeşil yastıklara ve güzel döşemelere yaslanarak (dinlenirler.)

Âyetin tefsiri için bak:77

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Bunlara… ne bir insan dokunmuştur, ne de bir cin.” Daha önceden geçtiği üzere kimse onlara el değmemiştir.

“Onlara… ne dokunmuştur” âyeti genel olarak “mim” harfi kesreli olarak okunmuştur. Ancak Ebû Hayve, eşŞâmî, Talha b. Mûsarrif, el-A’rec ve el-Kisâî’den naklen eş-Şirazl her iki yerde de “mim” harfini ötreli okumuşlardır. el-Kisâî ise bunlardan birisini kesreli, diğerini ötreli okur ve bu hususta okuyanı muhayyer kabul ederdi. Birincisini ötreli okursa, ikincisini kesreli; birincisini kesreli okursa, ikincisini ötreli okurdu. Bu aynı zamanda Ebû İshak es-Sebî’nin de kıraatidir. Ebû İshak dedi ki: Ben Ali’nin taraftarları arkasında namaz kılıyordum, onlar da “mim” harfini ötreli okuyorlardı. Abdullah’ın arkadaşları arkasında namaz kılıyordum, onlar da kesreli okuyorlardı. Böylece el-Kisâî her iki rivâyet ile de amel etmiş olmaktadır. Bunların her ikisi de iki ayrı söyleyiştir, diye de,diye de söylenir. Tıpkı; fiilleri gibi. Ötreli okuyan her iki şiveyi birarada kullanmış olmak için ötreli okumuş, kesreli okuyan da genel olarak yaygın görülen kıraat o olduğundan dolayı böyle okumuştur.

Yüce Allah’ın:

“Bunlara… ne bir insan dokunmuştur” âyetini tekrarlaması çadırlarda örtülerle gizlenmiş hurilerin de tıpkı gözlerini sadece eşlerine hasretmiş huriler gibi olduklarını beyan etmek içindir. Onlar bu şekilde gözlerini yalnızca eşlerine hasredecek olurlarsa, çadırlar da onlar için bu şekilde olacaktır, demektir.

Onlara ne insan ne de cin dokunmuştur.

Diyanet Vakfı
Bunlara onlardan önce ne bir insan ne bir cin dokunmuştur.

Kurtubi Tefsiri
Bunlara onlardan önce ne bir İnsan dokunmuştur, ne de bir cin.

Âyetin tefsiri için bak:75

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Çadırlar İçinde örtülerle gizlenmiş huriler vardır” âyetindeki:

“Huriler” lâfzı, çoğuludur. Bu ise gözünün beyazı oldukça beyaz, siyahı da oldukça siyah olan kadın demektir. Bu açıklamalar daha önceden (es-Sâffât, 37/48-49. âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Çadırlar içinde örtülerle gizlenmiş” orada alıkonulmuş ve saklanmış

“huriler vardır.” Yani bu huriler yollarda gezip dolaşan kadınlardan değildir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır,

Ömer (radıyallahü anh) dedi ki: Oradaki bir çadır içi boşaltılmış incidir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Ayrıca İbn Abbâs şöyle demiştir: O çadır, altından doıtbin kapı kanadı bulunan ve bir fersah eninde, bir fersah boyunda bir çadırdır.

et-Tirmizî el-Hakîm Ebû Abdullah yüce Allah’ın:

“Çadırlar içinde örtülerle gizlenmiş huriler vardır” âyeti hakkında şunları söylemektedir: Bize ulaşan rivâyete göre Arg’tan bir bulut yağmur yağdırdı. Huriler rahmet damlacıklarından yaratıldı. Sonra bunların herbirisi üzerine nehirler kıyısında birer çadır kuruldu. Herbir çadırın genişliği kırk mildir ve kapısı yoktur. Allah’ın dostu cennete gireceği vakit çadıra bir kapı açılır. Böylece Allah’ın dostu olan kişi meleklerden ve hizmetçilerden yaratıkların gözlerinin hurilere değmediğini ve yaratılmışların gözlerinden uzak gizli ve saklı olduğunu bilmiş olacaktır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır,

Önceki iki cennet hakkında da:

“Gözlerini yanlız eşlerine dikmiş huriler vardır.” (56. âyet) diye buyurmuştur. Bunların gözlerini yanlızca eşlerine diktikleri sözkonusu edilmekle birlikte, örtülerle gizlenmiş olduklarından sözetmemektedir. Böylece bu, örtülerle gizlenmiş olanların diğerlerinden daha yüce ve üstün olduklarını ortaya koymaktadır.

Mücahid dedi ki:

“Örtülerle gizlenmiş huriler” yani bunlar kendilerini sadece eşlerine vermiş huriler olup onların yerine başkalarını istemezler.

es-Sıhah’la şöyle denilmektedir: “O şeyi hapsettim, alıkoydum, hapsediyorum, alıkoyuyorum” denilir. -Camide hafızların ve cüz okuyucularının kaldıkları yere- “cami maksurası” denilmesi de buradan gelmektedir. “O şeyi şuna hasrettim” ifadesi de onu aşıp, başkasına ulaşmamak halinde kullanılır. “Dışarı çıkmasına İzin verilmeyen ve evde kalan kadın” demektir. Şair Küseyyir de şöyle demiştir:

“Sen bana kasîre’ olan herkesi sevdirdin;

Yani evden dışarı çıkmayan; kelime aynı zamanda kısa boylu anlamına da gelir

Kasire olanlar ise bunu bilmiyor.

Ben çadırlardaki kasîraları (dışarı çıkmayanları) kastettim; hiçbir zaman,

Kadınların en kötüleri olan kısa boylu ve kısa adımlıları kastetmedim.”

el-Ferrâ’ ilk mısranın son kelimesini:diye zikretmiştir. Bunu da İbnu’s-Sikkît zikretmektedir.

Enes rivâyetle dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “İsrâya götürüldüğüm gece cennette her iki kenarı mercandan çadırlar bulunan bir ırmağın yanından geçtim. Oradan bana: Ey Allah’ın Rasûlü selam sana, diye seslenildi. Ben; Ey Cebrâîl bunlar kimdir? diye sordum, o da şöyle dedi; Bunlar Rabblerinden sana selam vermek üzere izin istemiş huru’l ‘îynden bazı kızlardır. Yüce Allah onlara izin verdi ve onlar da şöyle dedi: Biz ebedi kalanlarız, ebediyyen ölmeyiz. Biz nimet içerisinde olanlarız, ebediyyen sefalet çekmeyiz. Biz hoşnut olanlarız, ebediyyen kızmayız. Şerefli kocaların eşleriyiz.” Daha sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem);

“Çadırlar içinde, örtülerle gizlenmiş huriler vardır” âyetini okudu. Müsned, I, 156 ve Tirmizî, IV, 696, İsrâ’dan ve bu husustaki karşılıklı konuşmalardan söz etmeden, Ali (radıyallahü anh)’dan gelen bir rivâyet olarak kaydetmektedirler. Ayrıca Tirmizî, şunu da eklemektedir: Bu hususta Ebû Hüreyre, Ebû Said ve Enes’ten de rivâyet gelmiştir Onlar korumak ve onlara ikram olmak üzere alıkonulmuş hurilerdir, demektir.

Eşhelli Yezid kızı Esma’dan rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip şöyle demiş: Ey Allah’ın Rasûlü, biz kadınlar hacca gidemiyor, evden dışarı çıkamıyoruz. Evlerinizde oturuyor, çocuklarınızı taşıyoruz. Ecirde size ortak mıyız? Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şayet kocalarınızla güzelce geçinir, onları hoşnut edecek şeyleri yerine getirirseniz evet.” Beyhaki, Şuabu’l-Îman, VI 421

Çadırlarda korunmuş huriler vardır.

Diyanet Vakfı
Otağlar içinde sahiplerine tahsis edilmiş huriler vardır.

Kurtubi Tefsiri
Çadırlar içinde örtülerle gizlenmiş huriler vardır.

Âyetin tefsiri için bak:73

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Yüce Allah:

“İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlüler vardır” âyeti ile ilgili açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Güzel Huylu Huriler:

Yüce Allah’ın:

“İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlüler vardır” âyetinde kadınları kastetmektedir.

” Güzel huylular” lâfzının tekili:şeklinde olup, hayırlı kadınlar anlamındadır. Bunun: ” Çokça hayırlı kadınlar” anlamında olup sonradan şeddesinin hafifletildiği de söylenmiştir. “Kolay” ile “Yumuşak” kelimeleri gibi.

İbnu’l-Mubarek dedi ki: Bize el-Evzaî, Hassan b. Atiyye’den anlattı. O Said b. Âmir’den şöyle dediğini nakletti: Eğer “güzel huylu, güzel yüzlüler”den bir tanesi semadan görünecek olursa, semayı aydınlatır. Yüzünün aydınlığı güneşin ve ayın parlaklığını örter. Bu güzel huylulardan birisinin başındaki Örtü dünyadan ve dünyadaki herşeyden daha hayırlıdır.

“Güzel yüzlü” yaratılışları güzel anlamındadır. Yüce Allah:

“Güzel yüzlü” dediğine göre onların güzelliklerini kim anlatabilir?

Ez-Zührî ve Katade dedi ki:

“Güzel huylular” onların huy ve ahlâklarını

“güzel yüzlüler” de yüzlerinin güzelliklerini ifade etmektedir. Bu açıklama Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan Ummu Seleme yoluyla gelen bir hadiste de rivâyet edilmiştir Taberânî, Evsat, III, 27H; Kebir, XXIII, 368; Deylemi, Firdevs, III, 154; Münziri, Terğıb, IV, 299.

Ebû Salih dedi ki: Çünkü onlar el değmemiş bakirelerdir.

Katade, İbn es-Semeykâ, Ebû Recâ et-Utaridî ve Bekr b. Habîb es-Sehmî aslına uygun olarak şeddeli bir şekilde: “Güzel huylular” diye okumuşlardır.

Bir açıklamaya göre: ” Güzel huylular” Hayr”ın çoğulu olup hayırlı hanımlar anlamındadır. Seçkin hanımlar anlamına geldiği de söylenmiştir.

et-Tirmizî (el-Hakim) de şöyle demiştir: O halde: ” Güzel huylular” yüce Allah’ın seçtiği ve kendi seçimi ile eşsiz bir şekilde yarattığı kadınlar demektir. Çünkü Allah’ın seçmesi insanların seçmesine benzemez. Daha sonra da “güzel yüzlüler” diye buyurmakta ve onları güzellikle nitelendirmektedir. O güzel yaratıcı herhangi bir şeyi “güzel olmakla” nitelendirecek olursa, artık onu var git sen düşün. Daha önce sözkonusu edilen iki cennette bulunanları da

“gözlerini yanlız eşlerine dikmişler” (56. âyet) diye ve

“onlar sanki yakut ve mercandır” (58. âyet) diye nitelendirmiştir. Şimdi Allah tarafından seçilmiş olan hayırlı (güzel huylu) huri ile gözlerini yanlızca eşine dikmişler arasındaki büyük farka bir bak. Hadiste de şöyle denilmiştir: “Hur-u ‘îyn” birbirleriyle elele tutuşur ve mahlukatın daha güzelini asla duymadığı, bizim de benzerini asla duymadığımız güzel seslerle şarkı söylerler (ve derler ki): “Biz hoşnut olanlarız, asla kızıp öfkelenmeyiz. Biz (evlerinde) kalanlarız, asla göçüp gitmeyiz. Biz ebedî olanlarız, asla ölmeyiz. Biz nimetler içerisinde olanlarız, asla yoksul düşmeyiz. Biz güzel huylu, güzel yüzlüleriz. Üstün ve değerli kocaların sevgili eşleriyiz,” Yakın ifadelerle Tirmizi, IV, 696; İbn Ebi Şeybe, Mûsannaf, VII, 30; el-Bezzâr, Müsned, 1, 3; II, 282, Ancak yine buna yakın ifadeleri cennet ehli kadınların söyleyecekleri belirtilmiştir: Taberani, Evsat ve Kebir Münziri, Tergib, Heysemi, Mecmâ, gösterilen yerler.

Tirmizî de bunu bu manada Ali (radıyallahü anh) yoluyla gelen bir hadis olarak rivâyet etmiştir. Biraz sonra 72-75. âyetlerin tefsirinde Enes’ten gelen bir hadis rivâyeti olarak kaydedilecektir. Âişe (radıyallahü anha) dedi ki: Huru’l-îyn bu sözleri söylediği vakit, dünya ehlinden olan mü’min kadınlar onlara şöyle cevap verirler: Bizler namaz kılan kadınlarız, siz ise kılmadınız. Bizler oruç tutan kadınlarız, siz tutmadınız. Bizler abdest alan kadınlarız, siz abdest almadınız. Bizler boka sadaka veren kadınlarız, siz sadaka vermediniz. Âişe (radıyallahü anha) dedi ki: Allah’a yemin olsun bu sözleriyle onları susturacaklardır.

2- Cennette Huriler mi Daha Güzeldir, Yoksa Dünya Kadınları mı?

Huriler mi yoksa Âdemoğullarının kızları mı daha güzel ve daha göz alıcıdırlar hususunda görüş ayrılığı vardır. Kur’ân ve sünnette nitelikleri zikredildiğinden ötürü hurilerdir denilmiştir. Ayrıca Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in cenaze namazında ölen kimseye yaptığı şu dua da bunu göstermektedir: “Ve ona kendi hanımından daha hayırlı bir eş ver.” Müslim, II, 663; Nesâi, IV, 73; Beyhaki. es-Sünenu’l-Kübra, IV, 40

Âdemoğulları kadınlarının huru’l-îynden yetmişbin kat daha üstün oldukları söylenmiş ve bu (Hz. Peygambere kadar ulaşan) merfu bir rivâyet olarak zikredilmiştir.

İbnu’l-Mubarek şunu zikretmektedir; Bize Rışdîn haber verdi. O İbn En’um’dan, o Hibbân’dan, o İbn Ebi Cebele’den rivâyetle dedi ki: Dünya kadınlarından cennete girenler dünyada işledikleri amelleri sebebiyle huru’l-îyne üstün kılınacaklardır.

Yine şöyle denilmiştir: Kur’ân-ı Kerîm’de sözü edilen huriler peygamberlerin ve mü’minlerin hanımları olan mü’min kadınlardır. Bunlar âhirette en güzel bir surette yaratılacaklardır. Bu açıklamayı Hasan-ı Basrî yapmıştır.

Ancak meşhur olan görüş hurilerin dünya kadınlarından olmadıkları ve bunların cennette yaratılmış hanımlar olduklarıdır. Çünkü yüce Allah:

“Bunlardan önce onlara ne bir insan, ne de bir cin dokunmuştur.” (56 ve 74. âyetler) diye buyurmaktadır. Dünya ehli kadınlarının çoğunluğuna ise el değmiştir. Diğer taraftan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cennetteki (dünyalı) sakinlerin en azı kadınlardır.” Müslim, IV, 2097; İbn Hibbân, Sahih, XVI. 496; Hakim, Müstedrek, IV, 644; Müsned, Dolayısıyla erkeklerden herbirisine bir kadın isabet etmeyeceğinden, onların hepsine huru’l-îyni vaadetmiştir. Böylelikle hurilerin dünya kadınlarından olmadığı sabit olmaktadır.

Onlarda güzel ve iyi huylu kadınlar vardır.

Diyanet Vakfı
İçlerinde huyu güzel yüzü güzel kadınlar vardır.

Kurtubi Tefsiri
İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlüler vardır.

Âyetin tefsiri için bak:71

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır” âyetine dair açıklamalarımızı da iki başlık halinde sunacağız:

1- Hurma ve Nar Meyve midir?:

Kimi ilim adamı, nar ve hurma meyvelerden değildir, demiştir. Çünkü bir şey yine kendisinden olana atfedilmez. Kendi türünden olmayan üzerine ancak atfedilebilir. İfadenin zahirinden anlaşılan da budur.

Cumhûç ise şöyle demektedir: Hurma ve nar meyve türündendir. Yüce Allah’ın ayrıca hurma ve nardan sözetmesi, onların üstünlükleri ve meyveler arasındaki güzel yerlerinden ötürüdür. Yüce Allah’ın:

“Namazları ve özellikle orta namazı koruyunuz.” (el-Bakara, 2/238) âyeti ile:

“Kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrâîl ve Mikail’e düşman olursa…”(el-Bakara, 2/98) buyruklarına benzemektedir. Bu husus daha önceden (belirtilen âyetlerin tefsiri yapılırken) geçmiş bulunmaktadır.

Bir diğer açıklamaya göre bunları tekrarlamasının sebebi şudur: Hurma ve nar o dönemde onlara göre; şimdi bizim için buğday konumunda idiler. Çünkü hurma genel olarak onların gıdaları idi. Nar da diğer meyvelere benzemektedir. Bu ikisine duydukları ihtiyaç dolayısı ile bunları çokça dikerlerdi. Onların sahip oldukları meyveler, hoşlarına giden çeşitli mahsuller arasında yer alırdı. O halde meyve sözkonusu edildikten sonra ayrıca hurma ve nardan sözedilmesi, bunların oralarda ve Medine’den Mekke’ye, oradan da onlara yakın Yemen topraklarına kadar çokça bulunmalarından dolayıdır. İşte bu sebeple yüce Allah bu iki mahsulden meyvelerden ayrı olaraksözettiğigibi, meyvelerden de ayrıca sözetmiştir.

Bir diğer açıklamaya göre meyveler arasında hurma ve narın sözkonusu edilmesi, hurma ağacının meyvesi olan hurmanın hem meyve, hem yiyecek olmasından, narın ise hem meyve, hem de ilaç olmasından dolayıdır. O bakımdan bunlar sadece meyve kastıyla yenilen şeylerden değildir. Bundan dolayı Ebû Hanife -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- hiçbir meyve yememek üzere yemin edip nar yahutta taze hurma yiyen kimsenin yeminini bozmayacağını söylemiştir. Bu da bir sonraki başlığın konusudur.

2- Meyve Yemeyeceğine Dair Yemin Edip Nar veya Taze Hurma Yiyenin Durumu:

Ebû Hanife dedi ki: Bir kimse hiçbir meyve yemeyeceğine dair yemin edip nar yahut taze hurma yiyecek olursa, yemini bozulmaz. Ancak iki arkadaşı (Ebû Yusuf ve Muhammed) ile diğer insanlar bu hususta ona muhalefet etmişlerdir.

İbn Abbâs dedi ki: Cennetteki bir nar, semeri olan deve gibidir.

İbnu’l-Mübarek de şunları söylemektedir: Bize Sufyan, Hammâd ‘dan nak- verdi Hammâd . Said b. Cubeyr’den, o İbn Abbâs’tan rivâyetle dedi ki: Cennetteki hurma ağaçlarının gövdeleri yeşil zümrüttür, dalları kırmızı altındır, yaprakları da cennet ehlinin giyeceğidir, gömlekleri ve cübbeleri onlardandır. Bu ağaçların meyveleri büyük testiler ve büyük kovalar gibidir. Sütten daha beyaz, baldan tatlı, tereyağından yumuşaktır, çekirdeği de yoktur.

(İbnu’l-Mubarek) dedi ki: Ayrıca bize el-Mesudî, Amr b. Murre’den anlattı, o Ebû Ubeyde’den şöyle dediğini nakletti: Cennetin hurma ağaçları -kökünden dalına kadar herşey- son derece tertibli ve düzenlidir. Mahsulleri büyük testileri andırır. Bir meyve koparıldı mı bir başkası onun yerini alır. Cennetin suları yatakları olmaksızın akar ve bir salkım oniki ziradır.

İkisinde meyveler, hurmalar ve narlar vardır.

Diyanet Vakfı
İkisinde de her türlü meyveler, hurma ve nar vardır.

Kurtubi Tefsiri
İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır.

Âyetin tefsiri için bak:69

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisinde de suları durmaksızın coşan.” İbn Abbâs’tan gelen açıklamaya göre suları durmaksızın kaynayan

“iki pınar vardır.”

“Coşmak” diye “hı” harfi ile kullanılan ifade; “Sızmak, ince ince akmak’dan daha çok su akıtmayı ifade eder. Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre; hayır ve bereket ile kaynayıp coşan, demektir. el-Hasen ve Mücahid de böyle açıklamışlardır.

İbn Mes’ûd, yine İbn Abbâs ve Enes de şöyle demişlerdir: Yüce Allah’ın dostlarına yağmur tanelerinin serpilmesi gibi, cennet ehli üzerine onların evlerinde misk, anber ve kâfur akar.

Said b. Cübeyr dedi ki: Çeşitli meyveler ve sular ile durmadan coşar demektir.

et-Tirmizî (el-Hakim) şöyle demektedir: Çeşitli meyveler, nimetler, süslü cariyeler, eğerle takımları bulunan atlar ve rengarenk elbiseler ile (bol bol akar) diye açıklamışlardır. Yine et-Tirmizî şöyle demiştir: İşte bu “durmadan coşma”nın “akmak”dan daha fazla olduğunu göstermektedir.

Bu iki pınarın kaynayıp coştuktan sonra aktıkları da söylenmiştir,

İkisinde fışkıran iki pınar vardır.

Diyanet Vakfı
İkisinde de durmadan fışkıran iki kaynak vardır.

Kurtubi Tefsiri
İkisinde de suları durmaksızın coşan iki pınar vardır.

Âyetin tefsiri için bak:67

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisi de siyaha yakın koyu yeşildirler.” Yani bolca sulandıklarından ötürü yeşil renklidirler. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve başkaları yapmıştır. Mücahid: Siyah renklidirler, diye açıklamıştır. Çünkü dilde: ” Siyahlık” demektir. Mesela, beyazlığı gidinceye kadar rengi koyulaşmış olan ata, erkek ve dişi deveye; denilir. Şayet koyu siyah olacak kadar koyuluğu daha da artacak olursa, ona da: denilir, ( Atın rengi (siyaha yakın) koyulaştı” demektir, “O şey siyahlaştı” anlamındadır. Yüce Allah da: “İkisi de siyaha yakın koyu yeşildirler” diye buyurmaktadır. Yani iyice sulandıklarından ve oldukça yeşil olduklarından ötürü siyah gibidirler. Araplar ise (koyu) yeşil olan herşeye siyah derler Lebid de Hevazinlilerden öldürülenler hakkında şöyle demektedir:

“Onu bir hevdec içinde getirdiler arkasında ise ince deri parçalarından dokunmuş (zırh gibi giyecek)ler içinde yeşil birlikler vardır.”

Irak arazisine “sevâd (siyahlık)” denilmesi de yeşilliğinin çokluğundan ötürüdür. Karanlık geceye de -yeşil anlamında-: denilir. “Allah onların yeşilliklerini yok etsin” sözü onların sevâdlarını (yeşil alanlarını) yok etsin, demektir.

İkisi de koyu yeşildir.

Diyanet Vakfı
Bu cennetler koyu yeşildirler.

Kurtubi Tefsiri
İkisi de siyaha yakın koyu yeşildirler.

Âyetin tefsiri için bak:65

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” Yani sözü geçen ilk iki cennetten ayrı olarak iki cenneti daha vardır, İbn Abbâs dedi ki: Derece itibariyle o ikisinden daha aşağı demektir. İbn Zeyd: Fazilet itibariyle o ikisinden aşağıda… diye açıklamıştır. İbn Abbâs dedi ki: Cennetler, Rabbinîn huzurunda durmaktan korkan kimseleredir. Bundan dolayı sözü edilen ilk iki cennette hurma ağaçları ve başka ağaçlar, diğer iki cennette ise ekinler, bitkiler ve yerin üzerine yayılan şeyler bulunacaktır.

el-Maverdî dedi ki:

“O ikisinden başka iki cennet daha vardır” âyetinde sözü edilen cennetlerin, kişiye ait olan kimseler için olma ihtimali vardır. Çünkü ona ait olanların konumu onun konumundan daha aşağıdadır. Bu iki cennetten birisi huru’l-îyn için, diğeri ise ebedi kılınacak çocuklar içindir. Böylelikle bu iki cennet ile erkekler ve dişiler ayrılmış olacaktır.

İbn Cüreyc dedi ki: Cennetler dört tanedir. Bunlardan ikisi ileri geçen ve yakınlaştırılan kimseler için olup

“İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır” (52. âyet) ile

“İkisinde de akar iki pınar vardır” (50. âyet) Diğer cennetlerin ikisi de ashabu’l-yemin (kitapları sağlarından verilecek olanlar) içindir.

“İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır.” (68. âyet) ve:

“İkisinde de suları durmaksızın coşan iki pınar vardır.” (66. âyet) âyetinde onlardan söz edilmiştir.

İbn Zeyd dedi ki: İlk iki cennet altından olup yakınlaştırılmış kimselere (el-mukarrabûn)e aittir. Diğer ikisi gümüşten olup, ashâbu’l-yemine aittir.

Derim ki şunları söylemiştir: el-Halîmî Ebû Abdullah el-Hasen b. el-Huseyn de “Minhâcu’d-Din” adlı eserinde bu görüşü benimsemiş ve Said b. Cubeyr’in, İbn Abbâs’tan naklettiği şu rivâyeti delil göstermiş ve:

“Rabbinin huzurunda durmaktan korkana da iki cennet vardır.” (46, âyet) âyetinde “İkisi de siyaha yakın koyu yeşildirler” âyetine kadar olan âyetler hakkında şunları söylemiştir: Bu iki cennet mukarrebler içindir. Diğerleri ise ashabu’l-yemin içindir. Ebû Mûsa el-Eşarîden de buna yakın bir rivâyet gelmiştir. Yüce Allah ilk iki cennetin niteliklerini belirttikten sonra, her ikisi arasındaki farka işaret ederek ilk ikisi hakkında:

“İkisinde de akar iki pınar vardır.” (50. âyet) diye buyurmuş, sonraki iki cennet hakkında da;

“İkisinde de suları durmaksızın coşan iki pınar vardır.” (66. âyet) diye buyurmuştur. Yani bunlar coşup kaynamaktadırlar, fakat akıp duran pınarlara benzemezler. Çünkü coşup kaynamak, akıp durmaktan daha aşağı bir derecededir. İlk iki cennet hakkında:

“İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.” (52. âyet) diye buyurmuş, özel olarak belirli meyvelerden sözetmeyip genel bir ifade kullanmıştır. Diğer iki cennet hakkında ise:

“İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır.” (68. âyet) diye buyurmuş ve: “Her meyveden” dememiştir. İlk iki cennet hakkında:

“Astarları kalın ipekten döşemelere yaslanmışlar olarak.” (54. âyet) diye buyururken, diğer ikisi hakkında: “Yeşil yastıklara ve güzel döşemelere yaslanarak” diye buyurmaktadır.

Bu âyetteki: “Döşeme” işlemeli demektir. Şüphesiz ki kalın ipek işlenmiş olandan daha değerlidir. “Yastık” çadırın bir tarafındaki (dayanılacak) şey demektir, Şüphesiz ki üzerinde yaslanmak maksadıyla hazırlanmış döşemeler, çadırdaki bu parçalardan daha üstündür, İlk iki cennetteki hurilerin nitelikleri ile ilgili olarak:

“Onlar sanki yakut ve mercandır.” (58. âyet) diye buyurmuşken, diğer iki cennettekiler hakkında da: “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlüler vardır.” diye buyurmaktadır. Güzellik ise yakut ve mercanın güzelliği gibi değildir.

îlk iki cennet hakkında: “İkisinin de dalları vardır” diye buyurmuşken diğer ikisi hakkında: “İkisi de siyaha yakın koyu yeşildirler” diye buyurmaktadır. Yani ileri derecedeki yeşilliklerinden dolayı âdeta siyah renge çalan yeşilliktedirler. İlk iki cennetin dallarının çokluğuyla nitelendirilmesi yanında, diğer ikisinin sadece yeşillikle nitelendirildiği görülmektedir. Bütün bu açıklamalar yüce Allah’ın:

“O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” âyeti ile ilgili kastettiğimiz anlamı tahkik etmektedir. Her iki cennet arasında bulunan farka dair sözü edilmeyen hususların, sözü edilenlerden daha çok olma ihtimali de vardır.

Şayet İlk iki cennetin sahiplerini sözkonusu ettiği gibi, niçin bu iki cennetin sahiplerini de sözkonusu etmemiştir; diye sorulacak olursa, şöyle cevap verilir: Sözü edilen dört cennet de Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseler içindir. Şu kadar var ki, korkanların da mertebeleri farklıdır. Sözü edilen ilk iki cennet yüce Allah’tan korkmak mertebesi itibarı ile kullar arasında en yüksekte olanlar içindir. Diğer iki cennet ise Allah’tan korkma mertebesi daha aşağıda olanlar içindir. ed-Dahhâk’ın görüşüne göre ilk iki cennet, altın ve gümüşten, diğerleri ise yakut ve zümrüttendir ve diğerleri ilk ikisinden daha üstündür. Yüce Allah’ın:

“O ikisinden başka iki cennet daha vardır” âyeti da onların önünde ve onların karşı taraflarında anlamındadır. Ebû Abdullah et-Tirmizî el-Hakîm de Nevâdiru’l-Usûl adlı eserinde bu görüşü benimseyerek şöyle demiştir: “O ikisinden başka İki cennet daha vardır.” Yani bunlardan Arş’a daha yakın olan İki cennet daha vardır. Bu da Arş’a daha yakın oldukları anlamına gelir. Daha sonra da -birazdan kendisinden naklen aktaracağımız gibi- sonra sözkonusu edilen iki cennetin ilk iki cennetten üstünlüklerini anlatmaktadır.

Mukâtil ise şöyle demektedir: İlk iki cennet Adn cenneti ile Naîm cennetidir. Sonra sözkonusu edilen iki cennet ise Firdevs cenneti ile Me’vâ cennetidir.

Bunların dışında iki cennet daha vardır.

Diyanet Vakfı
Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır.

Kurtubi Tefsiri
O İkisinden başka iki cennet daha vardır.

Âyetin tefsiri için bak:63

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İyiliğin karşılığı iyilikten başkası olabilir mi?” âyetindeki; “… mi” dilde dört anlamda kullanılır.

Bazan -muhakkak anlamına gelen: anlamına kullanılır. Yüce Allah’ın:

“İnsan üzerinden, öyle bir süre geçmiştir ki” (el-İnsan, 76/1) âyetinde olduğu gibi.

Yüce Allah’ın: ” Siz de Rabbinizin vaadettiğini gerçek buldunuz mu?” (el-A’raf, 7/44) âyetinde olduğu gibi soru anlamına kullanılır. Bazan da yüce Allah’ın:

“Artık vazgeçtiniz mi?” (el-Mâide, 5/91) âyetinde olduğu gibi emir anlamında…

Bazan da yüce Allah’ın; “Peygamberler üzerinde apaçık tebliğden başka bir görev var mı?” (en-Nahl, 16/35) âyeti ile;

“İyiliğin karşılığı İyilikten başkası olabilir mi?” âyetinde olduğu gibi olumsuzluk halinde; (u ) anlamında kullanılır. İkrime dedi ki: Yani lâ ilahe illallah diyen kimsenin mükâfatı cennetten başkası olabilir mi? İbn Abbâs dedi ki: Lâ ilahe illallah deyip Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın getirdikleri gereğince amel eden kimseye cennetten başka bir karşılık yoktur, demektir.

Şöyle de açıklanmıştır: Dünyada iyilik yapmış kimseye, âhirette de iyilik yapılmaktan başka bir mükâfat olur mu? Bu açıklamayı İbn Zeyd yapmıştır.

Enes’in rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yüce Allah’ın:

“İyiliğin karşılığı İyilikten başkası olabilir mi?” âyetini okuduktan sonra: “Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” diye sormuştur. Ashab: Allah ve Rasûlü daha iyi bilir deyince, Hz. Peygamber buyurdu ki: “Kendisine tevhid nimetini ihsan ettiğim kimseye cennetten başka bir mükâfat yoktur.” et-Tirmizî el-Hakîm, Nevâdiru’l-Usûl, II, 266; Deylemî, Firdevs, IV, 337. Beyhakî, Şuabu’l-îman, I, 372.

İbn Abbâs’ın rivâyetine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyet-i kerimeyi okuyup şöyle buyurmuştur: “Yüce Allah buyuruyor ki: Beni tanımak ve beni tevhid etmek nimetini kendisine ihsan etmiş olduğum kimseye mükâfatım, onu rahmetimle cennetime ve kutsal zatımın yakınlığına yerleştirmekten başkası değildir.” Bir önceki nota bakınız. (Cafer) es-Sâdık dedi ki: Ezelde kendisine ihsanda bulunduğum kimsenin üzerindeki iyiliği ebediyyen korumaktan başka bir mükâfatı olur mu?

Muhammed b. el-Hanefiyye ve el-Hasen de şöyle demişlerdir: O iyi kimselerin üzerine de, günahkârların üzerine de serbestçe salınmıştır. Bu da dünyada günahKârlara, âhirette de iyilere serbestçe salınmıştır, demektir.

İyiliğin karşılığı başka bir iyilikten başka mıdır?

Diyanet Vakfı
İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?

Kurtubi Tefsiri
İyiliğin karşılığı iyilikten başkası olabilir mi?

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Onlar sanki yakut ve mercandır” âyeti ile ilgili olarak Tirmizî’nin, Abdullah b. Mesud’dan kaydettiği rivâyete göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cennetlik kadınlardan bir kadının bacağının beyazlığı yetmiş kat elbisenin arkasından dahi görülür. Hatta kemiğinin iliği dahi görülür.” Çünkü yüce Allah:

“Onlar sanki yakut ve mercandır” diye buyurmaktadır. Yakuta gelince o öyle bir taştır ki, sen onun içine bir ip geçirecek olupta onu görmek istersen yakutun gerisinden o ipi görebilirsin Tirmizî, IV, 676; Ebû Şeybe, Mûsannef, VII, 322 Bu hadis mevkuf olarak da rivâyet edilmektedir.

Amr b. Meymun dedi ki: Huru’l İynden olan bir kadın yetmiş kat elbise giydiği halde bunun arkasından bacağının kemiğinin iliği, tıpkı kırmızı şarabın beyaz camdan görülmesi gibi görülür.

el-Hasen dedi ki: Huriler yakut kadar arı duru ve mercan gibi beyazdırlar.

Sanki onlar yakut ve mercandır.

Diyanet Vakfı
Sanki onlar yakut ve mercandırlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar sanki yakut ve mercandır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Gözlerini Eşlerine Dikmiş Olanlar:

“Onlarda” sözü geçen iki cennette diye açıklanmıştır.

“…Gözlerini yalnız eşlerine dikmiş (huri)ler vardır.”

ez-Zeccâc dedi ki: Yüce Allah’ın burada;

” Onlarda” diye buyurup; (tesniye kipi olarak): “O ikisinde” diye buyurmamış olmasının sebebi, hem iki cenneti, hem de o iki cennetin sahiplerine hazırlamış olduğu nimetleri kastetmiş olduğundan dolayıdır.

Bir diğer açıklamaya göre bu zamir, astarları kalın ipekten olan döşeklere aittir Yani bu döşeklerde:

“Gözlerini yalnız eşlerine dikmiş (huri)ler vardır” demektir. Maksat gözlerini sadece eşlerine dikmiş, yalnız onlara bakan, onlardan başkalarını görmeyen hanımlar demektir. Daha önce es-Saffat Sûresi’nde (37/48-49- âyetlerin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Burada: ” Göz” Lâfzının çoğula izafe edilmekle birlikte tekil gelmiş olması, mastar anlamında oluşundan dolayıdır. Bu gözünü kırptı, kırpar, kırpmak kökünden gelmektedir. Daha sonra göze bu İsim verilmiş olup, böylelikle bu mastar hem tekil, hem de çoğul ifadenin yerini tutmaktadır, Arapların; “Adaletli ve oruç tutan bir tupluluk” derken bunu mastarla ifade etmeleri gibi.

2- Bu Eşlere El Değmemiştir:

“Asla dokunmadığı” âyeti, bu hurilerle kocalarından önce hiçbir kimse cima etmemiştir, demektir. el-Ferrâ’ dedi ki: ” Bekareti bozmak” demektir. Bu da cima yapıp kanatmak demektir. denilir. Bu kökten olmak üzere ay hali olan kadına denilmiştir. el-Ferrâ”dan başkaları ise bu hususta ondan farklı olarak şöyle demektedir: “Herhangi bir şekilde onunla cima etti” demektir. Şu kadar var ki el-Ferrâ’nın açıklaması daha çok bilinen ve yaygın bir açıklamadır.

el-Kisâî “mim” harfini ötreli olarak; “Asla onlara dokunmamıştır” diye okumuştur.

” Kadın ay hali oldu, olur” demektir. Kesreyle; …..de bir söyleyiştir, ism-i faili …diye gelir. el-Ferezdak da şöyle demiştir:

“Bana düştüler, benden önce onlara dokunulmamış

Ve onlar deve kuşu yumurtasından daha da güzeldirler.”

“Dokunmadığı” el değmediği anlamındadır, diye de açıklanmıştır.

Ebû Amr dedi ki: ” Dokunmak, el değmek” demektir. Bu da kendisine el değdirilen her şey hakkında kullanılır. Mesela otlak için: “bu otlağa bizden önce hiçbir kimse değmemiştir” denilir. Aynı şekilde: “Bu dişi deveye hiçbir ip (yular) değmemiştir” denilir.

el-Müberred de şöyle demiştir: Âyetin anlamı şudur: Onlardan önce ne bir insan, ne de bir cin onları emri altına almamıştır. Çünkü: “Emri altına almak” demektir.

“Cin” anlamındaki lâfzı el-Hasen hemzeli olarak; diye okumuştur.

3- Cinsel Açıdan Cinlerin Durumu:

Bu âyet-i kerimede cinlerin de insanlar gibi ilişki kurduklarına, cennete gireceklerine ve cinlere cennette cinden hanımların verileceğine delil vardır.

Damra dedi ki: Mü’minlere kendi türlerinden huru’l-înden eşler olacaktır. Buna göre insan türünden olan kadınlar insanlara, cin türünden olan kadınlar da cinleredir.

Şöyle de açıklanmıştır; Yüce Allah’ın cennette mü’min olan cinlere vereceği cinlerden olan huru’l-înynlerin hiçbirisine hiçbir cinin eli değmediği gibi, cennette mü’min İnsanlara Allah’ın bağışladığı insan türünden huru’lînyne de hiçbir İnsanın eli değmemiştir. Çünkü cinler hiçbir zaman dünyada Âdemoğullarından olan kızlarla ilişki kuramazlar. Bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir.

Derim ki: Daha önce en-Neml Sûresi (27/44. âyet) ile el-İsra Sûresi’nde (17/64. âyet, 4. başlıkta) bu hususa dair açıklamalar geçmiş ve cinlerin Âdemoğulları, kızları ile ilişki kurmalarının mümkün olduğu belirtilmiş idî. Mücahid de şöyle demiştir: Erkek cima esnasında eğer besmele çekmeyecek olursa, cin onun organı üzerine katlanır ve onunla birlikte cima eder. İşte yüce Allah’ın:

“Bunlardan evvel ne bir insanın, ne bir cinnin asla dokunmadığı” âyeti da bunu anlatmaktadır. Şöyle ki; şanı yüce Allah huru’l-îyni onlardan önce hiçbir insan ve hiçbir cinnin el değmemesi ile nitelendirmiştir. Bununla bizlere Âdemoğullarına mensub kadınlara cinlerin el değdirebileceğini öğretmekte, huru’l-İynin ise bu kusurdan uzak ve münezzeh olduklarını belirtmektedir. ” Dokunmak, el değmek”; cima etmek demektir. Bunu tamamiyle el-Tirmizî el-Hakîm zikretmiştir. Aynı şekilde el-Mehdevî, es-Sa’lebî ve başkaları da bunu zikretmiş bulunmaktadırlar. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Onlarda bakışlarını yalnız eşlerine çevirmiş olanlar vardır; onlara, ne insan ne de cin dokunmamıştır.

Diyanet Vakfı
Oralarda gözlerini yalnız eşlerine çevirmiş güzeller var ki, bunlardan önce onlara ne insan ne de cin dokunmuştur.

Kurtubi Tefsiri
Onlarda bunlardan evvel ne bir insanın, ne bir cinnin asla dokunmadığı, gözlerini yalnız eşlerine dikmişler vardır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Astarları kalın ipekten döşemelere yaslanmışlar olarak” âyetindeki;

” Yaslanmışlar olarak” lâfzı hal olarak nasbedilmiştir. ” Döşemeler” lâfzı ‘in çoğuludur, Ebû Hayve “re” harfini sakin olarak; diye okumuştur.

“(…………): Astarları” lâfzı da, çoğuludur. Bu da yüzün altındaki kumaşa denilir,

“Kalın ipek” demektir.

Yani yere temas eden astarlan bu şekilde olursa, yüzünün nasıl olacağını var sen düşün. Bu açıklamayı İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre yapmıştır. Said b. Cubeyr’e; Astarlar kalın ipekten olursa ya yüzler nedendir? diye sorulmuş, o da şu cevabı vermiştir: Bu da yüce Allah’ın:

“Onlara o işlediklerine mükâfat olmak üzere gözleri aydınlatan ne nimetler gizlendiğini hiçbir kimse bilemez” (es-Secde, 32/17) âyetinde sözü edilenler cümlesindendir.

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah size bu döşemelerin astarlarını anlattı ki, kalpleriniz onları tasavvur edebilsin. Yüzlerine gelince, bunları Allah’tan başkası bilemez.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edilen haberde belirtildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “O döşemelerin yüzleri ise parıldayan bir nurdur. ” Yakın manada: Ebû Nuaym, Hilyetu’l-Evliyâ, IV, 286.

el-Hasen’den rivâyete göre o şöyle demiştir: Astarları kalın ipekten, yüzleri ise katılaşmış nurdandır. Yine el-Hasen’den rivâyete göre:

“Astarlar” bizzat yüzler demektir. Bu aynı zamanda el-Ferrâ”nın da görüşüdür. Bu görüş Katade’den de rivâyet edilmiştir. Çünkü Araplar yüze de astar derler. Mesela: “Bu semanın yüzüdür, bu semanın astarıdır” diye bizim gördüğümüz semanın yüzünü sözkonusu ederler. Ancak İbn Kuteybe ve başkaları bunu kabul etmeyerek şöyle derler: Böyle bir anlatım ancak herbir tarafı birtakım kimselerce görülen ve iki tarafı da birbirine eşit iki yüzü bulunan şeyler hakkında sözkonusu olabilir. Senin ve başkalarının arasında bulunan duvar gibi. Semanın durumu da İşte buna göredir.

“Her iki cennetin de toplanışı yakındır” âyetindeki:

“Toplanış” ağaçtan toplanan mahsuller demektir. Toplanılan her şey hakkında: “O bize toplanan güzel bir mahsul getirdi” denilir. ” Toplanmış meyve” denilir ki bu da “fail” vezninde olup, toplanması zamanını ifade eder. Şair de şöyle demiştir;

“İşte bu benim topladıklarım ve onların en güzelleri onun ağzında,

Oysa her mahsul toplayanın eli kendi ağzında.”

“Cim” harfi kesreli olarak; diye de okunmuştur. “Yakın” demektir.

İbn Abbâs dedi ki; Ağaç dallarını o kadar yakınlaştırır ki Allah’ın dostu dilerse ayakta, dilerse otururken, dilerse de yatarken bunun meyvesini toplayabilir, Uzaklık ya da daldaki bir diken, elini geri çekmesine sebep olmaz.

Üzerlerinde, iç yüzleri atlastan döşeklere yaslanırlar. İki cennetin meyveleri yakındır.

Diyanet Vakfı
Hepsi de örtüleri atlastan minderlere yaslanırlar. İki cennetin de meyvesinin devşirilmesi yakındır.

Kurtubi Tefsiri
Astarları kalın ipekten döşemelere yaslanmışlar olarak. Her iki cennetin de (meyvelerinin) toplanışı yakındır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.” İki çeşit vardır ve her İki türü de tattı ve lezzetlidir.

İbn Abbâs dedi ki: Dünyada tatlı olsun, acı olsun ne kadar ağaç varsa, mutlaka o ağaçtan cennette de vardır, Hanzal (Ebû Cehil karpuzu) dahil. Şu kadar var ki o, cennette tatlı olacaktır. Şöyle de açıklanmıştır: Biri yaş, diğeri kuru olmak üzere İki çeşit olacaktır. Üstünlük ve lezzetleri bakımından biri diğerinden üstün olmayacaktır.

Bir başka açıklamaya göre; yüce Allah bu iki cennetin daha aşağı mertebedeki iki cennetten üstün olduklarını kastetmiştir. Burada akan iki pınardan sözettikten sonra orada (66. âyette) suları coşan iki pınardan sözetmektedir. Suların coşması ise suların akmasından daha aşağı mertebededir. Şöyle buyurmuş gibidir: Daha sonra sözkonusu edilecek iki cennette her meyveden bir çeşit vardır. Bu cennette ise her meyveden iki çeşit vardır.

İkisinde her meyveden iki çift vardır.

Diyanet Vakfı
İkisinde de her türlü meyveden çift çift vardır.

Kurtubi Tefsiri
İkisinde de her meyveden çifter çifter vardır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisinde de akar iki pınar vardır.” Yani bu cennetlerin herbirisinde akan bir pınar vardır. İbn Abbâs dedi ki: Bu iki pınar yüce Allah’tan lütuf ve fazladan mükâfatı olmak üzere, cennetliklere suları ile akarlar. Yine İbn Abbâs’tan ve el-Hasen’den şöyle dedikleri zikredilmiştir: Bu pınarlar tatlı su akıtırlar. Bu iki pınardan birisi Tesnîm, diğeri ise Selsebfl’dir. Yine İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre: Bu iki pınar dünyanın kat kat fazlasıdır. Yataklarındaki küçük çakıllar kırmızı yakut ve yeşil zebercettir. Toprakları kâfur, çamur tortuları, ezfer miskidir. Kıyılan ise zaferandandır.

Atiyye dedi ki: Bu iki pınardan birisi kokmayan sudan, diğeri ise içenlere lezzet veren şaraptandır.

Miskten bir dağdan akarlar, diye de söylenmiştir. Ebû Bekir el-Verrak dedi ki: Bu iki cennette, dünya hayatında gözleri yüce Allah korkusundan dolayı yaş akıtan kimseler için akan iki pınar vardır.

İkisinde de akan iki pınar vardır.

Diyanet Vakfı
İkisinde de akıp giden iki kaynak vardır.

Kurtubi Tefsiri
İkisinde de akar iki pınar vardır.

Âyetin tefsiri için bak:51

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyse Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“İkisinin de dalları vardır” âyeti hakkında İbn Abbâs ve bekaları şöyle demişlerdir: Çeşitli meyveleri vardır, demektir.

“Dallar” lâfzının tekili’dır. Mücahid dedi ki: Bu kelime

“dallar” anlamında olup, tekdır. Şair en-Nabiğa da şöyle demiştir:

“Musibeti dolayısıyla ızdırab çeken ve dal üzerinde şarkı söyleyerek,

Yabani bir erkek güvercini çağıran bir dişi güvercinin ağlayışı…”

Bir başka şair de, iki kuşu nitelendirirken şöyle demektedir:

“Sorgun ağacının dallarının ucunda geçirdiler geceyi,

Çeşitli nağmeleri birbirlerine söyleyerek.”

Şair burada çeşitli nağmeler ile çeşitli dilleri kastetmiştir. Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Şevkin bir güvercinin sesinden dolayı galeyana gelmedi,

O güvercin ki, dallar üzerinde bir diğer güvercini çağırır;

O güvercin ki; yırtıcı iki pençeli bir doğana rastgelmiş

Ve onun iki yavrusu vardır.”

“Dal” kelimesinin çoğulu …diye gelir, bundan sonra bir daha:çoğulu yapılır. Şair bir değirmeni anlatırken şöyle demektedir:

“Ve onun ağaç dallarından bir dizgini vardır.”

” Dalları bulunan ağaç” demektir. Gayr-i kıyasî olarak: diye de söylenir. Hadiste de şöyle denilmiştir: “Cennetlikler tüysüz, sürmeli ve fenenli (top saçlı) kimselerdir. ”

Buradaki çoğuludur. Bu da; ‘in çoğulu olup bir araya toplanmış saç demektir. Bu da dala benzetilmiştir. Bunu el-Herevî zikretmiştir.

“İkisinin de dalları vardır” âyetinin, diğerlerine göre genişlikleri ve üstünlükleri vardır, anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır.

Yine Mücahid’den ve İkrime’den: “Dalların duvarlar üzerindeki gölgesi” demektir dedikleri rivâyet edilmiştir.

İkisi de dallarla doludur.

Diyanet Vakfı
İki cennet de çeşit çeşit ağaçlarla doludur.

Kurtubi Tefsiri
İkisinin de (gölgelikli) dalları vardır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Rabbînin huzurunda durmaktan korkana da iki cennet vardır” âyetine dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Rabbin Huzuruna Varmak:

Yüce Allah cehennemliklerin hallerini sözkonusu ettikten sonra, iyi kulları için neler hazırladığını sözkonusu etmektedir. Âyetin anlamı şudur: Hesab için Rabbinin huzurunda durmaktan korkup da masiyeti terkeden kimseye (iki cennet vardır). Buna göre; “Huzurda durmak” ayakta durmak anlamında bir mastardır.

Bir açıklamaya göre Rabbinin üzerinde oluşundan korkan, demektir. Bu da Rabbinin kendisini kontrol etmesinden ve ona muttali olmasından korkan demek olur. Bunu yüce Allah’ın:

“Her nefsin bütün kazandığını gözetleyen (Allah müşriklerin putları gibi) midir?” (er-Ra’d, 13/33) açıklamaktadır.

Mücahîd ve İbrahim en-Nehaî şöyle demişlerdir: Burada sözü edilen şahıs, bir masiyet işlemeyi kararlaştırıp Allah’ı hatırladıktan sonra O’nun korkusuyla o günahı işlemeyi terk eden kimsedir.

2- İki Cennet Kime ve Hangi Sebeplerden Dolayı Verilecektir?:

Bu âyet-i kerîme şuna delildir: Bir kimse hanımına: Şayet ben cennet ehlinden değil isem sen de benden boş ol dese ve eğer bu kimse bir masiyet işlemeyi kararlaştırmış olmakla birlikte Allah’tan korktuğundan ve O’ndan utandığından dolayı terketmiş ise, onun bu yemini bozulmaz. Süfyan es-Sevrî de böyle demiş ve buna göre fetva vermiştir.

Muhammed b. Ali et-Tirmizî şöyle demektedir: Böyle bir kimseye cennetin biri Rabbinden korkusundan ötürü, diğeri ise arzusunu, şehvetini terkettiğinden ötürü verilecektir.

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Farzları edâ ettiği halde birlikte, Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse kastedilmektedir.

“Makam; Huzurda durmak, yer” diye açıklanmıştır. Yani -önceden geçtiği gibi- hesab için Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse demek olur. Burada “huzurda durma”nın kul hakkında olması, sonra da bunun Allah’a izafe edilmiş olması da mümkündür, bu da yüce Allah’ın:

“Onların ecelleri geldiğinde” (el-A’raf, 7/34) âyeti ile bir başka yerdeki:

“Şüphesiz ki Allah’ın (takdir ettiği) eceli geldi mi geri bırakılmaz.” (Nûh, 71/4) âyetinde geçen “ecel”e benzemektedir.

“İki cennet vardır.” Yani korkan herkese başlı başına iki cennet vardır. Korkan herkes için iki cennet verilecektir. Bütün korkanlara iki cennet verilecektir diye açıklanmış ise de birincisi daha kuvvetli görülmektedir.

İbn Abbâs’tan rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu rivâyet etmiştir: “İki cennet, cennetin eni kadar iki bahçedir. Bunların herbirisi yüz yıllık bir mesafedir. Herbirisinin ortasında da nurdan bir ev vardır. Nağme çıkararak ve yeşilliği ile salınmayan hiçbir şeyi yoktur. O bahçenin kararı sabittir, ağaçları da sabittir.” Bunu el-Mehdevî zikretmiş olup, us-Sa’-lebî de bunu Ebû Hüreyre yoluyla gelen bir hadis olarak kaydetmiştir.

Bir diğer açıklamaya göre; iki cennet, kendisi için yaratılmış olan bir cennet ile mirasçısı olacağı diğer cennettir (bahçedir,)

Bir diğer açıklamaya göre iki cennetten birisi, kendisinin konaklayacağı yer, diğeri ise eşlerinin konaklayacağı yerdir. Tıpkı dünyadaki ileri gelen başkanların yaptıkları gibi.

Bir başka açıklamaya göre iki cennetten birisi, onun meskeni, diğeri ise bahçesi olacaktır. Bu iki cennetten birisi köşklerinin aşağı tarafları, diğeri ise yukarı tarafları olduğu da söylenmiştir.

Mukâtil dedi ki: Bu iki cennet, Adn cenneti ile Naînı cennetidir.

el-Ferrâ’ da şöyle demiştir; Bu tek bir cennettir, âyet sonu olduğu için tesniye gelmiştir. Ancak el-Kutebî bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: Cehennemin bekçileri aslında yirmi kişidir, ama ondokuz kişi oldukları âyet sonlarına riayet olsun diye sözkonusu edilmiştir, denilemez. Aynı şekilde yüce Allah;

“İkisinin de (gölgelikli) dalları vardır” (radıyallahü anhhmân, 55/48) diye buyurmaktadır.

Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: el-Ferrâ’ şöyle demiştir: Bu tek bir cennet olabilir. Şiirde de bunun iki cennet olduğu sözkonusu edilmiş olabilir. Ancak böyle bir görüş yüce Allah’ın kitabı hakkında yapılacak en büyük hatalardandır. Çünkü yüce Allah:

“İki cennet vardır” diye buyurmakla, sonra da bunları “ikisinde… vardır” diye nitelendirmektedir. Şimdi âyetin zahirinden anlaşılanı bırakarak: Bunun tek bir cennet olması mümkündür deyip, şiiri delil diye göstermesi doğru bir şey değildir. Ancak el-Ferrâ’nın Meâni’l-Kur’ân, III, llttdeki ifadelerinden böyle bir iddiada bulunmadığı anlaşılmaktadır. el-Kutebî ile en-Nehhâs’in neden böyle bir iddiada bulundukları ve neye dayanarak böyle bir ifade kullandıkları ayrıca ele alınması gereken bir konudur.

Bir açıklamaya göre cennetlerin iki tane, olması bir yerden diğerine gidip gelmekle cennetlik kişinin sevincinin kat kat arttırılması içindir.

Denildiğine göre bu Özel olarak Ebû Bekir es-Sıddık (radıyallahü anh) hakkında cennetin takva sahiplerine yakınlaştırılıp, cehennem ateşinin günahkârlara açıkça gösterileceği günü hatırlaması üzerine inmiştir. Bunu Atâ ve İbn Şevzeb söylemişlerdir.

ed-Dahhâk şöyle demiştir: Hayır, o bir gün susuzken süt içmiş ve bu hoşuna gitmişti. Bu süte dair soru sorunca sütün helal olmayan bir yerden elde edildiğini ona söylediler. O da kendisini kusturarak sütü çıkardı. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) da ona bakıp duruyordu. Bunun üzerine: “Allah’ın rahmeti üzerine olsun. O’nun hakkında bir âyet indirdi” deyip, ona bu âyeti okudu. İbn Ahmed b. Hanbel, et-Verâ, s. 84, (âyet nüzulünün sözkonusu etmeden) Muvatta’, (Ömer (radıyallahü anh)in başından geçen bir olay olarak ve âyet nüzulünü sozkonusu etmeden

Rabbinin makamından korkan için iki cennet vardır.

Diyanet Vakfı
Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimselere iki cennet vardır.

Kurtubi Tefsiri
Rabbinin huzurunda durmaktan korkana da İkî cennet vardır.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Şimdi Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Onlar bunun ile sıcak su arasında gidip geleceklerdir” âyeti hakkında Katade şöyle demiştir; Bir sefer sıcak suya, bir sefer Cahîme gidip geleceklerdir. Cahîm de cehennem ateşidir, Hamım ise sıcak su demektir.

“Sıcak” lâfzı üç türlü açıklanmıştır. Birincisine göre sıcaklığı ve kaynaması en ileri derecede olan su demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî yapmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî’nin şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Gaddarlık ve hainlik etmiş bir sakal boyanır,

Karın, bölgesinden gelen, katıksız ve oldukça sıcak bir kırmızı renge.”

Katade dedi ki; Bu, Allah’ın gökleri ve yeri yarattığından beri kaynayan bir sudur. Yüce Allah şöyle demektedir: Onlar cehennem ateşinden kurtulmak için yardım isteyeceklerinde, onların kurtuluş için sığınakları bu olacaktır. Ka’b dedi ki: Bu ,cehennem vadilerinden bir vadidir. Cehennem ehfinin irinleri burada toplanır. Zincirleriyle birlikte oraya daldırılırlar. Nihayet eklemleri bile birbirinden kopar. Daha sonra yüce Allah onlara yeni bir hilkat vermiş olduğu halde oradan çıkarlar, bu sefer cehennem ateşine atılırlar. İşte yüce Allah’ın:

“Onlar bunun ile sıcak su arasında gidip geleceklerdir” âyeti bunu anlatmaktadır.

Yine Ka’b’dan: Bu hazır olan demektir, dediği rivâyet edilmiştir. Mücahid de şöyle demiştir: Bu içilme zamanı gelmiş ve en ileri dereceye ulaşmış olan demektir.

Kıyâmetin dehşetleri ile günahkârların cezalandırılmasına dair anlatılan bu hususların nimet olma yönü ise; bunun kişileri günahlardan alıkoyucu ve itaatlere teşvik edici özelliğinin olmasıdır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine göre o gece vaktinde bir gencin:

“Artık gök yarılıp yağ tortusunu andıran kırmızı bir gül gibi olduğu zaman…” âyetini okuduğunu duymuş. Genç burada durmuş ve gözyaşı onu devam etmekten alıkoymuş, bunun üzerine şöyle demeye başlamış; Semanın çatlayacağı o gün vay halime! Vay halime! Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Evet, ey genç! Bu şekilde vay haline! Fakat nefsim elinde olana yemin ederim ki; semadaki melekler bile senin ağlaman dolayısıyla ağladı.” Süyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, VII, 703

Onunla kaynar su arasında dolaşırlar.

Diyanet Vakfı
Onlar, cehennemle kaynar su arasında dolaşır dururlar.

Kurtubi Tefsiri
Onlar bunun ile sıcak su arasında gidip geleceklerdir.

İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir.

Diyanet Vakfı
İşte bu, suçluların yalanladıkları cehennemdir.

Kurtubi Tefsiri
İşte bu, o günahkârların yalan saydığı cehennemdir.

“İşte bu, günahkârların yalan saydığı cehennemdir.” Yani onlara: İşte size haber verilmiş olan ve sizin yalan saydığınız cehennem ateşi budur, denilecektir.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Günahkârlar yüzlerinden tanınacak” âyeti hakkında el-Hasen şöyle demektedir; Yüzlerinin siyahlığından, gözlerinin morluğundan tanınacaklar. Çünkü yüce Allah:

“Biz günahkârları o gün gözleri morarmış halde haşrederiz.” (Tâ-Hâ, 20/102);

“O günde kimi yüzler ağaracak, kimi yüzler kararacaktır.” (Al-i İmrân, 3/106) diye buyurmaktadır.

“Alınlarından ve ayaklarından yakalanacak.” Yani melekler alınlarından yakalayacaktır. Bu da, meleklerin onların bağlarının perçemlerinden ve ayaklarından yakalayarak cehenneme atacaklardır, demektir.

“Alınlar” çoğuludur.

ed-Dahhâk şöyle demiştir: Alnı ve ayakları, sırtının arka tarafından bir zincir ile biraraya getirilecektir. Yine ondan; adamın ayakları alınıp, sırtı kırılıncaya kadar alnı ile biraraya getirilecek, sonra da cehenneme atılacaktır, dediği rivâyet edilmiştir.

Bir başka açıklamaya göre; ona böyle yapılmasının sebebi, azabının daha çok ağırlaştırılması ve görüntüsünün daha ileri derecede kötüleştirilmesi içindir. Yine denildiğine göre; melekler onları cehennem ateşine doğru sürüklerken, kimi zaman alınlarından onları yakalayıp yüzüstü çekecekler, kimi zaman da ayaklarından yakalayıp başı yerde olduğu halde sürükleyeceklerdir.

Suçlular, simalarından tanınır; alınlarından ve ayaklarından tutulur.

Diyanet Vakfı
Suçlular, simalarından tanınır, perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.

Kurtubi Tefsiri
Günahkârlar yüzlerinden tanınacak da, alınlarından ve ayaklarından yakalanacak.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“O günde ne insana, ne cinne günahı sorulmayacak” âyeti yüce Allah’ın:

“Suçlulara günahları sorulmaz.” (el-Kasas, 28/78) âyetini andırmaktadır.

Kıyâmet günü, uzunluğu dolayısıyla değişik halleri bulunan bir gündür. Kimi halde soru sorulur, kimi halde sorulmaz. İşçe İkrime’nin görüşü de budur.

Manası: Onlar cehennemde karar kıldıktan sonra sorgulanmayacaklardır, şeklinde olduğu da söylenmiştir.

el-Hasen ve Katade der ki: Onlara günahları hakkında sorulmayacaktır. Çünkü Allah onların günahlarını tesbit etmiştir, melekler de onları yazmıştır. Bu açıklamayı el-Avfi, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Yine el-Hasen ve Mücahid’den şöyle dedikleri zikredilmiştir: Âyet; melekler onlar hakkında soru sormayacaktır. Çünkü onları simalarından, alâmetlerinden tanıyacaklardır, demektir. Bunun delili de bundan sonra gelen âyetlerdir. Ayrıca Mücahid bu açıklamayı İbn Abbâs’tan nakletmektedir. Yine ondan nakledilen rivâyete göre yüce Allah’ın:

“Rabbine yemin olsun ki onların hepsine elbette soracağız.” (el-Hicr, 15/92) âyeti ile:

“O günde ne insana, ne cinne günahı sorulmayacak” âyeti hakkında şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Onların söyleyecekleri ile bu durumlarını bilmek maksadıyla onlara soru sormayacaktır. Fakat onlara azarlamak anlamı ile: Niçin bunları yaptınız, diye soracaktır.

Ebû’l-Âl-iye de şöyle demiştir: Günahkârın günahından başkasına soru sorulmayacaktır. Katade: Soru sormak önce olacaktır, sonra da ağızları mühürlenecek ve azaları onlara tanıklık ederek konuşacaktır.

Ebû Hüreyre’nin rivâyet ettiği hadiste Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şunları da söylediği zikredilmektedir: “Yüce Allah kulu karşısına alır, ona: Ey filan kişi denilir. Ben sana ikramda bulunmadım mı? Ben seni önder kılmadım mı? Ben sana eşler vermedim mi? Atları, develeri senin emrine vermedim mi? Senin başkanlık yapmana, İstediğin gibi mallarda tasarruf etmene fırsat vermedim mi? Adam: Evet (hepsini verdin) diyecek. Bu sefer: Peki sen Benimle karşılaşacağını zannediyor muydun? diye sorar, adam: Hayır der. Yüce Allah şöyle buyurur: Sen (vaktiyle) Beni unutmuş olduğun gibi, Ben de seni unutuyorum. Sonra ikincisi ile karşılaşır, yine ona aynen öbürüne söylediğini söyler. Daha sonra üçüncüsü ile karşılaşır, ona da aynı şeyleri söyler. O da: Rabbim Sana, kitabına, rasûlüne îman ettim, namaz kıldım, oruç tuttum, sadakalar verdim der ve elinden geldiğince güzel şeylerden, hayırlı şeylerden sözeder. Ondan sonra da: İşte ben şimdi burada huzurundayım, der. Sonra ona; Biz de şimdi senin aleyhine olan şahidimizi göndereceğiz, denilir. Benim aleyhimde şahitlik edecek bu kişi kimdir? diye kendi kendisine düşünürken, ağzına mühür vurulacak ve baldırına, etine, kemiklerine: Konuş! denilecek. Baldırı, eti, kemikleri konuşarak yaptıklarını söyleyecekler. Bu ise kendi nefsinden getirilen şahidler dolayısıyla İleri süreceği bir mazeretin kalmaması içindir. Bu kişi münafık kişidir. Yüce Allah’ın kendisine gazab edeceği kisidir.” Müslim, IV, 2279; Humeydî, Müsned, II, 497; İbn Mende, îman, II, 791-792 Bu hadis daha önceden Ha, Mim, es-Secde (Fussilet, 41/21. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde (Yâsîn, 36/65. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

O gün ne insana ne cîne günahı sorulmaz.

Diyanet Vakfı
İşte o gün insana da cine de günahı sorulmaz.

Kurtubi Tefsiri
O günde ne insana, ne cinne günahı sorulmayacak.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde; Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Artık gök yarılıp” kıyâmet gününde ayrılıp

“yağ tortusunu andıran kırımzı bir gül gibi olduğu zaman…” âyetinde geçen

” Yağ tortusu” lâfzı, Mücahid, ed-Dahhâk ve başkalarından gelen rivâyete göre, yağ diye açıklanmıştır. Yağ gibi parlak ve saf olduğu zaman, demektir. Buna göre bu lâfız;

” Yağ” lâfzının çoğuludur.

Said b. Cübeyrve Katade ise: Kırmızı renkli olduğu zaman anlamındadır, demişlerdir. Bir diğer açıklama da şöyledir: Kırmızılığı bakımından gül gibi ve yağın akıcılığı gibi olacaktır. Bu da şu demektir: Gök yarılıp çatlayarak cehennem ateşinin sıcaklığından ötürü kırmızı bir renk alıncaya kadar eriyecek, inceliği ve erimesi dolayısıyla yağ gibi olacaktır.

Bir başka açıklamaya göre

“yağ” anlamı verilen: “Saf kırmızı deri ve sahtiyan” demektir. Bu açıklamayı Ebû Ubeyd ve el-Ferrâ’ zikretmişlerdir. Bu da şu demektir: Gök, cehennem ateşinin ileri derecedeki harareti dolayısı ile tıpkı bir sahtiyan gibi kırmızı bir renk alacaktır.

İbn Abbâs şöyle demektedir: Yani gök çeşitli renkleri olan bir ata benzeyecektir. Çünkü güzel renkli at demek olan “el-kümeyt”e çeşitli renkleri taşıyor ise; denilir. İbn Abbâs dedi ki: “Çeşitli renkleri olan at” demek olan: “Baharda sarı, kışın baştaraflarında ise kırmızı renge çalar, kış ilerlediği vakitte koyu gri bir renk alır.”

el-Ferrâ” dedi ki: Bu açıklamasıyla “verdîat” diye bilinen ati kastetmektedir. Bu tür atlar baharda sarıya çalar. Soğuk ilerlediği takdirde kırmızıya çalar, Bundan sonra ise griye çalar. Böylelikle yüce Allah semanın rengarenk olmasını bu tür atın değişik renklere bürünmesine benzetmektedir.

el-Hasen dedi ki:

“Yağ tortusunu andıran” âyeti, yağın dökülmesini andıran demektir. Çünkü yağ döküldüğü vakit çeşitli renklerde görülür.

Zeyd b. Eslem dedi ki: Yani o vakit zeytinyağı tortusunu andıracaktır. Bir diğer açıklamaya göre: O gidecek ve gelecektir, demektir.

ez-Zeccâc dedi ki: (Gül anlamını veren “el-verde” lâfzını oluşturan) “vav” re ve “dal” harflerinin meydana getirdiği kelimelerin asıl anlamı, gidip gelmek ile alâkalıdır. Bu ise, daha önce renkleri değişip duran at ile ilgili yaptığımız açıklamalara yakındır.

Katade de şöyle demektedir: Bugün sema yeşildir. Onun kırmızı bir rengi olacaktır. Bu açıklamayı da es-Sa’lebî nakletmiştir.

el-Maverdî dedi ki: Önceki İlim adamlarının iddialarına göre semanın asıl rengi kırmızılıktır. Engellerin çokluğu, mesafenin uzaklığı dolayısıyla bu şekilde mavi renkte görülmektedir. Onlar bunu vücuttaki damarlara benzetirler. Aslında damarlar kan gibi kırmızıdır, engel sebebiyle mavi görülmektedirler. Eğer bu açıktama doğru ise şüphesiz ki sema kıyâmet gününde ona bakacak olanlara yakın olacağından ve engellerin de ortadan kalkacağından Ötürü kırmızı olarak görülecektir. Çünkü onun asıl rengi odur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Gök yarıldığında, gül gibi, yağ gibi olur.

Diyanet Vakfı
Gök yarılıp da kızarmış yağ renginde gül gibi olduğu zaman,

Kurtubi Tefsiri
Artık gök yarılıp yağ tortusunu andıran kırmızı bir gül gibi olduğu zaman…

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Üzerinize ateş alevi ve bir duman salınır.” Yani eğer sizler çıkacak olursanız, üzerinize bir ateş alevi salınır ve kaçmanızı engelleyecek azâb sizi yakalar. Âyetin kaçmakla ilgili olmadığı, aksine yüce Allah’ın bununla isyankârları cehennem ateşi ile azaplandıracağını haber vermekte olduğu da söylenmiştir.

Şöyle de açıklanmıştır: Sizler Rabbinizin nimetlerini yalanlayacak olursanız, o vakit üzerinize bu yalanlamanızın bir cezası olmak üzere ateş alevi ve bir duman salınır.

İnsanların ve cinlerin etrafının melekler ile ve çok büyük bir ateş parçası ile kuşatıldıktan sonra kendilerine:

“Ey cin ve İnsan toplulukları…” diye seslenileceği de söylenmiştir. İşte yüce Allah’ın;

“Üzerinize ateş alevi… salınır” âyeti bunu anlatmaktadır. İbn Abbâs ve başkalarının açıklamasına göre: “Dumanı olmayan alev” demektir. en-Nehhâs da; bu alevi bulunmayan dumandır, diye açıklamıştır. Umeyye b. Ebi’s-Salt’ın, Hassan (radıyallahü anh)’a hicvederken kullandığı ifade de bu kabildendir. es-Sa’lebî el-Maverdî’nin Tefsirlerinde de aynı şekilde Umeyye b. Ebi’s-Salt diye zikredilmiştir. Ancak es-Sıhah ile İbnu’l-Enbarî’nin el-Vakfiı ve’l-İbtidâ adlı eserlerinde Umeyye b. Halef diye geçmektedir. Sözü edilen hicivde Umeyye şöyle demektedir:

“Benden Hassan’a, Ukaz’a doğru şu mesajı ulaştıracak var mı?

Senin baban bizim aramızda bir demirci değil miydi?

Şarkıcı cariyeler arasında, kendisini koruyacak gücü de yoktu.

Yemen tarafından (idi ve) o körüğü tutup dururdu da

Kesintisiz olarak ateşin alevini üflüyordu.”

Hassan (radıyallahü anh) da ona şu şekilde cevab vermişti:

“Hicvettim seni ben, sen de zilletle ona karşı boyun eğdin,

Ateş alevi gibi yanan bir kafiye ile ve zilletle.”

Ru’be de şöyle demiştir:

“İndirdiğimiz darbelerden ötürü onların aşırı hararetleri var,

Bir de alevler yakıp duran savaşın ateşi,”

Mücahid dedi ki Ateş alevi”; ateşten ayrı yeşil aleve denilir, ed-Dahhâk da şöyle demiştir: Odundan çıkana değil, alevden çıkan dumana denilir. Said b. Cübeyr de böyle açıklamıştır.

“ateşin ve dumanın biraradaki ismi” olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Ebû Amr yapmış olup, el-Ahfeş de bunu kimi Araplardan diye, nakletmiştir.

İbn Kesîr “şın” harfini esreli olarak; diye okumuş, diğerleri ise ötreli okumuşlardır, Her İkisi de ayrı söyleyişlerdir, tıpkı inek sürüsüne denilmesi gibi.

“Ve bir duman” anlamındaki âyet genel olarak; şeklinde ref ile ve: “Alev” lâfzına atıf ile okunmuştur. Ancak İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Mücahid ve Ebû Amr “ateş” anlamındaki lâfza atıf ile; şeklinde cer ile okumuşlardır,

el-Mehdevî dedi ki: (……..)’ın “hem ateş, hem de dumanı” birarada ifade ettiğini söyleyenlerin görüşüne göre “duman” anlamındaki lâfzı kesreli okumaları açıkça anlaşılan bir şekildir. Ancak bunu “dumanı olmayan alev” diye açıklayanların “bir duman” anlamındaki lâfzı cer ile okumaları uzak bir ihtimaldir. Böyle bir okumanın uygunluğu ancak bir mevsufun hazfedilmiş olduğu takdiri ile uygun düşebilir. Sanki: “Üzerinize ateş alevi ve” bir miktar “bir duman salınır” denilmiş gibidir. Bu durumda “bir miktar” anlamındaki lâfız; “(……..): Alev” lâfzına atfedilmiş gibi olur. “Dumandan” cümlesi de “bir miktar” anlamındaki lâfzın sıfatı olur. “Bir miktar” anlamındaki lâfız da hazfedilmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’ın âyetinde ayrıca; (………..) edatının hazfedilmesi ise daha önce; “Ateşten” lâfzında ayrıca zikredilmiş olduğundan dolayıdır. Nitekim Arapların: ” Sen kime misafir olursan ben de (ona) misafir olurum” derken ” Ona” lâfzını hazfetmeleri gibi. Bu açıklamaya göre “bir duman” anlamındaki lâfız hazfedilmiş ile cer edilmiş olur,

Mücahid, Humeyd, İkrime ve Ebû’l-Âl-iye’den “nun” harfi kesreli olarak; (okudukları zikredilmiştir ki, bunlar iki ayrı söyleyiştir. Nitekim “alev” anlamındaki lâfız da) ile şekillerinde söylenebilir. Bu kesreli okuyuş aynı zamanda tabiat ve asıl anlamına da gelir. Mesela: “Filan kişi soyu şerefli ve asaletli kimse” demektir.

Müslim b. Cündüb’den ise ref ile: ” diye okuduğu rivâyet edilmiştir. Hanzala b. Murre b. en-Numan el-Ensarî’nin de “ateş” lâfzına atıf ile meo rur olarak diye okuduğu rivâyet edilmiştir. Bununla birlikte kesreli olarak: okuyuşunun; ( U-Zlyin çoğulu olması mümkündür. ) Zor” lâfzının çoğulunun diye gelmesi gibi.

(diye ref ile okunması ise “alev” anlamındaki lâfza atf ile gelir, el-Hasen’den;diye her iki harfin de ütreli okuduğu rivâyet edilmiştir ki; bu da çoğuludur. Bunun aslının) diye olması da mümkündür. Daha önce yüce Allah’ın:

“Onlar yıldızlarla da yollarını bulurlar.” (en-Nahl, 16/16) âyetinde açıklandığı üzere “vav” hazfedilmek suretiyle kısaltılmış da olabilir.

Abdurrahmân b. Ebi Bekre’den “nûn” harfi üstün, “ha” harfi ötrdi ve “şın’ harfi de şeddeli olarak” ” Kökünü keseriz” anlamında; ” Kökünü kesti, keser, kesmek”ten gelen bir fiil olarak okuduğu rivâyet edilmiştir. Yüce Allah’ın: ” Hani o zaman onun izniyle onları öldürüyordunuz,” (Al-i İmrân, 3/152) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. (Bu âyetin böylece okunması halinde): “Azâb ile öldürürüz” demek olur.

Birinci kıraat olan:

“Ve bir duman” lâfzı ise, başlarının üzerine akıtılacak eritilmiş bakır anlamındadır. Mücahid ve Katade böyle açıklamıştır. Bu açıklama İbn Abbâs’dan da rivâyet edilmiştir. Yine İbn Abbâs’dan ve Said b. Cübeyr’den rivâyet edildiğine göre burada bu lâfız, alevi bulunmayan duman demektir, (el-Halil)’in açıklamasının anlamı da budur. Bu anlamıyla Arap dilinde bilinen bir lafızdır. Nitekim Ca’deoğullarının Nabiğası şöyle demiştir:

“Taneden (veya susam yağından) yakılan kandilin ışığı gibi aydınlatıyor,

Allah’ın kendisinde hiçbir duman kılmadığı.”

el-Esmaî dedi ki: Ben bedevi bir Arabın -beyitte geçen-: (………)’in Şam’da “dumanı bulunmayan susam yağına” denildiğini söylediğini duydum.

Mukâtil dedi ki: Bunlar eritilmiş bakırdan beş tane ırmaktır. Hepsi de Arş’ın altından ve cehennemliklerin başları üzerine akar. Bu üç ırmak, gece miktarındadır, iki ırmak da gündüz miktarındadır,

İbn Mes’ûd dedi ki: Nûhâs (eritilmiş bakır) ile el-mühi (eritilmiş bakır) aynı şeylerdir.

ed-Dahhâk ta: Bu kaynatılmış zeytinyağının tortusudur. el-Kisâî de: Oldukça şiddetli bir rüzgarı olan ateşe denilir, demiştir.

“Size yardım da olunmaz.” Birbirinize yardımcı olamazsınız. Maksat cinler ile İnsanlardır.

Üzerinize alevli bir kıvılcım ve erimiş maden gönderilir; savunamazsınız.

Diyanet Vakfı
Üzerinize ateşten alev ve duman gönderilir de birbirinizi kurtaramaz ve yardımlaşamazsınız.

Kurtubi Tefsiri
Üzerinize ateş alevi ve bir duman salınır, size yardım da olunmaz.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyse Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Ey cin ve insan toplulukları…” âyeti ile ilgili olarak İbnu’l-Mübarek şunu zikretmektedir: Bize Cuveybir’in, ed-Dahhâk’tan haber verdiğine göre o şöyle demiştir: Kıyâmet gününde yüce Allah dünya semasına emir verecek, o da İçindekilerle birlikte paramparça olacak. Melekler onun kıyılarında kalacak. Allah onlara emir verinceye kadar bu halde kalacaklar. Ondan emir alacakları vakitte yeryüzüne inecekler. Bütün yeri ve etrafındakileri kuşatacaklar. Sonra Allah onun bir üstündeki semaya aynı şekilde emir verecek, onlar da inecekler. Bir önceki saffın arkasında bir saf teşkil edecekler. Sonra üçüncü, sonra dördüncü, sonra beşinci, sonra altıncı, sonra da yedinci sema (aynı durumda olacak.) Nihayet en yüce melek, göz alıcılığı, mülkü içerisinde sol yanında da cehennem bulunduğu halde inecek. Cehennemin uğultusunu ve kaynayıp coşmasını işitecekler. (Yerde bulunanlar) yerin neresine giderlerse, mutlaka meleklerin safları ile karşılaşacaklar. İşte yüce Allah’ın:

“Ey cin ve İnsan toplulukları! Eğer göklerle yerin kenarlarından kaçmaya gücünüz yetiyorsa kaçın; ama buna dair güç ve imkânınız olmadıkça kaçamazsınız ki…” âyeti bunu anlatmaktadır. Buradaki “sultan; Güç ve imkân” özür ve mazeret anlamındadır.

Yine ed-Dahhâk şöyle demiştir: İnsanlar çarşı pazarlarında iken ansızın sema açılacak, melekler inecek. Cinler ve insanlar kaçacaklar. Melekler etraflarını kuşatacaktır. İşte yüce Allah’ın:

“Buna dair güç ve imkânınız olmadıkça kaçamazsınız” âyeti bunu anlatmaktadır. Bu rivâyeti de en-Nehhâs zikretmiştir.

Derim ki: Buna göre bu, dünyada olacak, İbnu’l-Mubarek’in zikrettiği rivâyete göre ise bu husus âhirette olacaktır.

Yine ed-Dabhâk’tan şöyle dediği zikredilmiştir: Eğer siz ölümden kaçabilecekseniz, haydi kaçınız. İbn Abbâs da şöyle açıklamıştır: Eğer siz göklerle yerde olanları bilmek gücüne sahib iseniz, haydi onu öğreniniz. Ancak bir sultan ile yani Allah’tan gelmiş bir delil ile olmadıkça, onu bilme imkânımız olmayacaktır. Yine ondan gelen rivâyete göre;

“Güç ve imkânınız olmadıkça kaçamazsınız” âyeti; sizler Benim sizin üzerinizdeki egemenlik ve kudretimin dışına çıkamazsınız, demektir. Katade de şöyle açıklamıştır: Sizler bir melek ile olmadıkça kaçamazsınız ve sizin meleğiniz de yoktur.

Âyet: “Sizler ancak bir sultana (güç ve imkâna) kaçabilirsiniz” demektir. Buna göre âyet-i kerimedeki “be” anlamındadır. Tıpkı yüce Allah’ın:

“Rabbim, bana iyilikte bulundu.” (Yusuf, 12/100) âyetinde olduğu gibi. Şair de şöyle demiştir:

“Bize ister kötülük yap, ister iyilik, bizim nezdimizde senden usanılmaz

Ve eğer sen terkedecek olsan dahî seni biz terketmeyiz.”

Yüce Allah’ın:

“Kaçın!” emri, ta’cîz (yani bu husustaki acizliklerini ortaya koymak) içindir.

Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından çıkmaya güç yetirirseniz çıkın; çıkamazsınız, ancak bir güçle.

Diyanet Vakfı
Ey cin ve insan toplulukları! Göklerin ve yerin çerçevesinden çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa geçin. Ancak büyük bir güçle çıkıp gidebilirsiniz.

Kurtubi Tefsiri
Ey cin ve insan toplulukları! Eğer göklerle yerin kenarlarından kaçmaya gücünüz yetiyorsa kaçın. Ama buna dair güç ve imkânınız olmadıkça kaçamazsınız ki.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Hal bu iken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Ey ağır yükler altında bulunan iki fırka! Yakında sizin hesabınıza bakacağız” âyetinde geçen

“bakmak” tabiri; “İşim bitti, bitiyor, bitmek” diye kullanılır. Yine; Bu iş için vakit ayırdım” denildiği gibi; “Bu hususta bütün gayretimi harcadım” da denilir,

Yüce Allah ayrıca terketmesi gereken bir meşguliyeti yoktur. Anlam ancak şöyle olabilir: Amellerinizin karşılığını vermeye ya da sizi hesaba çekmeye pek yakında başlayacağız. Bu, bir kimsenin tehdit etmek istediği birisine: “O halde ben de senin İşine bakacağım, sana yöneleceğim” demesine benzer bir tehdittir. ” Kastetmek ve yönelmek” anlamındadır. Buna benzer bir anlamda olmak üzere İbnu’l-Enbârî, Cerîr’in şu beyitini zikretmektedir:

“Artık şimdi Numeyr’i kastettim,

Bu ise benim ona (Numeyrlilere) azâb olduğum zamandır.”

en-Nehhâs’ın naklettiğine göre yine Cerir şöyle demiştir:

“Ben zincire ayağı vurulmuş o köleye yöneldim.”

Hadiste de belirtildiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Akabe gecesinde ensar ile bey’atleştiğinde şeytan şöyle bağırmış: Ey Cubacibliler (Mina konaklarında bulunanlar)! İşte bir Müzemmem size karşı savaşmak üzere Kayleoğulları ile bey’atleşiyor! Bunun üzerine Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İşte bu Akabedeki şeytandır. Allah’a yemin ederim ey Allah’ın düşmanı Mutlaka sana da yöneleceğim.” Müsned, II, 461; Taberânî, Kebir, XIX, 90; Taberî, Tarih, 5, 563; İbn Hişâm, Slre, II, 296. diye buyurdu. Senin işini çürütüp ortadan kaldırmaya da yöneleceğim, demektir. el-Kıttebî, el-Kisâî ve diğerlerinin tercih ettikleri anlam budur.

Bir başka açıklamaya göre yüce Allah böylelikle takva dolayısıyla vaadde bulunmakta, günahkârlık dolayısıyla da tehditte bulunmaktadır. Daha sonra da:

“Yakında sizin hesabınıza bakacağız” diye buyurmuştur. Yani size verdiğimiz vaadleri ve tehditleri yerine getirecek ve herkese verdiğimiz sözün gereğini gerçekleştireceğiz. Ben bunu paylaştıracağım ve bu işi yapıp bitireceğim, demektir. Bu açıklamayı da el-Hasen, Mukâtil ve İbn Zeyd yapmıştır.

Abdullah ile Ubeyy

“Yakında sizin hesabınıza bakacağız” anlamındaki âyeti; diye okumuşlardır, el-A’meş ve İbrahim: ” Yakında sizin hesabınıza bakılacaktır” anlamında “ye” harfi ötreli, “re” harfi üstün olarak meçhul bir fiil şeklinde okumuşlardır. İbn Şihab ve el-A’rec de “mın” ile “re” harflerini üstün olarak:diye okumuşlardır. el-Kisâî dedi ki: Bu kullanım Temimlilerin şivesidir. Onlar; diye kullanırlar. Yine bu fiilin; şeklinde kullanıldığı da nakledilmiştir. Her ikisini de Hubeyre, Hafs’tan o Âsım’dan diye rivâyet etmiştir.

el-Cu’fi, Ebû Amr’dan “ye” ve “re” harfleri üstün olarak: ” Yakında… hesabınıza bakacaktır” diye okuduğunu rivâyet etmektedir. Bu kıraat İbn Hürmüz’den de rivâyet edilmiştir. Îsa es-Sakafî’den ise “nun” harfini kesreli, “ra” harfi üstün olarak: ” Yakında sizin hesabınıza bakacağız” diye okuduğu rivâyet edilmiştir. Hamza ve el-Kisâî ise “ye” harfi ile ” Yakında sizin hesabınıza bakacaktır” diye okumuştur. Diğerleri ise “nun” ile (bakacağız anlamında) okumuşlardır ki, bu (söyleyiş) de Tihâmelilerin söyleyişidir.

“İki fırka (es-sekalân)”; cinler ve İnsanlar demektir. Yeryüzünde onların dışında başka varlıklar da bulunmakla birlikte mükellef kılınmış olmaları sebebiyle konumlarının büyüklüğünden dolayı onlara bu isim verilmiştir.

Hem hayatta iken, hem öldükten sonra yeryüzünün üzerinde bir ağırlık teşkil ettiklerinden dolayı onlara bu ismin verildiği de söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Yer içindeki ağırlıklarım dışarıya çıkardığı zaman.” (ez-Zilzâl, 99/2) Arapların: “Ona ağırlığını ver!” şeklindeki tabirleri de bu anlamdadır.

Kimi meânî bilginleri de şöyle demiştir: Bu hususta kendisi ile yarışmanın sözkonusu olduğu miktarı ve ağırlığı bulunan herşeye “Ağır, ağırlık” denilir. Deve kuşu yumurtasına bu ismin veriliş sebebi de bundan dolayıdır. Çünkü bunu bulan ve bunu avlamak isteyen bir kimse, bu yumurtayı ele geçirdiği takdirde sevinir.

Cafer es-Sadık da şöyle demiştir: Bunlara “sekalân” denilmesi her iki kesimin de günahlarla ağırlaşmış olmalarından dolayıdır. Yüce Allah önce -çoğul kipi ile-:

“Sizin hesabınıza bakacağız” dedikten sonra:

“Ey ağır yükler altında bulunan iki fırka” diye tesniye kipi kullanmıştır. Çünkü bunlar iki ayrı fırkadır ve herbir fırka da çoğuldur. Yüce Allah’ın:

“Ey cin ve İnsan toplulukları, eğer… gücünüz yetiyorsa” âyetinde de böyledir. Burada da “siz iki topluluğun gücü yetiyorsa” anlamında tesniye kullanmamıştır. Çünkü iki ayrı kesim olup, çoğul konumundadırlar. Yüce Allah’ın:

“Bunlar iki fırka olup birbirleri ile çekişmeye başlayıverdiler.” (en-Neml, 27/45) âyeti ile:

“Bunlar Rabbleri hakkında davalaşan iki hasımdırlar.” (el-Hac, 22/19) buyruklarına da benzemektedir. Şayet -Kur’ân dışında-: “Yakında siz İki fırkanın hesabına bakacağız” denilmişi olsaydı, yahutta; “Eğer ikinizin gücü yetiyorsa” denilse câiz olur.

Şamlılar:

“Ey ağır yükler altında bulunan iki fırka!” anlamındaki âyeti “he” harfini ötreli olarak diye, diğerleri ise üstün olarak okumuşlardır. Daha önceden (ez-Zuhruf, 43/49) âyetine dair açıklamalar yapılırken buna dair bilgiler de geçmiş bulunmaktadır.

Cinler de İnsanlar Gibi Mükelleftir

Bu sûrede Ahkaf ve Cin Sûresinde cinlerin de ilâhî hitaba muhatap, mükellef; emir ve yasaklara muhatap, mükâfat ve ceza kazanmaları bakımından tıpkı insanlar gibi olduklarına delil vardır. Cinlerin mü’minleri de insanların mü’minleri gibi, onların kâfirleri de öbürlerinin kâfirleri gibidir. Bütün bu hususların hiçbirisinde bizimle onlar arasında hiçbir fark yoktur.

Ey iki ağırlık sahibi! Sizinle ilgileneceğiz.

Diyanet Vakfı
Ey insan ve cin! Sizin de hesabınızı ele alacağız.

Kurtubi Tefsiri
Ey ağır yükler altında bulunan iki fırka! Yakında sizin hesabınıza bakacağız.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Göklerde ve yerde bulunan herkes O’ndan diler” âyetinin şu anlama geldiği söylenmiştir: Göklerde bulunanlar O’ndan rahmet, yerde bulunanlar da rızık isterler.

İbn Abbâs ve Ebû Salih şöyle demişlerdir: Göklerde bulunanlar O’ndan mağfiret diler rızık dilemez, yerde bulunanlar ise O’ndan her ikisini dilerler.

İbn Cüreyc dedi ki: Melekler yeryüzündekiler için rızık isterler. Buna göre her iki dilek, aynı zamanda hem göktekilerin, hem yerdekilerin yerdekiler için bir isteği olmaktadır. Hadîs-i şerîfte de şöyle denilmektedir: “Meleklerden birisinin dört tane yüzü vardır. Birisi insan yüzü gibidir. O, Âdemoğulları için rızık ister. Birisi arslan yüzü gibidir, o da yırtıcı hayvanlar için Allah’tan rızık ister. Bir yüzü öküz yüzü gibidir, o da Allah’tan hayvanlar için rızık ister. Bir yüzü kartal yüzü gibidir, o da Allah’tan kuşlar için rızık ister.”

İbn Atâ dedi ki: Onlar yüce Allah’tan ibadet edebilme gücünü istediler.

“O her gün bir iştedir” âyeti yeni bir cümledir. ” Her gün” lâfzı zarf olarak nasbedilmiştir. Çünkü daha sonra “bir iştedir” diye buyurmuştur. Ya da “diler” anlamındaki fiilin zarfı olarak nasbedilmiştir. Bundan sonra da; “O bir İştedir” diye okumaya başlanılır.

Ebû’d-Derdâ (radıyallahü anh)’ın rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): “O her gün bir iştedir” âyeti ile ilgili olarak dedi ki: “Bir günahı bağışlaması, bir sıkıntıyı gidermesi, bir toplumu yüceltip bir diğerini alçaltması O’nun işidir.”‘ İbn Hibbân, Sahih, II, 464, İbn Mâce, I, 73; el-Heysemî, Mevâridu’z-Zam’ân, 1, 437, Taberânî, Evsat, 111, 278

İbn Ömer’den, onun da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, yüce Allah’ın:

“O, her gün bir iştedir” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: “Bir günahı bağışlar, bir sıkıntıyı açar ve dua eden birisinin duasını kabul eder.” Yakın lâfızlarla İbn Ebi Şeybe; Mûsannef, VII, 163; Taberi, Tefsir, XXVII, 135, İbn Kesîr, Tefsir,IV,274(hepsi Ubeyd b. Umeyr’den)

Hayat vermesi, öldürmesi, aziz kılması, zelil kılması, rızık vermesi ya da engellemesi hep O’nun işidir. Bir diğer görüşe göre bununla yüce Allah’ın dünya ve âhiret günlerindeki İşini kastetmiştir. İbn Bahr da şöyle demiştir: Zamanın tümü iki gündür. Birisi dünya günlerinin süresidir, diğeri ise kıyâmet günüdür. Yüce Allah’ın dünya günlerindeki işi emir, yasak, hayat vermek, öldürmek, bağışlamak ve alıkoymak suretiyle denemek ve sınavdan geçirmektir. Kıyâmet günündeki işi ise, amellerin karşılığını vermek, hesaba çekmek, mükâfatlandırmak ve cezalandırmaktır.

Bir diğer görüşe göre, bununla dünya günlerinin her birisindeki işine dair haber verilmektedir, denilmiştir. Bu da açıkça anlaşılan bir husustur.

Sözlükte;

“İş” pek büyük hadise ve durum demektir. Çoğulu: …diye gelir. Burada da tekil lâfız ile kasıt çoğuldur. Yüce Allah’ın:

“Sonra da sizi bir bebek olarak çıkartır.” (el-Mu’min, 40/67) âyetinde olduğu gibi, (tekil olan bebek lâfzı ile bebekler denilmek istenmesi gibi)dir.

el-Kelbî de şöyle demiştir: Onun işi takdirlerini zamanlarına doğru yöneltmektir.

Amr b. Meymun yüce Allah’ın:

“O her gün bir İştedir” âyeti hakkında şöyle demiştir: Yaşayan birisini öldürmesi, rahimlerde dilediklerini bırakması, zelil birisini aziz kılması, aziz bir kimseyi de zelil kılması O’nun işlerindendir.

Emirlerden birisi bir vezirine yüce Allah’ın:

“O her gün bir iştedir” âyeti hakkında soru sormuş, o da bunun manasını bilememiş. Ertesi güne ona mühlet vermiş. Üzüntülü bir şekilde evine dönmüş, siyahi bir kölesi ona: Bu durumun ne? diye sorunca, o da durumunu haber vermiş. Ona şöyle demiş: Emire geri dön, bu âyeti ona ben açıklayacağım demiş. Bunun üzerine emir onu çağırınca şu cevabı vermiş: Ey emir! Onun işi geceyi gündüze bitiştirmek, gündüzü geceye bitiştirmek, ölüden diriyi çıkarmak, diriden ölüyü çıkarmak, hastaya şifa vermek,.sağlıklı birisini hasla kılmak, afiyette olana bela vermek, belalı olana afiyet vermek, zelil bir kimseyi aziz kılmak, azil bir kimseyi sclil kılmak, zengin birisini fakir, fakir birisini zengin kılmaktır. Bunun üzerine emir kendisine; Beni sıkıntıdan kurtardın, Allah da seni sıkıntıdan kurtarsın, diyerek vezirin üzerindeki elbisenin çıkartıhp köleye giydirilmesini emretmiş. Bunun üzerine köle: Efendim demiş, işte bu da Allah’ın İşlerindendir.

Abdullah b. Tahir’den rivâyete göre o el-Huseyn b. el-Fadl’ı çağırmış ve ona şöyle sormuş: Üç âyetin anlamını çıkartamadım. Onları bana açıklaman için seni çağırmış bulunuyorum. Birisi yüce Allah’ın:

“Ve o pişmanlardan oldu.” (el-Mâide, 5/31) âyetidir. Halbuki pişmanlığın teybe olduğu sahih olarak sabittir. Diğeri yüce Allah’ın:

“O her gün bir iştedir” âyetidir. Halbuki sahih rivâyetle sabit olduğuna göre kalem, kıyâmet gününe kadar olacak bütün şeyleri yazmış ve mürekkebi kurumuştur. Üçüncüsü ise yüce Allah’ın;

“İnsan için çalıştığından başkası yoktur.” (en-Necm, 53/39) âyetidir. O halde iyiliklere kat kal mükâfat verilmesi nasıl olur?

el-Huseyn (b. el-Fadİ) şöyle dedi; O ümmette pişmanlığın tevbe olarak görülmemesi, bu ümmette ise tevbe olarak değerlendirilmesi mümkündür. Çünkü yüce Allah, diğer ümmetlerin ortaklığının sözkonusu olmadığı birtakım özellikleri bizim bu ümmetimize vermiş bulunmaktadır. Bir diğer görüşe göre de Kabil’in o pişmanlığı Habil’i öldürdüğünden dolayı olmayıp, onu (mezar kazmayı bilmediğinden ötürü) bir süre taşımasından dolayı idi.

Yüce Allah’ın:

“O her gün bir iştedir” âyetine gelince, buradaki işlerden kasıt, açığa çıkardığı işlerdendir. Yoksa bu işleri yapma kanaati onda sonradan hasıl olduğundan dolayı değildir. Yüce Allah’ın;

“İnsan için çalıştığından başkası yoktur” (en-Necm, 53/39) âyetine gelince, onun da anlamı şudur: Adaletin ölçüsü gereği onun için çalıştığından başkası yoktur. Bununla birlikte ilahi lütfumun gereği olarak bire karşılık, ona bin ile mükâfat vermek hakkımdır. Bunun üzerine Abdullah kalkıp el-Huseyn’in başını öptü ve haracını ona bağışladı.

Göklerde ve yerde olanlar O’na sorar; O, her gün bir iştedir.

Diyanet Vakfı
Göklerde ve yerde bulunan herkes, Ondan ister. O, her an yaratma halindedir.

Kurtubi Tefsiri
Göklerde ve yerde bulunan herkes O’ndan diler. O, hergün bir iştedir.

O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?

Diyanet Vakfı
Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?

Kurtubi Tefsiri
O halde Rabbinîzin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?

“Celâl ve İkram sahibi Rabbinin Vechi ise kalıcıdır.” Yani Allah baki kalacaktır. Burada

“Vech” O’nun varlığını ve zatını ifade eden bir tabirdir. Şair şöyle demektedir:

“Yarattıkları hakkında ölmeleri hükmünü verdi,

Onun dışındaki herşey fânidir.”

İlim adamlarımızdan İbn Fûrek, Ebû’l-Meâlî ve başka muhakkiklerin beğenip tercih ettikleri görüş budur, İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Vech” O’nun zatını ifade eden bir tabirdir. Nitekim yüce Allah: “Celâl ve İkram sahibi Rabbinin Vechi ise kalıcıdır” diye buyurmaktadır.

Ebû’l-Meâlî de şöyle demiştir: “Vech”e gelince, İmâmlarımızın büyük çoğunluğunun kanaatine göre onunla kastedilen yüce Allah’ın varlığıdır. Hocamızın beğenip seçtiği görüş de budur. Buna delil âyetlerden birisi de yüce Allah’ın:

“Rabbinin Vechi ise kalıcıdır” âyetidir. Bütün mahlukatın yok olmaya maruz kaldıkları belirtilirken, ebediyyen kalıcılıkla vasfedilen ise yüce yaratıcının varlığıdır. Bu hususa dair açıklamalar el-Bakara Sûresi’nde yüce Allah’ın;

“Bundan dolayı nereye dönerseniz, Allah’ın yüzü (vechi) oradadır.” (el-Bakara, 2/115) âyetini açıklarken (4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Ayrıca biz bu hususa dair açıklamaları yeteri kadarıyla “el-Esnâ…” adlı, kitabımızda da zikretmiş bulunuyoruz.

el-Kuşeyrî dedi ki: Birtakım kimseler de bu yüce Allah’ın zatından ayrı, keyfiyeti sözkonusu olmayan bir sıfatıdır. Bu sıfatı ile yüce Rabbimizin ikram ve lütuf ile özellik vermeyi murad ettiği kimselere ikbali ve lütfü hasıl olur. Fakat sahih olan O’nun Vechinin, varlığı ve zatı demek olduğudur. Mesela, işin vechi budur, doğru vecih budur, doğrunun kendisi budur, denilir.

Bir diğer açıklamaya göre de, delilleri ile üstün ve zahir olarak katması, tıpkı insarfın yüzü ile ortada olmasına benzer. Yüce Allah’a kendisi ile yakınlaşılacak olan cihet kalır diye de açıklanmıştır.

“Celâl” Allah’ın azameti, kibriyası, övgü sıfatlarına layık olması demektir. ” O şey celâl buldu” denilirken, azametli oldu, denilmek istenir. “Onu tazim ettim” demektir. “Celal” de tazim olunanın, büyük olanın ismidir.

“İkram sahibi” âyeti da, O, kendisine layık olmayan şirkten münezzeh kılınmaya layık olandır demektir. Nitekim:Ben seni, sana yakışmayan bu husustan uzak tuttum” demektir. Peygamber ve velilere ikram da buradan gelmektedir. Biz bu iki isme (celal ve ikram isimlerine) dair sözlük ve mana itibariyle gerekli açıklamaları yeteri kadarıyla “el-Esnâ…” adlı eserimizde zikretmiş bulunuyoruz. Enes’in rivâyet ettiğine göre de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ey celâl ve ikram sahibi diye dua ediniz. ” Hâkim, Müstedrek, I, 676 (Enes’ten değil de Ebû Hüreyre’den); İbn Hibbân, es-Sikât, IH, 129 (radıyallahü anhksa b. Âmir’den) Bunun Abdullah b. Mesud’un sözü olduğu da rivâyet edilmiştir. Dualarınızda bunu söylemeye devam ediniz, anlamındadır.

Ebû Ubeyd dedi ki: (Hadiste geçen ve devam etmek anlamı verilen): “îl-zâz” bir şeyi bırakmamak, ona devam etmek demektir. Israr etmek anlamında olduğu da söylenir.

Said el-Makburî’den rivâyete göre; bir adam ısrar ederek: Allah’ım, ey celâl ve ikram sahibi, Allah’ım ey celal ve ikram sahibi, demeye koyulmuş, sonunda ona; Söylediğini duydum, ihtiyacın nedir? diye ona seslenilmiş.