Gerek cinlerden gerek insanlardan

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Mine l-cinneti ve n-nas (cinlerden ve insanlardan)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah, Nebi’ye cinlerin ve insanların şerrinden kendisine sığınmasını emretmiştir. Burada hem cin şeytanlarının hem de insan şeytanlarının verdiği vesvese ve kötülük kastedilmektedir.

Taberi Tefsiri
Yani vesvese veren bu şeytan, cinlerden de olabilir, insanlardan da olabilir. Cin şeytanı gizlice vesvese verir; insan şeytanı ise açıkça karşısına çıkarak insanı kötülüğe çağırır. Bu yüzden Allah, Peygamberine hem cinlerden hem de insanlardan gelen vesvesecilerin şerrinden kendisine sığınmasını emretmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O ki insanların göğüslerine vesvese verir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezi yuvesvisu fi suduri n-nas (insanların göğüslerine vesvese verir)

Mukatil Tefsiri
Yani şeytan insanın kalbine vesvese verir, onu kötü düşüncelere sürükler ve kalbini kaplayıncaya kadar bunu sürdürür.

Taberi Tefsiri
Bununla, insanların göğüslerinde vesvese veren vesveseci şeytan kastedilmiştir. Buradaki “insanlar” ifadesi, hem cinleri hem de insanları kapsar.

Eğer biri, “Cinler insanlar mıdır ki ayette ‘insanların göğüslerinde vesvese veren; cinlerden ve insanlardan’ denilmiştir?” diye sorarsa, şöyle cevap verilir: Allah bu yerde cinleri de “insanlar” diye adlandırmıştır. Nitekim başka bir yerde onları “erkekler” diye adlandırmış ve “İnsanlardan bazı erkekler, cinlerden bazı erkeklere sığınırlardı” buyurmuştur. Böylece cinlerden de “erkekler” bulunduğunu bildirmiştir. Burada da onlardan “insanlar” diye söz etmiştir.

Bazı Araplardan da şu söz nakledilmiştir: Cinlerden bir topluluk geldiğinde onlara “Siz kimsiniz?” denilmiş, onlar da “Cinlerden insanlarız” demişlerdir. Böylece Arap kullanımında cinlerden de “insanlar” diye bahsedildiği görülmüştür. Kur’an’daki ifade de bu şekildedir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O sinsi vesvesecinin şerrinden

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Min şerri l-vesvasi l-hannas (sinsice vesvese verenin şerrinden)

Mukatil Tefsiri
Burada kastedilen şeytandır. Rivayette onun, insanın kalbine bağlı bir domuz suretinde olduğu ve insan bedeninde kanın dolaştığı gibi dolaştığı anlatılmıştır. Allah onu insan üzerinde böyle musallat kılmıştır. O, insanın kalbine vesvese verir ve kötülüğü telkin eder. “Hannâs” ise, insan Allah’ı zikrettiğinde geri çekilen ve kalpten uzaklaşan demektir. İnsan Allah’ı andığında şeytan geri çekilir ve bedenden uzaklaşır; insan gaflete düştüğünde tekrar vesvese vermeye başlar.

Taberi Tefsiri
Burada “vesvese veren” ile şeytan kastedilmiştir. “Hannâs” ise kimi zaman geri çekilen, kimi zaman vesvese veren demektir. Rivayet edildiğine göre kul Rabbini zikrettiğinde şeytan geri çekilir.

İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Her doğanın kalbi üzerinde vesvese veren bulunur. İnsan akledip Allah’ı zikrettiğinde o geri çekilir; gaflete düştüğünde ise vesvese verir. İşte ‘vesvese veren hannâs’ budur.” Yine İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Şeytan Âdemoğlunun kalbinin üzerinde çökmüş durur. İnsan dalar ve gaflete düşerse vesvese verir; Allah’ı zikrederse geri çekilir.”

Mücahid şöyle demiştir: “O yayılır; Allah zikredildiğinde geri çekilir ve büzülür. İnsan gaflete düştüğünde tekrar yayılır.” Başka bir rivayette Mücahid, “Şeytan insanın kalbi üzerinde bulunur; insan Allah’ı zikrettiğinde geri çekilir” demiştir. Katade de şöyle demiştir: “Vesvese veren de hannâs da şeytandır. Kul Rabbini zikrettiğinde geri çekilir. O hem vesvese verir hem de geri çekilir.” Yine Katade şöyle demiştir: “Şeytan Âdemoğlunun göğsünde vesvese verir; Allah’ı zikrettiğinde geri çekilir.”

Rivayet edildiğine göre şeytan veya vesvese veren, insanın kalbine üzüntü anında ve sevinç anında üfler; insan Allah’ı zikrettiğinde ise geri çekilir. İbn Zeyd, “Hannâs, bir defa vesvese verip bir defa geri çekendir; bu hem cinlerden hem de insanlardan olur” demiştir. Şöyle de denilirdi: “İnsan şeytanı, cin şeytanından insanlar için daha şiddetlidir. Cin şeytanı vesvese verir ama onu görmezsin; insan şeytanı ise senin karşında açıkça durur.”

İbn Abbas’tan bir başka rivayette şöyle denilmiştir: “Vesvese veren, insanları kendisine itaate çağırarak göğüslerinde vesvese verendir. İnsan onun çağırdığı itaate uyunca o geri çekilir.” İbn Abbas, “Vesvâs şeytandır; insana emreder, ona itaat edilince geri çekilir” demiştir.

Bana göre bu konuda doğru olan şudur: Allah, Peygamberi Muhammed’e, kimi zaman vesvese veren ve kimi zaman geri çekilen şeytanın şerrinden kendisine sığınmasını emretmiştir. Allah, onun vesvesesini belirli bir türe, geri çekilmesini de belirli bir şekle has kılmamıştır. Şeytan bazen Allah’a isyana çağırarak vesvese verir; ona bu konuda itaat edilince geri çekilir. Bazen de Allah’a itaati engellemeye çalışarak vesvese verir; kul Allah’ın emrini hatırlayıp ona itaat eder ve şeytana karşı gelirse şeytan yine geri çekilir. Bu iki durumda da o vesvese veren ve geri çekilen hannâstır; bu sıfat onun sıfatıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İnsanların ilahına

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İlahı n-nas (insanların ilahına)

Mukatil Tefsiri
Yani bütün insanların ibadet ettiği gerçek ilah olan Allah’a sığınırım.

Taberi Tefsiri
Yani insanların ibadet ettiği gerçek ilahına sığınırım. İbadet yalnız O’na aittir; O’ndan başka hiçbir şeye ibadet uygun değildir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İnsanların Melikine

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Meliki n-nas (insanların hükümdarına)

Mukatil Tefsiri
Yani insanların hükümdarı olan Allah’a sığınırım. O, insanların iyisinin de kötüsünün de, günahkârının da salihinin de, itaatkârının da fasığının da sahibidir ve onların hepsine hükmedendir.

Taberi Tefsiri
Yani insanların sahibi, hükümdarı ve bütün yaratılmışların mutlak malikidir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

De ki: İnsanların Rabbine sığınırım

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kul (de ki) euzü (sığınırım) bi-rabbi n-nas (insanların Rabbine)

Mukatil Tefsiri
Allah, Nebi’ye insanların Rabbine sığınmasını emretmiştir. Yani insanların terbiyecisi, yaratıcısı ve işlerini düzenleyeni olan Allah’a sığınırım demektir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, de ki: İnsanların Rabbine, insanların Malikine sığınırım. O, insanların, cinlerin ve bunların dışındaki bütün yaratılmışların Malikidir. Allah bununla, insanları müminlerin Rablerini yücelttikleri gibi yücelten kimselere şunu bildirmektedir: Yücelttikleri kimselerin de gerçek sahibi Allah’tır; onlar Allah’ın mülkü ve hâkimiyeti altındadır, Allah’ın kudreti onlar üzerinde geçerlidir. Bu yüzden asıl yüceltilmeye ve ibadet edilmeye layık olan, insanların yücelttiği ve ibadet ettiği başka kimseler değil, Allah’tır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve min şerri hasidin iza hased (haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden)

Mukatil Tefsiri
Yani Yahudilerin Nebi’ye karşı duydukları hasedin şerrinden Allah’a sığınırım. Rivayete göre Cebrâil Nebi’ye:

“Sana insanların sığındığı en üstün şeyi haber vereyim mi?”

dedi. Nebi:

“Nedir ey Cebrâil?”

diye sorunca Cebrâil:

“Muavvizeteyn’dir: ‘De ki: Sabahın Rabbine sığınırım’ ve ‘De ki: İnsanların Rabbine sığınırım.’”

dedi. Nebi de:

“Bana söylendi, ben de size söyledim; öyleyse benim söylediğim gibi siz de söyleyin.”

buyurdu. Rivayette İbn Mesud’un bu iki sureyi farz namazlarda okumadığı da zikredilmiştir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, Peygamberin hasedinin şerrinden Allah’a sığınmakla emrolunduğu hasetçinin kim olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun her hasetçi olduğunu, Peygamberin onun gözünün ve nefsinin şerrinden sığınmakla emrolunduğunu söylemiştir. Katade, “Gözünün ve nefsinin şerrinden” demiştir. Atâ el-Horasânî’den de buna benzer rivayet edilmiştir. İbn Tâvûs, babasından şöyle rivayet etmiştir: “Göz haktır. Kaderi geçecek bir şey olsaydı, göz geçerdi. Sizden biri yıkanması istenirse yıkansın.”

Bazıları ise bu ayetle Peygamberin, onu kıskanan Yahudilerin şerrinden sığınmakla emrolunduğunu söylemiştir. İbn Zeyd, “Bunlar Yahudilerdir; ona iman etmelerine engel olan şey yalnız hasetleriydi” demiştir.

Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı şudur: Peygamber, haset ettiği zaman her hasetçinin şerrinden Allah’a sığınmakla emrolunmuştur; ister onu ayıplasın, ister ona büyü yapsın, ister ona kötülük istesin. Çünkü Allah “haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden” buyururken herhangi bir hasetçiyi diğerinden ayırmamış, bütün hasetçilerin şerrinden sığınmayı genel olarak emretmiştir. Bu yüzden ayet umumî anlamı üzeredir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Düğümlere üfleyenlerin şerrinden

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve min şerri n-neffasati fi l-ukad (düğümlere üfleyenlerin şerrinden)

Mukatil Tefsiri
Yani sihrin ve sihir araçlarının şerrinden. Burada Allah’a isyan olan büyü duaları ve düğümlere üfleyerek yapılan sihir kastedilmiştir. Bunlar insanları etkileyen ve bağlayan kadın büyücülerdir.

Taberi Tefsiri
Yani ip düğümlerine efsun okuduklarında onlara üfleyen büyücü kadınların şerrinden sığınırım. Tefsir ehli de bu anlamı vermiştir. İbn Abbas, “Düğümlere üfleyenler” hakkında “Büyüyle karışmış rukyeler” demiştir. Hasan, “Büyücü kadınlar ve büyücülerdir” demiştir. Katade bu ayeti okuyunca, “Büyüyle karışan bu rukyelerden sakının” demiştir. Tâvûs’tan rivayet edilmiştir: “Delilere yapılan rukyeden şirke daha yakın bir şey yoktur.” Hasan da bu ayete geldiğinde, “Büyüyle karışan şeylerden sakının” derdi. Mücahid, “İp düğümlerine yapılan rukyelerdir” demiştir. İkrime, “İp düğümlerini tutup büyü yapmaktır” demiştir. İbn Zeyd, “Düğümlere üfleyenler, düğümlerde büyü yapan kadınlardır” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve min şerri gasikin iza vekab (karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden)

Mukatil Tefsiri
Buradaki “ğâsık”, gece karanlığıdır. “Vakabe” ise gecenin karanlığının gündüzün aydınlığına girmesi, güneşin batmasıyla karanlığın yayılması demektir.

Taberi Tefsiri
Yani karanlık bastırıp üzerimize çöktüğü zaman karanlığın şerrinden sığınırım.

Tefsir ehli burada kastedilen karanlığın ne olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun gece karardığında gece olduğunu söylemiştir. İbn Abbas, “Bu gecedir” demiştir. Hasan, “Gecenin ilk vakti karardığında” demiştir. Kurazî, “Gündüz geceye girdiğinde” demiştir. Muhammed b. Ka‘b, “Güneş batıp gece geldiğinde” demiştir. Mücahid, “Gâsık gecedir; vakabe ise girdi demektir” demiştir. Hasan’dan başka bir rivayette “Gece geldiğinde” denilmiştir. İbn Abbas, “Vakabe, geldi demektir” demiştir.

Bazıları bunun bir yıldız olduğunu söylemiştir. Ebû Hüreyre’den “gâsık” hakkında “yıldız” açıklaması rivayet edilmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: “Araplar, gâsık için Süreyya yıldızının batışı derlerdi. Onun batışı sırasında hastalıklar ve vebalar çoğalır, doğuşu sırasında kalkardı.” Peygambere nispet edilen bir rivayette de “Gâsık yıldızdır” denilmiştir.

Bazıları ise “karanlığı çöktüğü zaman gâsık”ın ay olduğunu söylemiş ve bu konuda Peygamberden bir haber rivayet etmiştir. Âişe’den rivayet edilmiştir: Peygamber onun elinden tuttu, aya baktı ve şöyle dedi: “Ey Âişe, karanlığı çöktüğü zaman gâsıkın şerrinden Allah’a sığın; işte bu, çöktüğü zaman gâsıktır.” Başka bir rivayette Peygamber aya bakıp, “Ey Âişe, bunun şerrinden Allah’a sığın; çünkü bu, çöktüğü zaman gâsıktır” buyurmuştur.

Bana göre bu konuda doğru olan şudur: Allah Peygamberine “gâsıkın şerrinden” sığınmasını emretmiştir. Gâsık, kararan şeydir. Araplar “gece karardı” anlamında bu kelimeyi kullanır. “Vakabe” ise karanlığıyla içeri girdi demektir. Gece karanlığıyla girdiğinde gâsıktır; yıldız battığında gâsıktır; ay da çöktüğünde gâsıktır. Allah bunlardan birini özel olarak belirtmeyip genel söylemiştir. Bu yüzden çöktüğü zaman her gâsıkın şerrinden sığınmak emredilmiştir. Katade “vakabe” için “gitti” demiştir; fakat ben Arap dilinde bunun böyle olduğunu bilmiyorum. Arap dilinde bilinen anlamı “girdi”dir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yarattıklarının şerrinden

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Min şerri ma halak (yarattığı şeylerin şerrinden)

Mukatil Tefsiri
Yani cinlerin ve insanların şerrinden Allah’a sığınırım.

Taberi Tefsiri
Allah, Peygamberine bütün yaratılmışların şerrinden sığınmasını emretmiştir. Çünkü Allah’tan başka olan her şey, O’nun yarattığı şeylerdendir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

De ki: sabahın Rabbine sığınırım

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kul (de ki) euzü (sığınırım) bi-rabbi l-felak (tan yerini yarıp çıkaran Rabbe)

Mukatil Tefsiri
Bu sure, Yahudi Lebîd b. Âsım’ın Nebi’ye sihir yapması üzerine nazil olmuştur. Lebîd, on bir düğüm atılmış bir ipe sihir yapmış ve onu yedi basamaklı bir kuyunun içine, Nebi’nin yaslandığı bir hurma tomurcuğunun kabuğu içine koymuştu. Sihir Nebi’ye tesir etti ve üç gece boyunca şiddetli şekilde rahatsızlandı. Hastalığı ağırlaşınca kadınlar da büyük üzüntüye kapıldılar. Bunun üzerine Muavvizeteyn sureleri indirildi. Nebi uyurken iki meleğin geldiğini gördü. Meleklerden biri başucuna, diğeri ayakucuna oturdu. İçlerinden biri diğerine:

“Onun rahatsızlığı nedir?”

diye sordu. Diğeri:

“Ona sihir yapılmıştır.”

dedi. Bunun üzerine:

“Bu sihri kim yaptı?”

diye soruldu. O da:

“Yahudi Lebîd b. Âsım yaptı.”

dedi. Sonra:

“Neye yaptı?”

diye sorulunca:

“Kuyunun suyu boşaltılır, sonra hurma tomurcuğunun kabuğu çıkarılıp yakılır ve Muavvizeteyn surelerinden her ayet okunarak düğümler çözülürse şifa bulur.”

dedi. Nebi uyandığında Ali’yi kuyuya gönderdi. Ali sihri çıkarıp getirdi. Hurma kabuğu yakıldı. Bir rivayette Cebrâil’in Nebi’ye sihrin yerini haber verdiği ve:

“Bir düğüm çöz, bir ayet oku.”

dediği aktarılmıştır. Nebi her düğümü çözüp ayet okudukça hissettiği rahatsızlık kayboldu ve sonunda tamamen iyileşti.

“De ki: Sabahın Rabbine sığınırım.” ayetindeki “felak”, yaratılmışların ortaya çıkışı anlamındadır. Yani: “Yaratılmışların Rabbine sığınırım.” demektir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, de ki: Yarattığı bütün varlıkların şerrinden, felakın Rabbine sığınırım.

Tefsir ehli “felak” kelimesinin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun cehennemde bu adla anılan bir zindan olduğunu söylemiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Felak, cehennemde bir zindandır.” Başka rivayetlerde de “cehennemde bir çukur” olduğu söylenmiştir. Bir sahabeden rivayet edildiğine göre Şam’a geldiğinde zimmîlerin evlerine, geçimlerine, görünüşlerine ve dünya nimetlerindeki genişliklerine bakmış, sonra “Arkalarında felak yok mu?” demiştir. Ona “Felak nedir?” denilince, “Cehennemde bir evdir; açıldığı zaman cehennem ehli feryat eder” demiştir. Süddî, “Felak, cehennemde bir kuyudur” demiştir. Ebû Hüreyre’den Peygambere nispet edilen bir rivayette, “Felak, cehennemde üzeri örtülü bir kuyudur” denilmiştir. Ka‘b da güzel bir kiliseye girip onu beğenmiş, sonra “Ne güzel iş, ne sapık kavim! Size felakı uygun gördüm” demiştir. Ona “Felak nedir?” denilince, “Cehennemde bir evdir; açıldığı zaman bütün cehennem ehli onun şiddetli sıcağından feryat eder” demiştir.

Bazıları, felakın cehennemin isimlerinden biri olduğunu söylemiştir. Ebû Abdurrahman el-Hublî’ye felak sorulmuş, o da “O cehennemdir” demiştir.

Bazıları ise felakın sabah olduğunu söylemiştir. İbn Abbas, “Felak sabahtır” demiştir. Hasan, Said b. Cübeyr, Câbir, Mücahid ve Katade de bu anlamı vermiştir. Katade, “Felak, gündüzün yarılmasıdır” demiştir. İbn Zeyd’e “Sabahın yarılması mı?” diye sorulmuş, “Evet” demiş ve “Sabahı yarıp çıkaran ve geceyi dinlenme vakti kılan” ayetini okumuştur. Kurazî ise “Felak, tohumu ve çekirdeği yaran, sabahı yarıp çıkarandır” anlamında açıklamıştır.

Bazıları da felakın “yaratılmışlar” anlamında olduğunu söylemiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilen bir açıklamada “Felak, yaratılmışlar demektir” denilmiştir.

Bu konuda doğru olan şudur: Allah, Peygamberine “Felakın Rabbine sığınırım” demesini emretmiştir. Arap dilinde felak, sabahın yarılmasıdır. Araplar “sabahın felakı kadar açık” derler. Cehennemde adı felak olan bir zindanın bulunması da mümkündür. Allah, “Felakın Rabbi” sözünde felak denilen şeylerden sadece birini kastettiğine dair bir delil koymadığına ve Allah yaratılmış her şeyin Rabbi olduğuna göre, felak adı verilen her şey bu anlamın kapsamına girer. Çünkü Allah bunların hepsinin Rabbidir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve hiçbir şey O’na denk değildir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve lem yekun lehu kufuven ehad (ve O’nun hiçbir dengi yoktur)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah’ın benzeri, eşi, dengi ve ortağı yoktur. Bu ayet, Âmir’in: “Onun dostu kimdir?” sözüne cevap olarak nazil olmuştur. Çünkü benzeri olmayanın dengi de olmaz. Allah hiçbir şeye benzemez, hiçbir şey de O’na benzemez. Daha sonra melek Erbed’in karnını öyle şiddetli sıktı ki bağırsakları neredeyse ağzından çıkacaktı. Büyük bir acı içinde: “Kalk gidelim.” dedi. Dışarı çıktıklarında Âmir: “Sana ne oldu?” diye sordu. Erbed: “Karnımda şiddetli bir sıkışma ve ağrı hissettim, elimi bile kaldıramadım.” dedi. Erbed o gün Medine’den çıktı. Hava bulutluydu. Yolda kendisine yıldırım isabet etti ve öldü. Âmir b. Tufeyl’in ise boynunda büyük bir ur çıktı. Bunun taun olduğu da söylenmiştir. Medine’de hastalandı. Ona yalnızca Benî Selûl’den bir kadın barınak verdi. Ölüm korkusuyla: “Devenin bezesi gibi bir beze! Bir Selûl kadınının evinde mi öleceğim? Ey ölüm! Çık karşıma!” diyordu. Bunun üzerine Allah: “Onlar Allah hakkında mücadele ediyorlar. Oysa O’nun azabı çok şiddetlidir.” (Ra‘d 13) ayetini indirdi.

Bir başka rivayette Mekke müşrikleri Nebi’ye: “Bize Rabbini anlat ve onu nitele.” demişlerdi. Âmir b. Tufeyl de: “Rabbin altından mı, gümüşten mi, demirden mi yoksa bakırdan mı?” diye sormuştu. Yahudiler ise: “Üzeyir Allah’ın oğludur. Allah Tevrat’ta kendisini anlatmıştır; bize onu bildir.” dediler. Bunun üzerine Allah: “De ki: O Allah birdir. Allah Samed’dir.” ayetlerini indirdi. Yani Allah’ın hiçbir ortağı yoktur. O, bütün yaratılmışların ihtiyaç için yöneldiği efendidir. Doğurmamıştır ki miras bıraksın; doğurulmamıştır ki başkasına ortak olsun. O’nun hiçbir benzeri ve hiçbir dengi yoktur. Yüce ve büyük olan Allah, onların söylediklerinden münezzehtir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu ayetin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları, bunun “O’nun benzeri ve misli yoktur” anlamına geldiğini söylemiştir. Ebû Âliye’den rivayet edilmiştir: “Hiçbir şey O’na denk olmamıştır” yani “O’nun benzeri ve dengi yoktur; hiçbir şey O’nun benzeri değildir.” Ka‘b’dan rivayet edilmiştir: Allah göklerin yedisini ve yerlerin yedisini bu sure üzerine kurmuştur: “Doğurmamış ve doğurulmamıştır. Hiçbir şey O’na denk olmamıştır.” Allah’ın yarattıklarından hiç kimse O’na denk olmamıştır. İbn Abbas, “Hiçbir şey O’na denk olmamıştır” ayeti hakkında “Hiçbir şey O’nun benzeri değildir; bir ve kahhâr olan Allah münezzehtir” demiştir. İbn Cüreyc, “denk” kelimesini “benzer” diye açıklamıştır.

Başkaları ise bunun anlamının “O’nun eşi yoktur” olduğunu söylemiştir. Mücahid, “Hiçbir şey O’na denk olmamıştır” ayeti hakkında “eş” demiştir. Ondan bu anlam birkaç yolla rivayet edilmiştir.

Arapların dilinde “küfüv”, “kefî” ve “kifâ” aynı anlama gelir; misal ve benzer demektir. Nâbiğa’nın “Beni dengi bulunmayan bir dayanağa çarpma, düşmanlar sana yardımla destek verseler bile” sözü de bundandır. Burada “dengi bulunmayan” yani “benzeri olmayan” demektir.

Kıraat âlimleri “denk” kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Basra kıraat âlimlerinin geneli bunu kâf ve fâ harflerini ötreli okuyarak okumuştur. Kûfe kıraat âlimlerinden bazıları ise fâ harfini sakin ve hemzeli okumuştur. Bu konuda doğru olan, iki okuyuşun da bilinen kıraatler ve meşhur iki dil olduğu; hangisiyle okunursa okunsun okuyanın isabet etmiş olacağıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Doğurmamış ve doğurulmamıştır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Lem yelid (doğurmamıştır) ve lem yuled (doğurulmamıştır)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah çocuk edinmemiştir ve başkasından doğmamıştır. Bu ayet, Âmir’in: “O kimin oğludur?” sözüne cevap olarak indirilmiştir. Arap müşrikleri: “Melekler Rahmân’ın kızlarıdır.” demişlerdi. Yahudiler: “Üzeyir Allah’ın oğludur.” demiş, Hristiyanlar da: “Mesih Allah’ın oğludur.” iddiasında bulunmuşlardı. Bunun üzerine Allah onların hepsini yalanladı ve kendisini onların söylediklerinden tenzih ederek: “Doğurmamıştır ve doğurulmamıştır.” buyurdu. Yani Allah’ın çocuğu yoktur; İsa, Üzeyir ve Meryem gibi doğmuş da değildir.

Taberi Tefsiri
“Doğurmamıştır” demek, O fani değildir demektir; çünkü doğuran her şey fanidir ve yok olacaktır. “Doğurulmamıştır” demek ise, O sonradan meydana gelmiş, yok iken var olmuş değildir demektir. Çünkü her doğan şey, yok iken var olur; önceden mevcut değilken sonradan meydana gelir. Fakat yüce Allah kadîmdir, ezelden beri vardır; daima bâkîdir, yok olmaz, ortadan kalkmaz ve fani olmaz.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Allah Samed’dir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Allahu s-samed (Allah her şeyin kendisine muhtaç olduğu, hiçbir şeye muhtaç olmayandır)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah tektir, ortağı yoktur. “Samed”, yemeyen ve içmeyen demektir. Bu ayet, Âmir’in: “Rabbinin yiyeceği nedir?” sözüne cevap olarak nazil olmuştur. Ayrıca “Samed”, bütün yaratılmışların ihtiyaçları için yöneldiği efendi anlamına gelir. Bir başka açıklamaya göre de “Samed”, mahlûklar gibi içinde boşluk bulunmayan varlık demektir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbadet yalnız kendisine uygun olan Allah, Samed’dir. Tefsir ehli “Samed” kelimesinin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları, “Samed, içi boş olmayan, yemeyen ve içmeyendir” demiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Samed, içi boş olmayan kimsedir.” Mücahid, “Samed, içi dolu, boşluğu olmayan kimsedir” demiştir. Başka rivayetlerde de Mücahid’den “Samed, boşluğu olmayan kimsedir” diye aktarılmıştır. Hasan, “Samed, içi boş olmayan kimsedir” demiştir. İbrahim b. Meysere şöyle demiştir: “Mücahid beni Said b. Cübeyr’e gönderip Samed’i sordurdu. Said, ‘İçi boş olmayan kimsedir’ dedi.” Şa‘bî, “Samed, yemek yemeyen kimsedir” demiştir. Başka bir rivayette Şa‘bî, “Samed, yemek yemeyen ve içecek içmeyendir” demiştir. Dahhâk, “Samed, içi boş olmayan kimsedir” demiştir. Said b. Müseyyeb, “Samed, iç organı olmayan kimsedir” demiştir. Abdullah b. Büreyde’nin babasından rivayet ettiği, merfû olduğunu sandığı bir haberde, “Samed, içi boş olmayan kimsedir” denilmiştir. İkrime’den de “Samed, içi boş olmayan kimsedir” diye rivayet edilmiştir.

Başkaları, “Samed, kendisinden hiçbir şey çıkmayan kimsedir” demiştir. İkrime’den rivayet edilmiştir: “Samed, kendisinden hiçbir şey çıkmayan, doğurmayan ve doğurulmamış olandır.” Yine İkrime, “Samed, kendisinden hiçbir şey çıkmayan kimsedir” demiştir.

Başkaları, “Samed, doğurmayan ve doğurulmamış olandır” demiştir. Ebû Âliye’den rivayet edilmiştir: “Samed, doğurmayan ve doğurulmamış olandır. Çünkü doğuran her şey miras bırakır; doğan her şey de ölecektir. Allah ise miras bırakmaz ve ölmez.” Müşrikler Peygambere “Bize Rabbini nispet et” deyince Allah bu sureyi indirdi; çünkü doğan her şey ölecektir, ölen her şey miras bırakacaktır. Yüce Allah ise ölmez ve miras bırakmaz. “Hiçbir şey O’na denk olmamıştır” yani O’nun benzeri ve dengi yoktur; hiçbir şey O’nun benzeri değildir. Muhammed b. Ka‘b da “Samed, doğurmayan, doğurulmamış ve hiçbir şey kendisine denk olmayan kimsedir” demiştir.

Başkaları, “Samed, efendiliği son dereceye ulaşmış efendidir” demiştir. Şakîk, “Samed, efendiliği kemale ermiş efendidir” demiştir. Ebû Vâil de aynı anlamı vermiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Samed, efendiliğinde kemale ermiş efendi, şerefinde kemale ermiş şerefli, büyüklüğünde kemale ermiş büyük, hilminde kemale ermiş halîm, zenginliğinde kemale ermiş ganî, kudret ve cebrinde kemale ermiş cebbar, ilminde kemale ermiş âlim, hikmetinde kemale ermiş hakîmdir. O, bütün şeref ve efendilik türlerinde kemale ermiş olandır. İşte Allah’ın sıfatı budur; bu sıfat O’ndan başkasına yaraşmaz.”

Başkaları ise “Samed, yok olmayan bâkîdir” demiştir. Hasan ve Katade, “O, mahlûkatından sonra bâkî kalandır” demiştir. Katade ayrıca “Bu sure halistir; içinde dünya ve ahiret işlerinden hiçbir şeyin zikri yoktur” demiştir. Katade’den başka bir rivayette “Samed, devamlı olan demektir” denilmiştir.

Ebû Cafer der ki: Arapların dilinde “Samed”, kendisine yönelinen, kendisinin üstünde kimse bulunmayan efendi demektir. Araplar büyüklerini böyle adlandırır. Şairin “Esedoğullarının en hayırlılarının ölüm habercisi erken geldi; Amr b. Mes‘ûd’un ve Samed efendinin” sözü de bundandır. Zeberkân’ın “Rehine yoktur, ancak Samed bir efendi vardır” sözü de böyledir. Durum böyle olunca bu kelimenin yorumunda en uygun olan anlam, Kur’an’ın diliyle indiği Arapların konuşmasında bilinen anlamdır. Eğer Büreyde’nin babasından gelen hadis sahih olsaydı, en doğru görüş o olurdu; çünkü Allah’ın neyi kastettiğini ve kendisine indirileni en iyi bilen Allah’ın Resulüdür.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

De ki: O Allah birdir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kul (de ki) huve llahu ehad (O Allah birdir)

Mukatil Tefsiri
Bu ayet, Âmir b. Tufeyl el-Âmirî’nin Nebi’nin yanına gelip onunla tartışması üzerine nazil olmuştur. Âmir, Resulullah’a: “Senin dinine girersem arkamdaki insanlar da senin dinine girer; eğer sana karşı gelirsem onlar da sana karşı gelir.” dedi. Resulullah ona: “Ne istiyorsun?” diye sordu. Âmir: “Sana tâbi olayım; fakat şehirler senin olsun, çöller benim olsun.” dedi. Resulullah: “İslam’da şart koşmak yoktur.” buyurdu. Bunun üzerine Âmir: “Öyleyse senden sonra hilafet benim olsun.” dedi. Resulullah: “Benden sonra peygamber yoktur.” buyurdu. Ardından: “Öyleyse beni ashabından üstün tut.” dedi. Resulullah: “Hayır. Fakat İslam’ını güzel yaparsan onların kardeşi olursun.” buyurdu. Âmir: “Bilâl’in, Habbâb’ın, Selmân el-Fârisî’nin ve Cuâl’ın kardeşi mi olacağım?” dedi. Resulullah: “Evet.” buyurunca öfkelendi ve: “Vallahi sana karşı bin sarı atlı çıkarırım; her birinin üzerinde de bin genç savaşçı olur.” dedi. Resulullah: “Sen beni mi korkutuyorsun?” buyurdu. Bunun üzerine Cebrâil Allah’tan vahiy getirerek: “Onların her birine karşı bin melek çıkarırım. Her bir meleğin boynu bir yıllık yol, kalınlığı da bir yıllık yol kadardır. Halbuki onlara bir melek bile yeterdi; fakat Allah ordularının çokluğunu ona göstermek istedi.” dedi.

Âmir bu sözleri işitince şaşkın halde çıktı ve dostu Erbed b. Kays ile karşılaştı. Ona Nebi ile arasında geçenleri anlattı. Erbed: “Onu öldürseydin ya!” dedi. Âmir: “Buna güç yetiremedim.” deyince Erbed: “Haydi geri dönelim. Sen onunla konuşurken ben boynunu vururum.” dedi. İkisi birlikte Nebi’nin yanına geldiler. Âmir Nebi’nin sağına, Erbed soluna oturdu. Nebi onların yapmak istediklerini biliyordu. O sırada bir melek gelip Erbed’in karnını sıktı. Âmir ise eli ağzında olduğu halde: “Ey Muhammed! Beni büyük bir toplulukla korkuttun. Bunlar kimdir?” dedi. Resulullah: “Onlar benim ordularımdır ve senin söylediğinden daha çokturlar.” buyurdu. Bunun üzerine Âmir: “Rabbinin adı nedir? O nasıldır? Dostu kimdir? Gücü nedir? Kaç tanedir? Kimin oğludur? Hangi kabiledendir? Kardeşi kimdir?” diye sordu. Çünkü cahiliye Arapları dostluk ve soy bağıyla övünürlerdi. Bunun üzerine Allah: “De ki: O Allah birdir.” ayetini indirdi. Bu ayet, Âmir’in: “Rabbinin adı nedir ve kaç tanedir?” sözlerine cevap olarak nazil oldu.

Taberi Tefsiri
Rivayet edildiğine göre müşrikler, Allah’ın Resulüne izzet sahibi Rabbinin nesebini sormuşlar; bunun üzerine Allah, onlara cevap olarak bu sureyi indirmiştir. Bazıları ise bu surenin, Yahudilerin ona “Bu Allah mahlûkatı yarattı, peki Allah’ı kim yarattı?” diye sormaları üzerine onlara cevap olarak indiğini söylemiştir.

Müşriklerin, “Bize Rabbini nispet et, onun nesebini bildir” demeleri üzerine indiğini söyleyenlerin rivayetleri şöyledir: Übey b. Ka‘b’dan rivayet edilmiştir: Müşrikler Peygambere, “Bize Rabbini nispet et” dediler. Bunun üzerine Allah, “De ki: O Allah birdir. Allah Samed’dir” ayetlerini indirdi. İkrime’den rivayet edilmiştir: Müşrikler, “Ey Allah’ın Resulü, bize Rabbini haber ver; Rabbini bize vasfet, O nedir, hangi şeydendir?” dediler. Bunun üzerine Allah, “De ki: O Allah birdir” ayetinden surenin sonuna kadar olan kısmı indirdi. Ebû Âliye’den rivayet edilmiştir: “De ki: O Allah birdir. Allah Samed’dir” ayetleri hakkında, “Bunu Ahzâb önderleri söyledi; ‘Bize Rabbini nispet et’ dediler. Bunun üzerine Cebrail ona bunu getirdi” demiştir. Câbir’den rivayet edilmiştir: Müşrikler, “Bize Rabbini nispet et” dediler. Bunun üzerine Allah, “De ki: O Allah birdir” ayetini indirdi.

Bu surenin Yahudilerin sorusu üzerine indiğini söyleyenlerin rivayeti şöyledir: Bir grup Yahudi Peygambere geldi ve “Ey Muhammed, bu Allah mahlûkatı yarattı; peki O’nu kim yarattı?” dediler. Peygamber buna öyle öfkelendi ki rengi değişti; Rabbi için öfkelenerek onlara sert karşılık vermek istedi. Cebrail gelip onu yatıştırdı ve “Kendini sakin tut ey Muhammed” dedi. Sonra Allah’tan onların sorduklarına cevap geldi: “De ki: O Allah birdir. Allah Samed’dir. Doğurmamış ve doğurulmamıştır. Hiçbir şey O’na denk olmamıştır.” Peygamber bunu onlara okuyunca, “Bize Rabbini vasfet; yaratılışı nasıldır, pazusu nasıldır, kolu nasıldır?” dediler. Peygamber ilk öfkesinden daha şiddetli öfkelendi ve yine onlara karşı Rabbi için öfkelendi. Cebrail ona yine aynı sözü söyledi ve onların sorduklarına cevap olarak şu ayeti getirdi: “Onlar Allah’ı gereği gibi takdir edemediler. Oysa kıyamet günü yer bütünüyle O’nun avucundadır; gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” Katade’den rivayet edilmiştir: Yahudilerden bazı kimseler Peygambere gelip “Bize Rabbini nispet et” dediler. Bunun üzerine “De ki: O Allah birdir” ayeti surenin sonuna kadar indi.

Buna göre sözün anlamı şudur: Ey Muhammed, Rabbinin nesebini, sıfatını ve O’nu kimin yarattığını soranlara de ki: Bana sorduğunuz Rab, kendisine her şeyin ibadet ettiği Allah’tır; ibadet yalnız O’na yaraşır, O’ndan başkasına ibadet uygun değildir.

Arap dili bilginleri “birdir” kelimesini neyin merfû yaptığı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bunu “Allah” lafzının merfû yaptığını, “O” zamirinin ise destek zamiri olduğunu söylemiştir; bu, “Şüphesiz O, benim; Allah, Aziz ve Hakîm olan” sözündeki zamire benzer. Bazıları ise “O” kelimesinin başlangıç olarak merfû olduğunu, ardından “Allah”ın geldiğini, sonra “O nedir?” sorusuna cevap olarak “Birdir” denildiğini söylemiştir. Bazıları da “bir”in “tek” anlamında olduğunu söylemiş ve destek zamirinin ancak zan ve benzeri fiillerden, “kâne” ve benzerlerinden yahut “inne” ve benzerlerinden sonra gelebileceğini ileri sürmüştür. Bu ikinci görüş Arap dilinin yollarına daha uygundur.

Kıraat âlimleri “Allah birdir. Allah Samed’dir” ifadesinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kıraat âlimlerinin geneli “bir” kelimesini tenvinle okumuştur. Nasr b. Âsım ve Abdullah b. Ebî İshak’tan ise tenvinsiz okudukları rivayet edilmiştir. Böyle okuyanlar, irab tenvini elif-lam veya sakin harfle karşılaştığında bazen düşer demiştir. Buna örnek olarak şairin “Hizmetçilerin ardından soylu genç kız görünmeden…” anlamındaki beyti zikredilmiştir; şair aslında tenvinli söylemek istemiştir. Bize göre doğru olan tenvinle okumaktır. Bunun iki sebebi vardır: Birincisi, bu daha fasih, Araplar arasında daha meşhur ve daha güzel kullanımdır. İkincisi, şehirlerin kıraat imamlarının hücceti bu okuyuşta birleşmiştir. “Bir” kelimesinin anlamı daha önce açıklanmıştır; burada tekrarına gerek yoktur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Boynunda hurma lifinden bir ip vardır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fi cidiha hablun min mesed (boynunda hurma lifinden bir ip vardır)

Mukatil Tefsiri
Yani kıyamet günü boynunda demirden bir zincir olacaktır.

Bu ayetler nazil olunca Ümmü Cemîl’e:

“Muhammed seni, kocanı ve çocuklarını hicvetti.”

denildi. Bunun üzerine öfkelendi. Cariyesine koyunun işkembesindeki pislikleri, kanı ve necaseti taşıttı. Nebi’nin üzerine atıp onu küçük düşürmek istedi. Kendisine onun Safâ yakınındaki bir evde olduğu söylendi. Eve yaklaşınca Ebû Bekir onun sesini duydu. Nebi de içerideydi. Ebû Bekir:

“Ey Allah’ın Resulü! Ümmü Cemîl geldi. Hayır için geldiğini sanmıyorum.”

dedi.

Bunun üzerine Nebi:

“Allah’ım! Onun gözünü perdele.”

buyurdu. Sonra Ebû Bekir’e:

“Bırak girsin, beni göremeyecek.”

dedi.

Nebi ile Ebû Bekir aynı yerde oturuyorlardı. Ümmü Cemîl içeri girdi, Ebû Bekir’i gördü fakat Nebi’yi görmedi. Sonra:

“Ey Ebû Bekir! Arkadaşın nerede?”

dedi.

Ebû Bekir:

“Ondan ne istiyorsun ey Ümmü Cemîl?”

diye sordu.

O da:

“Bana onun beni, kocamı ve çocuklarımı hicvettiği söylendi. Bu pislikleri onun yüzüne ve başına atıp onu aşağılayacağım.”

dedi.

Ebû Bekir:

“Vallahi seni de, kocanı da, çocuklarını da hicvetmedi.”

dedi.

Bunun üzerine Ümmü Cemîl:

“Doğru söylüyorsun ey Ebû Bekir. Sen gerçekten doğru sözlü birisin. İnsanlar ona iftira etmiş olmalı.”

dedi ve geri döndü.

Daha sonra Ebû Leheb’in oğlu Utbe ticaret için Şam’a gitmek istedi. Kureyş’ten bazı kişiler de onunla birlikte yola çıktı. Dönüşte Utbe:

“Mekke’ye vardığınızda Muhammed’e söyleyin, ben ‘Necm suresini’ inkâr ettim.”

dedi. Bu, Nebi’nin açıktan okuduğu ilk sureydi.

Bu haber Nebi’ye ulaşınca:

“Allah’ım! Ona köpeklerinden birini musallat et.”

diye beddua etti.

Allah Utbe’nin kalbine korku düşürdü. Geceleri yürürken konaklamaya cesaret edemiyordu. Nihayet sabaha yakın arkadaşları:

“Binekler helak oldu.”

diyerek onu konaklamaya razı ettiler. Utbe korku içinde develeri etrafına dizdirdi, onların dışına da yük çuvallarını yerleştirdi. İnsanlar da onun etrafında uyudular.

Derken yanında bir melek bulunan bir aslan geldi. Allah develere sakinlik verdi. Aslan develerin arasından geçerek doğrudan Utbe’ye ulaştı ve onu bulunduğu yerde parçaladı. Arkadaşları bunun farkına bile varamadı.

Allah, Utbe’nin:

“Ben Necm suresini inkâr ettim.”

sözü üzerine şu ayeti indirdiği söylenmiştir:

“Kahrolası insan! Ne kadar da nankördür!” (Abese 17)

Yani burada kastedilen Utbe’dir; Kur’an’a karşı onu inkâra sürükleyen şey nedir?

Abdullah b. Sâbit’in rivayetine göre Kureyş ve Ümmü Cemîl şöyle derlerdi:

“Biz zemmedilmiş olana karşı geldik, onun emrini terk ettik.”

Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurdu:

“Allah’ın lütuflarından biri de şudur ki Kureyş ‘Müzemmem’i kötülüyor, oysa ben Muhammed’im.”

Taberi Tefsiri
“Boynunda” ifadesi, Arapların “cîd” dedikleri boyun anlamındadır. Zürrumme’nin şu sözü de bundandır: “Senin gözlerin onun gözleri, rengin onun rengi, boynun onun boynudur; fakat o süssüz değildir.” İbn Zeyd, “Boynunda ip” ifadesi hakkında “boynunda” yani “gırtlağında, ensesinde” demiştir.

“Hur­ma lifinden bir ip” ifadesinde tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun Mekke’de bulunan ipler olduğunu söylemiştir. Dahhâk, “Ağaçtan bir iptir; onun odun taşıdığı iptir” demiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Hur­ma lifinden bir ip” Mekke’de bulunan iplerdir. Ayrıca “mesed”in makarada bulunan çubuk olduğu, yine “mesed”in deniz kabuklarından yapılmış bir kolye olduğu da söylenmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: “Yemen’de yetişen ağaçlardan yapılan iplerdir; bunların lifleri vardır ve bükülürdü.” Yine “mesedden ip” hakkında “boynunda ateşten bir ip” demiştir.

Başkaları ise “mesed”in lif olduğunu söylemiştir. Urve’den rivayet edilmiştir: “Boynunda mesedden bir ip” yani “yetmiş arşın uzunluğunda demirden bir zincir.” Başka rivayetlerde de “yetmiş arşın uzunluğunda bir zincir” denilmiştir. Mücahid, “mesed” hakkında “demirdendir” demiştir. Süfyan’dan nakledilmiştir: “Cehennemde boynunda halka gibi bir ip vardır; uzunluğu yetmiş arşındır.”

Başkaları, “mesed”in makarada bulunan demir olduğunu söylemiştir. Mücahid, “Makarada bulunan demirdir” demiştir. Başka bir rivayette “Makaradaki demir çubuktur” denilmiştir. İkrime’den de “Makararanın ortasındaki demirdir” diye rivayet edilmiştir.

Başkaları ise bunun boynunda deniz kabuklarından yapılmış bir kolye olduğunu söylemiştir. Katade, “Deniz kabuklarından yapılmış bir kolyedir” demiştir.

Bana göre bu konuda doğruya en yakın görüş, onun farklı türlerden bir araya getirilmiş bir ip olduğunu söylemektir. Tefsir ehlinin onu farklı şekillerde açıklaması da bu yüzdendir. Bunu destekleyen şey, recez söyleyen şairin şu sözüdür: “Soylu, kızıl develerden iyice bükülmüş bir mesed.” Şair, onun çeşitli şeylerden büküldüğünü ifade etmiştir. Ebû Leheb’in karısının boynundaki mesed de liften, demirden ve kabuktan çeşitli şeylerden bükülmüş, boynuna deniz kabuklarından kolye gibi bir halka yapılmıştır. A‘şâ’nın “Kapısı akşamleyin önümüzde kapanır; mesedlerin makara sesi gibi ses çıkararak” sözü de bundandır. Buradaki “emsâd”, mesedin çoğuludur; yani iplerdir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Odun taşıyıcısı olan karısı da

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Vemraetuhu hammalete l-hatab (ve karısı da odun taşıyıcısıdır)

Mukatil Tefsiri
Karısı, Ebû Süfyân’ın kız kardeşi Ümmü Cemîl bint Harb idi. O, dikenleri ve zarar verici şeyleri toplayıp Nebi’nin geçtiği yola atar, ona eziyet vermeye çalışırdı.

Taberi Tefsiri
Yani Ebû Leheb de, odun taşıyıcısı olan karısı da alevli ateşe girecektir. “Odun taşıyıcısı” ifadesinin kıraatinde ihtilaf edilmiştir. Medine, Kûfe ve Basra kıraat âlimlerinin geneli bunu “odun taşıyıcısı” anlamında merfû okumuştur. Abdullah b. Ebî İshak’ın ise mansup okuduğu rivayet edilmiştir. Âsım’dan hem merfû hem mansup okuduğu aktarılmıştır. Merfû okuyan kimse bunu kadının sıfatı yapar; kadını merfû kılan önceki haber, yani “girecektir” sözüdür. Bunun, “boynunda” ifadesindeki sıfat sebebiyle merfû olması da mümkündür ve “odun taşıyıcısı” kadının niteliği olur. Mansup okunuş ise zem ve kınama üzeredir; ayrıca kadından kesme yoluyla mansup olması da mümkündür, çünkü “kadın” marife, “odun taşıyıcısı” ise nekredir. Bize göre doğru kıraat merfû okumaktır; çünkü bu iki kullanımdan daha fasih olanıdır ve kıraat imamlarının hücceti bu okunuşta birleşmiştir.

Tefsir ehli, “odun taşıyıcısı” sözünün anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları onun diken getirip Peygamberin namaza çıktığında ayağına batsın diye yoluna attığını söylemiştir. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: “Karısı, odun taşıyıcısı” ayeti hakkında “Diken taşır, Peygamberin ve ashabının ayağını yaralaması için onun yoluna atardı” denilmiştir; ayrıca “odun taşıyıcısı” için “söz taşıyan, laf götürüp getiren kadın” da denilmiştir. Yezîd b. Zeyd’den rivayet edilmiştir: Ebû Leheb’in karısı Peygamberin yoluna diken atardı; bunun üzerine “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” ve “karısı, odun taşıyıcısı” ayetleri indi. Atiyye el-Cedelî’den rivayet edilmiştir: “Odun taşıyıcısı” ifadesi hakkında, “Peygamberin yoluna dikenli çalı koyardı; fakat Peygamber sanki bir kum tepeciğine basıyormuş gibi üzerinden geçerdi” demiştir. Dahhâk, “Diken taşır ve Peygamberin yoluna atardı ki onu yaralasın” demiştir. İbn Zeyd de “Diken dalları getirir, geceleyin Peygamberin yoluna atardı” demiştir.

Başkaları ise ona “odun taşıyıcısı” denilmesinin sebebinin, söz taşıması, insanlar arasında laf götürüp getirmesi ve Peygamberi fakirlikle ayıplaması olduğunu söylemiştir. İkrime, “Odun taşıyıcısı” hakkında “Laf taşırdı” demiştir. Mücahid, “Laf taşırdı” demiştir. Yine Mücahid’den “odun taşıyıcısı”nın “nemime, yani söz taşıma” anlamında olduğu rivayet edilmiştir. Katade, “İnsanlardan birinin sözünü diğerine taşırdı” demiştir. Başka bir rivayette Katade, “Söz odunu taşır, laf götürüp getirirdi” demiştir. Bazıları da “Peygamberi fakirlikle ayıplardı; kendisi de odun taşırdı, bu yüzden odun taşımasıyla ayıplandı” demiştir.

Bana göre bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, onun diken taşıyıp Peygamberin yoluna attığını söyleyen görüştür. Çünkü sözün zahir anlamı budur. İbn İshak yoluyla Yezîd b. Zeyd’den rivayet edilmiştir: “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” ayeti inince Ebû Leheb’in karısına, Peygamberin onu hicvettiği haberi ulaştı. O, “Beni neyle hicvediyor? Muhammed’in söylediği gibi beni hiç odun taşırken, boynumda hurma lifi ip varken gördünüz mü?” dedi. Bir süre bekledi, sonra Peygambere geldi ve “Rabbin seni terk etti ve sana darıldı” dedi. Bunun üzerine Allah “Kuşluk vaktine ve kararıp durgunlaştığı zaman geceye andolsun; Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” ayetlerini indirdi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Alevli bir ateşe girecek

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Seyasla naran zate leheb (alevli bir ateşe girecek)

Mukatil Tefsiri
Yani Ebû Leheb dumansız, alevli bir ateşe girecek ve onunla kuşatılacaktır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ebû Leheb, alevli bir ateşe girecek ve onunla yanacaktır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Malı ve kazandığı ona fayda vermedi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ma ağna anhu maluhu (malı ona fayda vermedi) ve ma keseb (ve kazandıkları da)

Mukatil Tefsiri
Yani ahirette malı da fayda vermeyecek, kazandıkları da. Buradaki “kazandıkları”ndan maksat oğulları Utbe, Uteybe ve Muattib’dir. Çünkü insanın evladı onun kazancındandır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Malı Allah’ın gazabını ondan neyle savdı, ona ne fayda verdi? “Kazandığı” ise çocuklarıdır. Ebû’t-Tufeyl’den rivayet edilmiştir: Ebû Leheb’in oğulları İbn Abbas’ın yanına geldiler ve evde çekişmeye başladılar. İbn Abbas, gözleri görmediği hâlde aralarını ayırmak için kalktı; onlardan biri onu itti ve yatağa düştü. Bunun üzerine öfkelendi ve “Şu kötü kazancı benden çıkarın” dedi. Başka bir rivayette İbn Abbas bir gün Ebû Leheb’in çocuklarını kavga ederken gördü; aralarını ayırıyor ve “Bunlar onun kazandığı şeylerdendir” diyordu. Mücahid, “Malı da kazandığı da ona fayda vermedi” ayetinde “kazandığı” sözünü “çocuğu” diye açıklamıştır. Yine Mücahid, “Çocukları onun kazancındandır” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ebu Leheb’in iki eli kurusun, kurudu da

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Tebbet yeda ebi lehebin (Ebu Leheb’in elleri kurusun) ve teb (ve kendisi de kurudu)

Mukatil Tefsiri
Ebû Leheb’in asıl adı Abdüluzzâ b. Abdülmuttalib idi ve Nebi’nin amcasıydı. Yanakları kızıl olduğu ve sanki yüzünden ateş parlıyormuş gibi göründüğü için ona “Ebû Leheb” denirdi.

Allah:

“Yakın akrabalarını uyar.” (Şuarâ 214)

ayetini indirince Nebi:

“Ey Ali! Bana yakın akrabalarımı uyarmam emredildi. Bana bir yemek hazırla ki onları davet edip Allah’ın mesajını bildireyim.”

buyurdu.

Ali bir koyun satın aldı, onu pişirdi ve bir kap süt getirdi. Nebi, Benî Hâşim ve Benî Muttalib’i çağırdı. Onlar kırka yakın kişiydi. Bir koyundan yiyip doyuncaya kadar yediler, bir kap sütten içip kandılar.

Bunun üzerine Ebû Leheb:

“Muhammed sizi bununla büyüledi. Bizden on kişi bir deve yavrusu yer, bir kap süt içer. Muhammed ise sizi bir koyunla doyurdu, bir kap sütle kandırdı.”

dedi.

Bu söz Nebi’yi üzdü ve o gece onları uyarmadı. Sonra Ali’ye yeniden aynı şekilde yemek hazırlamasını emretti. Ali tekrar hazırladı. Onlar yine yiyip içtiler. Bunun üzerine Nebi:

“Ey Benî Hâşim ve Benî Muttalib! Ben size Allah tarafından gönderilmiş bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim. Size Araplardan hiç kimsenin getirmediği şeyi getirdim. Size dünyada şeref getirdim. Müslüman olun ki kurtuluşa eresiniz, bana itaat edin ki doğru yolu bulasınız.”

buyurdu.

Bunun üzerine Ebû Leheb:

“Helâk olasın ey Muhammed! Bizi bütün gün bunun için mi topladın?”

dedi.

Allah bunun üzerine:

“Ebû Leheb’in iki eli kurusun, kurudu da.”

ayetini indirdi. Yani Ebû Leheb helak oldu ve hüsrana uğradı.

Ebu Leheb dedi ki: “Bununla sizi büyüledi, bizden on kişi bir koyunu yer ve bir kap içer, Muhammed ise kırk kişiyi bir koyundan doyurdu ve bir kap sütten kandırdı”, Resul bunu ondan işitince ona ağır geldi ve o gece onları uyarmadı, peygamber Ali’ye bir başka gece onlar için bunun gibi hazırlamasını emretti, o da yaptı, yediler ve kandılar, sonra peygamber dedi ki: “Ey Haşimoğulları ve Muttaliboğulları, ben size Allah’tan bir uyarıcıyım ve size Allah’tan bir müjdeleyiciyim, ben size Araplardan hiç kimsenin getirmediğini getirdim, size dünyada şeref getirdim, İslam’a girin kurtulursunuz ve bana itaat edin hidayet bulursunuz”, Ebu Leheb dedi ki: “Helak olasın ey Muhammed, bütün gün bunun için mi bizi çağırdın?”, bunun üzerine Allah onda şu ayeti indirdi: “Ebu Leheb’in iki eli kurusun ve kurudu”, yani Ebu Leheb zarar etti.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ebû Leheb’in iki eli hüsrana uğradı; kendisi de hüsrana uğradı. “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” ifadesiyle onun ameli hüsrana uğradı anlamı kastedilmiştir. Bazı Arap dili bilginleri, “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” sözünün Allah tarafından ona karşı bir beddua olduğunu, “kurudu da” sözünün ise haber olduğunu söylemiştir. Abdullah’ın kıraatinde bunun “Ebû Leheb’in iki eli kurusun; gerçekten de kurudu” şeklinde olduğu zikredilmiştir. Buraya “gerçekten” anlamındaki edatın girmesi, bunun haber olduğuna delildir. Bu, birinin başkasına “Allah seni helak etsin; gerçekten de helak etti” veya “Allah seni salih kılsın; gerçekten de salih kıldı” demesine benzer.

Tefsir ehli de bu anlama yakın açıklama yapmıştır. Katade, “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” hakkında “hüsrana uğradı; o da hüsrana uğradı” demiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: “‘Teb’ hüsrandır. Ebû Leheb Peygambere, ‘Ey Muhammed, sana iman edersem bana ne verilecek?’ dedi. Peygamber, ‘Müslümanlara verilenin aynısı’ buyurdu. Ebû Leheb, ‘Onlardan üstünlüğüm olmayacak mı?’ dedi. Peygamber, ‘Başka ne istiyorsun?’ buyurdu. Ebû Leheb, ‘Benimle onların eşit olacağı böyle dine yazıklar olsun!’ dedi. Bunun üzerine Allah, ‘Ebû Leheb’in iki eli kurusun’ buyurdu; yani ellerinin yaptığı sebebiyle.”

Bu surenin Ebû Leheb hakkında indiği söylenmiştir. Çünkü Peygamber, “En yakın akrabanı uyar” ayeti inince daveti kendi yakınlarına özel olarak yöneltmiş ve onları çağırmıştı. Ebû Leheb ona, “Günün geri kalanı sana kurusun; bizi bunun için mi çağırdın?” demişti. İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: Peygamber bir gün Safâ tepesine çıkıp “Sabah baskını!” diye seslendi. Kureyş onun yanına toplandı ve “Ne oldu?” dediler. Peygamber, “Size düşmanın sabah veya akşam size saldıracağını haber versem beni doğrular mıydınız?” dedi. Onlar, “Evet” dediler. Peygamber, “Ben sizi şiddetli bir azabın önünde uyaran kişiyim” buyurdu. Ebû Leheb, “Yazıklar olsun sana! Bizi bunun için mi çağırıp topladın?” dedi. Bunun üzerine Allah “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” suresini sonuna kadar indirdi. Başka bir rivayette, “En yakın akrabanı uyar” ayeti inince Peygamber Safâ’ya çıktı, “Sabah baskını!” diye seslendi; insanlar geldi, kimi kendisi geldi, kimi elçisini gönderdi. Peygamber, “Ey Hâşimoğulları, ey Abdülmuttaliboğulları, ey Fihroğulları…” diye seslendi ve “Size bu dağın eteğinde üzerinize saldırmak isteyen bir süvari birliği olduğunu haber versem beni doğrular mısınız?” dedi. Onlar, “Evet” dediler. Peygamber, “Ben sizi şiddetli bir azabın önünde uyaran kişiyim” buyurdu. Ebû Leheb, “Günün geri kalanı sana kurusun; bizi bunun için mi çağırdın?” dedi. Bunun üzerine “Ebû Leheb’in iki eli kurusun; kurudu da” ayeti indi. Başka bir rivayette Peygamber, “Ey falanoğulları, ey falanoğulları, ey Abdülmuttaliboğulları, ey Abdümenâfoğulları” diye seslendi. Onlar toplanınca, “Size bu dağın eteğinden bir süvari birliği çıkacağını haber versem beni doğrular mısınız?” dedi. Onlar, “Senin üzerinde hiç yalan denemedik” dediler. Peygamber, “Ben sizi şiddetli bir azabın önünde uyaran kişiyim” buyurdu. Ebû Leheb, “Yazıklar olsun sana, bizi sadece bunun için mi topladın?” dedi. Sonra kalktı. Bunun üzerine bu sure indi. A‘meş bunu “Ebû Leheb’in iki eli kurusun; gerçekten de kurudu” şeklinde okumuştur. Süfyan’dan rivayet edildiğine göre Ebû Leheb, Peygamberin amcasıydı ve adı Abdüluzzâ idi. Peygamber ona ve başkalarına gönderildiğinde onları uyardı. Ebû Leheb, “Yazıklar olsun sana, bunun için mi bize gönderildin?” dedi. Bunun üzerine Allah “Ebû Leheb’in iki eli kurusun” buyurdu.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O halde Rabbini hamd ile tesbih et ve O’ndan bağışlanma dile; şüphesiz O tövbeleri çok kabul edendir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-sebbih bi-hamdi rabbike (Rabbini hamd ile tesbih et) ve-stagfirh (ve ondan bağışlanma dile) innehu kane tevvaba (şüphesiz O çok tövbeleri kabul edendir)

Mukatil Tefsiri
Yani Rabbini çokça zikret ve günahlarından dolayı O’ndan bağışlanma iste. Çünkü O, istiğfar edenlerin tevbesini kabul edendir.

Bu sure, Nebi’nin vefatının yaklaştığını bildiren bir işaret oldu. Nebi bu sureyi Ebû Bekir ve Ömer’e okuyunca sevindiler. Abdullah b. Abbas ise işitince ağladı. Bunun üzerine Nebi ona:

“Doğru söyledin.”

buyurdu.

Nebi bu sureden sonra seksen gün yaşadı. Daha sonra Resulullah elini İbn Abbas’ın başına koyup şöyle dua etti:

“Allah’ım! Onu dinde fakih kıl ve ona te’vili öğret.”

Bu sure peygamberin ölümünün işareti idi. Onu Ebû Bekir ve Ömer’e okudu, onlar sevindiler. Abdullah bin Abbas duyunca ağladı. Peygamber ona “doğru söyledin” dedi. Peygamber bundan sonra seksen gün yaşadı ve Resul İbn Abbas’ın başını eliyle sıvazladı ve “Allah’ım onu dinde fakih kıl ve ona te’vili öğret” dedi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Rabbini tesbih et, O’nu hamdi ve şükrüyle yücelt; çünkü sana verdiği vaadi yerine getirmiştir. Sen o zaman artık O’na kavuşacak ve senden önceki peygamberlerin tattığı ölümü tadacaksın.

İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: Ömer b. Hattab, bazı kimselere “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” ayeti hakkında sordu. Onlar, “Şehirlerin ve sarayların fethi” dediler. Ömer, “Peki sen ne dersin ey İbn Abbas?” dedi. İbn Abbas, “Bu, Muhammed için verilen bir örnektir; kendisine ölümünün yaklaştığı bildirilmiştir” dedi. Başka bir rivayette Ömer, İbn Abbas’ı kendisine yaklaştırırdı. Abdurrahman, “Bizim de onun gibi oğullarımız var” deyince Ömer, “O, senin bildiğin yerdendir” dedi. Sonra İbn Abbas’a bu sureyi sordu. İbn Abbas, “Bu onun ecelidir; Allah bunu ona bildirmiştir” dedi. Ömer de “Ben de bundan senin bildiğinden başkasını bilmiyorum” dedi. Ebû Rezîn yoluyla İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: Ömer “Bu nedir?” diye sordu; yani “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” suresini kastetti. İbn Abbas, “Allah’ın yardımı geldiğinde”den “O’ndan bağışlanma dile”ye kadar okudu ve “Sen öleceksin; çünkü O tövbeleri çok kabul edendir” dedi. Ömer, “Biz de bundan senin söylediğinden başkasını bilmiyoruz” dedi. Yine İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir: Bu sure inince Peygamber, kendisine ölümünün bildirildiğini anladı. Ebû Küreyb ve İbn Vekî‘, İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” ayeti inince Peygamber şöyle buyurdu: “Bana ölümüm bildirildi; sanki o yıl ruhum alınacak gibidir.” İbn Abbas başka bir rivayette şöyle demiştir: “Bu, Allah’ın ona ölümünü haber verdiği zamandı. Yani insanların Allah’ın dinine bölük bölük girdiklerini gördüğünde, insanların İslam’a girmesi gerçekleştiğinde, işte o vakit ecelin yaklaşmıştır. O hâlde Rabbini hamdiyle tesbih et ve O’ndan bağışlanma dile; çünkü O tövbeleri çok kabul edendir.”

Âişe’den rivayet edilmiştir: Peygamber ölmeden önce sık sık “Allah’ım, seni hamdinle tesbih ederim; senden bağışlanma diler ve sana tövbe ederim” derdi. Âişe, “Ey Allah’ın Resulü, söylemeye başladığını gördüğüm bu sözler nedir?” dedi. Peygamber şöyle buyurdu: “Ümmetimde gördüğümde bunu söyleyeceğim bir alamet bana bildirildi: ‘Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde’ suresinin sonuna kadar.” Başka bir rivayette Âişe şöyle demiştir: “Bu sure indirildiğinden beri Peygamberin, ‘Allah’ım, Rabbimiz, seni hamdinle tesbih ederiz; Allah’ım beni bağışla’ demeden söz söylediğini işitmedim.” Yine Âişe’den rivayet edilmiştir: Peygamber rükûunda ve secdesinde çokça “Allah’ım, seni hamdinle tesbih ederim; Allah’ım beni bağışla” derdi ve Kur’an’ı böyle tevil ederdi. Şa‘bî yoluyla Âişe’den rivayet edilmiştir: Peygamber sık sık “Allah’ı hamdiyle tesbih ederim, Allah’tan bağışlanma diler ve O’na tövbe ederim” derdi. Âişe ona bunu çok söylediğini belirtince Peygamber şöyle buyurdu: “Rabbim bana ümmetimde bir alamet göreceğimi haber verdi ve o alameti gördüğümde O’nu hamdiyle tesbih etmemi, O’ndan bağışlanma dilememi emretti. Çünkü O tövbeleri çok kabul edendir. Ben o alameti gördüm: Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde.”

Ümmü Seleme’den rivayet edilmiştir: Peygamber ömrünün son döneminde ne kalkar, ne oturur, ne gider, ne gelir, mutlaka “Allah’ı hamdiyle tesbih ederim” derdi. Ümmü Seleme, “Ey Allah’ın Resulü, sen ‘Allah’ı hamdiyle tesbih ederim’ sözünü çok söylüyorsun; gidip gelirken, kalkıp otururken hep bunu söylüyorsun” dedi. Peygamber, “Ben bununla emrolundum” buyurdu ve “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” suresini sonuna kadar okudu.

Atâ b. Yesâr’dan rivayet edilmiştir: “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” suresinin tamamı Medine’de, Mekke’nin fethinden ve insanların dine girmesinden sonra indi; bu sure Peygambere ölümünü haber veriyordu. Ebû Âliye’den rivayet edilmiştir: Bu sure inip Peygambere ölümü bildirildiğinde, oturduğu hiçbir meclisten “Allah’ım, seni hamdinle tesbih ederim. Senden başka ilah olmadığına şahitlik ederim. Senden bağışlanma diler ve sana tövbe ederim” demeden kalkmazdı. Başka bir rivayette, bu sure inince Peygamberin en çok söylediği sözlerden birinin şu olduğu aktarılmıştır: “Allah’ım, seni hamdinle tesbih ederim. Rabbim, beni bağışla ve tövbemi kabul et; şüphesiz sen tövbeleri çok kabul eden, çok merhamet edensin.”

Katade, İbn Abbas’tan şöyle nakletmiştir: “Bu sure, Allah’ın Peygamberi için koyduğu bir alamet ve belirlediği bir sınırdır; Allah bu sureyle ona ölümünü haber vermiştir. Yani bundan sonra ancak az yaşayacaksın.” Katade şöyle demiştir: “Allah’a yemin ederim ki bundan sonra ancak az yaşadı; iki yıl sonra vefat etti.” İbn Mesud’dan rivayet edilmiştir: Bu sure indiğinde Peygamber çokça şöyle derdi: “Allah’ım, seni hamdinle tesbih ederim. Allah’ım beni bağışla. Rabbimiz, seni hamdinle tesbih ederim. Allah’ım beni bağışla; şüphesiz sen tövbeleri çok kabul eden, çok bağışlayansın.” Dahhâk da “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” suresi hakkında “Bu sure, Allah’ın Resulünün ölümüne işaret eden bir ayetti” demiştir. Mücahid ise “O’ndan bağışlanma dile; çünkü O tövbeleri çok kabul edendir” ayeti hakkında “Bil ki o zaman öleceksin” demiştir.

“Ve O’ndan bağışlanma dile” ifadesinin anlamı, Allah’tan günahlarını bağışlamasını istemektir. “Çünkü O tövbeleri çok kabul edendir” demek ise, O’nun itaat eden kuluna sevdiği şeye dönüşle yönelen, tövbeleri kabul eden olduğu anlamındadır. Buradaki “O” zamiri, yüce Allah’a dönmektedir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve insanların Allah’ın dinine bölük bölük girdiklerini gördüğünde

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve raeyte n-nase (ve insanları gördüğünde) yedhulune fi dini llah (Allah’ın dinine girerken) efvaca (grup grup)

Mukatil Tefsiri
Yani Yemen halkının ve diğer Arap kabilelerinin topluluklar halinde Allah’ın dinine girdiklerini gördüğünde. İnsanlar birer ikişer değil, kabileler ve topluluklar halinde İslam’a giriyorlardı. Bu durum Nebi’nin ecelinin yaklaştığına işaretti.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Arapların çeşitli sınıflarından ve kabilelerinden, Yemen halkından ve Nizâr kabilelerinden insanların Allah’ın dinine bölük bölük girdiklerini gördüğünde. Yani onları senin kendisiyle gönderildiğin Allah’ın dinine ve kendilerini çağırdığın itaate zümreler hâlinde, grup grup girerken gördüğünde. Mücahid, “Allah’ın dinine bölük bölük” ifadesi hakkında “zümre zümre” demiştir.

Âişe’den rivayet edilmiştir: Peygamber sık sık “Allah’ı hamdiyle tesbih ederim, Allah’tan bağışlanma diler ve O’na tövbe ederim” derdi. Âişe şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Resulü, seni ‘Allah’ı hamdiyle tesbih ederim, Allah’tan bağışlanma diler ve O’na tövbe ederim’ sözünü çok söylerken görüyorum” dedim. O da şöyle buyurdu: “Rabbim bana ümmetimde bir alamet göreceğimi haber verdi. Onu gördüğümde ‘Allah’ı hamdiyle tesbih ederim, O’ndan bağışlanma diler ve O’na tövbe ederim’ sözünü çoğaltacaktım. İşte onu gördüm: Allah’ın yardımı ve fetih, yani Mekke’nin fethi geldiğinde ve insanların Allah’ın dinine bölük bölük girdiklerini gördüğünde, Rabbini hamdiyle tesbih et ve O’ndan bağışlanma dile; çünkü O tövbeleri çok kabul edendir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İza cae nasru llah (Allah’ın yardımı geldiğinde) vel-feth (ve fetih)

Mukatil Tefsiri
Bu sure Mekke ve Tâif’in fethinden sonra nazil oldu. Buradaki “fetih”, Mekke’nin fethidir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavmin olan Kureyş’e karşı Allah’ın yardımı sana geldiğinde ve fetih gerçekleştiğinde; buradaki fetih Mekke’nin fethidir. Mücahid, “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” ayeti hakkında “Mekke’nin fethi” demiştir. İbn Zeyd de “Allah ona fetih verdiği ve onu yardımıyla desteklediği zaman” demiştir.

İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre Peygamber Medine’de iken şöyle buyurmuştur: “Allah büyüktür, Allah büyüktür; Allah’ın yardımı ve fetih geldi, Yemen halkı geldi.” Kendisine “Ey Allah’ın Resulü, Yemen halkı nedir?” denildi. O da şöyle buyurdu: “Kalpleri ince, tabiatları yumuşak bir kavimdir. İman Yemenlidir, fıkıh Yemenlidir, hikmet Yemenlidir.” İkrime’den de rivayet edilmiştir: “Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde” ayeti inince Peygamber şöyle buyurdu: “Allah’ın yardımı ve fetih geldi, Yemen halkı geldi.” Onlar, “Ey Allah’ın Peygamberi, Yemen halkı nedir?” dediler. O da şöyle buyurdu: “Kalpleri ince, tabiatları yumuşaktır. İman Yemenlidir, hikmet Yemenlidir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sizin dininiz size, benim dinim banadır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Lekum dinukum (sizin dininiz size) ve liye din (benim dinim bana)

Mukatil Tefsiri
Yani sizin üzerinde bulunduğunuz din size aittir, benim üzerinde bulunduğum din de banadır. Nebi bunu söyledikten sonra onların yanından ayrıldı. Bunun üzerine müşriklerden bazıları:

“O sizin dininizden uzaklaştı.”

dediler ve Nebi’ye hakaret edip eziyet ettiler. Daha sonra bu hükmün, Tevbe suresindeki:

“Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün.” (Tevbe 5)

ayetle neshedildiği söylenmiştir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sizin dininiz size; siz onu asla terk etmeyeceksiniz. Çünkü üzerinize mühür vurulmuş, ondan ayrılmayacağınıza ve onun üzerinde öleceğinize hükmedilmiştir. Benim dinim de banadır; ben de üzerinde bulunduğum dini asla terk etmeyeceğim. Çünkü Allah’ın önceki ilminde, benim ondan başka bir dine geçmeyeceğim geçmiştir.

Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: İbn Zeyd, “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu müşrikler hakkındadır.” Sonra şöyle dedi: “Yahudiler yalnız Allah’a ibadet eder ve şirk koşmazlar; fakat bazı peygamberleri ve onların Allah katından getirdiklerini inkâr ederler. Allah’ın Resulünü ve onun Allah katından getirdiklerini de inkâr ederler. Peygamberlerden bazı toplulukları zulüm ve düşmanlıkla öldürdüler. Onlardan kalan topluluk, Buhtunnasr ortaya çıkıncaya kadar kaldı; sonra ‘Üzeyir Allah’ın oğludur’ dediler. Allah’a dua ettiler, fakat onu ibadet edilen hâline getirmediler ve Hıristiyanların yaptığı gibi yapmadılar. Hıristiyanlar ise ‘Mesih Allah’ın oğludur’ dediler ve ona ibadet ettiler.”

Bazı Arap dili bilginleri, “Ben sizin ibadet ettiklerinize ibadet etmem” ve sonrasındaki tekrarın pekiştirme için olduğunu söylemiştir. Bu, “Şüphesiz zorlukla beraber bir kolaylık vardır; gerçekten zorlukla beraber bir kolaylık vardır” ayetinde ve “Andolsun cehennemi göreceksiniz; sonra onu kesin gözle göreceksiniz” ayetinde olduğu gibidir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Siz de benim kulluk ettiğime kulluk edecek değilsiniz.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve la entum abidune (ve siz kulluk eden değilsiniz) ma a‘bud (benim kulluk ettiğime)

Mukatil Tefsiri
Yani bundan sonra da siz benim ibadet ettiğim Allah’a kulluk etmeyeceksiniz.

Taberi Tefsiri
Yani siz de gelecekte hiçbir zaman benim şimdi ve gelecekte ibadet ettiğim Allah’a ibadet edecek değilsiniz. Bu böyle söylenmiştir; çünkü Allah’ın hitabı, müşriklerden belirli şahıslar hakkındaydı. Allah onların asla iman etmeyeceklerini biliyordu ve bu, O’nun önceki ilminde geçmişti. Bu yüzden Peygamberine, onların ümit ettikleri ve içlerinden geçirdikleri şeyden onları ümitsiz kılmasını emretti. Bunun ne Peygamberden ne de onlardan herhangi bir zamanda gerçekleşmeyeceğini bildirdi. Aynı zamanda Allah, Peygamberini de onların iman etmelerini ve asla kurtuluşa ermelerini beklemekten ümitsiz kıldı. Gerçekten de onlar kurtuluşa ermediler; bir kısmı Bedir günü kılıçla öldürüldü, bir kısmı da bundan önce kâfir olarak öldü.

Bu konuda rivayetler de bu anlama uygun gelmiştir. Muhammed b. Musa el-Hareşî, Ebû Halef’ten, o Dâvûd’dan, o İkrime’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: Kureyş, Peygambere mal verip onu Mekke’nin en zengini yapmayı, istediği kadınlarla evlendirmeyi ve arkasından yürümeyi teklif ederek şöyle dedi: “Ey Muhammed, bunlar bizim katımızda senindir; yeter ki ilahlarımıza sövmekten vazgeç ve onları kötü anma. Bunu yapmazsan sana bir tek teklif sunuyoruz; onda hem senin hem bizim için fayda vardır.” Peygamber, “Nedir o?” dedi. Onlar, “Sen bir yıl bizim ilahlarımız olan Lât ve Uzzâ’ya ibadet et, biz de bir yıl senin ilahına ibadet edelim” dediler. Peygamber, “Rabbimden ne geleceğine bakayım” dedi. Bunun üzerine Levh-i Mahfuz’dan vahiy geldi: “De ki: Ey kâfirler!” suresi indi. Allah ayrıca “De ki: Ey cahiller, bana Allah’tan başkasına ibadet etmemi mi emrediyorsunuz?” ayetinden “Artık Allah’a ibadet et ve şükredenlerden ol” ayetine kadar olan kısmı indirdi.

Yakub, İbn Uleyye’den, o Muhammed b. İshak’tan, o da Bahtirî’nin azatlısı Said b. Mînâ’dan nakletmiştir: Velîd b. Muğîre, Âs b. Vâil, Esved b. Muttalib ve Ümeyye b. Halef Peygamberle karşılaştılar ve şöyle dediler: “Ey Muhammed, gel bizim ibadet ettiğimize ibadet et, biz de senin ibadet ettiğine ibadet edelim. Seni bütün işlerimize ortak edelim. Eğer senin getirdiğin şey bizim elimizde olandan daha hayırlıysa, biz ona ortak olmuş ve ondan payımızı almış oluruz. Eğer bizim elimizde olan senin elindekinden daha hayırlıysa, sen bizim işimize ortak olmuş ve ondan payını almış olursun.” Bunun üzerine Allah, “De ki: Ey kâfirler!” suresini sonuna kadar indirdi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ben de sizin taptıklarınıza tapacak değilim.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve la ene abidun (ve ben kulluk eden değilim) ma abedtum (sizin taptığınıza)

Mukatil Tefsiri
Yani bundan sonra da sizin ibadet ettiğiniz putlara ibadet etmeyeceğim.

Taberi Tefsiri
Yani ben gelecekte de sizin geçmişte ibadet ettiğiniz şeylere ibadet edecek değilim.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Siz de benim kulluk ettiğime kulluk edecek değilsiniz.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve la entum abidune (ve siz kulluk eden değilsiniz) ma a‘bud (benim kulluk ettiğime)

Mukatil Tefsiri
Yani siz bugün benim kulluk ettiğim Allah’a ibadet etmiyorsunuz.

Taberi Tefsiri
Yani siz de şimdi benim ibadet ettiğim Allah’a ibadet edecek değilsiniz.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ben sizin taptıklarınıza tapmam.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
La a‘budu (kulluk etmem) ma ta‘budun (sizin taptığınıza)

Mukatil Tefsiri
Nebi onların yanına gelip:

“Ey kâfirler!”

dedi. Onlar:

“Ey Muhammed, sana ne oldu?”

dediler. Bunun üzerine Nebi:

“Ben sizin bugün tapmakta olduğunuz ilahlara tapmam.”

buyurdu.

Taberi Tefsiri
Yani ben şimdi sizin ibadet ettiğiniz ilahlara ve putlara ibadet etmem.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

De ki: Ey kâfirler!

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kul (de ki) ya eyyuhe l-kafirun (ey inkâr edenler)

Mukatil Tefsiri
Bu sure, Kureyş’in alaycı müşrikleri hakkında nazil olmuştur. Nebi Mekke’de Necm suresini okuyordu. Şu ayetlere geldiğinde:

“Lât’ı, Uzzâ’yı ve diğer üçüncü put Menât’ı gördünüz mü?” (Necm 19-20)

şeytan onun diline bir söz attı. Bunun üzerine Ebû Cehil b. Hişâm, Şeybe ve Utbe b. Rebîa, Ümeyye b. Halef, Âs b. Vâil ve Kureyş’in diğer alaycıları Kâbe’nin arkasında toplanarak:

“Ey Muhammed! Şu iki şeyden biri olmadıkça senden ayrılmayacağız: Ya sen bizim dinimizin bir kısmına girip ilahlarımıza taparsın, biz de senin dininin bir kısmına girip ilahına taparız; yahut sen bizim ilahlarımızdan uzaklaşırsın, biz de senin ilahından uzaklaşırız.”

dediler. Bunun üzerine Allah o anda bu sureyi indirdi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Rivayet edildiğine göre kavminden müşrikler ona, bir yıl Allah’a ibadet etmeleri karşılığında Peygamberin de bir yıl onların ilahlarına ibadet etmesini teklif etmişlerdi. Bunun üzerine Allah, onlara verilecek cevabı Peygamberine öğreterek şöyle buyurdu: Ey Muhammed, ilahlarına bir yıl ibadet etmeni isteyen ve buna karşılık senin ilahına bir yıl ibadet edeceklerini söyleyen bu müşriklere de ki: Ey Allah’ı inkâr eden kâfirler!

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz sana kin tutan, işte o soyu kesik olandır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne şanieke (şüphesiz sana kin tutan) huve l-ebter (asıl soyu kesik olandır)

Mukatil Tefsiri
Nebi, Benî Sehm kapısından Mescid-i Haram’a girmişti. Kureyş’ten bazı kişiler mescitte oturuyordu. Nebi oturmadan Safâ kapısından çıktı. Onlar Nebi’yi çıkarken gördüler fakat girerken görmedikleri için tanımadılar. Bu sırada Âs b. Vâil es-Sehmî, Safâ kapısında Nebi ile karşılaştı. O sırada Nebi’nin oğlu Abdullah vefat etmişti. Araplar, öldüğünde kendisinden sonra miras bırakacak erkek çocuğu olmayan kimseye “ebter” derlerdi. Âs b. Vâil meclise dönünce ona:

“Kiminle karşılaştın?”

diye sordular.

O da:

“Ebter olanla.”

dedi.

Bunun üzerine Allah:

“Şüphesiz sana kin besleyen var ya, işte asıl soyu kesik olan odur.”

ayetini indirdi. Yani sana buğzeden kimse, yani Âs b. Vâil, hayırdan kesilmiş olanın kendisidir. Ey Muhammed! Sen ise ben anıldığım zaman benimle birlikte anılacaksın.

Bunun üzerine Allah onun zikrini insanlar arasında yüceltti. Nebi’nin adı Müslümanların bayramlarında, namazlarında, ezanda, kamette ve her yerde anılır oldu; hatta kadınların hutbelerinde ve insanların ihtiyaçlarını dile getirdikleri konuşmalarda bile anılır hale geldi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın “sana buğzeden” sözü, “Ey Muhammed, sana düşmanlık eden ve senden nefret eden kimse” demektir. “Odur ebter” ifadesindeki “ebter” ise daha aşağı, daha zelil, ardı kesilmiş ve soyundan devamı olmayan kimse anlamındadır. Tefsir ehli, bu sözle kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun Âs b. Vâil es-Sehmî olduğunu söylemiştir. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Sana buğzeden” yani “düşmanın” demektir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayetindeki kişi Âs b. Vâil’dir. İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Hilâl b. Habâb’dan nakletmiştir: Said b. Cübeyr’in “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayeti hakkında “O Âs b. Vâil’dir” dediğini işittim. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Hilâl’den nakletmiştir: Hilâl, Said b. Cübeyr’e bu ayeti sormuş, o da “Düşmanın Âs b. Vâil’dir; kavminden kopup kesilmiştir” demiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayeti Âs b. Vâil hakkındadır. O, “Ben Muhammed’e buğzediyorum” demişti. Mücahid, “İnsanlardan kim ona buğzederse ebter odur” demiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: Bu ayet Âs b. Vâil hakkındadır. O, “Ben Muhammed’e buğzediyorum; o ebterdir, soyu yoktur” demişti. Allah da “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” buyurdu. Katade’ye göre ebter, hakir, zayıf ve zelil demektir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Bu Âs b. Vâil’dir; bize ulaştığına göre ‘Ben Muhammed’e buğzediyorum’ demiştir.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Adam şöyle diyordu: Muhammed ancak ebterdir, gördüğünüz gibi onun soyu yoktur. Allah da ‘Sana buğzedenin kendisidir ebter olan’ buyurdu.”

Başkaları ise bunun Ukbe b. Ebî Muayt hakkında olduğunu söylemiştir. İbn Humeyd, Yakub el-Kummî’den, o Hafs b. Humeyd’den, o Şemr b. Atiyye’den nakletmiştir: Ukbe b. Ebî Muayt, “Peygamberin çocuğu kalmayacak, o ebterdir” derdi. Bunun üzerine Allah onun hakkında bu ayetleri indirdi: “Sana buğzeden” yani Ukbe b. Ebî Muayt, “odur ebter olan.”

Başka bir grup ise bunun Kureyş’ten bir topluluk hakkında olduğunu söylemiştir. İbn Müsenna, Abdülvehhâb’dan, o Dâvûd’dan, o İkrime’den nakletmiştir: “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt ve tâğûta inanıyorlar ve inkâr edenler için ‘Bunlar iman edenlerden daha doğru yoldadır’ diyorlar” ayeti Ka‘b b. Eşref hakkında inmiştir. Ka‘b Mekke’ye geldiğinde Mekkeliler ona, “Biz mi daha hayırlıyız, yoksa kavminden kesilmiş şu zayıf kimse mi? Biz hac ehliyiz, kurbanlık develerin kesim yeri bizdedir” dediler. Ka‘b, “Siz daha hayırlısınız” dedi. Bunun üzerine Allah onun hakkında bu ayeti indirdi; Peygamber hakkında böyle söyleyenler hakkında da “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayetini indirdi. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Bedr b. Osman’dan, o İkrime’den nakletmiştir: Peygambere vahiy gelince Kureyş, “Muhammed bizden kesildi” dedi. Bunun üzerine “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayeti indi. Yani seni kesiklikle suçlayan kişi ebterdir. İbn Beşşâr, İbn Ebî Adî’den, o Dâvûd b. Ebî Hind’den, o İkrime’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: Ka‘b b. Eşref Mekke’ye geldiğinde Mekkeliler ona geldiler ve “Biz sikâye ve sidâne ehliyiz; sen de Medine halkının efendisisin. Biz mi daha hayırlıyız, yoksa kavminden kopmuş şu zayıf kimse mi? O kendisinin bizden daha hayırlı olduğunu sanıyor” dediler. Ka‘b, “Bilakis siz ondan daha hayırlısınız” dedi. Bunun üzerine “Sana buğzedenin kendisidir ebter olan” ayeti ve “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayetinden “yardımcı” ifadesine kadar olan bölüm indirildi.

Bana göre bu konuda doğruya en yakın olan şudur: Yüce Allah, Peygambere buğzeden kimsenin daha aşağı, daha zelil ve ardı kesik olduğunu haber vermiştir. Bu, ona buğzeden herkesin vasfıdır; ayet belli bir kişi hakkında inmiş olsa bile hükmü, Peygambere düşmanlık eden herkes için geçerlidir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O halde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-salli li-rabbike (öyleyse Rabbin için namaz kıl) ve-nhar (ve kurban kes)

Mukatil Tefsiri
Yani beş vakit namazı Rabbin için kıl ve kurban günü develeri Allah için kurban et. Çünkü müşrikler Allah için namaz kılmaz ve O’nun adına kurban kesmezlerdi.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, Allah’ın Peygamberine bu hitapla emrettiği namazın ve “kurban kes” sözünün anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları, “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” sözüyle farz namaza devam etmeye ve onu vaktinde korumaya teşvik edildiğini söylemiştir. Ali’den gelen bazı rivayetlerde “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” ifadesi, namazda sağ eli sol el üzerine koymak diye açıklanmıştır. Abdurrahman b. Esved et-Tufâvî, Muhammed b. Rebîa’dan, o Yezîd b. Ebî Ziyâd b. Ebî’l-Ca‘d’dan, o Âsım el-Cahderî’den, o Ukbe b. Zuhayr’den, o Ali’den nakletmiştir: “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” yani “namazda sağ eli sol el üzerine koymak” demektir. İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Hammâd b. Seleme’den, o Âsım el-Cahderî’den, o Ukbe b. Zıbyân’dan, o babasından, o Ali’den nakletmiştir: “Namazda eli el üzerine koymak.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Hammâd b. Seleme’den, o Âsım el-Cahderî’den, o Ukbe b. Zuhayr’den, o babasından, o Ali’den nakletmiştir: Ali, “Sağ elini sol kolunun ortasına koyar, sonra ikisini göğsünün üzerine koyar” demiştir. Yine Mihran, Hammâd b. Seleme’den, o Âsım el-Ahvel’den, o Şa‘bî’den bunun benzerini nakletmiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Yezîd b. Ebî Ziyâd’dan, o Âsım el-Cahderî’den, o Ukbe b. Zuhayr’den, o Ali’den nakletmiştir: “Namazda sağ eli sol el üzerine koymak.” İbn Beşşâr, Ebû Âsım’dan, o Avf’tan, o Ebû’l-Kamûs’tan nakletmiştir: “Namazda eli el üzerine koymak.” İbn Humeyd, Ebû Sâlih el-Horasânî’den, o Hammâd’dan, o Âsım el-Cahderî’den, o babasından, o Ukbe b. Zıbyân’dan nakletmiştir: Ali, “Sağ elini sol kolunun ortasına koyar, sonra ikisini göğsünün üzerine koyar” demiştir.

Başkaları ise “Rabbin için namaz kıl” ile farz namazın, “kurban kes” ile de namaza başlarken elleri göğüs hizasına kaldırmanın kastedildiğini söylemiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o İsrail’den, o Câbir’den, o Ebû Cafer’den nakletmiştir: “Namaz kıl” namazdır; “kurban kes” ise namaza ilk tekbirle girerken elleri kaldırmaktır.

Başka bir grup, “Rabbin için namaz kıl” ile farz namazın, “kurban kes” ile de kurbanlık develeri kesmenin kastedildiğini söylemiştir. İbn Humeyd, Hakkâm b. Selm ve Hârûn b. Muğîre’den, onlar Anbese’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namaz kıl” farz namaz, “kurban kes” ise kurbanlık develeri kesmektir. Yakub, Hüşeym’den, o Atâ b. Sâib’den, o Said b. Cübeyr ve Haccâc’dan nakletmiştir: “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” yani “Cem‘de sabah namazını kıl, Mina’da kurbanlık develeri kes.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Katar’dan, o Atâ’dan nakletmiştir: “Sabah namazı ve kurbanlık develeri kesmek.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Namaz farz namazdır; nahr ise kurban ibadeti ve kurban bayramı günü kesimdir.” İbn Humeyd, Cerîr’den, o Mansur’dan, o Hakem’den nakletmiştir: “Namaz kıl” yani “sabah namazı.”

Başkaları ise bunun anlamının, “Kurban günü bayram namazını kıl ve kurbanını kes” olduğunu söylemiştir. İbn Humeyd, Hârûn b. Muğîre’den, o Anbese’den, o Câbir’den, o Enes b. Mâlik’ten nakletmiştir: Peygamber namaz kılmadan önce kurban keserdi; sonra önce namaz kılması, sonra kurban kesmesi emredildi. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Câbir’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Namazı kıl ve kurbanı kes.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Sâbit b. Ebî Safiyye’den, o Ebû Cafer’den nakletmiştir: “Rabbin için namaz kıl” namazdır. İkrime ise “Namaz ve kurban ibadetidir” demiştir. İbn Humeyd, Hakkâm’dan, o Ebû Cafer’den, o Rebî‘den nakletmiştir: “Kurban bayramı günü namaz kıldığında kurban kes.” İbn Humeyd, Yahya b. Vâdıh’tan, o Katar’dan nakletmiştir: Katar, Atâ’ya “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” ayetini sordu. Atâ, “Namaz kılar ve kurban kesersin” dedi. İbn Beşşâr, Ebû Âsım’dan, o Avf’tan, o Hasan’dan nakletmiştir: “Kurban kes.” Abdurrahman, Ebân b. Hâlid’den nakletmiştir: Hasan’ın “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” ayeti hakkında “kesimdir” dediğini işitmiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Kurbanlık develeri kesmek ve kurban günü namazıdır.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Kurban bayramı namazı ve nahr, kurbanlık develeri kesmektir.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Mina’da kurbanlık develerin kesim yerleri.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Câbir’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Kurban ibadetini kesmek.” Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kurban günü kes.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Kurbanlık develeri kesmek.”

Başka bir grup ise bu emrin Peygambere şu sebeple verildiğini söylemiştir: Bazı kimseler Allah’tan başkası için namaz kılıyor ve Allah’tan başkası için kurban kesiyordu. Bu yüzden ona, “Namazını ve kurbanını Allah için yap; çünkü Allah’ı inkâr edenler bunları başkaları için yapar” denilmiştir. Yunus, İbn Vehb’den, o Ebû Sahr’dan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den nakletmiştir: O bu ayet hakkında şöyle derdi: “Bazı insanlar Allah’tan başkası için namaz kılıyor ve Allah’tan başkası için kurban kesiyorlardı. Sana Kevser’i verdiysek ey Muhammed, namazın ve kurbanın yalnız benim için olsun.”

Başka bir grup ise bu ayetin Hudeybiye günü indiğini söylemiştir. O gün Peygamber ve ashabı kuşatılmış, Beytullah’tan alıkonmuştu. Allah ona namaz kılmasını, kurbanlık develeri kesmesini ve dönmesini emretti; o da bunu yaptı. Yunus, İbn Vehb’den, o Ebû Sahr’dan, o Ebû Muaviye el-Becelî’den, o Said b. Cübeyr’den nakletmiştir: “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” ayeti Hudeybiye günü indi. Cebrail ona gelip “Kurban kes ve dön” dedi. Bunun üzerine Peygamber kalktı, fıtır ve nahr hutbesi gibi bir hutbe okudu, sonra iki rekât namaz kıldı, sonra kurbanlık develere yönelip onları kesti. İşte “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” sözü budur.

Başkaları ise “Namaz kıl ve Rabbine dua edip ondan iste” anlamını vermiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Ebû Sinan’dan, o Sâbit’ten, o Dahhâk’tan nakletmiştir: “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” yani “Rabbin için namaz kıl ve iste.”

Bazı Arap dili bilginleri “kurban kes” ifadesini “göğsünü kıbleye çevir” şeklinde yorumlamıştır. Bazı Araplardan “Evleri birbirine karşı karşıyadır” anlamında “menâziluhum tetenâhar” dedikleri işitilmiştir; yani biri diğerinin göğüs hizasındadır, karşısındadır. Esedoğullarından birinin şu beyti okuduğu da zikredilmiştir: “Ey Ebû Hakem, sen Mücâlid’in amcası ve karşı karşıya duran Ebtah halkının efendisi misin?” Buradaki “mütenâhir”, bazısı bazısının karşısında olan demektir.

Bana göre bu görüşlerin doğruya en yakını şudur: Bunun anlamı, “Namazının tamamını yalnız Rabbin için, O’ndan başka denkler ve ilahlar olmaksızın halis kıl; kurbanını da putlar için değil, yalnız O’nun için yap” demektir. Bunu, Allah’ın sana verdiği eşsiz keramet ve hayra, yani Kevser’e şükür olarak yap. Çünkü Yüce Allah Peygamberine verdiği ikramı, nimetini ve Kevser’i haber vermiş, ardından “O hâlde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” buyurmuştur. Böylece anlaşılıyor ki Allah, ona verdiği nimete şükür olarak namazı ve kurbanı yalnız O’na has kılmasını istemiştir. Bu da bazı namazları veya bazı kurbanları özel kılmayı gerektirmez; çünkü konu nimetlere şükretmeye teşviktir. Buna göre sözün anlamı şudur: Ey Muhammed, biz sana Kevser’i nimet ve ikram olarak verdik. Öyleyse Rabbine ibadeti halis kıl; namazını ve kurban ibadetini yalnız O’na tahsis et. Allah’ı inkâr edip başkasına ibadet eden ve putlar için kurban kesenlerin yaptığının tersini yap.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnna a‘taynake l-kevser (şüphesiz biz sana kevseri verdik)

Mukatil Tefsiri
Kevser, cennet nehirlerinin en hayırlısı ve en büyüğüdür. Bu nehir coşkun şekilde akar; akışı ok gibi süratlidir. Çamuru güzel kokulu misktir. Çakıl taşları yakut, zebercet ve incidir. Kardan daha beyaz, köpükten daha yumuşak ve baldan daha tatlıdır. İki kıyısında içi boş inci kubbeler vardır. Her kubbenin uzunluğu bir fersah, genişliği bir fersahtır. Her kubbede altından dört bin kapı bulunmaktadır. Her kubbede hurilerden bir eş vardır ve onun yetmiş hizmetçisi bulunur.

Resulullah:

“Ey Cebrâil! Bu çadırlar nedir?”

diye sordu.

Cebrâil:

“Bunlar cennetteki eşlerinin meskenleridir.”

dedi.

Kevser’den, Allah’ın Muhammed suresinde zikrettiği cennet ehline ait dört nehir çıkar: su, şarap, süt ve bal nehirleri.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, biz sana Kevser’i verdik. Tefsir ehli Kevser’in anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları onun, Allah’ın Peygamberi Muhammed’e cennette verdiği bir nehir olduğunu söylemiştir. Yakub, Hüşeym’den, o Atâ b. Sâib’den, o Muhârib b. Disâr’dan, o İbn Ömer’den nakletmiştir: İbn Ömer şöyle demiştir: “Kevser, cennette bir nehirdir; iki kenarı altın ve gümüştendir, inci ve yakut üzerinde akar, suyu sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır.” İbn Humeyd, Cerîr’den, o Atâ’dan, o Muhârib b. Disâr el-Bâhilî’den, o İbn Ömer’den nakletmiştir: “Kevser, cennette bir nehirdir; iki kenarı altındandır, yatağı inci ve yakut üzerindedir, suyu kardan daha beyaz, baldan daha tatlı, toprağı misk kokusundan daha güzeldir.” Ebû Küreyb, Ömer b. Ubeyd’den, o Atâ’dan, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kevser, cennette bir nehirdir; iki kenarı altın ve gümüştendir, yakut ve inci üzerinde akar, suyu kardan daha beyaz ve baldan daha tatlıdır.” İbn Humeyd, Yakub el-Kummî’den, o Hafs b. Humeyd’den, o Şemr b. Atiyye’den, o Şakîk veya Mesrûk’tan nakletmiştir: “Âişe’ye, ‘Ey müminlerin annesi, cennetin ortası nedir?’ dedim. O şöyle dedi: ‘Cennetin ortasıdır; iki kenarı inci ve yakut köşkleridir, toprağı misk, çakılları inci ve yakuttur.’” Ahmed b. Ebî Süreyc er-Râzî, Ebû’n-Nadr ve Şebâbe’den, ikisi Ebû Cafer er-Râzî’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o bir adamdan, o Âişe’den nakletmiştir: Âişe şöyle demiştir: “Kevser cennette bir nehirdir; kim parmaklarını kulaklarına sokarsa o nehrin sesini işitir.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Ebû Cafer’den; İbn Ebî Süreyc de Ebû Nuaym’dan, o Ebû Cafer er-Râzî’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Enes’ten nakletmiştir: “Kevser cennette bir nehirdir.” Vekî‘, Süfyan’dan, o Ebû İshak’tan, o Ebû Ubeyde’den, o Âişe’den nakletmiştir: “Kevser cennette bir nehirdir; içi oyuk incidir.” Vekî‘, İsrail’den, o Ebû İshak’tan, o Ebû Ubeyde’den, o Âişe’den nakletmiştir: “Kevser cennette bir nehirdir; üzerinde gökteki yıldızlar sayısınca kap vardır.” Vekî‘, Ebû Cafer er-Râzî’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Âişe’den nakletmiştir: “Kim Kevser’in sesini işitmek isterse parmaklarını kulaklarına koysun.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Ebû İshak’tan, o Ebû Ubeyde’den, o Âişe’den nakletmiştir: “Cennette bir nehirdir; kıyıları içi oyuk incidir.” Yine Mihran, Ebû Muaz İsa b. Yezîd’den, o Ebû İshak’tan, o Ebû Ubeyde’den, o Âişe’den nakletmiştir: “Kevser, cennetin ortasında bir nehirdir; kıyıları içi oyuk incidir. Onda cennet ehli için gökteki yıldızlar sayısınca kaplar vardır.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik” ayetinde Kevser, Allah’ın Muhammed’e cennette verdiği nehirdir. Ahmed b. Ebî Süreyc, Mes‘ade’den, o Abdülvehhâb’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Kevser cennette bir nehirdir; toprağı keskin kokulu misk, suyu da şaraptır.” İbn Ebî Süreyc, Ubeydullah’tan, o Ebû Cafer’den, o Rebî‘den, o Ebû Âliye’den nakletmiştir: “Kevser cennette bir nehirdir.” Rebî‘, İbn Vehb’den, o Süleyman b. Bilâl’den, o Şerîk b. Ebî Nemir’den nakletmiştir: Enes b. Mâlik şöyle anlatmıştır: “Peygamber gece yürütüldüğünde Cebrail onu dünya semasında götürdü; bir de baktı ki üzerinde inci ve zebercedden bir köşk bulunan bir nehir var. Toprağını kokladı, misk olduğunu gördü. ‘Ey Cebrail, bu nehir nedir?’ dedi. Cebrail, ‘Bu, Rabbinin senin için sakladığı Kevser’dir’ dedi.”

Başkaları Kevser ile çok hayrın kastedildiğini söylemiştir. Yakub, Hüşeym’den, o Ebû Bişr ve Atâ b. Sâib’den, ikisi Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kevser, Allah’ın ona verdiği çok hayırdır.” Ebû Bişr dedi ki: “Said b. Cübeyr’e, ‘Bazı insanlar onun cennette bir nehir olduğunu söylüyor’ dedim. Said, ‘Cennetteki nehir de Allah’ın ona verdiği hayırdandır’ dedi.” Ebû Küreyb, İsmail b. İbrahim’den, o Atâ b. Sâib’den nakletmiştir: Muhârib b. Disâr, “Said b. Cübeyr Kevser hakkında ne dedi?” diye sordu. Ben, “İbn Abbas onun çok hayır olduğunu söyledi” dedim. O da, “Vallahi doğru söyledi” dedi. İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Atâ b. Sâib’den, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” İbn Beşşâr, Muhammed b. Cafer’den, o Şu‘be’den, o Ebû Bişr’den nakletmiştir: Ebû Bişr şöyle demiştir: “Said b. Cübeyr’e Kevser’i sordum. O, ‘Allah’ın ona verdiği çok hayırdır’ dedi. Ben, ‘Biz onun cennette bir nehir olduğunu işitirdik’ dedim. O da, ‘O da Allah’ın ona verdiği hayırdandır’ dedi.” İbn Müsenna, Abdüssamed’den, o Şu‘be’den, o Ebû Bişr’den, o Said b. Cübeyr’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” İbn Beşşâr, Muhammed’den, o Şu‘be’den, o Umâre b. Ebî Hafsa’dan, o İkrime’den nakletmiştir: “O, peygamberlik ve Allah’ın ona verdiği hayırdır.” İbn Müsenna, Haremî b. Umâre’den, o Şu‘be’den, o Umâre’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır; Kur’an ve hikmettir.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Umâre b. Ebî Hafsa’dan, o İkrime’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Atâ b. Sâib’den, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik” yani “çok hayır verdik.” Mihran, Süfyan’dan, o Hilâl’den nakletmiştir: Hilâl şöyle demiştir: “Said b. Cübeyr’e ‘Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik’ ayetini sordum. O, ‘Allah ona hayrı çoğalttı’ dedi. Ben, ‘Cennette bir nehir midir?’ dedim. O, ‘Nehir ve başkasıdır’ dedi.” Zekeriyyâ b. Yahya b. Ebî Zâide, Ebû Âsım’dan, o İsa b. Meymûn’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” Hâris, Hasan’dan, o Verka’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Kevser, hayrın tamamıdır.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Dünya ve ahiret hayrıdır.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Atâ b. Sâib’den, o Said b. Cübeyr’den nakletmiştir: “Kevser çok hayırdır.” Yine Vekî‘, Bedr b. Osman’dan nakletmiştir: İkrime’nin Kevser hakkında “Peygambere verilen hayır, peygamberlik ve Kur’an’dır” dediğini işitmiştir. Ahmed b. Ebî Süreyc er-Râzî, Ebû Dâvûd’dan, o Bedr’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik” yani “Allah’ın ona verdiği hayır, peygamberlik ve İslam’dır.”

Başkaları ise onun, Peygambere cennette verilen bir havuz olduğunu söylemiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Matar’dan, o Atâ’dan nakletmiştir: “Kevser, cennette Peygambere verilen bir havuzdur.” Ahmed b. Ebî Süreyc, Ebû Nuaym’dan, o Matar’dan nakletmiştir: Matar şöyle demiştir: “Kâbe’yi tavaf ederken Atâ’ya ‘Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik’ ayetini sordum. O, ‘Peygambere verilen bir havuzdur’ dedi.”

Bana göre bu görüşlerin doğruya en yakını, Kevser’in Peygambere cennette verilen nehrin adı olduğunu söyleyen görüştür. Allah onu büyüklüğü sebebiyle çoklukla nitelemiştir. Bunu doğruya en yakın görüş saymamızın sebebi, bunun böyle olduğuna dair Peygamberden peş peşe gelen haberlerdir. Ahmed b. Mikdâm el-İclî, Mu‘temir’den nakletmiştir: Mu‘temir, babasının Katade’den, onun Enes’ten rivayet ettiğini işitmiştir. Enes şöyle demiştir: “Peygamber cennette yükseltildiğinde veya benzeri bir ifadeyle, ona iki kenarı içi oyuk yakut olan bir nehir gösterildi. Yanındaki melek elini ona vurdu ve misk çıkardı. Muhammed yanındaki meleğe, ‘Bu nedir?’ dedi. O da, ‘Bu, Allah’ın sana verdiği Kevser’dir’ dedi. Ona Sidretü’l-Müntehâ da yükseltildi ve orada büyük bir şey gördü.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den, o Enes’ten nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ben cennette yürürken bana bir nehir göründü; iki kenarında içi oyuk inci kubbeler vardı. Yanımdaki melek, ‘Bunun ne olduğunu biliyor musun? Bu, Allah’ın sana verdiği Kevser’dir’ dedi. Sonra elini onun toprağına vurdu ve çamurundan misk çıkardı.” İbn Avf, Âdem’den, o Şeybân’dan, o Katade’den, o Enes’ten nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Göğe çıkarıldığımda iki kenarı içi oyuk inci kubbeler olan bir nehre geldim. ‘Ey Cebrail, bu nedir?’ dedim. O, ‘Bu Rabbinin sana verdiği Kevser’dir’ dedi. Melek elini uzattı ve onun çamurunu keskin kokulu misk olarak çıkardı.” İbn Beşşâr, İbn Ebî Adî’den, o Humeyd’den, o Enes b. Mâlik’ten nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Cennete girdim; bir de baktım iki kenarı inci çadırlar olan bir nehir var. Elimi içinde akan şeye vurdum, bir de baktım keskin kokulu misk. ‘Ey Cebrail, bu nedir?’ dedim. O, ‘Bu Allah’ın sana verdiği Kevser’dir’ dedi.” İbn Müsenna, Abdüssamed’den, o Hemmâm’dan, o Katade’den, o Enes’ten, Yezid’in Said’den rivayetine benzer bir hadis nakletmiştir. Ahmed b. Ebî Süreyc, Ebû Eyyûb el-Abbâs’tan, o İbrahim b. Sa‘d’dan, o Muhammed b. Abdullah b. Müslim’den, o babasından, o Enes’ten nakletmiştir: Peygambere Kevser soruldu, o da şöyle buyurdu: “O, Allah’ın bana cennette verdiği bir nehirdir. Toprağı misk, suyu sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır. Ona boyunları deve boyunları gibi kuşlar gelir.” Ebû Bekir, “Ey Allah’ın Resulü, onlar ne kadar yumuşaktır!” dedi. Peygamber, “Onları yiyenler onlardan daha nimet içindedir” buyurdu. Hallâd b. Eslem, Muhammed b. Amr b. Alkame b. Ebî Vakkâs el-Leysî’den, o Kesîr’den, o Enes b. Mâlik’ten nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Miraçta cennete girdiğimde bana Kevser verildi. Bir de baktım cennette bir nehirdir; iki yanında içi oyuk inciden evler vardır.” Muhammed b. Abdullah b. Abdilhakem, babası ve Şuayb b. Leys’ten, onlar Leys’ten, o Yezîd b. Hâd’dan, o Abdullah b. Müslim b. Şihâb’dan, o Enes’ten nakletmiştir: Bir adam Peygambere gelip “Ey Allah’ın Resulü, Kevser nedir?” diye sordu. Peygamber şöyle buyurdu: “Allah’ın bana cennette verdiği bir nehirdir. Sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır. İçinde boyunları deve boyunları gibi kuşlar vardır.” Ömer, “Ey Allah’ın Resulü, onlar pek nimetli olmalı” dedi. Peygamber, “Onları yiyenler onlardan daha nimetlidir” buyurdu. Yunus, Yahya b. Abdullah’tan, o Leys’ten, o İbnü’l-Hâd’dan, o Abdülvehhâb’dan, o Abdullah b. Müslim b. Şihâb’dan, o Enes’ten aynı rivayeti nakletmiştir. Ömer b. Osman b. Abdurrahman ez-Zührî, kardeşi Abdullah’tan nakletmiştir: Abdullah, Enes b. Mâlik’in şöyle haber verdiğini aktarmıştır: Bir adam Peygambere “Kevser nedir?” diye sordu. Peygamber şöyle buyurdu: “O, Allah’ın bana cennette verdiği bir nehirdir. Suyu sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır. İçinde boyunları deve boyunları gibi kuşlar vardır.” Ömer, “Ey Allah’ın Resulü, onlar nimetli olmalı” dedi. Peygamber, “Onları yiyenler onlardan daha nimetlidir” buyurdu. Ömer b. Osman dedi ki: İbn Ebî Üveys, babasından, o Zührî’nin kardeşinin oğlundan, o babasından, o Enes’ten, o Peygamberden Kevser hakkında bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Müsenna, İbn Fudayl’dan, o Atâ’dan, o Muhârib b. Disâr’dan, o İbn Ömer’den nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kevser cennette bir nehirdir; iki kenarı altındandır, yatağı yakut ve inci üzerindedir, toprağı miskten daha güzel kokuludur, suyu baldan daha tatlı ve kardan daha beyazdır.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Atâ b. Sâib’den nakletmiştir: Atâ şöyle demiştir: Muhârib b. Disâr bana, “Said b. Cübeyr Kevser hakkında ne dedi?” diye sordu. Ben, “Bize İbn Abbas’tan, onun çok hayır olduğunu rivayet etti” dedim. Muhârib, “Vallahi doğru söyledi, o çok hayırdır; fakat İbn Ömer bize şöyle rivayet etti: ‘Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik’ ayeti indiğinde Peygamber şöyle buyurdu: ‘Kevser cennette bir nehirdir; iki kenarı altındandır, inci ve yakut üzerinde akar.’” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den, o Enes b. Mâlik’ten nakletmiştir: Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kevser cennette bir nehirdir.” Yine Peygamber şöyle buyurmuştur: “İki kenarı inci olan bir nehir gördüm. ‘Ey Cebrail, bu nedir?’ dedim. O, ‘Bu Allah’ın sana verdiği Kevser’dir’ dedi.” İbn Berkî, İbn Ebî Meryem’den, o Muhammed b. Cafer b. Ebî Kesîr’den, o Hizâm b. Osman’dan, o Abdurrahman el-A‘rec’den, o Üsâme b. Zeyd’den nakletmiştir: Peygamber bir gün Hamza b. Abdülmuttalib’e geldi, fakat onu bulamadı. Onun Neccâroğullarından olan hanımına sordu. Kadın, “Az önce sana doğru çıkmıştı; sanırım Neccâroğulları sokaklarından birinde seni kaçırdı. Ey Allah’ın Resulü, içeri girmez misin?” dedi. Peygamber içeri girdi. Kadın ona hays ikram etti, Peygamber ondan yedi. Kadın, “Ey Allah’ın Resulü, afiyet olsun. Ben de sana gelip seni tebrik etmek istiyordum. Ebû Umâre bana, sana cennette Kevser denilen bir nehir verildiğini haber verdi” dedi. Peygamber şöyle buyurdu: “Evet. Onun genişliği, yani zemini yakut, mercan, zeberced ve incidir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve küçük yardımları engellerler

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve yemneune l-maun (ve küçük yardımı engellerler)

Mukatil Tefsiri
Buradaki “mâûn”, farz olan zekâttır. Kureyş lehçesinde mâûn su anlamına da gelir.

Ebû Sâlih’in, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, onun da Ebû Seleme’den, onun da Ebû Hüreyre’den naklettiğine göre Nebi şöyle buyurdu:

“Mâûn; iğne, su, ateş ve evde bulunan buna benzer şeylerdir ki insanlar onları birbirinden esirger.”

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar, yanlarında bulunan faydalı şeyleri insanlardan esirgerler. “Mâûn” kelimesinin aslı, her şeyin faydasıdır. Buluttan inen suya da “mâûn” denir. A‘şâ b. Sa‘lebe şöyle demiştir: “Göğü bulutlanmadığında onun mâûnundan daha cömert olan yoktur.” Başka bir şair bulutu anlatırken “Bulutun yoğun kısmı mâûnu bol bol döker” demiştir. Râî de şöyle demiştir: “İslam üzere olan bir kavim, mâûnlarını engellemedikleri ve tehlili zayi etmedikleri sürece…” Burada mâûn ile itaat ve zekât kastedilmiştir.

Tefsir ehli burada hangi mâûn anlamının kastedildiğinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun farz zekât olduğunu söylemiştir. Yakub b. İbrahim, İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: Ali “Mâûn zekâttır” demiştir. İbn Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Şu‘be’den, o Abdullah b. Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: Ali “Mâûn zekâttır” demiştir. İbn Beşşâr, Ebû Âsım’dan, o Süfyan’dan; İbn Humeyd de Mihran’dan, o Süfyan’dan; her ikisi Süddî’den, o Ebû Sâlih’ten, o Ali’den nakletmiştir: “Mâûn zekâttır.” Yunus, İbn Vehb’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o Ali’den nakletmiştir: “Mâûnu engellerler” yani “mallarının zekâtını engellerler.” Muhammed b. Umâre ve Ahmed b. Hişâm, Ubeydullah b. Musa’dan, o İsrail’den, o Süddî’den, o Ebû Sâlih’ten, o Ali’den nakletmişlerdir: “Mâûn zekâttır.” İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Mâûn zekâttır.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o Ali’den bunun benzerini nakletmiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: Ali “Mâûn farz sadakadır” derdi. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: Ali “O zekâttır” demiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o bir adamdan, o Mücahid’den, o İbn Ömer’den nakletmiştir: “Mâûn zekâttır.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Muğîre’den nakletmiştir: Bir adam İbn Ömer’e mâûnu sordu. İbn Ömer, “O, hakkı verilmeyen maldır” dedi. Adam, “İbn Ümmü Abd, bunun insanların birbirinden ödünç aldığı eşya olduğunu söylüyor” deyince İbn Ömer, “Benim sana söylediğimdir” dedi. İbn Müsenna, Vehb b. Cerîr’den, o Şu‘be’den, o Seleme’den nakletmiştir: Ebû’l-Muğîre’yi şöyle derken işittim: İbn Ömer’e mâûnu sordum; “Hakkı engellemektir” dedi. Abdülhamîd b. Beyân, Muhammed b. Yezîd’den, o İsmail’den, o Seleme b. Küheyl’den nakletmiştir: İbn Ömer’e mâûn soruldu. O, “Kişiden malının hakkı istenir de onu engeller” dedi. “İbn Mesud onun kazan, kova ve balta olduğunu söylüyor” denilince, “O benim size söylediğimdir” dedi. Hârûn b. İdris el-Esamm, Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî’den, o İsmail b. Hâlid’den, o Seleme b. Küheyl’den nakletmiştir: İbn Ömer’e “Mâûnu engellerler” ayeti soruldu. O, “Allah’ın malı kendisinden istenip de engelleyen kimsedir” dedi. Soruyu soran, “İbn Mesud onun balta ve kazan olduğunu söylüyor” deyince İbn Ömer, “Benim sana söylediğimdir” dedi. Süleyman b. Muhammed b. Ma‘dî Kerib er-Ruaynî, Bakıyye b. Velîd’den, o Şu‘be’den, o Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Muğîre’den nakletmiştir: Ebû’l-Muğîre, İbn Ömer’e mâûnu sordu. O, “Hakkı engellemektir” dedi. “İbn Mesud, balta ve kovayı engellemek olduğunu söyledi” deyince, yine “Hakkı engellemektir” dedi. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Muğîre’den, o İbn Ömer’den nakletmiştir: “O zekâttır.” Said b. Cübeyr, “Mâûn zekâttır” demiştir. Katade ve Hasan, “Mâûn farz zekâttır” demişlerdir. İbnü’l-Hanefiyye, “O zekâttır” demiştir. Dahhâk, “Mâûn zekâttır” demiştir. İbn Zeyd, “Bunlar münafıklardır; mallarının zekâtını engellerler” demiştir. Hasan, “Mallarının sadakalarını engellediler; Allah da onları kınadı” demiştir. Hasan’dan başka bir rivayette, “Bu, malının zekâtını engelleyen münafıktır; namaz kılarsa gösteriş yapar, namaz kaçarsa üzülmez” denilmiştir.

Başka bir grup ise mâûnun, insanların aralarında ödünç alıp verdikleri kova, kazan, balta ve benzeri şeyler olduğunu söylemiştir. Zekeriya b. Yahya b. Ebî Zâide, İbn Ebî İdris’ten, o A‘meş’ten, o Hakem b. Yahya b. Cezzâr’dan, o Ebû’l-Ubeydîn’den nakletmiştir: Ebû’l-Ubeydîn, Abdullah b. Mesud’a “Bana mâûnu haber ver” dedi. Abdullah, “O, insanların aralarında ödünç alıp verdikleri şeydir” dedi. İbn Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Şu‘be’den, o Hakem’den nakletmiştir: Hakem, Yahya b. Cezzâr’ın Ebû’l-Ubeydîn’den haber verdiğini işitmiştir. Ebû’l-Ubeydîn, gözleri görmeyen Temimli bir adamdı ve İbn Mesud ona değer verirdi. O, İbn Mesud’a mâûnu sordu. İbn Mesud, “Mâûndan biri balta, kazan ve kovayı engellemektir” dedi. Şu‘be, “Baltada şüphe yoktur” demiştir. Yakub b. İbrahim, İbn Uleyye’den, o Şu‘be’den, o Hakem b. Uteybe’den, o Yahya b. Cezzâr’dan nakletmiştir: Temimli, gözleri görmeyen Ebû’l-Ubeydîn, İbn Mesud’a mâûnu sordu. O da, “Balta ve kovayı engellemektir” veya “balta ve kazanı engellemektir” dedi. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o A‘meş’ten, o Hakem’den, o Yahya b. Cezzâr’dan nakletmiştir: Ebû’l-Ubeydîn İbn Mesud’a mâûnu sordu. O, “İnsanların aralarında ödünç alıp verdikleri balta, kazan ve kovadır” dedi. Ahmed b. Mansûr er-Remâdî, Ebû’l-Cevvâb’dan, o Ammâr b. Ruzeyk’ten, o Ebû İshak’tan, o Hârise b. Mudarrib’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den, o Abdullah’tan nakletmiştir: “Biz Muhammed’in ashabı olarak mâûnun kazan, balta ve kova olduğunu konuşurduk.” Ebû’l-Cevvâb’ın rivayetine Züheyr b. Muaviye’nin muhalefet ettiği de aktarılmıştır. Hasan el-Eşyeb, Züheyr’den, o Ebû İshak’tan, o Hârise’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den; Muhammed b. Ubeyd de Ebû’l-Ahvas’tan, o Ebû İshak’tan, o Hârise’den, o Ebû’l-Ubeydîn ve Said b. Iyâd’dan, o Abdullah’tan nakletmiştir: “Biz Muhammed’in ashabı olarak mâûnun kova, balta ve kazan olduğunu konuşurduk; bunlardan vazgeçilmez.” İbn Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Şu‘be’den, o İbn Ebî İshak’tan, o Sa‘d b. Iyâd’dan nakletmiştir: Ebû Musa’nın dediğine göre Gunder bunu Peygamberin ashabından şöyle rivayet etmiştir: “Mâûndan biri balta, kova ve kazandır.” İbn Müsenna, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan; İbn Humeyd de Mihran’dan, o Süfyan’dan; her ikisi Ebû İshak’tan, o Said b. Iyâd’dan, o Peygamberin ashabından bunun benzerini nakletmiştir. Ebû Dâvûd, Şu‘be’den, o Ebû İshak’tan nakletmiştir: Sa‘d b. Iyâd’ı Peygamberin ashabından bunun benzerini naklederken işittim. Hallâd, Nadr’dan, o İsrail’den, o Ebû İshak’tan, o Hârise b. Mudarrib’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den nakletmiştir: Abdullah, “Mâûn kazan, balta ve kovadır” dedi. Hallâd, Nadr’dan, o Mes‘ûdî’den, o Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den nakletmiştir: Ebû’l-Ubeydîn’de bir rahatsızlık vardı, Abdullah bunu bilirdi. Ebû’l-Ubeydîn, “Ey Ebû Abdirrahman, mâûn nedir?” dedi. Abdullah, “İnsanların aralarında alıp verdikleri balta, kazan, kova ve benzeri şeylerdir” dedi. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Seleme b. Küheyl’den, o Müslim’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den nakletmiştir: Ebû’l-Ubeydîn İbn Mesud’a mâûnu sordu; o da “İnsanların aralarında alıp verdikleri şeydir” dedi. Yine Mihran, Hasan ve Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den, o İbn Mesud’dan nakletmiştir: “Balta, kova, kazan ve benzeridir.” Ebû Küreyb, Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî’den, o Mes‘ûdî’den, o Seleme b. Küheyl’den, o Ebû’l-Ubeydîn’den nakletmiştir: Ebû’l-Ubeydîn, İbn Mesud’a “Mâûnu engellerler” ayetini sormuş, o da buna benzer cevap vermiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o A‘meş’ten, o İbrahim et-Teymî’den, o Hâris b. Süveyd’den, o İbn Mesud’dan nakletmiştir: “Balta, kazan ve kova.” İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o A‘meş’ten, o İbrahim et-Teymî’den, o Hâris b. Süveyd’den, o Abdullah’tan nakletmiştir: “Mâûn, balta, kazan ve kovayı engellemektir.” Ebû Sâib, Ebû Muaviye’den, o A‘meş’ten, o İbrahim’den, o Hâris b. Süveyd’den, o Abdullah’tan nakletmiştir: Ona mâûn soruldu; “İnsanların aralarında ödünç alıp verdikleri balta, kova ve benzeri şeylerdir” dedi. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o A‘meş’ten, o Mâlik b. Hâris’ten, o İbn Mesud’dan nakletmiştir: “Kova, balta ve kazan.” İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Ebû İshak’tan, o Said b. Iyâd’dan, o Peygamberin ashabından nakletmiştir: “Mâûn balta, kazan ve kovadır.” Ebû Sâib, Ebû Muaviye’den, o A‘meş’ten, o İbrahim’den nakletmiştir: Abdullah’a mâûn soruldu; “İnsanların aralarında ödünç alıp verdikleri balta, kazan, kova ve benzeridir” dedi. Yakub, Hüşeym’den, o Mugîre’den, o İbrahim’den nakletmiştir: “Mâûn, insanların ödünç verdiği balta, kazan, kova ve benzeri şeylerdir.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o A‘meş’ten, o İbrahim’den, o Abdullah’tan bunun benzerini nakletmiştir. Yine Ebû Küreyb, Vekî‘den, o A‘meş’ten, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Balta ve kovadır.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Habîb b. Ebî Sâbit el-Esedî’den, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Mâûn ödünç verilen şeydir.” Ebû Küreyb, Vekî‘den; İbn Humeyd de Mihran’dan; ikisi Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “O ödünç eşyadır.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o İbn Abbas’tan bunun benzerini nakletmiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Mâûn ev eşyasıdır.” Ebû Küreyb, İsmail’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, zannınca İbn Abbas’tan nakletmiştir; Ebû Küreyb şüphe etmiştir: “Mâûnu engellerler” yani “eşyayı engellerler.” Yakub, İbn Uleyye’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: İbn Abbas, “O ev eşyasıdır” demiştir. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Onlar ödünç eşyayı engellerler; mâûn budur.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Mâûnu engellerler” hakkında insanlar ihtilaf etti; bazıları “zekâtı engellerler” dedi, bazıları “itaati engellerler” dedi, bazıları da “ödünç eşyayı engellerler” dedi. Yakub, İbn Uleyye’den, o Leys’ten, o Mücahid’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Mâûnu engellerler” ayeti hakkında “Bunun ehli henüz gelmedi” demiştir. İbn Müsenna, Muhammed’den, o Şu‘be’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: İbn Abbas, “Mâûn, insanların aralarında alıp verdikleri şeydir” demiştir. Yakub b. İbrahim, İbn Uleyye’den, o Leys’ten, o Ebû İshak’tan, o Hâris’ten nakletmiştir: Ali, “Mâûn, zekâtı, baltayı, kovayı ve kazanı engellemektir” demiştir. Ebû Mâlik, “Mâûnu engellerler” ayeti hakkında “kova, kazan ve balta” demiştir. Amr b. Ali, Ebû Dâvûd’dan, o Ebû Avâne’den, o Âsım b. Behdele’den, o Ebû Vâil’den, o Abdullah’tan nakletmiştir: Abdullah, “Peygamberimizle birlikteydik ve mâûnun kova ve benzerlerini engellemek olduğunu söylüyorduk” demiştir.

Başka bir grup, mâûnun “iyilik ve maruf” olduğunu söylemiştir. Muhammed b. İbrahim es-Sülemî, Ebû Âsım’dan, o Muhammed b. Rifâa’dan nakletmiştir: Muhammed b. Ka‘b’ı “Mâûn, maruftur” derken işittim.

Başka bir grup ise mâûnun “mal” olduğunu söylemiştir. Ahmed b. Harb, Musa b. İsmail’den, o İbrahim b. Sa‘d’dan, o İbn Şihâb’dan, o Said b. Müseyyeb’den nakletmiştir: “Mâûn, Kureyş dilinde maldır.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o İbn Ebî Zi’b’den, o Zührî’den nakletmiştir: “Mâûn, Kureyş dilinde maldır.”

Bize göre bu konuda doğruya en yakın görüş şudur: Mâûn, daha önce açıkladığımız gibi insanların birbirinden faydalandığı şeylerin genel adıdır. Allah bu kavmin mâûnu insanlardan engellediğini genel bir haber olarak bildirmiş, bunu belli bir şeye özel kılmamıştır. Bu sebeple Allah’ın onları hem insanların aralarında ödünç alıp verdikleri faydalı eşyaları engellemekle hem de ihtiyaç ve yoksulluk sahipleri için mallarında Allah’ın farz kıldığı hakları engellemekle nitelediğini söylemek gerekir. Çünkü bunların hepsi, insanların birbirinden faydalandığı menfaatlerdendir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onlar ki gösteriş yaparlar

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezine hum yuraun (onlar gösteriş yaparlar)

Mukatil Tefsiri
Yani insanlara gösteriş için namaz kılarlar. İnsanlar onları gördüğünde namaza dururlar ve bununla insanlara kendilerini gösterirler; bu ibadetle Allah’ın rızasını istemezler.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar namaz kıldıklarında, namazlarıyla insanlara gösteriş yaparlar. Çünkü namazı sevap umarak veya azaptan korkarak kılmazlar; müminler kendilerini görsün, onları kendilerinden sansın, böylece kanlarını dökmekten ve çocuklarını esir almaktan vazgeçsinler diye kılarlar. Bunlar Peygamber zamanında içlerinde küfrü gizleyip dışlarında İslam’ı gösteren münafıklardır. Tefsir ehli de böyle söylemiştir. İbn Beşşâr, Ebû Âmir ve Müemmil’den; ikisi Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” ifadesi münafıklar hakkındadır. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den aynı rivayeti nakletmiştir. Yunus, Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den, o Ali b. Ebî Tâlib’den nakletmiştir: “Gösteriş yaparlar ve mâûnu engellerler” ayeti hakkında Ali, “Namazlarıyla gösteriş yaparlar” demiştir. Hüseyin’den rivayet edildiğine göre Ebû Muaz, Ubeyd’den, o Dahhâk’tan nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler, gösteriş yaparlar” ifadesi münafıkları kasteder. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: Bunlar münafıklardır; hazır olduklarında insanlara namazlarıyla gösteriş yapar, ortada kimse yokken namazı terk ederlerdi. Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Namaz kılarlar, fakat namaz onların işi değildir; bunu gösteriş için yaparlar.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onlar ki namazlarından gafildirler

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezine hum an salatihim sahun (onlar namazlarından gafildir)

Mukatil Tefsiri
Yani namaz konusunda gaflet içindedirler; namazın vakti çıkıncaya kadar onu geciktirirler. Bununla beraber yine de namaz kılarlar.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, “namazlarından gafildirler” sözünün anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun, namazı vaktinden geciktirmek ve vaktinden sonra kılmak anlamına geldiğini söylemiştir. İbn Müsenna, Seken b. Nâfi‘ el-Bâhilî’den, o Şu‘be’den, o Halef b. Havşeb’den, o Talha b. Musarrif’ten, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan nakletmiştir: Mus‘ab, babasına “Allah’ın ‘Onlar namazlarından gafildirler’ sözü hakkında ne dersin, bu namazı terk etmek midir?” diye sormuş, o da “Hayır, fakat onu vaktinden geciktirmektir” demiştir. Yakub b. İbrahim, İbn Uleyye’den, o Hişâm ed-Destevâî’den, o Âsım b. Behdele’den, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan nakletmiştir: Mus‘ab, Sa‘d’a “Onlar namazlarından gafildirler; bu, birimizin namazda kendi kendine konuşması mıdır?” diye sormuş, Sa‘d da “Hayır, fakat gaflet onu vaktinden geciktirmektir” demiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Âsım’dan, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan nakletmiştir: “Gaflet, namazı vaktinden terk etmektir.” Amr b. Ali, İmrân b. Temmâm el-Bünânî’den, o Ebû Cemre ed-Dubaî Nasr b. İmrân’dan, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “onu vaktinden geciktirirler.” İbn Humeyd, Yakub’dan, o Cafer’den, o İbn Ebzâ’dan nakletmiştir: “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki onlar namazlarından gafildirler” ifadesi, “farz namazı vakti çıkıncaya kadar veya vaktinden sonraya geciktirenler” demektir. İbn Beşşâr, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o Mesrûk’tan nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “vaktini terk ederler.” Ebû Sâib, Ebû Muaviye’den, o A‘meş’ten, o Müslim’den, o Mesrûk’tan nakletmiştir: “Namaz vaktini zayi etmektir.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan nakletmiştir: “Farz namazı vaktinden terk etmektir.” İbn Berkî, İbn Ebî Meryem’den, o Yahya b. Eyyûb’dan, o İbn Zahr’dan, o A‘meş’ten, o Müslim b. Subeyh’ten nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” ifadesi, “namazı vaktinden zayi edenler” demektir.

Başkaları ise bunun, namazı bütünüyle terk etmek anlamına geldiğini söylemiştir. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki onlar namazlarından gafildirler” ayetindeki kimseler münafıklardır; insanlar yanında bulunduklarında namazlarıyla gösteriş yaparlar, insanlar yokken namazı terk ederler ve onlara ödünç verilecek şeyleri kinlerinden dolayı engellerler; işte bu da “mâûn”dur. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “münafıklardır; gizlide namazı terk eder, açıktan kılarlar.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “namazı terk ederler.”

Başka bir grup ise bunun, namazı hafife almak, ondan gafil olmak ve onunla ilgilenmemek anlamında olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “oyun ve meşguliyet içindedirler.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “ondan habersizdirler.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Namazdan gafildir; kılmış mı kılmamış mı önemsemez.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Onlar namaz kılarlar, fakat namaz onların işi değildir.” Ebû Sâib, İbn Fudayl’dan, o Leys’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namazlarından gafildirler” yani “onu hafife alırlar.”

Bana göre bu konuda doğruya en yakın görüş, “gafildirler” sözünün “namazdan oyalanan, onu hafife alan ve ondan gafil davrananlar” anlamında olduğudur. Çünkü namazdan oyalanmak ve başka şeylerle meşgul olmak, bazen namazı tamamen zayi etmeye, bazen de vaktini zayi etmeye sebep olur. Böyle olunca, “bundan namazın vaktini terk etmek kastedilmiştir” diyenlerin sözü de, “namazı terk etmek kastedilmiştir” diyenlerin sözü de doğru olur. Çünkü namazdan gaflet etmek, zikredilen bütün bu anlamları kapsar.

Peygamberden bu anlamı destekleyen iki haber rivayet edilmiştir. Birincisi şudur: Zekeriyyâ b. Ebân el-Mısrî, Amr b. Târık’tan, o İkrime b. İbrahim’den, o Abdülmelik b. Umeyr’den, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan, o Sa‘d b. Ebî Vakkâs’tan nakletmiştir: Sa‘d, Peygambere “Onlar namazlarından gafildirler” ayetini sordu. Peygamber şöyle buyurdu: “Onlar namazı vaktinden geciktirenlerdir.” İkinci rivayet ise şudur: Ebû Küreyb, Muaviye b. Hişâm’dan, o Şebyân en-Nahvî’den, o Câbir el-Cu‘fî’den, o kendisine haber veren bir adamdan, o Ebû Berze el-Eslemî’den nakletmiştir: Bu ayet inince Peygamber şöyle buyurdu: “Allah büyüktür! Bu, her birinize bütün dünya kadar şey verilmesinden daha hayırlıdır. Bu, namaz kıldığında namazının hayrını ummayan, onu terk ettiğinde de Rabbinden korkmayan kimsedir.” Ebû Abdirrahîm el-Berkî, Amr b. Ebî Seleme’den nakletmiştir: Amr, Ömer b. Süleyman’ın Atâ b. Dînâr’dan şöyle rivayet ettiğini işitmiştir: “Allah’a hamdolsun ki ‘namazlarında gafildirler’ değil de ‘namazlarından gafildirler’ buyurdu.” Rivayet edilen bu iki haberde zikredilen iki anlam da, namazdan gaflet etme anlamı içinde mümkündür.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Böylece onları yenilmiş ekin yaprağı gibi yaptı.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-cealehum ke-asfin me’kul (onları yenilmiş ekin yaprağı gibi yaptı)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah onları kurtların yiyip çürüttüğü ekin yaprakları gibi yaptı. Fil olayı, Nebi’nin doğumundan kırk yıl önce gerçekleşmişti. Fil sahipleri Harem’e giremeden Harem sınırına yakın yerde helak oldular.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah fil sahiplerini, hayvanların yediği, sonra dışkıladığı, kuruyup parçaları dağılan ekin gibi yaptı. Onlara inen azapla organlarının parçalanması ve bedenlerinin dağılması, hayvanların yediği ekinden çıkan dışkının parçalanıp dağılmasına benzetilmiştir. Bazıları ise “asf”ın buğday tanesinin dışında bulunan kabuk, yani buğdayın üzerindeki zar gibi olduğunu söylemiştir.

Mücahid, “Yenilmiş ekin yaprağı gibi” ifadesi hakkında “Buğday yaprağıdır” demiştir. Katade, “O samandır” demiştir. Dahhâk, “Yenilmiş ekin gibidir” demiştir. Dahhâk’tan başka bir rivayette bunun Nabatça “hebur” olduğu, bir rivayette de “makhûr” olduğu aktarılmıştır. İbn Zeyd, “Ekin yaprağı ve sebze yaprağıdır; hayvanlar onu yediğinde dışkıya dönüşür” demiştir. İbn Abbas ise “Buğday yenir, kabuğunu rüzgâr savurur; asf, buğdayın üstündeki kabuktur” demiştir. Habîb b. Ebî Sâbit de “Yenilmiş yiyecek gibidir” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yazıklar olsun o namaz kılanlara

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-veylun (yazıklar olsun) li-l-musallin (namaz kılanlara)

Mukatil Tefsiri
Bu ayette kastedilen münafıklardır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Cehennem ehlinin irinlerinden akan vadi, namaz kıldıkları hâlde namazlarıyla Allah’ı kastetmeyen ve namazlarında gaflet içinde olan münafıklar içindir. Bu ifade, dış görünüşte namaz kılan fakat namazı Allah için değil, insanlar görsün diye yapan kimseler hakkındadır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve yoksulu doyurmaya teşvik etmez

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve la yahuddu (ve teşvik etmez) ala ta‘ami l-miskin (yoksulu doyurmaya)

Mukatil Tefsiri
Yani kendisi yoksulu doyurmadığı gibi başkalarını da buna teşvik etmez.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O kimse, muhtaç olan yoksula yemek verilmesi için başkasını da teşvik etmez. Yani kendisi yoksulu doyurmadığı gibi, başkalarını da ona yemek yedirmeye yöneltmez.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İşte o yetimi itip kakandır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-zalike (işte o) ellezi yedu‘u l-yetim (yetimi itip kakar)

Mukatil Tefsiri
Yani yetimi hakkından uzaklaştırır, ona hakkını vermez ve onu sertçe iter. Bunun benzeri Allah’ın şu buyruğudur:

“O gün onlar cehennem ateşine itilip kakılırlar.” (Tûr 13)

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dini yalanlayan bu kimse, yetimi hakkından uzaklaştıran, onu iten ve ona zulmeden kimsedir. Arapçada “Falancayı hakkından ittim” anlamında “de‘a‘tü fulânen an hakkihî” denilir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, İbn Abbas’tan nakletmiştir: “İşte o, yetimi iter kakar” yani “yetimin hakkını iter, engeller.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Yetimi iter” yani “yetimi iter ve ona yemek vermez.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “İşte o, yetimi iter kakar” yani “ona üstünlük taslar, onu ezer ve ona zulmeder.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Yetimi iter” yani “onu ezer ve ona zulmeder.” Hüseyin’den rivayet edildiğine göre Ebû Muaz, Ubeyd’den, o Dahhâk’tan nakletmiştir: “Yetimi iter” yani “onu ezer.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan nakletmiştir: “Yetimi iter” yani “onu uzaklaştırır.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Din gününü yalanlayanı gördün mü?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Eraeyte (gördün mü) ellezi yukezzibu bi-d-din (dini yalanlayanı)

Mukatil Tefsiri
Yani hesap gününü inkâr edeni gördün mü? Bu ayet Âs b. Vâil es-Sehmî ile Nebi’nin halası Ümmü Hânî’nin kocası olan Mahzûmoğullarından Hübeyre b. Ebî Vehb hakkında nazil olmuştur.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah “Dini yalanlayanı gördün mü?” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, Allah’ın sevabını ve cezasını yalanlayan, bu yüzden O’nun emir ve yasaklarında O’na itaat etmeyen kimseyi gördün mü? Tefsir ehli de buna yakın açıklamada bulunmuştur. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Dini yalanlayan” ifadesi, “Allah’ın hükmünü yalanlayan kimse” demektir. Hâris, Hasan’dan, o Verka’dan, o İbn Cüreyc’den nakletmiştir: “Dini yalanlar” yani “hesabı yalanlar.” Abdullah’ın kıraatinde bunun “Dini yalanlayanı gördün mü?” şeklinde geçtiği zikredilmiştir; bu kıraatteki “bâ” harfi fazladır, söze girse de çıkmış olsa da anlam birdir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ki onları açlıktan doyurdu ve korkudan emin kıldı.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezi at‘amehum min cuin (onları açlıktan doyuran) ve amenehum min havf (ve onları korkudan güvene kavuşturan)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah Habeşlilerin kalplerine Mekke’ye gemilerle yiyecek taşımayı yerleştirdi ve böylece onları açlıktan kurtardı. Ayrıca onları öldürülme ve esir edilme korkusundan emin kıldı. Çünkü cahiliye döneminde Araplar birbirlerini öldürüyor, birbirlerine baskın yapıyor ve birbirlerini esir alıyorlardı. Allah ise Harem halkını koruyor ve onlara hiçbir düşmanı musallat etmiyordu. İşte Allah’ın: “Ve onları korkudan emin kıldı.” buyruğunun anlamı budur.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O Rab, Kureyş’i açlıktan doyurmuştur. İbn Abbas’tan nakledildiğine göre bu, İbrahim’in “Onları ürünlerden rızıklandır” duası sebebiyle Mekke halkı olan Kureyş’e verilen rızıktır. “Onları korkudan güvene kavuşturdu” ifadesinin anlamında tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları, bunun onların Harem ehli olmayanların korktuğu baskın, savaş, öldürme ve Arapların birbirinden korktuğu olaylardan güvende kılınması olduğunu söylemiştir. İbn Abbas’tan nakledildiğine göre bu, İbrahim’in “Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl” duası sebebiyle olmuştur. Mücahid, “Allah onları haremlerinde her düşmandan emin kıldı” demiştir. Katade şöyle demiştir: “Mekke halkı tüccardı; kışın ve yazın bu ticareti sırayla yaparlardı. Araplar içinde güven içindeydiler. Arapların bir kısmı diğerine baskın yapardı; onlar ise bu korku sebebiyle buna güç yetiremez ve cesaret edemezlerdi. Hatta onlardan biri Arap kabilelerinden birinde yakalansa, ‘Bu Harem ehlindendir’ denildiğinde, kendisi ve malı Allah’ın onlara verdiği bu güven sebebiyle serbest bırakılırdı.” Katade’den başka bir rivayette, “Biz Allah’ın Harem’indeniz derlerdi; cahiliye döneminde kimse onlara ilişmezdi. Onlar bu sayede güvende olurlardı; oysa diğer Arap kabilelerinden biri dışarı çıktığında baskına uğrardı” denilmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: “Araplar birbirlerine baskın yapar ve birbirlerini esir alırlardı; onlar ise Harem sebebiyle bundan güvende oldular.” Sonra “Biz onları, her şeyin ürünlerinin kendisine toplandığı güvenli bir Harem’e yerleştirmedik mi?” ayetini okumuştur.

Başkaları ise “Onları korkudan güvene kavuşturdu” ifadesiyle cüzzam korkusundan emin kılınmalarının kastedildiğini söylemiştir. Dahhâk, “Cüzzam korkusundan” demiştir. Süfyan, “Cüzzamdan ve başkasından” demiştir. Vekî‘den nakledildiğine göre “Onları açlıktan doyurdu” kısmı açlık, “korkudan güvene kavuşturdu” kısmındaki korku ise cüzzamdır. Said b. Cübeyr’in İbn Abbas’tan rivayetine göre de “korku” cüzzamdır.

Bu konuda doğru olan şudur: Yüce Allah onların korkudan güvene kavuşturulduğunu haber vermiştir. Düşman korkulan bir şeydir; cüzzam da korkulan bir şeydir. Allah bu haberde onları düşmandan emin kıldığını söyleyip cüzzamı dışarıda bırakmamış, cüzzamdan emin kıldığını söyleyip düşmanı dışarıda bırakmamıştır. Aksine haberi genel bırakmıştır. Bu yüzden doğru olan, Allah’ın onları bu iki anlamın her ikisinden de güvene kavuşturduğunu söylemektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Öyleyse bu evin Rabbine kulluk etsinler.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fel-ya‘budu rabbe haza l-beyt (öyleyse bu evin Rabbine kulluk etsinler)

Mukatil Tefsiri
Yani bu evin Rabbi onları açlık ve korku sıkıntısından kurtardığı için yalnızca O’na ibadet etsinler. Habeşlilerle alışıp güven ilişkisi kurdukları gibi ibadeti de Allah’a alışkanlık haline getirsinler. Çünkü daha önce Habeşlilerden böyle bir yardım beklemiyorlardı. Allah onlara nimetlerini hatırlatarak: “Öyleyse bu evin Rabbine kulluk etsinler.” buyurdu. Yani ibadeti yalnızca O’na halis kılsınlar.

Taberi Tefsiri
Yani kendi yerlerinde ve yurtları olan Mekke’de kalsınlar ve bu evin Rabbine ibadet etsinler. Buradaki “ev” ile Kâbe kastedilmiştir. Yakub b. İbrahim, Hüşeym’den, o Mugîre’den, o İbrahim’den nakletmiştir: Ömer b. Hattab Mekke’de akşam namazı kıldı ve “Kureyş’in îlâfı için” suresini okudu. “O hâlde bu evin Rabbine ibadet etsinler” ayetine geldiğinde eliyle Kâbe’ye işaret etti. Said b. Cübeyr’in İbn Abbas’tan rivayetine göre “Bu evin Rabbi” ifadesindeki ev Kâbe’dir. Bazıları ise bunun anlamının, “Onlara, kış ve yaz yolculuğuna alıştıkları gibi bu evin Rabbine ibadet etmeye alışmaları emredildi” olduğunu söylemiştir. İkrime yoluyla İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre, “Kureyş’in îlâfı için” ayetinde onlara, kış ve yaz yolculuğuna alıştıkları gibi bu evin Rabbine ibadete alışmaları emredilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kış ve yaz yolculuğuna alışmaları için.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İlafihim (onların alışkanlığı) rihlete ş-şitai ve s-sayf (kış ve yaz yolculuğu)

Mukatil Tefsiri
Yani onların kış ve yaz yolculuklarına alışmaları sebebiyle. Allah Habeşlilerin kalplerine Mekke’ye gemilerle yiyecek taşımayı ilham etti. Onlar yiyecekleri Mekke’ye getirip satmaya başladılar. Mekke halkı da develer ve merkeplerle iki günlük mesafeye kadar gidip bu yiyecekleri satın alıyordu. Bu durum yıllarca devam etti ve Allah onları kış ve yaz yolculuğunun zahmetinden kurtardı.

Bir başka açıklamada şöyle denilmiştir: Kureyş’e ne ticaret kervanları gelir ne de insanlar onlara kolayca ulaşabilirdi. Bu yüzden Kureyş halkı aileleri için kışın Şam’dan, yazın Yemen’den yiyecek getirirdi. Böylece onların biri kışta, biri yazda olmak üzere iki yolculuğu vardı. Allah onlara merhamet etti ve Habeşlilerin kalplerine gemilerle yiyecek taşımayı yerleştirdi. Kureyş halkı bir gecelik mesafedeki Cidde’ye gidip yiyecek satın alıyor ve Allah onları kış ve yaz yolculuğunun sıkıntısından kurtarıyordu.

Taberi Tefsiri
“Onların îlâfı” ifadesi, önceki “Kureyş’in îlâfı” sözünden bedel olarak mecrurdur; sanki “Kureyş’in îlâfı için, onların îlâfı için” denilmiş gibidir. “Yolculuk” kelimesi ise “îlâfihim” kelimesinin ona etki etmesi sebebiyle mansuptur. “Kış ve yaz yolculuğu” ile Kureyş’in iki yolculuğu kastedilmiştir: Bunlardan biri yazın Şam’a, diğeri kışın Yemen’e idi. İbn Zeyd şöyle demiştir: “Onların iki yolculuğu vardı: Yazın ticaret için Şam’a, kışın Yemen’e giderlerdi. Kış geldiğinde soğuk sebebiyle Şam onlara uygun olmaz, yolculukları Yemen’e olurdu.” Süfyan, “Onlar tüccardı” demiştir. Kelbî de “Onların iki yolculuğu vardı: Kışın Yemen’e, yazın Şam’a yolculuk ederlerdi” demiştir. Said b. Cübeyr’in İbn Abbas’tan naklettiğine göre ise “Onlar kışı Mekke’de geçirir, yazı Tâif’te geçirirlerdi.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kureyş’in alışıp güvenmesi için.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Li-ilafi kureyş (Kureyş’in alışkanlığı için)

Mukatil Tefsiri
Kureyş ticaretle uğraşan bir topluluktu ve çeşitli ülkelere gidip gelirlerdi. Kureyş adıyla tanınmışlardı. Kışın erzak temin etmek için Ürdün ve Filistin taraflarına giderlerdi; çünkü deniz sahili daha sıcak olurdu. Yaz geldiğinde sıcak sebebiyle deniz yolunu ve kış yolunu bırakır, Yemen tarafına erzak almak için giderlerdi. Bu yolculuklar onlara ağır geldi. Ticaretleri de kesilmişti. İşte Allah’ın: “Kureyş’in alışıp güvenmesi için.” buyruğu buna işaret eder.

Taberi Tefsiri
“Kureyş’in alıştırılması için, onların kış ve yaz yolculuğuna alıştırılması için” ifadesinin okunuşunda kıraat âlimleri ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kıraat âlimlerinin geneli “li-îlâfi Kureyş, îlâfihim” şeklinde, her iki kelimede de hemzeden sonra “yâ” ile okumuştur. Ebû Cafer ise “li-îlâf” kelimesinde diğerlerine uymuş, yani hemzeden sonra “yâ” ile okumuştur; ancak “îlâfihim” kelimesinde ondan farklı rivayetler gelmiştir. Bir rivayete göre onu “ilfihim” şeklinde, “elife-ye’lefu-ilfen” mastarından, “yâ”sız okumuştur. Başka bir rivayette ise onu kısa elifle ve “yâ”sız “ilâfihim” şeklinde okuduğu aktarılmıştır. Bana göre doğru kıraat, hüccet olan kıraat âlimlerinin ittifakı sebebiyle her iki kelimede de hemzeden sonra “yâ”yı sabit tutarak “li-îlâfi Kureyş, îlâfihim” diye okumaktır. Araplarda bu konuda iki dil vardır: “Âleftu” ve “eliftu”. “Âleftu” diyen, “ben alıştırırım” anlamında “uâlifu îlâfen” der; “eliftu” diyen ise “âlefu ilfen” der ve “alışkın adam” için “âlifun ilfen” denir. İkrime’nin bunu “Kureyş’in alışması için, onların kış ve yaz yolculuğuna alışmaları için” anlamında “li-teellüfi Kureyş ilfehum rihlete’ş-şitâi ve’s-sayf” şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Ebû Küreyb bunu Vekî‘den, o Ebû Mekîn’den, o İkrime’den nakletmiştir. Peygamberden de bu konuda bir okunuş rivayet edilmiştir: İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Leys’ten, o Şehr b. Havşeb’den, o Esmâ bint Yezîd’den nakletmiştir: Esmâ, Peygamberin “ilfahum rihlete’ş-şitâi ve’s-sayf” şeklinde okuduğunu işitmiştir.

Bu ayetteki “li” harfinin anlamı konusunda Arap dili bilginleri ihtilaf etmiştir. Basralı bazı nahivciler, bu “li” harfini önceki surenin “Onları yenilmiş ekin yaprağı gibi yaptı” sözüne bağlamışlardır. Bu görüşe göre anlam şöyledir: Fil sahiplerine bunu, bu evin halkına bir nimet ve ihsan olarak, ayrıca kış ve yaz yolculuğu nimetimize ek olarak yaptık. Buna göre “li-îlâf”taki “li”, “ilâ” yani “-e, -a” anlamındadır; sanki “nimete nimet ve nimete doğru” denilmiş gibidir. Mücahid’den buna yakın bir açıklama rivayet edilmiştir: Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris, Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Onların kış ve yaz yolculuğuna alıştırılması” demek, “bu yolculuğu onlara alıştırdı; bu yüzden kış veya yaz yolculuğu onlara ağır gelmez” demektir. İsmail b. Musa es-Süddî, Şerîk’ten, o İbrahim b. Muhâcir’den, o Mücahid’den nakletmiştir: “Kureyş’in îlâfı” yani “Kureyş üzerindeki nimetim” demektir. Muhammed b. Abdullah el-Hilâlî, Ferve b. Ebî’l-Mağrâ el-Kindî’den, o Şerîk’ten, o İbrahim b. Muhâcir’den, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. Amr b. Ali, Âmir b. İbrahim el-Esbehânî’den, o Hattâb b. Cafer b. Ebî’l-Muğîre’den, o babasından, o Said b. Cübeyr’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kureyş’in îlâfı” yani “Kureyş üzerindeki nimetim” demektir.

Kûfeli bazı nahivciler ise bu görüşün söylendiğini belirtmiş, ayrıca şu anlamı vermiştir: Yüce Allah, Peygamberini hayrete sevk ederek şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed, Allah’ın Kureyş’e verdiği nimetlere, onların kış ve yaz yolculuğuna alıştırılmasına hayret et. Sonra “O hâlde bu evin Rabbine ibadet etsinler” buyurmuştur; yani bu nimetler onları iman etmekten ve sana uymaktan alıkoymasın. Bazı tefsir ehli ise “Kureyş’in îlâfı” sözünü, onların birbirine alışması ve birlikleri anlamında açıklamıştır. Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: İbn Zeyd “Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?” suresini sonuna kadar okudu ve sonra şöyle dedi: “Bu, Kureyş’in îlâfı içindir. Ben bunu onlara, Kureyş’in birliği için yaptım; birliklerini ve topluluklarını dağıtmamak için. Fil sahibi onların harem bölgesini yok etmeye gelmişti, Allah ona bunu yaptı.”

Bize göre doğru olan şudur: Buradaki “li” harfi hayret anlamındadır. Sözün anlamı şudur: Kureyş’in kış ve yaz yolculuğuna alıştırılmasına ve buna rağmen onları açlıktan doyuran, korkudan güvene kavuşturan bu evin Rabbine ibadeti terk etmelerine hayret edin. O hâlde, onları açlıktan doyuran ve korkudan güvene kavuşturan bu evin Rabbine ibadet etsinler. Araplar bu “li” harfini hayret için kullandıklarında, onu hayret fiilini açıkça söylemeye gerek bırakacak bir delil olarak yeterli görürler. Şairin “Sana, Kurre’ye şair dediler diye aldanmak mı düştü? Ne şaşılacak bir arif ve şair!” anlamındaki sözünde olduğu gibi; burada da “Kurre’nin şair olmasına şaşın” anlamında “li” harfi hayret fiilinin yerine geçmiştir. “Li-îlâf” da böyledir.

Bu “li” harfinin önceki surenin “Onları yenilmiş ekin yaprağı gibi yaptı” cümlesine bağlı olduğunu söyleyen görüş ise doğru değildir. Eğer böyle olsaydı “Kureyş’in îlâfı için” ifadesi “Görmedin mi?” suresinin bir parçası olur ve iki sure ayrı sureler olmazdı. Oysa bütün Müslümanların icmasıyla bunlar birbirinden ayrı, tam iki suredir. Eğer “Kureyş’in îlâfı için” sözü, önceki surenin “Onları yenilmiş ekin yaprağı gibi yaptı” cümlesine bağlı olsaydı, “Görmedin mi?” suresi bu ifadeye bağlanmadan tamamlanmış olmazdı; çünkü haber tamamlanmadan söz bitmiş olmaz. Bu da o görüşün yanlışlığını gösterir.

İbn Abbas’tan, “Onların kış ve yaz yolculuğuna alışmaları” ifadesi hakkında “onların buna bağlı kalmaları” anlamı nakledilmiştir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Allah onları yolculuktan menetti ve bu evin Rabbine ibadet etmelerini emretti; onların geçim yükünü üstlendi. Onların kış ve yaz yolculukları vardı; kışın da yazın da rahatları yoktu. Allah bundan sonra onları açlıktan doyurdu, korkudan güvene kavuşturdu ve yolculuğa alışmışlardı; dilediklerinde yolculuk eder, dilediklerinde kalırlardı. Bu, Allah’ın onlara verdiği nimetlerdendi.” İkrime’den rivayet edilmiştir: Kureyş, Busra’ya ve Yemen’e alışmıştı; kışın birine, yazın diğerine gidip gelirdi. “O hâlde bu evin Rabbine ibadet etsinler” buyurularak Mekke’de kalmaları emredildi. Ebû Sâlih’ten, “Kureyş’in îlâfı, onların îlâfı” hakkında “Onlar tüccardı; Allah onların Şam sevgisini biliyordu” rivayet edilmiştir. Katade, “Kureyş’in îlâfı” hakkında “Kureyş’in âdeti, kış ve yaz yolculuğu âdetleriydi” demiştir. Dahhâk da “Onlar yazın ve kışın göçüp yolculuk etmeye alışmışlardı” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onlara pişmiş balçıktan taşlar atıyorlardı.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Termihim bi-hicaretin min siccil (onlara pişmiş taşlar atıyorlardı)

Mukatil Tefsiri
Yani çamurla karışmış sert taşlar atıyorlardı.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın gönderdiği bu sürü sürü kuşlar, fil sahiplerine siccîlden taşlar atıyordu. “Siccîl” kelimesinin anlamı daha önce açıklanmıştır; burada zikredilen görüşlere göre İbn Abbas, “Siccîl, taş içinde çamurdur” demiştir. Başka rivayette “çamurdandır” demiştir. Bir rivayette “seng ve gil” yani Farsça “taş ve çamur” anlamında olduğu nakledilmiştir. İkrime de “çamurdandır” demiştir. Başka bir rivayette “seng ve gil” yani taş ve çamur demiştir.

İkrime’den rivayet edildiğine göre kuşlar yanlarındaki taşlarla onları vuruyordu; taş kime isabet ederse onda çiçek hastalığı çıkıyordu. O gün çiçek hastalığının ilk görüldüğü gündü; ondan önce de sonra da öyle görülmemişti. Ebû’l-Kunûd’dan gelen rivayette taşların nohut tanesinden küçük, mercimekten büyük olduğu zikredilmiştir. Musa b. Ebî Âişe de taşların mercimekten büyük, nohuttan küçük olduğunu söylemiştir. Katade’ye göre her kuşta üç taş vardı: İki taş ayaklarında, bir taş gagasındaydı; onları bu taşlarla vuruyordu. Başka rivayette Katade, kuşların deniz tarafından gelen beyaz kuşlar olduğunu, her birinin iki ayağında iki taş, gagasında bir taş taşıdığını ve bir şeye isabet ettiğinde onu parçaladığını söylemiştir. Bir rivayette de taşları ağızlarında taşıdıkları, bıraktıkları zaman isabet edenlerin derisinin kabardığı nakledilmiştir.

İbn Zeyd ise “siccîl”in dünya seması olduğunu söylemiş, “Dünya semasının adı siccîldir; Allah onu Lût kavmine de indirmiştir” demiştir. Fakat bu görüşün doğruluğuna ne haberden, ne akıldan, ne de dilden bir delil bilinmektedir. Böyle isimler ancak yaygın bir dille veya Allah’tan gelen bir haberle bilinebilir.

Ebrehe ve ordusunun başına gelen azabın ayrıntısı şöyle anlatılmıştır: Allah onların üzerine denizden, kırlangıca benzer kuşlar gönderdi. Her kuş üç taş taşıyordu; biri gagasında, ikisi ayaklarında idi. Taşlar nohut ve mercimek kadar küçüktü. Kime isabet ederse helak oluyordu; fakat taşlar hepsine isabet etmemişti. Onlar geldikleri yoldan kaçmaya başladılar ve Yemen’e dönebilmek için Nüfeyl b. Habîb’i arıyorlardı. Nüfeyl, Allah’ın onlara indirdiği cezayı görünce şu anlamda söyledi: “Kaçış nereye? Allah takip ediyor. Eşrem yenildi, galip değildir.” Onlar her yolda düşe düşe, her su başında helak ola ola geri döndüler. Ebrehe de bedeninden yaralanmıştı; parmak boğumları birer birer düşüyor, her düşen parçanın ardından irin ve kan akıyordu. Onu San‘a’ya getirdiklerinde kuş yavrusu gibi olmuştu; rivayet edildiğine göre ölmeden önce göğsü yarılıp kalbi dışarı çıktı.

İbn İshak’tan rivayet edildiğine göre, o yıl Arap topraklarında kızamık ve çiçek hastalığı ilk kez görülmüştü. Yine o yıl üzerlik, acı kavun ve uşer gibi acı ağaçların da ilk kez ortaya çıktığı zikredilmiştir. Katade’den gelen rivayette Ebrehe el-Eşrem’in Habeşlilerden ve Yemen halkından bir toplulukla, Arapların Yemen’deki kiliselerine yaptıkları bir şey sebebiyle Kâbe’yi yıkmak üzere geldiği, filleriyle birlikte Safâh denilen yere ulaştıklarında filin çöktüğü, Kâbe’ye çevrilince göğsünü yere koyduğu, kendi ülkelerine çevrilince koşarak yürüdüğü, sonra Nahle-i Yemâniyye’de Allah’ın üzerlerine beyaz ve çok sayıda kuşlar gönderdiği, her kuşta üç taş bulunduğu, bu taşlarla vuruldukları ve Allah’ın onları yenilmiş ekin yaprağına çevirdiği bildirilmiştir. Ebû Yeksûm yani Ebrehe kurtulmuş, fakat her indiği yerde etinden bir parça düşmüş, kavmine dönüp olayı haber verdikten sonra helak olmuştur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onların üzerine ebabil kuşları gönderdi.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ersele aleyhim tayran ebabil (onların üzerine sürü sürü kuşlar gönderdi)

Mukatil Tefsiri
Yani ardı ardına gelen, birbirini takip eden kuş sürüleri gönderdi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, onların üzerine çeşitli yönlerden gelen, birbirini takip eden, bölük bölük kuşlar gönderdi. “Ebâbîl” kelimesi, tekili kullanılmayan topluluk bildiren bir kelimedir; “dağınık gruplar” ve “bölük bölük topluluklar” gibi anlamlar taşır. Ebû Ubeyde, bu kelimeye tekil biçim veren birini görmediğini söylemiştir. Ferrâ da Araplardan bunun tekilini işitmediğini söylemiş; ancak Ebû Cafer er-Ruâsî’nin tekilinin “ibâle” olduğunu duyduğunu aktarmıştır. Kisâî ise nahivcilerden tekilinin “ibûl” olduğunu işittiğini söylemiştir. Bazı nahivcilerin “ebîl” dedikleri de nakledilmiştir.

Bu konuda Abdullah b. Mesud’dan “Ebâbîl, gruplar demektir” rivayeti gelmiştir. İbn Abbas, “Birbirini takip eden kuşlardır” demiştir. İshak b. Abdullah b. Hâris, “Bunlar bölük bölük topluluklardı, tıpkı bir araya getirilmiş deve sürüleri gibi” demiştir. Said b. Abdurrahman b. Ebzâ, “Dağınık idiler” demiştir. Hasan, “Çok kuşlardı” demiştir. Ebû Seleme ve İbn Sâbıt, “Ebâbîl, kümeler demektir” demiştir. Mücahid, “Çeşitli yönlerden gelen, peş peşe ve toplu kuşlardı” demiştir. Katade, “Çok kuşlar” demiştir. Dahhâk, “Peş peşe gelen kuşlar, bazısı bazısının ardından geliyordu” demiştir. İbn Zeyd ise “Ebâbîl, farklı farklı yönlerden gelen kuşlardır; bir kısmı buradan, bir kısmı oradan geldi; her taraftan geldiler” demiştir.

Bu kuşların denizden çıkarıldığı veya deniz tarafından geldiği zikredilmiştir. Sıfatları hakkında ihtilaf edilmiştir: Bazıları beyaz, bazıları siyah, bazıları yeşil olduklarını söylemiştir. İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre bunlar, kuş gagası gibi gagaları ve köpek pençesi gibi pençeleri olan kuşlardı. İkrime, “Denizden çıkan yeşil kuşlardı; başları yırtıcı hayvan başları gibiydi” demiştir. Ubeyd b. Umeyr, “Denizden gelen siyah kuşlardı; gagalarında ve pençelerinde taşlar vardı” demiştir. Said b. Cübeyr ise “Yeşil kuşlardı, sarı gagaları vardı ve onların üzerine farklı yönlerden geliyorlardı” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onların tuzaklarını boşa çıkarmadı mı?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-lem yec‘al keydehum (onların tuzağını yapmadı mı) fi tadlil (boşa çıkarmadı mı)

Mukatil Tefsiri
Yani Kâbe’yi yıkma ve halkını yok etme planlarını hüsrana uğratmadı mı?

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, fil sahiplerinin Kâbe’yi yıkmak için kurdukları planı boşa çıkardığını bildirir. Yani Habeşlilerin Kâbe’yi yıkma yolundaki çabalarını, ulaşmak istedikleri amaçtan saptırdı ve sonuçsuz bıraktı. Onların hileleri ve hazırlıkları, Allah’ın koruması karşısında hiçbir işe yaramadı.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-lem tera (görmedin mi) keyfe feale rabbuke (Rabbin ne yaptı) bi-ashabi l-fil (fil sahiplerine)

Mukatil Tefsiri
Yani ey Muhammed, Rabbinin Fil sahiplerine nasıl davrandığını bilmiyor musun? Burada kastedilen Yemenli Ebrehe el-Eşrem ve ordusudur. Ebrehe, oğlu Ebû Yeksûm’u büyük bir orduyla birlikte Kâbe’yi yıkmak üzere Mekke’ye göndermişti. Yanlarında da fil bulunuyordu. Amaçları, fili Kâbe’nin yerine geçirip insanların onu Kâbe gibi yüceltmesini ve ona ibadet etmesini sağlamaktı. Ebû Yeksûm’a, bu işe engel olan herkesi öldürmesini emretmişti. Ebû Yeksûm ordusuyla yürüyüp Harem’e yakın bir vadi olan Muammis’e indi. Fili Mekke’ye sürmek istediklerinde fil Harem bölgesine girmedi ve çöktü. Bunun üzerine Ebû Yeksûm ona içki verilmesini emretti. İçki içirip yeniden yürütmek istediler fakat tekrar çöktü. Ne zaman serbest bıraksalar geldiği yöne doğru hızla geri dönüyordu. Bu durum onları korkuttu ve o yıl geri döndüler.

Bir veya iki yıl sonra Kureyş’ten bazı tüccarlar ticaret için Necâşî’nin ülkesine gittiler. Deniz kıyısındaki kum tepeleri yakınında Hristiyanlara ait bir kilisenin yanına indiler. Kureyş ona “Heykel”, Necâşî ve halkı ise “Ardatu Mâsir Hassân” diyordu. Orada ateş yakıp et pişirdiler. Ayrılırken rüzgârlı bir günde ateşi söndürmeden bıraktılar. Rüzgâr ateşi büyüttü ve kilise yandı. Haber Necâşî’ye ulaştı ve o kilisenin yanmasına çok öfkelendi. Yanında bulunan Arap kralları da bunu duydu. Bunlardan Hucr b. Şurahbîl, Ebû Yeksûm el-Kindî ve Ebrehe b. Sabbâh el-Kindî, Necâşî’ye:

“Ey hükümdar! Kureyş’in Mekke’deki Kâbe’si onların övünç kaynağıdır. Biz sana yardım eder, onu yıkar, halkını öldürür, mallarını yağmalarız.”

dediler. Bunun üzerine Necâşî, Esved b. Maksûd’u gönderdi. O da büyük ordular hazırladı. Yanlarında adı Mahmûd olan fil de vardı. Çeşitli Arap hükümdarlarıyla birlikte Mekke’ye doğru yürüdüler. Yollar daraldı. Yolda Abdulmuttalib’in işaretli develerini ve atlarını ele geçirdiler.

Çoban, Abdulmuttalib için hazırladığı atına binerek Mekke’ye geldi. Safâ tepesine çıkıp yüksek sesle:

“Ey Kureyş! Siyah ordular filiyle birlikte size geldi. Kâbe’nizi yıkmak, şerefinizi yok etmek, mallarınızı yağmalamak ve kökünüzü kurutmak istiyorlar. Kaçın!”

diye bağırdı. Sonra Abdulmuttalib’e gidip her şeyi anlattı. Abdulmuttalib atına binerek ordunun yanına kadar gitti. Ebrehe b. Sabbâh ve Hucr b. Şurahbîl onu karşılayıp:

“Kavmine dön ve onları yaklaşan felakete karşı uyar.”

dediler.

Abdulmuttalib:

“Lât ve Uzzâ’ya yemin olsun ki develerimi ve atlarımı almadan dönmem.”

dedi. Onun vazgeçmeyeceğini anlayınca Necâşî’ye götürdüler ve alay ederek:

“Ey hükümdar! Ona develerini ve atlarını geri ver. Nasıl olsa yarın o da kavmi de senin eline düşecektir.”

dediler. Necâşî mallarının geri verilmesini emretti.

Bunun üzerine Abdulmuttalib Necâşî’ye:

“Eğer Kâbe’den vazgeçersen sana kendi malımı, ailemi ve kavmimin mallarını veririm.”

dedi. Necâşî bunu kabul etmedi. Abdulmuttalib mallarını güvence altına aldı. Kureyş korkuya kapılıp Mekke’yi boşalttı ve Hira ile Sebîr dağlarına sığındılar.

Abdulmuttalib Kureyş’e:

“Lât ve Uzzâ’ya yemin olsun ki Allah hükmünü verinceye kadar Kâbe’den ayrılmayacağım. Atalarım bana bu evin onu koruyan bir Rabbi olduğunu haber verdiler. Hristiyanlık galip gelmeyecektir. Bu ordular Allah’ın ordularıdır.”

dedi.

O sırada Mekke’de, Tâif’te yazı, Mekke’de kışı geçiren ve gözleri görmeyen Ebû Mes‘ûd es-Sekafî bulunuyordu. Görüşüne başvurulan saygın bir kişiydi. Abdulmuttalib ona:

“Ey Ebû Mes‘ûd! Bu, görüşüne en çok ihtiyaç duyduğumuz gündür.”

dedi.

Ebû Mes‘ûd:

“Bizi dağa çıkar ki orada güvenli olalım.”

dedi. Dağa çıktılar. Sonra Ebû Mes‘ûd:

“Develerini Allah için harem kurbanı yap, boyunlarına nal tak ve onları Harem’e sal. Belki bu Habeşliler onlardan bazılarını keser de bu evin Rabbi gazaplanır.”

dedi.

Abdulmuttalib bunu yaptı. Habeşliler develere saldırıp bazılarını kestiler. Bunun üzerine Abdulmuttalib ağlayarak şöyle dedi:

“Ey Rabbim! Kul kendi yükünü korur, sen de kendi haremine sahip çık. Onların haçı ve kuvveti senin kudretine galip gelmesin. Eğer onları ve Kâbe’ni baş başa bırakacaksan bu senin takdirindir.”

Sonra onlara beddua ederek:

“Allah’ım! Esved b. Maksûd’u rezil et. İşaretli develeri alan bu adamı kara dağların arasına çevir. Kâbe’yi yıkmaya geldiler. Sen Mahmud’sun, onları perişan et.”

dedi.

Ebû Mes‘ûd da şöyle dedi:

“Bu evin onu koruyan bir Rabbi vardır. Yemen hükümdarı Tubba‘ da bir zamanlar bu evi yıkmak istemiş, Allah onu engellemiş ve üç gün karanlıkta bırakmıştı. Sonra Tubba‘ bunu anlayınca Kâbe’yi beyaz örtülerle örtmüş ve ona kurbanlar kesmişti.”

Daha sonra Ebû Mes‘ûd denize doğru bakıp:

“Ne görüyorsun?”

dedi.

Abdulmuttalib:

“Deniz kıyısından gelen beyaz kuşlar görüyorum.”

dedi.

Ebû Mes‘ûd:

“Nereye konduklarına dikkat et.”

dedi.

Abdulmuttalib:

“Başlarımızın üzerine doğru geliyorlar.”

dedi.

Ebû Mes‘ûd:

“Bunları tanıyor musun?”

diye sordu.

Abdulmuttalib:

“Hayır. Bunlar ne Necid, ne Tihâme, ne doğu, ne batı, ne Yemen ne de Şam kuşlarına benziyor.”

dedi.

Kuşlar çekirge sürüleri gibi ardı ardına geliyordu. Her grubun önünde kırmızı gagalı, siyah başlı ve uzun boyunlu bir kuş vardı. Ordunun üzerine geldiklerinde gagalarındaki taşları bıraktılar. Her taşın üzerinde sahibinin adı yazılıydı. Sonra geldikleri yere geri döndüler.

Ertesi gün dağdan indiklerinde hiçbir ses duymadılar. Daha önce ordunun gürültüsünü işitirken şimdi tam bir sessizlik vardı. Orduya yaklaştıklarında hepsinin helak olduğunu gördüler. Taş bir adamın miğferine düşüyor, onu delip beynine ulaşıyor; fili ve hayvanları da delip yere geçiriyordu.

Bunun üzerine Abdulmuttalib onların baltalarıyla çukurlar kazdı ve içlerini kırmızı altın ve mücevherlerle doldurdu. Ebû Mes‘ûd’a da bir çukur kazdı. Sonra:

“Hangisini istersen seç.”

dedi.

İkisi de oturdukları çukurları aldı. Abdulmuttalib insanlara seslenince herkes gelip bu ganimetlerden aldı. Böylece Abdulmuttalib Kureyş içinde lider oldu. Allah Kâbe’sini korudu ve onlara karşı koyamayacakları ordular gönderdi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kalp gözünle bakıp Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi? Bunlar, Kâbe’yi yıkmak amacıyla Yemen’den gelen Habeşlilerdi; başlarında da Habeşli Ebrehe el-Eşrem bulunuyordu. Ebrehe’nin bu sefere çıkmasının sebebi şuydu: Yemen’in San‘a şehrinde, zamanında yeryüzünde benzeri görülmemiş bir kilise yaptırmış ve ona Kulleys adını vermişti. Habeş kralı Necâşî’ye, “Ey kral, senin için senden önce hiçbir krala yapılmamış bir kilise yaptım; Arapların haccını oraya çevirmedikçe durmayacağım” diye yazdı. Araplar bu haberi duyunca Nesî kabilesinden bir adam öfkelenip Kulleys’e gitti, orada pisledi ve memleketine döndü. Ebrehe bunu duyunca, bunu yapanın Mekke’de Arapların hac yaptığı evin halkından biri olduğunu öğrendi. Bunun üzerine çok öfkelendi ve Kâbe’ye yürüyüp onu yıkacağına yemin etti.

Ebrehe, ordusunu hazırlayıp filiyle birlikte yola çıktı. Araplar bunu duyunca büyük korkuya kapıldılar ve Allah’ın evi olan Kâbe’yi yıkmak istemesi sebebiyle onunla savaşmayı üzerlerine hak gördüler. Yemen’in ileri gelenlerinden Zû Nefer adlı biri kavmini ve kendisine uyan Arapları Ebrehe’ye karşı çağırdı, fakat Ebrehe onu yenip esir aldı. Ebrehe onu öldürmek isteyince Zû Nefer, “Ey kral, beni öldürme; belki benim senin yanında kalmam, öldürülmemden daha hayırlı olur” dedi. Bunun üzerine Ebrehe onu öldürmedi, yanında bağlı tuttu.

Sonra Ebrehe yoluna devam etti. Has‘am bölgesine geldiğinde Nüfeyl b. Habîb el-Has‘amî, Şehrân, Nâhis ve onlarla birlikte bazı Arap kabileleriyle karşısına çıktı. Ebrehe onları da yendi ve Nüfeyl esir alındı. Ebrehe onu öldürmek isteyince Nüfeyl, “Ey kral, beni öldürme; ben sana Arap topraklarında kılavuzluk ederim. Şehrân ve Nâhis kabilelerim adına sana itaat sözü veriyorum” dedi. Ebrehe onu serbest bıraktı ve kılavuz olarak yanında götürdü.

Ebrehe Tâif’e uğrayınca Sakîf’ten Mes‘ûd b. Muattib ve bazı adamlar onun yanına çıktılar ve “Ey kral, biz senin kullarınız, sana itaat ederiz. Bizim mabedimiz senin istediğin ev değildir; sen Mekke’deki evi istiyorsun. Biz sana yolu gösterecek birini göndeririz” dediler. Onunla birlikte Ebû Rigâl’i gönderdiler. Ebû Rigâl, Ebrehe’yi Muğammis’e kadar götürdü ve orada öldü. Araplar onun kabrini taşlamaya başladılar; Muğammis’te taşlanan kabir budur.

Ebrehe Muğammis’e indiğinde Habeşlilerden Esved b. Maksûd adlı birini atlı birlikle Mekke’ye gönderdi. O, Kureyş ve diğer Mekkelilerin mallarını sürüp getirdi; bunlar arasında Kureyş’in büyüğü ve efendisi olan Abdülmuttalib b. Hâşim’e ait iki yüz deve de vardı. Kureyş, Kinâne, Hüzeyl ve Harem’de bulunan diğer insanlar onunla savaşmayı düşündüler, fakat güç yetiremeyeceklerini anlayınca bundan vazgeçtiler. Ebrehe, Hunâta el-Himyerî’yi Mekke’ye göndererek ona, “Bu beldenin efendisini ve şereflisini sor; sonra ona de ki: Kral size, ‘Ben sizinle savaşmaya gelmedim, sadece evi yıkmaya geldim. Eğer onun önünde bana savaş açmazsanız, kanlarınızı dökmeye ihtiyacım yoktur’ diyor. Eğer benimle savaşmak istemiyorsa onu bana getir” dedi.

Hunâta Mekke’ye girince Kureyş’in efendisinin Abdülmuttalib olduğunu öğrendi ve ona Ebrehe’nin sözünü iletti. Abdülmuttalib, “Allah’a yemin ederim ki onunla savaşmak istemiyoruz; buna gücümüz de yoktur. Bu, Allah’ın haram evidir ve İbrahim’in evidir. Eğer Allah onu korursa, o kendi evidir ve haremidir. Eğer onu Ebrehe’ye bırakırsa, Allah’a yemin ederim ki bizim onu savunacak gücümüz yoktur” dedi. Hunâta, “Öyleyse kralın yanına gel; bana seni getirmemi emretti” dedi.

Abdülmuttalib bazı oğullarıyla birlikte Ebrehe’nin ordusuna gitti. Orada dostu olan Zû Nefer’i sordu ve onun yanına götürüldü. Ona, “Ey Zû Nefer, başımıza gelen bu konuda sende bir fayda var mı?” dedi. Zû Nefer, “Kralın elinde esir olan ve sabah akşam öldürülmeyi bekleyen bir adamın ne faydası olabilir? Ancak fil bakıcısı Üneys benim dostumdur. Ona haber gönderirim, senin hakkını ona anlatır, seni kralın huzuruna çıkarmasını isterim” dedi. Üneys geldi ve Zû Nefer ona, “Abdülmuttalib Kureyş’in efendisidir, Mekke’nin kervan sahibidir; ovada insanlara, dağ başlarında vahşi hayvanlara yiyecek verir. Kral onun iki yüz devesini aldı. Onu kralın huzuruna çıkar ve elinden geldiğince ona faydalı ol” dedi. Üneys bunu kabul etti ve Ebrehe’den izin istedi.

Abdülmuttalib huzura girince Ebrehe onun heybetini ve güzelliğini görünce ona saygı gösterdi. Onu kendi tahtının altına oturtmayı uygun görmedi, fakat Habeşlilerin onunla birlikte tahtta oturduğunu görmelerini de istemedi. Bu yüzden tahtından indi, yaygı üzerine oturdu ve Abdülmuttalib’i yanına oturttu. Tercümanına, “Ona sor, ihtiyacı nedir?” dedi. Abdülmuttalib, “Kraldan ihtiyacım, bana ait olan iki yüz deveyi geri vermesidir” dedi. Ebrehe, “Onu gördüğümde beğenmiştim, fakat konuşunca gözümden düştü. Senin ve atalarının dini olan evi yıkmaya gelmişim, sen ise benimle sadece develerin hakkında konuşuyorsun!” dedi. Abdülmuttalib, “Ben develerin sahibiyim; evin ise onu koruyacak bir Rabbi vardır” dedi. Ebrehe, “O benim elimden kurtarılamaz” deyince Abdülmuttalib, “Sen ve o baş başasınız; develerimi bana geri ver” dedi. Ebrehe de develerini ona geri verdi.

Abdülmuttalib Kureyş’e dönüp olanları haber verdi ve halka Mekke’den çıkmalarını, dağ başlarına ve vadilere sığınmalarını emretti. Sonra Kâbe kapısının halkasına tutunarak bazı Kureyşlilerle birlikte Allah’a dua etti ve Ebrehe’ye karşı yardım istedi. Duasında, “Rabbim, onlara karşı senden başkasını ummuyorum; Rabbim, haremine karşı onları engelle. Evin düşmanı sana düşmanlık edendir; onların beldeni yıkmalarını engelle” dedi. Yine şu anlamda dua etti: “Allah’ım, kul kendi yükünü korur; sen de helalini koru. Onların haçı ve hileleri yarın senin hilelerine üstün gelmesin. Eğer onları serbest bırakırsan, bu senin bileceğin iştir.” Ardından halkayı bıraktı ve Kureyşlilerle birlikte dağlara çekildi.

Sabah olunca Ebrehe Mekke’ye girmeye hazırlandı, filini ve ordusunu hazırladı. Filin adı Mahmûd idi. Ebrehe Kâbe’yi yıkmaya kararlıydı. Fili Mekke’ye yönelttiklerinde Nüfeyl b. Habîb el-Has‘amî gelip filin yanına durdu, kulağından tuttu ve “Çök Mahmûd, geldiğin yere doğru salimen dön; çünkü sen Allah’ın haram beldesindesin” dedi. Sonra kulağını bıraktı ve dağa doğru koştu. Fil çöktü. Onu kaldırmak için dövdüler, kalkmadı. Başına baltalarla vurdular, yine kalkmadı. Demir kancalarla bedenini kanattılar, yine kalkmadı. Yemen’e çevirdiklerinde koşarak kalkıyor, Şam’a veya doğuya çevirdiklerinde de kalkıyor; Mekke’ye çevirdiklerinde ise çöküyordu.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Uzatılmış direkler içinde

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fi عمدin mumedded (uzatılmış sütunlar içinde)

Mukatil Tefsiri
Yani cehennemin kapıları kapatılır ve ateşten demir direklerle sağlamlaştırılır. Böylece ateşin sıkıntısı ve harareti onların üzerine geri döner. Onlara hiçbir kapı açılmaz, içeriye serinlik girmez ve ateşin sıkıntısı sonsuza kadar çıkmaz.

Muvahhidler cehennemin en üst kapısından çıktıktan sonra, alt tabakalardaki yedi kapının ehli altıncı kapının ehline:

“Sizi Sekar’a sokan nedir?” (Müddessir 42)

diye sorarlar.

Onlar da:

“Biz namaz kılanlardan değildik, yoksulu doyurmazdık.”

(Müddessir 43-44)

diye cevap verirler ve ayetlerin devamındaki sözleri söylerler.

Sonra:

“Haydi feryat edelim.”

derler ve uzun zaman boyunca feryat ederler; fakat bunun onlara hiçbir faydası olmaz. Ardından:

“Haydi bağıralım.”

derler ve uzun zaman bağırırlar; yine fayda görmezler. Sonra:

“Haydi sabredelim. Belki Allah susup sabredersek bize merhamet eder.”

derler. Uzun zaman sabrederler ama yine hiçbir fayda bulamazlar. Sonunda:

“İster sızlanalım ister sabredelim, bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur.” (İbrahim 21)

derler.

Daha sonra:

“Rabbimiz! Bizi buradan çıkar. Eğer tekrar dönersek gerçekten zalimlerden oluruz.” (Mü’minûn 107)

diye yalvarırlar.

Bunun üzerine Arş’ın üzerinden Rableri:

“Aşağılanmış olarak orada kalın ve benimle konuşmayın!” (Mü’minûn 108)

buyurur.

Bunun ardından kulakları sağır edilir, kalpleri mühürlenir ve cehennemin kapıları üzerlerine kapatılır. Her biri diğerine ateşten demir çivilerle, dağlar gibi direklerle bağlanır. İçeriye hiçbir serinlik girmez ve ateşin harareti dışarı çıkmaz. Ateşi yiyip içerler. Orada yalnızca cehennem ehlinin soluyuşu ve iniltisi duyulur. Allah’tan, fazlı, cömertliği ve rahmetiyle bizi bundan korumasını isteriz.

Taberi Tefsiri
Bu ifadenin okunuşunda kıraat âlimleri ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kıraatçilerinin çoğu “amed” şeklinde ayn ve mîm harflerini üstün okuyarak okumuştur. Kûfe kıraatçilerinin çoğu ise “umud” şeklinde ayn ve mîm harflerini ötre okuyarak okumuştur. Bize göre her iki kıraat de bilinen, kıraat âlimlerince okunmuş ve Arapçada doğru olan iki dildir. Araplar “amûd” kelimesinin çoğulunu hem “umud” hem de “amed” şeklinde söyleyebilirler. Aynı şekilde “ihâb” kelimesini hem “uhub” hem “eheb” diye çoğul yaparlar; “kıdm” kelimesinde de buna benzer kullanım vardır. Bu yüzden hangi kıraatle okunursa okunsun, okuyan isabet etmiş olur. Tefsir ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları, cehennemin onların üzerine uzatılmış direklerle kapatıldığını, yani kapıların üzerlerine kapatılıp kilitlendiğini söylemiştir. Bize ulaştığına göre Abdullah’ın kıraatinde de “O, uzatılmış direklerle onların üzerine kapatılmıştır” şeklindedir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Katade’den Abdullah’ın kıraatini bu şekilde nakletmiştir. Başkaları ise anlamın şu olduğunu söylemiştir: Onlar direklerin içine sokulur, sonra bu direkler üzerlerine uzatılır. İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre onlar direklerin içine konulur, direkler üzerlerine uzatılır, boyunlarında zincirler bulunur ve kapılar bunlarla kapatılır. İbn Zeyd ise “Onlar demir direkler içindedirler, orada zincire vurulmuşlardır. Bu direkler ateştendir, ateşten yanmışlardır ve onlar için uzatılmışlardır” demiştir. Başkaları da bunların, kendileriyle azap edilecek direkler olduğunu söylemiştir. Katade’den “Bize anlatıldığına göre bunlar cehennemde kendileriyle azap edilecek direklerdir” rivayeti gelmiştir. Başka bir rivayette de “Cehennemde kendisiyle azap gördükleri bir direktir” denilmiştir. Bu konuda doğruya en yakın görüş, onların cehennemde direklerle azap edileceklerini söyleyen görüştür. Allah onların bu direklerle nasıl azap göreceğini en iyi bilendir. Bize bunun nasıl olduğuna dair hüccet olacak bir haber gelmemiş, bunu kavrayabileceğimiz bir delil de verilmemiştir. Bu yüzden bu konuda söylediğimizden başka kesin bir söz bize göre sahih olmaz; en doğrusunu Allah bilir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz o onların üzerine kapatılmıştır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnneha aleyhim mu’sade (şüphesiz o onların üzerine kapatılmıştır)

Mukatil Tefsiri
Yani ateş onların üzerine tamamen kapatılmıştır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Vasfı anlatılan Hutame, bu çekiştirip ayıplayanların üzerine kapatılmıştır. “Mü’sade” kelimesi “kapatılmış, kilitlenmiş” demektir; hem hemzeli hem de hemzesiz okunmuştur ve iki kıraat de nakledilmiştir. İbn Abbas’tan “mü’sade” hakkında “kapatılmış” denilmiştir. Atiyye de “Onların üzerine kapatılmıştır” ayeti hakkında “kapatılmıştır” demiştir. Said’den rivayet edildiğine göre cehennemde onun vadilerinden bir vadide bir adam bin yıl kadar “Ey çok merhamet eden, ey çok ihsan eden” diye seslenir. Bunun üzerine izzet sahibi Rab Cebrail’e “Kulumu ateşten çıkar” der. Cebrail ateşe gider, fakat onu kapalı bulur. Dönüp “Ey Rabbim, o onların üzerine kapatılmıştır” der. Allah, “Ey Cebrail, onu aç ve kulumu ateşten çıkar” der. Cebrail onu açar ve hayal gibi olmuş kişiyi çıkarır; cennet kıyısına bırakılır, Allah ona yeniden saç, et ve kan bitirir. Hasan, “Onların üzerine kapatılmıştır” ayeti hakkında “kapatılmıştır” demiştir. Dahhak da aynı şekilde “kapatılmıştır” demiştir. İbn Abbas’tan “Onların üzerine kilitlenmiştir” rivayeti gelmiştir. Katade ve İbn Zeyd de “kapalıdır, üzerlerine kapatılmıştır” demiştir. Araplar “kapıyı kapattı” anlamında “evsade’l-bâb” derler.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ki kalplerin üzerine yükselir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Elleti tettaliu ala l-efide (kalplerin üzerine yükselen)

Mukatil Tefsiri
Yani eti ve deriyi yer, harareti kalplere kadar ulaşır. Sonra onlara yeniden et giydirilir ve ateş tekrar onları yemeye başlar; sonunda ilk hallerine döndürülürler. Allah’ın:

“O, kalplerin üzerine çıkar.”

buyruğunun anlamı budur.

Bir başka açıklamada şöyle anlatılmıştır: Şaki kişi ateşe girdiğinde melek onu cehennemin kapıları arasında dolaştırır ve çeşitli azapları gösterir. Sonra cehennemin kapılarından biri olan Hutame’nin kapısı açılır. Bu öyle bir ateştir ki, şiddetli hararetinden dolayı ateşin kendisini bile yer. Allah onu yarattığı günden beri hiç sönmemiştir. O kapı açıldığında ateş onun üzerine saldırır; derisini, etini, sinirlerini ve kemiklerini yakar, fakat kalbi ve gözleri yanmaz. Çünkü insan aklını kalbiyle kullanır ve görmeyi gözleriyle gerçekleştirir. Bu yüzden Allah:

“Kalplerin üzerine çıkar.”

buyurmuştur.

Ardından şu ayeti okudu:

“Ölüm ona her yerden gelir, fakat o ölmez.” (İbrahim 17)

Yani bedeninde ölümün gelmediği tek bir kıl yeri bile kalmaz.

Taberi Tefsiri
Bu ateş, acısı ve alevi kalplere ulaşan ateştir. Buradaki “çıkar” anlamındaki ifade, “ulaşır” anlamında kullanılmıştır. Araplardan “Ne zaman bizim toprağımıza çıktın?” veya “Ben toprağıma çıktım” şeklinde kullanım nakledilmiştir; bunun anlamı “ulaştın” ve “ulaştım” demektir. Buna göre ayetin anlamı, onun acısının ve hararetinin kalplere kadar ulaşmasıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O, Allah’ın tutuşturulmuş ateşidir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Naru llahi l-mukade (Allah’ın tutuşturulmuş ateşi)

Mukatil Tefsiri
Yani cehennem ehli üzerine tutuşturulmuş, asla sönmeyen Allah’ın ateşidir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah Hutame’yi açıklayarak onun Allah’ın tutuşturulmuş ateşi olduğunu bildirmiştir. Bu, yakıtı tutuşturulmuş, alevlendirilmiş ve azabı şiddetlendirilmiş ateştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hutamenin ne olduğunu sana ne bildirdi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma edrake (sana ne bildirdi) me l-hutame (o hutame nedir)

Mukatil Tefsiri
Allah bunu onun şiddetini büyütmek için söyledi. Çünkü Hutame kemikleri kırar, eti yer ve sonunda kalbe ulaşır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Hutame’nin ne olduğunu sana ne bildirdi? Sonra onun ne olduğunu açıklamıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır! Andolsun ki o Hutame’ye atılacaktır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella (hayır) le-yunbezenne fi l-hutame (mutlaka kırıp geçiren ateşe atılacaktır)

Mukatil Tefsiri
Allah:

“Hayır!”

buyurdu; yani malı ve evladı onu ebedî kılmayacaktır. Sonra yeniden başlayarak:

“Andolsun ki Hutame’ye atılacaktır.”

buyurdu. Yani cehenneme bırakılacaktır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın “hayır” sözü, “Onun sandığı gibi değildir; malı onu ebedî kılmayacaktır” anlamındadır. Sonra Allah, onun helak olacağını ve dünyada işlediği fiiller ve günahlar sebebiyle azap göreceğini haber vererek “O mutlaka Hutame’ye atılacaktır” buyurmuştur. Yani kıyamet günü Hutame’ye fırlatılacaktır. Hutame, cehennemin isimlerinden biridir; cehenneme Cehennem, Sekar ve Lezâ denildiği gibi ona da Hutame denilmiştir. Bana göre bu isim, içine atılan her şeyi kırıp parçaladığı için verilmiştir. Çok yiyen kimseye de “hutame” denilmesi buna benzer. Hasan el-Basrî’nin bunu “Bu hümze-lümeze ve malı mutlaka Hutame’ye atılacaktır” anlamında ikil olarak okuduğu zikredilmiştir; böylece o hem kişiyi hem de malını kastederek fiili ikili yapmıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Malının kendisini ebedî kılacağını sanır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Yahsebu enne malehu ahledeh (malının kendisini ebedî kılacağını sanır)

Mukatil Tefsiri
Yani malının onu ölümden koruyacağını ve malı tükenmedikçe ölmeyeceğini sanır. Velîd şöyle demişti:

“Malımı sağa sola Kureyş’e dağıtsam ben yaşadıkça tükenmez. Sen beni nasıl fakirlikle korkutursun?”

Bunun üzerine ona:

“Sana bu malı veren, onu senden almaya da elbette kadirdir.”

denildi. Bu söz onun kalbine tesir etti. Sonra kalkıp sahip olduğu altınları, gümüşleri, arazileri, bahçeleri ve köleleri saymaya başladı. Ardından:

“Ey Muhammed! Vallahi bunlar ekmek olsaydı bile tükenmezdi.”

dedi. Bunun üzerine Allah:

“Mal topladı ve onu sayıp durdu. Malının kendisini ebedî kılacağını sanır.”

ayetlerini indirdi.

Taberi Tefsiri
Yani o kimse, topladığı, sayıp durduğu ve harcamakta cimrilik ettiği malının kendisini dünyada ebedî bırakacağını, ölümü ondan uzaklaştıracağını sanır. “Onu ebedî kıldı” denilmiştir, anlamı ise “onu ebedî kılacak” demektir. Bu, bir kimsenin helakine sebep olacak bir iş yaptığında “Falanca mahvoldu, helak oldu” denilmesine benzer; o kişi henüz helak olmamış olsa bile yaptığı iş onu helake götüreceği için böyle söylenir. Büyük bir günah işleyen kimse hakkında “Falanca cehenneme girdi” denilmesi de böyledir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O ki mal topladı ve onu sayıp durdu

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezi cemea malen (o ki mal topladı) ve addedeh (ve onu sayıp durdu)

Mukatil Tefsiri
Yani hizmetçiler ve mallar edinmek için servet biriktirdi ve malını sürekli sayıp durdu. Velîd b. Mugîre’nin Mekke’de bir, Tâif’te bir olmak üzere iki bahçesi vardı. Yaz kış malı ve kazancı eksilmezdi. Bu, Allah’ın şu buyruğudur:

“Ona bol mal ve göz önünde bulunan oğullar verdim.” (Müddessir 12-13)

Yani ev sahibi ve itibarlı oğullar verdim. Onun yedi oğlu vardı. Allah:

“Ona geniş imkânlar hazırladım.” (Müddessir 14)

buyurmuştur. Yani malını alabildiğine genişlettim.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette, mal toplayıp onun sayısını hesap eden, onu Allah yolunda harcamayan, ondaki Allah hakkını vermeyen, aksine onu biriktirip kaplarda saklayan ve koruyan kimseyi kastetmektedir. Bu ayetin okunuşunda kıraat âlimleri ihtilaf etmiştir. Medine kıraatçilerinden Ebû Cafer ve Âsım dışındaki Kûfe kıraatçilerinin çoğu “cemme‘a” şeklinde şeddeli okumuştur. Medine ve Hicaz kıraatçilerinin çoğu, Ebû Cafer dışında, Basra kıraatçilerinin çoğu ve Kûfe’den Âsım ise “ceme‘a” şeklinde şeddesiz okumuştur. Hepsi “addedeh” kelimesindeki dâl harfini, zikredilen anlam gereğince şeddeli okumakta birleşmiştir. Bazı önceki kimselerden sağlam olmayan bir isnatla “mal topladı ve aşiretini, sayısını topladı” anlamında dâl harfi şeddesiz “adedeh” şeklinde okunduğu da nakledilmiştir; fakat bu kıraat, şehirlerin kıraatlerine aykırı olduğu ve bu konudaki hüccet ehlinin icmasına ters düştüğü için onunla okumayı caiz görmüyorum. “Mal topladı” kısmında ise şeddeli ve şeddesiz iki okunuş da doğrudur; çünkü ikisi de şehir kıraatçilerinin bildiği kıraatlerdir ve anlamları birbirine yakındır. Hangisiyle okunursa okunsun, okuyan isabet etmiş olur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yazıklar olsun her hümeze ve lümezeye.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Veylun (yazıklar olsun) li-kulli hümezetin (her çekiştirip ayıplayana) lümeze (ve arkadan çekiştirene)

Mukatil Tefsiri
“Hümeze”, bir kimse arkasını döndüğünde onu çekiştirip gıybet eden, insanlar hakkında kötü söz taşıyan kimsedir. “Lümeze” ise insanları yüzüne karşı ayıplayan, onlarla alay eden ve hoşlanmadıkları lakaplarla çağıran kimsedir. Bu ayet Mahzûmoğullarından Velîd b. Mugîre hakkında nazil olmuştur. O, insanların sözlerini taşıyan bir nemmamdı. Kibir ve büyüklük taslayarak insanlara kötü lakaplar takar, onlarla alay ederdi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın “yazıklar olsun” sözüyle kastettiği, cehennem ehlinin irin ve cerahatinden akan vadidir. “Her hümze” ifadesi, insanları arkadan çekiştiren, gıybet eden ve onları öfkelendiren herkes anlamındadır. Nitekim Ziyad el-A‘cem şöyle demiştir: “Benimle karşılaştığında bana yalandan dostluk gösterirsin; ben ortada olmadığımda ise sen çekiştiren ve ayıplayansın.” “Lümeze” ile de insanları ayıplayan ve onlara dil uzatan kimse kastedilmiştir. Ebû’l-Cevzâ, İbn Abbas’a “Allah’ın yazıklar olsun diye başladığı bu kimseler kimlerdir?” diye sormuş, İbn Abbas da “Onlar söz taşıyarak dolaşanlar, sevenlerin arasını ayıranlar ve en büyük ayıbı arayanlardır” demiştir. Mücahid’den bir rivayette “hümze, insanların etini yiyendir; lümeze ise dil uzatandır” denilmiş, başka bir rivayette bunun tersi olarak “hümze dil uzatan, lümeze insanların etini yiyendir” denilmiş, bir başka rivayette de “ikisinden biri insanların etini yiyen, diğeri dil uzatandır” şeklinde aktarılmıştır. Bu farklılık, rivayeti aktaranın iki kelimenin tefsirinde tereddüt ettiğini göstermektedir. Katade, “hümze insanların etini yiyen, lümeze ise onlara dil uzatandır” demiştir. İbn Abbas’tan “Her çekiştirip ayıplayan kimseye yazıklar olsun” ayeti hakkında “Her dil uzatan ve gıybet eden kimseye yazıklar olsun” şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Âliye, “hümze kişinin yüzüne karşı ayıplayan, lümeze ise arkasından ayıplayandır” demiştir. Katade’den başka bir rivayette “diliyle ve gözüyle onu ayıplar, insanların etini yer ve onlara dil uzatır” denilmiştir. Mücahid’den “hümze elle, lümeze ise dille olur” rivayeti de gelmiştir. İbn Zeyd ise “hümze, insanları eliyle ayıplayan ve diliyle onlara vuran kimsedir; lümeze ise diliyle onları ayıplayan ve kusur bulan kimsedir” demiştir. Bu ayette kimin kastedildiği konusunda da ihtilaf edilmiştir. Bazıları bunun müşriklerden belli bir kişi hakkında indiğini söylemiş, bazıları onun Cemîl b. Âmir el-Cumahî olduğunu, bazıları da Ahnes b. Şerîk olduğunu belirtmiştir. İbn Abbas’tan, bunun insanları ayıplayıp çekiştiren bir müşrik hakkında olduğu rivayet edilmiştir. Rakka halkından birinden nakledildiğine göre ayet Cemîl b. Âmir el-Cumahî hakkında inmiştir; ancak Verka, bunun belli bir kişiye özel olmadığını, Rakkaşî’nin ayetin Cemîl b. Âmir hakkında indiğini ileri sürdüğünü aktarmıştır. Bazı Arap dili bilginleri ise bunun, Arapların genel bir lafız söyleyip onunla tek bir kişiyi kastetmeleri türünden olduğunu söylemiştir. Mesela biri birine “Seni asla ziyaret etmeyeceğim” dese, karşısındaki de “Beni ziyaret etmeyen herkesin ziyaretçisi ben de değilim” der; burada söz genel görünse de kastı kendisine o sözü söyleyen kişidir. Başkaları ise bunun bu sıfata sahip herkes hakkında genel olduğunu söylemiştir. Mücahid, “Bu ayet belli bir kişiye özel değildir” demiştir. Doğru olan da şudur: Allah bu sözü, her hümze ve lümeze hakkında genel kılmıştır; kim bu vasıfla nitelenirse, kim olursa olsun, bu hükmün kapsamına girer.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ancak iman edenler, salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler hariç

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İlla llezine amenu (ancak iman edenler) ve amilu s-salihat (ve salih amel işleyenler) ve tevasav bi-l-hakk (ve hakkı tavsiye edenler) ve tevasav bi-s-sabr (ve sabrı tavsiye edenler)

Mukatil Tefsiri
Yani iman edenler ve salih amel işleyenler ziyan içinde değildirler. Sonra Allah onları niteleyerek: “Birbirlerine hakkı tavsiye edenler.” buyurdu; yani Allah’ın birliğini tavsiye ederler. “Birbirlerine sabrı tavsiye edenler.” buyurdu; yani Allah’ın emri üzerinde sabretmeyi tavsiye ederler. Kim bu iki vasfı yerine getirirse iman edip salih amel işleyenlerden olur. Böyle kimseler ziyan içinde değildir; aksine onlar cennetlerde ebedî kalacaklardır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın “ancak iman eden ve salih ameller işleyenler” sözü, Allah’ı tasdik eden, O’nu birleyen, O’nun birliğini ve O’na itaati kabul eden kimseler anlamındadır. Bunlar salih ameller işlemiş, Allah’ın kendilerine farz kıldığı görevleri yerine getirmiş ve yasakladığı günahlardan kaçınmış kimselerdir. “İnsan” kelimesi lafız bakımından tekil olsa da anlam bakımından çoğul olduğu için, iman edenler bu genel insan ifadesinden istisna edilmiştir.

“Birbirlerine hakkı tavsiye edenler” ifadesinin anlamı ise şudur: Onlar birbirlerine, Allah’ın kitabında indirdiği emirlerle amel etmeyi ve onda yasakladığı şeylerden kaçınmayı tavsiye ederler. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Birbirlerine hakkı tavsiye edenler” ayetinde hak, Allah’ın kitabıdır. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Hasan’dan nakletmiştir: “Hak, Allah’ın kitabıdır.” İmrân b. Bekkâr el-Külâî, Hattâb b. Osman’dan, o Abdürrahman b. Sinan Ebû Rûh es-Sekûnî’den nakletmiştir: Ebû Rûh, onu Ermeniye’de gördüğünü söylemiş ve Hasan’ın “Birbirlerine hakkı tavsiye edenler” ayeti hakkında “Hak, Allah’ın kitabıdır” dediğini işitmiştir.

“Birbirlerine sabrı tavsiye edenler” ifadesinin anlamı da şudur: Onlar birbirlerine Allah’a itaat üzere amel etmeye sabretmeyi tavsiye ederler. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Birbirlerine sabrı tavsiye edenler” ayetinde sabır, Allah’a itaattir. İmrân b. Bekkâr el-Külâî, Hattâb b. Osman’dan, o Abdürrahman b. Sinan Ebû Rûh’tan nakletmiştir: Hasan’ın “Birbirlerine sabrı tavsiye edenler” ayeti hakkında “Sabır, Allah’a itaattir” dediğini işitmiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Hasan’dan nakletmiştir: “Sabır, Allah’a itaattir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz insan kesinlikle hüsran içindedir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne l-insane (şüphesiz insan) le-fi husr (kesinlikle ziyan içindedir)

Mukatil Tefsiri
Bu ayet Ebû Leheb hakkında nazil olmuştur. Onun adı Abdüluzzâ b. Abdülmuttalib idi. Yani o sürekli sapıklık içindedir ve sonunda ateşe girecektir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âdemoğlu gerçekten helak ve eksiklik içindedir. Ali’nin bunu “Şüphesiz insan hüsran içindedir ve o, zamanın sonuna kadar onun içindedir” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abdüla‘lâ b. Vâsıl, Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn’den, o İsrail’den, o Ebû İshak’tan, o Amr Zû Murr’dan nakletmiştir: “Ali’nin şu şekilde okuduğunu işittim: ‘Asra ve zamanın musibetlerine andolsun; şüphesiz insan hüsran içindedir ve o, zamanın sonuna kadar onun içindedir.’” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Şüphesiz insan hüsran içindedir” ayeti hakkında bazı kıraatlerde “ve o, zamanın sonuna kadar onun içindedir” şeklinde geçtiğini söylemiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Ebû İshak’tan, o Amr Zû Murr’dan nakletmiştir: Ali bunu “Asra ve zamanın musibetlerine andolsun; şüphesiz insan hüsran içindedir” şeklinde okumuştur. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Hâris de Hasan’dan, o Verka’dan; hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mücahid’den nakletmiştir: “Şüphesiz insan hüsran içindedir” yani “iman edenler dışında” demektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Andolsun zamana

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Vel-asr (zamana yemin olsun)

Mukatil Tefsiri
Bu bir yemindir. Allah, gündüzün son vakti olan asra yemin etmiştir. “Asr”, güneşin batıya yönelip guruba yaklaşması vaktidir. Bu sebeple Allah Teâlâ ikindi vaktine ve ikindi namazına yemin etmiştir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, “asra andolsun” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun, Rabbimizin zamana yemin etmesi olduğunu söylemiş ve “asr”ın zaman anlamına geldiğini belirtmiştir. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Asr, gündüz saatlerinden bir saattir.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Hasan’dan nakletmiştir: “Asr, akşamüstüdür.” Bu konuda doğru olan şudur: Rabbimiz asra yemin etmiştir. “Asr” zamanın adıdır; akşamüstünü, geceyi ve gündüzü kapsar. Allah bu ismin kapsadığı anlamlardan birini diğerine özel kılmamıştır. Bu yüzden bu ismin kapsamına giren her şey, Allah’ın yemin ettiği şeyin içine dâhildir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sonra o gün mutlaka nimetten sorguya çekileceksiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Summe le-tus’elunne (sonra mutlaka sorulacaksınız) yevme izin ani n-naim (o gün nimetlerden)

Mukatil Tefsiri
Yani Mekke kâfirleri dünyada nimet, bolluk ve rahatlık içinde yaşıyorlardı; kıyamet günü ise Allah’ın kendilerine verdiği nimetlerin şükrünü yerine getirip getirmedikleri sorulacaktır. Bu, Allah’ın: “Dünyadaki güzel şeylerinizi tüketip onların zevkini sürdünüz.” (Ahkâf 20) buyruğu gibidir. Allah’ın: “Sonra o gün nimetten mutlaka sorguya çekileceksiniz.” buyruğunun anlamı budur. Allah kâfirleri cehennemde topladığı zaman onlar: “Ey Mâlik! Etlerimiz parçalandı, derilerimiz yandı, açlık ve susuzluk ağızlarımızı mahvetti, bedenlerimiz helak oldu. Bize ateşten çıkmak için bir gün izin var mı?” diye feryat edeceklerdir. Mâlik onlara: “Hayır.” diye cevap verecektir. Onlar: “Öyleyse günün bir saati olsun.” diyecekler, o yine: “Hayır.” diyecektir. Sonra: “Bizi dünyaya geri gönder ki daha önce yaptıklarımızdan başka işler yapalım.” diyeceklerdir. Bunun üzerine cehennem bekçisi Mâlik yüksek ve sert bir sesle bağıracaktır. O seslenince cehennem onun heybetinden sarsılacak ve içindekiler susacaktır. Sonra: “Müjde size!” diyecek, onlar da kendilerine bir kurtuluş geldiğini sanacaklardır. Ardından: “Ey cehennem ehli!” diye seslenecek, onlar da: “Buyur!” diye cevap vereceklerdir. Sonra: “Ey bela ehli!” diyecek, onlar yine: “Buyur!” diyeceklerdir. Bunun üzerine onlara şöyle denilecektir: “Dünyadaki güzel şeylerinizi tüketip onların zevkini sürdünüz. Bugün ise yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanız ve fasıklık yapmanız sebebiyle alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız.” (Ahkâf 20) Sonra onlara: “Ey dünyada döşekler, yastıklar ve nimetler içinde yaşayanlar! Şimdi Sekar’ın ateşini nasıl buluyorsunuz?” denilecektir. Onlar: “Azap bize her taraftan geliyor. Hiç olmazsa ölüp kurtulmanın bir yolu var mı?” diyeceklerdir. Bunun üzerine: “Rabbimin izzetine yemin olsun ki size azaptan başka hiçbir şey artırılmayacaktır.” denilecektir. İşte Allah’ın: “Sonra o gün nimetten mutlaka sorguya çekileceksiniz.” buyruğunun anlamı budur. Yani Allah’ın verdiği nimetlerin şükrü sorulacaktır; fakat onlar hidayeti kabul etmemiş ve Allah’a şükretmemişlerdi. Burada kastedilen kâfirlerdir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Allah, dünyada içinde bulunduğunuz nimetlerden size mutlaka soracaktır: O nimetlerle ne yaptınız, onlara nereden ulaştınız, onları hangi yolda elde ettiniz ve onları nasıl kullandınız? Tefsir ehli burada sorulacak nimetin ne olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun güvenlik ve sağlık olduğunu söylemiştir. Abbâd b. Yakub, Muhammed b. Süleyman’dan, o İbn Ebî Leylâ’dan, o Şa‘bî’den, o İbn Mesud’dan nakletmiştir: “O gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız” ayeti hakkında “Güvenlik ve sağlık” demiştir. Ebû Küreyb, Hafs’tan, o İbn Ebî Leylâ’dan, o Şa‘bî’den, o Abdullah’tan bunun benzerini nakletmiştir. Ali b. Said el-Kindî, Muhammed b. Mervân’dan, o Leys’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Güvenlik ve sağlık.” İbn Beşşar, Ebû Âsım’dan, o Süfyan’dan nakletmiştir: Bu ayet hakkında “Güvenlik ve sağlık” denildiği bana ulaştı. İbn Humeyd, Mihran’dan, o İsmail b. Ayyâş’tan, o Abdülaziz b. Abdullah’tan nakletmiştir: Şa‘bî’nin şöyle dediğini işittim: “Kıyamet günü sorulacak nimet güvenlik ve sağlıktır.” Yine İbn Humeyd, Mihran’dan, o Hâlid ez-Zeyyât’tan, o İbn Ebî Leylâ’dan, o Âmir eş-Şa‘bî’den, o İbn Mesud’dan bunun benzerini nakletmiştir. Yine Mihran, Süfyan’dan “O gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız” ayeti hakkında “Güvenlik ve sağlık” dediğini nakletmiştir.

Başka bir grup, bunun Allah’ın onlara verdiği işitme, görme ve beden sağlığı gibi nimetler olduğunu söylemiştir. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Nimet, bedenlerin sağlığı, kulaklar ve gözlerdir. Allah kullara bunları nerede kullandıklarını soracaktır; O bunu onlardan daha iyi bilir. Bu, ‘Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur’ ayetidir.” İsmail b. Musa el-Fezârî, Ömer b. Şâkir’den, o Hasan’dan nakletmiştir: Hasan bu ayet hakkında “İşitme, görme ve beden sağlığıdır” derdi.

Başka bir grup bunun afiyet olduğunu söylemiştir. Abbâd b. Yakub, Nuh b. Derrâc’dan, o Sa‘d b. Tarîf’ten, o Ebû Cafer’den nakletmiştir: “O gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız” ayetindeki nimet afiyettir.

Başka bir grup, bunun insanın yediği veya içtiği bazı şeyler olduğunu söylemiştir. İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Bükeyr b. Atîk’ten nakletmiştir: Said b. Cübeyr’e bir bal şerbeti getirildiğini gördüm; onu içti ve “İşte bu, hakkında sorulacağınız nimettir” dedi. Ali b. Sehl er-Remlî, Hasan b. Bilâl’den, o Hammâd b. Seleme’den, o Ammâr b. Ebî Ammâr’dan nakletmiştir: Câbir b. Abdullah’ı şöyle derken işittim: Peygamber, Ebû Bekir ve Ömer bize geldiler; onlara taze hurma yedirdik ve su içirdik. Peygamber şöyle buyurdu: “Bu, hakkında sorulacağınız nimetlerdendir.” Câbir b. el-Kürdî, Yezid b. Hârûn’dan, o Hammâd b. Seleme’den, o Ammâr b. Ebî Ammâr’dan, o Câbir b. Abdullah’tan bunun benzerini nakletmiştir. Hasan b. Ali es-Sudâî, Velîd b. Kasım’dan, o Yezid b. Keysân’dan, o Ebû Hâzim’den, o Ebû Hureyre’den nakletmiştir: Ebû Bekir ve Ömer otururken Peygamber geldi ve “Sizi buraya ne oturttu?” dedi. Onlar “Açlık” dediler. Peygamber “Beni hak ile gönderen Allah’a yemin olsun ki beni de ondan başkası çıkarmadı” buyurdu. Sonra birlikte Ensar’dan bir adamın evine gittiler. Kadın onları karşıladı. Peygamber “Falanca nerede?” diye sordu. Kadın “Bize tatlı su getirmek için gitti” dedi. Ev sahibi su kırbasını taşıyarak geldi ve “Hoş geldiniz; bugün beni ziyaret edenlerden daha değerli hiçbir şey kulları ziyaret etmemiştir” dedi. Kırbasını hurma dalına astı, gidip bir hurma salkımı getirdi. Peygamber “Keşke hurmaları seçip toplasaydın” dedi. Adam “Gözlerinizle seçmenizi istedim” dedi. Sonra bıçağı aldı. Peygamber “Süt veren hayvandan sakın” dedi. O gün onlar için bir hayvan kesti; yediler. Peygamber sonra şöyle buyurdu: “Kıyamet günü bundan mutlaka sorulacaksınız. Sizi evlerinizden açlık çıkardı, sonra bunu elde etmeden dönmediniz. İşte bu nimettendir.” Ebû Küreyb, Yahya b. Ebî Bükeyr’den, o Şeybân b. Abdurrahman’dan, o Abdülmelik b. Umeyr’den, o Ebû Seleme’den, o Ebû Hureyre’den nakletmiştir: Peygamber Ebû Bekir ve Ömer’e “Haydi Ebû’l-Heysem b. Teyyihân el-Ensârî’ye gidelim” dedi. Ona vardılar. Adam onları bahçesinin gölgesine götürdü, bir yaygı serdi, sonra bir hurma ağacına gidip bir salkım getirdi. Peygamber “Bizim için onun olgun hurmalarından seçseydin ya” dedi. Adam “Olgunu ve koruğunu kendiniz seçin istedim” dedi. Onlar yediler ve sudan içtiler. Peygamber bitirince şöyle buyurdu: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki bu, içinde bulunduğunuz ve kıyamet günü hakkında sorulacağınız nimetlerdendir: Bu serin gölge, serin hurma ve üzerine içilen serin su.” Sâlih b. Mismâr el-Mervezî, Âdem b. Ebî İyâs’tan, o Şeybân’dan, o Abdülmelik b. Umeyr’den, o Ebû Seleme b. Abdurrahman’dan, o Ebû Hureyre’den aynı rivayeti nakletmiş, ancak rivayetinde “serin gölge, serin hurma ve serin su” demiştir.

Ali b. İsa el-Bezzâz, Said b. Süleyman’dan, o Haşrec b. Nebâte’den, o Ebû Basîre’den, o Peygamberin azatlısı Ebû Asîb’den nakletmiştir: Peygamber yürüdü ve Ensar’dan birinin bahçesine girdi. Bahçe sahibine “Bize koruk hurma yedir” dedi. Adam bir salkım getirdi ve önüne koydu. Peygamber ve ashabı yediler. Sonra soğuk su istedi ve içti. Ardından “Kıyamet günü bundan mutlaka sorulacaksınız” buyurdu. Ömer salkımı aldı, yere vurdu, koruklar dağıldı ve “Ey Allah’ın resulü, bundan mı sorulacağız?” dedi. Peygamber “Evet; ancak açlığı giderecek bir ekmek parçası veya sıcaktan ve soğuktan içine girilen bir oyuk hariç” buyurdu. Said b. Amr es-Sekûnî, Bakıyye’den, o Haşrec b. Nebâte’den, o Ebû Basîre’den, o Peygamberin azatlısı Ebû Asîb’den nakletmiştir: Peygamber yanımdan geçti, beni çağırdı; ben çıktım. Yanında Ebû Bekir ve Ömer vardı. Ensar’dan birinin bahçesine girdi. Ona salkımdan koruk hurma getirildi, önüne konuldu. O ve ashabı yediler. Sonra soğuk su istedi, içti ve “Kıyamet günü bundan mutlaka sorulacaksınız” buyurdu. Ömer “Kıyamet günü bundan mı?” dedi. Peygamber “Evet; ancak üç şey hariç: Avretini örttüğü bir bez parçası, açlığını giderdiği bir ekmek parçası veya sıcaktan ve soğuktan içine girdiği bir oyuk” buyurdu. Yakub, İbn Uleyye’den, o Cerîrî’den, o Ebû Basîre’den nakletmiştir: Peygamber ve ashabından bazıları, elenmemiş arpa ekmeği ve yağlı etten bir öğün yediler, sonra bir dereden su içtiler. Peygamber “Bunların hepsi kıyamet günü hakkında sorulacağınız nimetlerdendir” buyurdu.

Mücahid b. Musa, Yezid’den, o Muhammed b. Amr’dan, o Safvân b. Süleym’den, o Muhammed b. Mahmûd b. Lebîd’den nakletmiştir: “Çoklukla övünmek sizi oyaladı” suresi inip “O gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız” ayetine kadar okununca insanlar “Ey Allah’ın resulü, hangi nimetten sorulacağız? Bizim sahip olduğumuz sadece iki siyah şeydir: su ve hurma. Kılıçlarımız omuzlarımızda, düşman da hazırdır” dediler. Peygamber “Bu mutlaka olacaktır” buyurdu. Yakub b. İbrahim ve Hüseyin b. Ali es-Sudâî, Şebâbe b. Sevvâr’dan, o Abdullah b. Alâ Ebû Rezîn eş-Şâmî’den, o Dahhâk b. Arzem’den nakletmiştir: Ebû Hureyre’yi şöyle derken işittim: Peygamber şöyle buyurdu: “Kıyamet günü kulun nimetten ilk sorulacağı şey şudur: Ona ‘Senin bedenini sağlıklı kılmadık mı ve seni serin sudan kandırmadık mı?’ denilir.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Leys’ten, o Muallâ’dan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den nakletmiştir: Ebû Ma‘mer Abdullah b. Sahbere şöyle demiştir: “Kûfe’de sabahlayan herkes nimet içindedir. Onların en sade yaşayanı bile buğday ekmeği yer, Fırat suyundan içer ve gölgede gölgelenir. Bu da nimettendir.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o İsmail b. Ayyâş’tan, o Abdurrahman b. Haris et-Temîmî’den, o Sâbit el-Bünânî’den, o Peygamberden nakletmiştir: “Kıyamet günü sorulacak nimet; onu güçlendiren bir ekmek parçası, onu kandıran su ve onu örten elbisedir.” Yine İbn Humeyd, Mihran’dan, o İsmail b. Ayyâş’tan, o Bişr b. Abdullah b. Beşşâr’dan nakletmiştir: Yemen halkından bazılarının Ebû Ümâme’den şöyle işittiğini işittim: “Kıyamet günü sorulacak nimet, buğday ekmeği ve tatlı sudur.” Yine İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Bükeyr b. Atîk el-Âmirî’den nakletmiştir: Said b. Cübeyr’e bir bal şerbeti getirildi, o da “İşte bu, kıyamet günü hakkında sorulacağımız nimettir: ‘Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız’” dedi. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o Bükeyr b. Atîk’ten, o Said b. Cübeyr’den nakletmiştir: Ona bir bal şerbeti getirildi, o da “Bu, hakkında sorulacağınız nimetlerdendir” dedi.

Başka bir grup ise bunun, insanın dünyada lezzet aldığı her şey olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Haris de Hasan’dan, o Verka’dan; her ikisi İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “O gün nimetlerden mutlaka sorulacaksınız” ayeti hakkında Mücahid “Dünya lezzetlerinden her şey hakkında” demiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Katade şöyle demiştir: “Allah her kula, kendisine emanet ettiği nimetlerinden ve o nimetlerin hakkından mutlaka soracaktır.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Allah, kendisine nimet verilen herkese, ona verdiği nimet hakkında mutlaka soracaktır.” Hasan ve Katade şöyle derlerdi: “Âdemoğlu üç şeyden sorulmaz; bunların dışında ise Allah’ın diledikleri hariç soru ve hesap vardır: Avretini örttüğü elbise, belini doğrulttuğu bir ekmek parçası ve kendisini gölgelendiren ev.”

Bu konuda doğru olan şudur: Allah, bu kavme nimetlerden soracağını haber vermiştir. Haberinde, onlara belirli bir nimet türünden soracağını belirtmemiş; aksine bu konudaki haberini bütün nimetleri kapsayacak şekilde genel bırakmıştır. Bu sebeple onları, söylediği gibi, nimetlerin tamamından soracaktır; bazısından sorup bazısını dışarıda bırakmayacaktır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sonra onu kesin gözle göreceksiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Summe le-teravunneha (sonra onu mutlaka göreceksiniz) aynel yakin (gözle görür gibi)

Mukatil Tefsiri
Yani cehennemi hiçbir şüphe kalmayacak şekilde gözlerinizle açıkça göreceksiniz. Cehennemin hakikati gözle görülen kesinlik olacaktır. Allah onları iki defa azaplandıracaktır: Birincisi ölüm anında, ikincisi kabirde. Sonra da büyük azaba döndürüleceklerdir.

Taberi Tefsiri
Yani sonra cehennemi bizzat gözünüzle, apaçık ve kesin şekilde göreceksiniz; ondan kaybolmayacak ve uzak kalmayacaksınız. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Sonra onu kesin gözle göreceksiniz” ifadesiyle şirk ehli kastedilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Andolsun cehennemi göreceksiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Le-teravunne l-cahim (mutlaka cehennemi göreceksiniz)

Mukatil Tefsiri
Yani ahirette cehennemi mutlaka göreceğinizi bilirdiniz. “Cehîm”, büyük ve şiddetli ateş demektir.

Taberi Tefsiri
Bu ayetin okunuşunda kıraat ehli ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kıraat âlimleri her iki yerde de “göreceksiniz” fiilini “t” harfini üstün okuyarak okumuşlardır. Kisâî ise birincisini ötre, ikincisini üstün okuyarak okumuştur. Bize göre doğru olan, her ikisinin de üstün okunmasıdır; çünkü hüccet kabul edilen kıraat âlimlerinin çoğunluğu bunun üzerindedir. Buna göre sözün anlamı şudur: Ey müşrikler, kıyamet günü cehennemi mutlaka göreceksiniz.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır! Eğer kesin bilgiyle bilseydiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella lev ta‘lemun (hayır eğer bilseydiniz) ilma l-yakin (kesin bilgiyle)

Mukatil Tefsiri
Yani içinde hiçbir şüphe bulunmayan kesin bir bilgiyle bilmiş olsaydınız.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, çoklukla övünmenin sizi oyalaması uygun değildir. Eğer kesin bir bilgiyle Allah’ın sizi öldükten sonra kıyamet günü kabirlerinizden dirilteceğini bilseydiniz, çoklukla övünmek sizi Rabbinize itaatten alıkoymazdı. Aksine O’na ibadete koşar, emir ve yasaklarına uyar, O’nun azabından kendiniz için korkarak dünyayı terk ederdiniz. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Hayır, eğer kesin bilgiyle bilseydiniz” ayeti hakkında Katade şöyle demiştir: “Bize anlatıldığına göre kesin bilgi, kişinin Allah’ın kendisini ölümden sonra dirilteceğini bilmesidir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sonra yine hayır! Yakında bileceksiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Summe kella (yine hayır) sevfe ta‘lemun (yakında bileceksiniz)

Mukatil Tefsiri
Bu da kabirlere girdiğiniz zaman gerçekleşecek bir tehdittir.

Taberi Tefsiri
Yani sonra yine hayır; malların ve sayıların çokluğuyla övünmenin sizi oyalaması uygun değildir. Kabirlere vardığınızda, Rabbinize itaatten uzaklaşıp çoklukla övünmeniz sebebiyle karşılaşacağınız hoşlanılmayan şeyi bileceksiniz. Bu ifadenin iki defa tekrar edilmesi, Arapların korkutma ve tehdidi ağırlaştırmak istediklerinde sözü iki defa tekrar etmeleri sebebiyledir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Ebû Sinan’dan, o Sâbit’ten, o Dahhâk’tan nakletmiştir: Dahhâk “Hayır, yakında bileceksiniz” için “Kâfirler” demiş; “Sonra hayır, yakında bileceksiniz” için ise “Müminler” demiştir. O bu ayeti böyle okurdu.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır! Yakında bileceksiniz

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella (hayır) sevfe ta‘lemun (yakında bileceksiniz)

Mukatil Tefsiri
Bu, Allah’ın ölüm size geldiğinde yapacağı şey hakkında bir tehdittir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın “Hayır” sözü, “Böyle yapmanız, çoklukla övünmenin sizi oyalaması uygun değildir” anlamındadır. “Yakında bileceksiniz” ifadesi ise şudur: Ey çoklukla övünmenin kendilerini oyaladığı kimseler, kabirleri ziyaret ettiğinizde dünyada Rabbinize itaatten uzaklaşıp çoklukla övünmeyle meşgul olmanızın sonucunu bileceksiniz.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Nihayet kabirleri ziyaret edinceye kadar

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Hatta zurtumu l-mekabir (nihayet kabirleri ziyaret edene kadar)

Mukatil Tefsiri
Yani sonunda hepiniz kabirlere gittiniz. Ölülere kadar sayarak övünmeye devam ettiniz.

Taberi Tefsiri
Bu ifade, siz kabirlere varıp oraya defnedilinceye kadar anlamındadır. Bu ayette kabir azabının doğruluğuna delil vardır; çünkü Yüce Allah, çoklukla övünmenin kendilerini oyaladığı bu kimselerin kabirleri ziyaret ettiklerinde karşılaşacakları şeyi bileceklerini haber vermiş ve bunu onlara tehdit ve uyarı olarak bildirmiştir. Ebû Küreyb, İbn Atiyye’den, o Kays’tan, o Haccâc’dan, o Minhâl’den, o Zirr’den, o Ali’den nakletmiştir: Ali şöyle demiştir: “Biz kabir azabı konusunda şüphe ederdik; nihayet ‘Çoklukla övünmek sizi oyaladı’ ayetinden ‘Hayır, yakında bileceksiniz’ ayetine kadar olan kısım kabir azabı hakkında indi.” İbn Humeyd, Hakkâm b. Selm’den, o Anbese’den, o İbn Ebî Leylâ’dan, o Minhâl’den, o Zirr’den, o Ali’den nakletmiştir: “Çoklukla övünmek sizi oyaladı” ayeti kabir azabı hakkında inmiştir. İbn Humeyd, Hakkâm’dan, o Amr’dan, o Haccâc’dan, o Minhâl b. Amr’dan, o Zirr’den, o Ali’den nakletmiştir: Ali şöyle demiştir: “Biz kabir azabı konusunda şüphe etmeye devam ettik; nihayet ‘Çoklukla övünmek sizi oyaladı, ta ki kabirleri ziyaret edinceye kadar’ ayeti indi.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Çokluk yarışı sizi oyaladı

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Elhakumu t-tekasur (çokluk yarışı sizi oyaladı)

Mukatil Tefsiri
Yani çoklukla övünmek sizi ahireti anmaktan alıkoydu. Bunun sebebi, Kureyş’ten Abdümenâfoğulları ile Sehm b. Amr b. Mürre b. Ka‘b oğulları arasında bir övünme yarışı olmasıydı. İki taraf da kendi ileri gelenlerini ve şerefli kimselerini sayarak övünüyordu. Abdümenâfoğulları:

“Bizim efendilerimiz daha çoktur, izzetimiz daha büyüktür, şerefimiz daha üstündür, tarafımız daha güçlüdür ve sayımız daha fazladır.”

dediler.

Bunun üzerine Sehm oğulları da aynı şekilde karşılık verdi. Abdümenâfoğulları yaşayanlarla övündüler. Sonra:

“Haydi ölülerimizi de sayalım.”

dediler ve kabirlere giderek:

“Bu filanın kabri, bu da filanın kabri.”

diye ölülerini saymaya başladılar. Her iki taraf da ölülerini saydı. Sonunda Sehm oğulları üç ev fazlalıkla üstün geldi. Çünkü cahiliye döneminde sayıları Abdümenâfoğullarından daha fazlaydı. Bunun üzerine Allah bu iki topluluk hakkında:

“Çokluk yarışı sizi oyaladı.”

buyurdu. Yani çoklukla övünmek sizi ahireti anmaktan alıkoydu.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, mal ve sayı çokluğuyla birbirinize karşı övünmeniz sizi Rabbinize itaatten ve O’nun size gazabından kurtaracak şeylerden alıkoydu. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Çoklukla övünmek sizi oyaladı; ta ki kabirleri ziyaret edinceye kadar” ayeti hakkında Katade şöyle demiştir: “Onlar, ‘Biz falanca oğullarından daha çoğuz, biz falanca oğullarından daha kalabalığız’ derlerdi. Hâlbuki her gün birer birer eksiliyorlardı. Allah’a yemin olsun ki böyle devam ettiler, sonunda hepsi kabir ehli oldular.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Biz falanca oğullarından daha çoğuz, falanca oğulları da falanca oğullarından daha çoğudur” dediler; bu onları oyaladı, sonunda sapıklık üzere öldüler. Peygamberden gelen bir rivayet de bu çoklukla övünmenin mal ile ilgili olduğuna delalet eder. Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Hişam ed-Destevâî’den, o Katade’den, o Mutarrif b. Abdullah b. Şıhhîr’den, o babasından nakletmiştir: Babası Peygambere vardığında Peygamber “Çoklukla övünmek sizi oyaladı; ta ki kabirleri ziyaret edinceye kadar” ayetini okuyordu ve şöyle buyurdu: “Ey Âdemoğlu! Malından sana kalan ancak yiyip tükettiğin, giyip eskittiğin veya sadaka verip gönderdiğindir.” Muhammed b. Halef el-Askalânî, Âdem’den, o Hammâd b. Seleme’den, o Sâbit el-Bünânî’den, o Enes b. Mâlik’ten, o Übey b. Ka‘b’dan nakletmiştir: “Biz şu sözü Kur’an’dan sanırdık: Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı olsa, üçüncü bir vadi isterdi; Âdemoğlunun içini ancak toprak doldurur; sonra Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder. Nihayet bu sure, ‘Çoklukla övünmek sizi oyaladı’ diye sonuna kadar indi.” Peygamberin bu ayeti okuduktan hemen sonra “Malından sana kalan ancak şudur, şudur” buyurması, onun katında ayetin anlamının mal çokluğuyla oyalanmak olduğunu göstermektedir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O, kızgın bir ateştir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Narun hamiyah (kızgın bir ateştir)

Mukatil Tefsiri
Yani son derece kızgın bir ateştir. Cehennemin altı kapısını kızdırıp yakar. “Kimin tartıları hafif gelirse.” buyruğu da, kötülükleri sebebiyle mizânının hafif gelmesi demektir. İçinde hak bulunmayan mizânın hafif gelmesi normaldir. Çünkü hak ağır ve değerlidir; bâtıl ise hafif ve değersizdir.

“Onun ne olduğunu sana bildiren nedir?” buyruğu da onun dehşetini büyütmek içindir. Sonra Allah onu açıklayarak:

“O kızgın bir ateştir.”

buyurdu; yani harareti son derece şiddetli olan bir ateştir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Hâviye’nin ne olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: O, kızgın bir ateştir. “Kızgın” demek, üzerine yakıt atılarak iyice tutuşturulmuş ve harareti şiddetlenmiş ateş demektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onun ne olduğunu sana ne bildirdi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma edrake (sana ne bildirdi) ma hiye (o nedir)

Mukatil Tefsiri
Allah bunu onun şiddetini büyütmek için söyledi, sonra açıklayarak şöyle buyurdu:

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Hâviye’nin ne olduğunu sana ne bildirdi? Sonra onun ne olduğunu açıklamıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onun anası hâviye olur

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-ummuhu haviye (onun yeri uçurumdur)

Mukatil Tefsiri
Yani onu ne yer taşır, ne gök gölgelendirir, ne de başka bir şey barındırır; onun barınağı sadece ateştir. Bu yüzden:

“Onun anası Hâviye’dir.”

buyrulmuştur. Yani asıl dönüş yeri Hâviye’dir. Bu, Allah’ın:

“Ümmü’l-kurâ.” (En‘âm 92)

buyruğu gibidir; yani şehirlerin aslı olan Mekke.

Taberi Tefsiri
Yani iyiliklerinin tartısı hafif gelen kimsenin barınağı ve meskeni Hâviye’dir; o, başı üzerine oraya düşer ve bu Hâviye cehennemdedir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Onun anası Hâviye’dir” ayeti hakkında “O ateştir, onların barınağıdır” demiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Onun anası Hâviye’dir” yani “Onun varacağı yer ateştir; Hâviye odur.” Katade şöyle demiştir: “Bu Arapça bir sözdür; kişi büyük bir sıkıntıya düştüğünde ‘Anası düştü’ denir.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Eş‘as b. Abdullah el-A‘mâ’dan nakletmiştir: Mümin öldüğünde ruhu müminlerin ruhlarına götürülür. Onlar “Kardeşinizi rahatlatın; o dünya sıkıntısı içindeydi” derler. Sonra ona “Falanca ne yaptı?” diye sorarlar. O “Öldü” deyince, “Size gelmedi mi?” derler. Bunun üzerine “Onu anası Hâviye’ye götürdüler” derler. İsmail b. Seyf el-İclî, Ali b. Müshir’den, o İsmail’den, o Ebû Sâlih’ten nakletmiştir: “Onun anası Hâviye’dir” ayeti hakkında “Ateşe başları üzerine düşerler” demiştir. İbn Seyf, Muhammed b. Sevvâr’dan, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Ateşe başı üzerine düşer.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Hâviye ateştir; onun anası ve barınağıdır. Ona döner ve ona sığınır.” Sonra “Onların barınağı ateştir” ayetini okumuştur. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Onun anası Hâviye’dir” ifadesi buna benzer bir anlamdadır. Ateş onun anası yapılmıştır; çünkü onun barınağı olmuştur. Kadının çocuğunu barındırması gibi, ondan başka barınağı kalmadığı için ateş onun anası konumuna getirilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ama kimin tartıları hafif gelirse

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve emma men haffet mevazinuhu (kimin tartıları hafif gelirse)

Mukatil Tefsiri
Yani mizânı kötülükleri sebebiyle hafif gelen kimse. Burada özellikle şirk kastedilmektedir. Çünkü müşriğin yaptığı amellerin tamamı kül gibi olur; şiddetli rüzgârlı bir günde rüzgâr onu savurur gider. Yeryüzünde şirkten daha kötü bir şey olmadığı gibi mizânda da şirkten daha hafif bir şey yoktur. “Lâ ilâhe illallah” ise ağırdır ve onu söyleyen kimse Allah katında değerli, ağırbaşlı ve itibarlıdır.

Tevhid ehli kişi salih amelleriyle gelir ve mizânı ağır basar. Şirk ehli ise salih amellerle gelse bile onun için tartılacak bir iyilik kalmaz. Bu yüzden hafif gelir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kimin iyiliklerinin tartısı hafif gelirse, yani iyilikleri ağır basmazsa, onun varacağı yer aşağıda açıklanan “hâviye”dir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O, hoşnut bir hayat içindedir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-huve fi işetin radiye (o hoşnut bir hayat içindedir)

Mukatil Tefsiri
Mizânı ağırlaştıran şey, ihlas sahibi kimselerin kalplerindeki “Lâ ilâhe illallah” sözüdür. Bunlar tevhid ehli olan kimselerdir. Böyle biri cennette razı olacağı bir hayat içinde olacaktır. Cennete girdikten sonra artık hiçbir zaman hoşnutsuzluk duymayacaktır.

Taberi Tefsiri
Yani tartıları ağır gelen kimse, cennette razı olduğu ve kendisinden hoşnut olduğu bir yaşayış içindedir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “O, hoşnut olunan bir yaşayış içindedir” ayeti hakkında “Yani cennettedir” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Artık kimin tartıları ağır gelirse

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-emma men sekulat mevazinuhu (kimin tartıları ağır gelirse)

Mukatil Tefsiri
Yani kimin mizânı iyilikleri sebebiyle ağır basarsa.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kimin iyiliklerinin tartıları ağır gelirse. Burada “tartılar” ile tartma, yani amellerin ağırlığı kastedilmiştir. Araplar “Sende benim dirhemimin tartısı kadar bir dirhem var” veya “Evim senin evinin tartısındadır” derler; bununla “evinin hizasındadır” anlamını kastederler. Şair de şöyle demiştir: “Sizinle karşılaşmadan önce güçlüydüm; her hasım için yanımda onun tartısı vardı.” Burada “her hasım için onun tartısı” sözüyle, onun sözünü ve delilini çürütecek karşılığı kastetmiştir. Mücahid ise şöyle derdi: “Gerçek bir tartı yoktur; bu ancak bir örnektir.” Ebû Küreyb, Vekî‘den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunu nakletmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Dağlar atılmış renkli yün gibi olur

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve tekunu l-cibalu (ve dağlar olur) ke-l-ihni l-menfuş (atılmış yün gibi)

Mukatil Tefsiri
Yani o gün dağlar, sahip oldukları güç ve sertlikten sonra atılmış yün gibi olacaktır. Kökleri yerin altında, başları gökte olan dağlar, dehşetin şiddeti sebebiyle dokunulduğunda hiçbir şey değilmiş gibi olacaktır. Ey Âdemoğlu! O gün senin halin nasıl olacaktır? Yani dağlar, yünün en zayıf hali olan atılmış yün gibi olacaktır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O gün dağlar atılmış, didilmiş yün gibi olur. “Ihn”, yünün renkli olan kısmıdır. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Dağlar atılmış yün gibi olur” ayeti hakkında “Didilmiş yün” demiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “O yündür.” Dağların yeryüzünde, dağ suretindeyken toz zerreleri gibi yürütüleceği de zikredilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O gün insanlar saçılmış pervaneler gibi olur

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Yevme yekunu n-nasu (o gün insanlar olur) ke-l-feraşi l-mebthus (yayılmış kelebekler gibi)

Mukatil Tefsiri
Yani insanlar kabirlerinden çıktıklarında birbirlerinin içine girip dağılacaklardır. Bu yüzden Allah onları etrafa saçılmış pervanelere benzetti. Çokluk bakımından da yayılmış çekirgeye benzetti. Nitekim başka bir ayette:

“Sanki yayılmış çekirgeler gibidirler.” (Kamer 7)

buyurmuştur.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kâria, insanların yayılmış pervaneler gibi olacağı gündür. “Pervane” ile ateşe ve kandile düşüp dağılan küçük canlı kastedilir; bu ne sivrisinektir ne de sinektir. “Yayılmış” ifadesi ise dağılmış demektir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “O gün insanlar yayılmış pervaneler gibi olur” ayeti hakkında “Bu, sizin ateşe atıldığını gördüğünüz pervanedir” demiştir. Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “O gün insanlar yayılmış pervaneler gibi olur” ayeti hakkında “Bu, Allah’ın yaptığı bir benzetmedir” demiştir. Bazı Arap dili bilginleri ise bunun anlamının, birbirinin üzerine binen çekirge kalabalığı gibi olduğunu söylemiştir; o gün insanlar da böyle birbirinin içine karışıp dolaşacaktır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kârianın ne olduğunu sana ne bildirdi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma edrake (sana ne bildirdi) me l-karia (o çarpan büyük olay nedir)

Mukatil Tefsiri
Allah bunu Nebi’ye onun dehşetini büyütmek için söyledi. Kur’an’da geçen “Sana ne bildirdi?” ifadelerinin ardından Allah o şeyi Nebi’ye açıklamıştır. “Sana ne bildirir?” şeklindeki ifadelerde ise açıklama yapılmamıştır. Ahzâb suresindeki:

“Ne bilirsin, belki kıyamet yakındır.” (Ahzâb 63)

ayetinde olduğu gibi.

Burada ise:

“Kāria’nın ne olduğunu sana bildiren nedir?”

buyurduktan sonra onu açıklayarak şöyle buyurdu:

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Kâria’nın ne olduğunu sana ne bildirdi? Yani onun mahiyetini ve büyüklüğünü sana ne haber verdi?

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kâria nedir?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Me l-karia (nedir o çarpan büyük olay)

Mukatil Tefsiri
Allah bunun büyüklüğünü ve şiddetini açıklamaktadır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, kulları korkusu ile sarsan kıyametin ve o saatin büyüklüğünü bildirmek için “Kâria nedir?” buyurmaktadır. Yani yaratılmışları dehşetiyle çarpan o saat nedir? Bunun anlamı, onun ne kadar büyük, ne kadar korkunç ve ne kadar dehşetli olduğunu bildirmektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kâria

Okunuşu ve Kelime Anlamı
El-karia (çarpan büyük olay)

Mukatil Tefsiri
Yani kıyamet. Allah düşmanlarını onunla çarpar ve korkuya uğratır.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah “Kâria” ile, korkusu insanların kalplerini çarpan, o sırada başlarına inecek büyük belalarla onları sarsan kıyamet saatini kastetmektedir. Bu, ardından gece gelmeyecek bir sabahtır. Ali, Ebû Sâlih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kâria, kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu büyük göstermiş ve kullarını ondan sakındırmıştır.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Kâria nedir?” ifadesi hakkında “O kıyamettir” demiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Kâria nedir?” sözü hakkında “O kıyamettir” demiştir. Ebû Küreyb, Vekî‘den nakletmiştir: “Kâria, Vâkıa ve Hâkka’nın kıyamet olduğunu işittim.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz Rableri o gün onları hakkıyla bilendir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne rabbahum (şüphesiz Rableri) bihim (onlardan) yevme izin le-habir (o gün her şeyden haberdardır)

Mukatil Tefsiri
Yani kıyamet günü Rableri onların iyisini de kötüsünü de tamamen bilmektedir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette, Rablerinin o gün onların amellerinden, göğüslerinde gizlediklerinden, içlerinde sakladıklarından ve bedenleriyle açıkça yaptıklarından tamamen haberdar olduğunu bildirmektedir. Allah’a onların hiçbir işi gizli değildir. O, onların dünyada işledikleri bütün açık ve gizli amelleri bilir; kalplerinde sakladıklarını, dilleriyle söylediklerini, organlarıyla yaptıklarını eksiksiz olarak bilir ve kıyamet günü bütün bunların karşılığını onlara verecektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve göğüslerde olanlar ortaya konduğu zaman

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve hussile (ve ortaya çıkarıldığı zaman) ma fi s-sudur (göğüslerde olanlar)

Mukatil Tefsiri
Yani kalplerde bulunan hayır ve şer ortaya çıkarılır, gizli olan şeyler açığa vurulur.

Taberi Tefsiri
Yani insanların göğüslerinde bulunan şeyler ayrıştırılacak, ayıklanacak, açıklanacak ve ortaya çıkarılacaktır. İnsanların kalplerinde gizledikleri hayır ve şer, iman ve inkâr, ihlas ve riya, itaat ve isyan ne varsa hepsi belirgin hâle getirilecektir. İbn Abbas bu ayeti “Göğüslerde bulunan şeyler ortaya çıkarılır” diye açıklamıştır. Süfyan ise “Ayırt edilir” demiştir. Böylece insanın içinde sakladığı niyetler, inançlar ve gizli ameller Allah katında açığa çıkarılacak, hiçbir şey gizli kalmayacaktır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Bilmiyor mu ki kabirlerde olanlar çıkarıldığı zaman

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-fe-la ya‘lemu (bilmiyor mu) iza bu‘sira (kabirler açıldığı zaman) ma fi l-kubur (kabirlerde olanlar)

Mukatil Tefsiri
Yani insan niçin bilmez ki kabirlerde bulunan ölüler diriltilip çıkarılacaktır?

Taberi Tefsiri
Yüce Allah burada, bu şekilde Rabbine karşı nankör ve mala çok düşkün olan insanı uyararak şöyle buyurmaktadır: “Bu insan, kabirlerde bulunanların çıkarılacağı, kabirlerin içindeki ölülerin ortaya döküleceği, gizlenmiş olan şeylerin araştırılıp açığa çıkarılacağı vakti bilmiyor mu?” Buradaki “bu‘sira” kelimesi, kabirlerin içindekinin eşelenip çıkarılması ve ortaya konması anlamındadır. Abdullah’ın mushafında bunun “Kabirlerde olanlar araştırılıp çıkarıldığı zaman” anlamına gelen bir lafızla okunduğu zikredilmiştir. İbn Abbas da “bu‘sira” kelimesini “araştırıldı, çıkarıldı” diye açıklamıştır. Arapçada bu kelimenin “bu‘sira” ve “buhsira” şeklinde iki kullanımı vardır; ikisinin anlamı aynıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve o mal sevgisine şiddetle düşkündür

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve innehu (ve şüphesiz o) li-hubbi l-hayri (mal sevgisine) le-şedid (çok düşkündür)

Mukatil Tefsiri
Buradaki “hayır”dan maksat maldır. Yani insan mala karşı aşırı derecede düşkündür.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah burada insanın mal sevgisinde çok güçlü, hırslı ve katı olduğunu bildirmektedir. Ayette geçen “hayır” kelimesi burada mal anlamındadır. Arap dilcileri “insanın mal sevgisine karşı şiddetli oluşu” ifadesinin anlamı hakkında farklı açıklamalar yapmışlardır. Bazı Basralı dilcilere göre anlam şudur: “İnsan mal sevgisi sebebiyle çok cimridir.” Çünkü cimri kimseye “şedîd” ve “müteşeddid” denir. Buna Tarafe bin Abd’ın, “Ölüm canları seçer ve cimri, sıkı mal sahibinin en değerli malını alır” anlamındaki beyti delil getirilmiştir. Başka bazılarına göre ise anlam “İnsan mal sevgisinde çok güçlüdür” demektir. Bazı Kûfeli nahivcilere göre cümlenin aslında “O, hayrı yani malı sevmede çok şiddetlidir” şeklinde olması beklenirdi; fakat “mal sevgisi” ifadesi öne alınmış, sonra ayet sonlarının uyumu ve daha önce zikredildiği için sözün devamında hazif yapılmıştır. Buna benzer bir kullanım, İbrahim suresindeki “Fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu kül gibi” ayetinde de vardır; orada “fırtınalı” sıfatı görünüşte güne bağlanmış, fakat aslında rüzgâra aittir. İbn Zeyd bu ayet hakkında “Buradaki hayır dünyalıktır” demiş, sonra “Bir mal bırakırsa vasiyet…” ayetini okuyarak buradaki “hayır”ın mal olduğunu belirtmiştir. Kendisine “Burada hayır mal mıdır?” denilince, “Evet, başka ne olabilir ki?” demiştir. Ardından insanların dünyada mala “hayır” dediğini, Allah’ın da onların isimlendirmesine göre onu hayır diye adlandırdığını; bunun bazen haram ve kötü olabileceğini söylemiştir. Aynı şekilde insanların savaşa “kötülük” dediklerini, oysa Allah yolunda savaşın Allah katında kötülük olmadığını belirtmiş ve “Onlara hiçbir kötülük dokunmadan Allah’ın nimeti ve lütfuyla döndüler” ayetini buna örnek göstermiştir. Taberî’ye göre sözün anlamı şudur: İnsan Rabbine karşı çok nankördür, mal sevgisine karşı çok düşkündür ve Allah onun bu hâline şahittir. Ancak “Allah buna şahittir” cümlesi araya alınmış, anlam bakımından ise önceki ve sonraki cümlelerle birlikte düşünülmüştür. Katade de “Bu, sözün öne alınmış kısımlarındandır; anlam, Allah insanın mal sevgisine çok şiddetli olduğuna şahittir, demektir” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve o buna şahittir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve innehu (ve şüphesiz o) ala zalike (buna karşı) le-şehid (kendisi de şahittir)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah, Kurt’un küfrüne şahittir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah burada, insanın Rabbine karşı nankörlüğüne Allah’ın şahit olduğunu bildirmektedir. Yani Allah, insanın nimetlere karşı nankörlük ettiğini, musibetleri sayıp nimetleri unuttuğunu, mal sevgisine kapıldığını ve Rabbine karşı görevini yerine getirmediğini bilmekte ve buna şahit olmaktadır. Katade bu ayet hakkında “Allah onun bu hâline şahittir” demiştir. Bazı kıraatlerde anlamı açıklamak için “Şüphesiz Allah buna şahittir” şeklinde okunduğu nakledilmiştir. Süfyan da “Allah onun üzerine şahittir” diye açıklamıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz insan Rabbine karşı çok nankördür

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne l-insane (şüphesiz insan) li-rabbihi (Rabbine karşı) le-kenud (çok nankördür)

Mukatil Tefsiri
Yani insan Rabbine karşı çok nankördür. Bu ayet Kureyşli Kurt b. Abdullah b. Amr b. Nevfel hakkında nazil olmuştur. O, tek başına yer, karnını doyurur, kölesini aç bırakır, misafirine ikram eder ama kavminden kimseye bir şey vermezdi. Kinâne oğullarının dilinde böyle kimseye “kenûd” denirdi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah burada insanın Rabbine karşı çok nankör olduğunu haber vermektedir. “Kenûd” kelimesi, Rabbinin nimetlerine karşı nankörlük eden kimse demektir. Araplar bitki bitirmeyen verimsiz toprağa da “kenûd” derler. Çünkü o toprak kendisinden beklenen faydayı vermez. Şair A‘şâ da bu kelimeyi, ziyaret eden kimsenin gelişine karşı ilgisiz ve karşılıksız kalan şey anlamında kullanmıştır. Yine Kinde kabilesine bu adın verilmesinin, babalarından kopmaları sebebiyle olduğu söylenmiştir. İbn Abbas, Mücahid, Rebî‘, Hasan, Katade, Dahhak ve İbn Zeyd bu ayetteki “kenûd” kelimesini “çok nankör” diye açıklamışlardır. Hasan el-Basrî şöyle demiştir: “Kenûd, musibetleri sayıp duran, fakat Rabbinin nimetlerini unutan nankördür.” Başka bir rivayette Hasan, “O, Rabbini kınayan ve musibetleri sayıp duran kimsedir” demiştir. Ebu Ümame’den gelen bir rivayette Resulullah’ın bu ayet hakkında “Kenûd, tek başına yiyen, kölesini döven ve yardımını esirgeyen kimsedir” buyurduğu nakledilmiştir. Ebu Ümame’den gelen başka bir açıklamada da “Kenûd, yalnız başına konaklayan, kölesini döven ve ikramını engelleyen kimsedir” denmiştir. İbn Zeyd ise “Kenûd, kefûr yani nankör demektir” demiş ve “Şüphesiz insan çok nankördür” ayetini buna delil olarak okumuştur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onunla topluluğun ortasına dalanlara

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-vesatne (dalıp girerler) bihi (onunla) cem‘a (topluluğun ortasına)

Mukatil Tefsiri
Yani atlar süratle koşarak düşman topluluğunun ortasına girdiler. Allah nefes nefese koşan atlara yemin etti.

Ayrıca: “Onunla bir topluluğun ortasına dalanlara.” buyruğu, o toz içinde Müslümanların düşmana saldırdığını ifade eder. Birbirlerine kılıçlarla vurdular. Atların nallarından yükselen sıcaklık ve toz göğe kadar yükseldi. Allah müşrikleri bozguna uğrattı ve onları öldürdü. Böylece Allah Nebi’ye atların alametlerini, çıkan tozu ve düşmanlara ne yapıldığını haber verdi.

Resulullah:

“Ey Cebrâil! Bu ne zaman oldu?” diye sordu.

Cebrâil:

“Bugün.” dedi.

Bunun üzerine Resulullah dışarı çıktı, durumu Müslümanlara haber verdi ve Allah’ın kitabını onlara okudu. Müslümanlar sevindi ve müjdeyle ferahladılar. Allah Yahudileri ve münafıkları rezil etti.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın bu ayetteki anlamı şudur: Bu koşanlar, binicileriyle birlikte bir topluluğun ortasına girmişlerdir. Arapçada “topluluğun ortasına girmek” anlamında kullanılan fiiller hafif, şeddeli ve dönüşlü kalıplarla aynı anlamı ifade edebilir. İkrime bu ayetteki topluluktan kâfirlerin topluluğunun kastedildiğini söylemiştir. İbn Abbas “Bu, kavmin topluluğudur” demiştir. Atâ bunu “düşman topluluğu” olarak açıklamıştır. Mücahid “Bunların ve onların topluluğu” demiş, Katade “Düşman topluluğunun ortasına girdiler” diye açıklamış, Dahhak ise buradaki “cem‘” kelimesinin askeri birlik, yani savaş topluluğu anlamına geldiğini söylemiştir. Buna karşılık bazıları “bir topluluğun ortasına dalmak” ifadesiyle Müzdelife’ye ulaşmanın kastedildiğini söylemiş, Abdullah bin Mesud’dan bunun Müzdelife anlamında olduğu rivayet edilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Toz kaldıranlara

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-eserne (toz kaldırırlar) bihi (onunla) nak‘a (tozu)

Mukatil Tefsiri
Yani koşuları ve nallarıyla yerden yoğun toz kaldırdılar.

Abdullah b. Sâbit rivayet etti; Ferrâ şöyle dedi:

“Nak‘”, toz demektir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah burada, koşmaları ve hareketleri sebebiyle bulundukları yerde toz kaldıranları anlatmaktadır. “Nak‘” kelimesi toz anlamındadır; bazılarına göre de toprak demektir. Ayetteki “onunla” zamiri açıkça zikredilmeyen yere veya vadiye döner. Çünkü tozun ancak bir yerde kaldırılacağı herkesçe bilindiği için, yerin ayrıca zikredilmesine gerek duyulmamıştır. Mücahid bu ayeti atlar hakkında açıklamıştır. Atâ ve İbn Zeyd “nak‘” kelimesinin toz olduğunu söylemişlerdir. İkrime “Atlar toynaklarıyla toprağı kaldırmıştır” demiştir. Katade ise “Toynaklarıyla toprağın tozunu kaldırdılar” diye açıklamıştır. Ali’den İbn Abbas’a gelen rivayette ise “soluk soluğa koşanlar”ın Arafat’tan Müzdelife’ye ve Müzdelife’den Mina’ya giden develer olduğu söylenmiş, “toz kaldırmaları” da onların ayaklarıyla ve tırnaklarıyla yere basıp toprağı kaldırmaları şeklinde açıklanmıştır. Abdullah bin Mesud’dan da “Onlar yürüdüklerinde toprağı kaldırırlar” sözü nakledilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sabah vakti baskın yapanlara

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fel-mugirati (baskın yapanlara) subha (sabah vakti)

Mukatil Tefsiri
Yani atlar düşmana sabah vakti ani baskın yaptılar.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu ayetin anlamı hakkında da ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun, sabah vakti düşmana açıkça baskın yapan atlar olduğunu söylemiştir. İbn Abbas’a “sabah baskın yapanlar” sorulduğunda, “Bunlar Allah yolunda baskın yapan atlardır” demiştir. İkrime “Sabahleyin düşmana baskın yaptılar” diye açıklamış, Mücahid ve Katade de bunun atlar olduğunu söylemiştir. Katade’den gelen başka bir rivayette “Topluluk sabah olduktan sonra düşmanlarına baskın yaptı” denmiştir. Bazıları ise bunun hacda bayram günü Müzdelife’den Mina’ya doğru hareket eden develer olduğunu söylemiştir. Abdullah bin Mesud’dan “Bu, insanların Cem‘den yani Müzdelife’den akıp gitmeleri zamanıdır” anlamında bir açıklama rivayet edilmiştir. Taberî’ye göre doğru olan, Allah’ın “sabahleyin baskın yapanlara” yemin ettiğini söylemektir. Çünkü Allah burada herhangi bir baskın yapanı diğerinden ayırmamış, özel olarak ne atları ne de develeri belirtmiştir. Bu sebeple sabahleyin baskın yapan her topluluk ayetin genel anlamına dâhildir. Zeyd bin Eslem’in bu tür ifadeleri ayrıntılı yorumlamaktan kaçındığı, bunların Allah’ın ettiği yeminler olduğunu söylediği de nakledilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kıvılcım çıkaranlara

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fel-muriyati (kıvılcım çıkaranlara) kadha (çarparak)

Mukatil Tefsiri
Yani atların nalları taşlara vuruyor ve ateş kıvılcımları çıkarıyordu. Bu kıvılcımlar cahiliye döneminde Mısır’da yaşayan Ebû Hubâhib adlı bir ihtiyarın ateşine benzetildi. Onun küçük bir ateşi vardı; bazen parlar, bazen sönerdi ki misafirler onu fark etmesin. Allah, atların taşlı yere vurduklarında çıkardıkları kıvılcımları onun ateşine benzetti.

Bir başka açıklamaya göre atlar taşlara vuruyor ve bu çarpışmadan ateş çıkıyordu.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu ayet hakkında da ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun, toynaklarıyla taşlara vurup kıvılcım çıkaran atlar olduğunu söylemiştir. İkrime bu ayet hakkında “Onlar ateş çıkardılar ve kıvılcım saçtılar” demiş, Atâ “Toynaklarıyla ateş çıkardılar” diye açıklamış, Dahhak da “Toynaklarıyla taşları kıvılcımlandırırlar” demiştir. Kelbî de atların toynaklarıyla vurduklarında taşlardan ateş çıktığını söylemiştir. Bazıları ise bu ifadeyle atların, sahipleriyle düşmanları arasında savaşı tutuşturmasının kastedildiğini söylemiştir. Katade bu ayeti “Onlar sahipleri ile düşmanları arasında savaşı kızıştırdılar” diye açıklamıştır. Başka bir görüşe göre ise bundan maksat, savaştan dönen kimselerin gece konaklayıp yemek yapmak için ateş yakmalarıdır. İbn Abbas’tan Ali ile ilgili gelen rivayette, İbn Abbas’ın önce “Bunlar Allah yolunda baskın yapan atlardır; gece olunca konaklarlar, yemeklerini yaparlar ve ateşlerini yakarlar” dediği nakledilmiştir. Başka bir görüşte bu ayet “erkeklerin hilesi ve tuzağı” olarak açıklanmıştır. İbn Abbas’tan bir rivayette “kıvılcım çıkaranlar”ın “hile ve tuzak kuranlar” olduğu nakledilmiştir. Mücahid de bunu “erkeklerin hilesi” diye açıklamıştır. Bir başka görüşe göre ise bunlar dillerdir; İkrime’den “Bu ayette kastedilen dilleridir” sözü rivayet edilmiştir. Abdullah bin Mesud’dan gelen başka bir açıklamaya göre ise bu, yürürken tırnaklarıyla taşları savuran develerdir; taşlar birbirine çarpar, böylece onlardan kıvılcım çıkar. Taberî’ye göre bu konuda en doğru söz şudur: Allah, kıvılcım çıkaran şeylere yemin etmiştir. Atlar toynaklarıyla kıvılcım çıkarır, insanlar çakmak taşıyla ateş çıkarır, dil sözle bir şeyi tutuşturur, erkekler hile ve tuzakla işleri kızıştırır, savaş atları da çarpışma sırasında savaşı alevlendirir. Allah ayette bunlardan birini özellikle belirten bir delil koymadığı için, zahirin genel oluşu gereği kıvılcım çıkaran her şey bu yeminin kapsamına girer.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Soluk soluğa koşanlara andolsun

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Vel-adiyati (koşanlara) dabha (soluyarak)

Mukatil Tefsiri
Nebi Huneyn tarafına Kinâne kabilesine karşı bir seriyye göndermiş ve başlarına ensardan nakiblerden Münzir b. Amr’ı tayin etmişti. Bu birlik uzun süre geri dönmedi ve Nebi’ye onlardan bir haber gelmedi. Bunun üzerine Allah ona onların durumunu bildirdi ve: “Nefes nefese koşanlara andolsun.” buyurdu. Burada kastedilen atlardır.

Bir başka görüşe göre Resulullah Tihâme tarafına bir seriyye göndermişti. Haber gecikince Yahudiler ve münafıklar, ensar veya muhacirlerden birini gördüklerinde kendi aralarında fısıldaşıyorlardı. O kişi de kardeşinin, babasının veya amcasının öldürüldüğünü sanıyor ve bundan büyük üzüntü duyuyordu.

Bunun üzerine Cebrâil cuma günü kuşluk vaktinde geldi ve:

“Nefes nefese koşanlara andolsun.”

buyurdu. Yani atlar savaşa doğru sabah erkenden koştu; ağızlarından nefesleri çıkıyor ve tilkinin solumasına benzer bir ses çıkarıyorlardı.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları “soluk soluğa koşanlar”dan maksadın, koşarken hırıltılı ses çıkaran atlar olduğunu söylemiştir. İbn Abbas bu ayet hakkında “Bunlar atlardır” demiş, İkrime de kendisine bu ayet sorulunca, “At koştuğu zaman nasıl soluk soluğa ses çıkardığını görmez misin?” diye cevap vermiştir. Atâ ise “Hayvanlardan köpek ve attan başka hiçbir şey bu şekilde soluk soluğa ses çıkarmaz” demiştir. Mücahid, Katade, Dahhak, Salim ve başka birçok kişi de bu görüşü benimsemiş; Katade, “Bunlar koşup soluk soluğa kalan atlardır” demiştir. Buna karşılık bazıları bu ayette kastedilenin develer olduğunu söylemişlerdir. Abdullah bin Mesud’dan, İbrahim’den ve Ubeyd bin Umeyr’den bu görüş nakledilmiştir. Onlara göre ayet, hacda Arafat’tan Müzdelife’ye, oradan da Mina’ya hareket eden develer hakkındadır. İbn Abbas’ın önce bu ayeti Allah yolunda baskın yapan atlar olarak açıkladığı, sonra Ali’nin ona “İslam’daki ilk gazve Bedir’di; o gün yanımızda yalnızca Zübeyr’in ve Mikdad’ın atı vardı. O hâlde bu ayet nasıl savaş atları hakkında olur? Bu, Arafat’tan Müzdelife’ye ve Müzdelife’den Mina’ya koşan develerdir” dediği, bunun üzerine İbn Abbas’ın kendi görüşünden dönüp Ali’nin söylediğine döndüğü rivayet edilmiştir. Bununla birlikte Taberî’ye göre bu iki görüşten doğruya en yakın olan, “soluk soluğa koşanlar”dan maksadın atlar olduğudur. Çünkü develer bu şekilde “dabih” sesi çıkarmaz; bu ses asıl olarak atlara aittir. Ali’den de “Atların dabhi hırıltılı kişneme, develerin dabhi ise nefes alıp vermedir” sözü nakledilmiştir. İbn Abbas ise bu sesi “ah, ah” şeklinde tarif etmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kim de zerre kadar şer yapmışsa onu görür

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve men ya‘mel miskale zerretin şerran (kim zerre kadar kötülük yaparsa) yerah (onu görür)

Mukatil Tefsiri
Yani kim dünyada zerre ağırlığınca bir kötülük işlerse onu kıyamet günü amel defterinde görür.

Araplar az sadaka vermeyi değersiz sayıyor ve küçük günahlarda sakınca görmüyorlardı. Bunun üzerine Allah onları küçük günahlardan sakındırdı ve az da olsa sadakaya teşvik etti. Şöyle buyurdu:

“Kim zerre ağırlığınca hayır yaparsa onu görür; kim de zerre ağırlığınca şer yaparsa onu görür.”

Buradaki zerre, en küçük karıncadır.

Bu ayet Medine’deki iki kişi hakkında nazil oldu. Onlardan biri, kendisine bir dilenci geldiğinde ona bir parça ekmek veya eski bir örtü vermeyi küçümsüyor ve:

“Bu bir şey değildir. Biz ancak sevdiğimiz şeyleri verdiğimizde ecir alırız.”

diyordu.

Allah şöyle buyurmuştur:

“Yemeği, onu sevmelerine rağmen yedirirler.” (İnsan 8)

O kişi: “Bu sevilen bir şey değildir.” diyerek bunu küçük görüyor ve sevap kazanmayacağını düşünerek fakiri eli boş çeviriyordu.

Diğer kişi ise küçük günahları hafife alıyor; yalanı, bakışı, gıybeti ve benzeri şeyleri önemsiz görerek:

“Bunları yapan için bir şey yoktur. Allah ateşi yalnız büyük günah sahiplerine vaat etmiştir.”

diyordu.

Bunun üzerine Allah onları az da olsa hayrı Allah için yapmaya teşvik etti; çünkü onun çoğalabileceğini bildirdi. Aynı şekilde küçük görülen şerden de sakındırdı; çünkü o da büyüyebilir. Küçük günah kıyamet günü sahibinin gözünde büyük dağlardan daha büyük görünür. Dünyada yaptığı bütün iyilikler ise gözünde tek bir iyilikten bile daha küçük görünür.

Abdullah b. Sâbit rivayet etti, babam anlattı, Huzeyl Ebû Revk’tan şu ayet hakkında rivayet etti:

“Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır.” (En‘âm 115)

Yani İslam’ın hükümlerini kabul edenler için cennet vardır; yalanlayanlar için ise adalet gereği ateş vardır.

Basra’da defnedilen Resulullah ashabından bazıları şunlardır: İmrân b. Husayn, Talha, Zübeyr, Zeyd b. Sûhân ve Enes b. Mâlik.

Resulullah’ın ashabından Kur’an’ı ezberleyenler ise şunlardır: Ebü’d-Derdâ, İbn Mes‘ûd, Muâz b. Cebel, Übey b. Ka‘b, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd.

Mukâtil şöyle dedi:

Şuayb, Nüveyb b. Medyen b. İbrahim’dir.

Eyyûb, Târah b. Îsû’dur.

Davud, Eşî b. Avîz b. Kârıs b. Yehûdâ b. Yakub’dur.

İshak, İbrahim’in oğludur.

Hûd ise Âbir’dir.

Sâlih, Erfahşed b. Sâm b. Nuh’un oğludur.

İbrahim’in adı İbrâhîm’dir ve İncil’de ona “Ümmetlerin Babası” denilir.

Lût, Hârân b. Âzer’in oğludur ve İbrahim’in kardeşinin oğludur. Harran şehri onun adıyla isimlendirilmiştir.

Sâre, Lût’un kız kardeşi ve Hârân’ın kızıdır; aynı zamanda İbrahim’in eşidir.

Mukâtil şöyle dedi:

Güzelliğin on payı vardır; beşi Havvâ’ya, üçü Sâre’ye, biri Yusuf’a ve biri de bütün insanlara verilmiştir.

Abdullah b. Sâbit rivayet etti, babam anlattı, Huzeyl, Müseyyeb b. Şerîk’ten, o da Hişâm b. Sa‘d’dan, o da Zeyd b. Eslem’den, o da Abdullah b. Amr b. Âs’tan rivayet etti:

Melekler şöyle dediler:

“Biz Allah’a yakın olanlarız. İçimizde arşı taşıyanlar ve değerli yazıcı melekler vardır. Dünya ise Âdemoğullarına verilmiştir; yer, içer ve sevinirler. O halde cenneti bize ver.”

Bunun üzerine Allah onlara vahyetti:

“Kendi elimle yarattığım salih bir nesli, sadece ‘Ol’ dememle olan kimseler gibi yapmam.”

Müseyyeb dedi ki: Bu, Allah’ın şu sözündedir:

“İşte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır.” (Beyyine 7)

Yani mahlûkatın en hayırlılarıdır.

Abdullah rivayet etti, babam anlattı, Huzeyl, Hazzâ’dan, o da Şeybân’dan, o da Bişr b. Suâf’tan, o da Abdullah b. Selâm’dan rivayet etti:

“Allah, Âdem’den daha değerli hiçbir mahlûk yaratmamıştır.”

Ben:

“Cebrâil ve Mikâil’den de mi?” dedim.

O şöyle dedi:

“Evet. Onlar güneş ve ay gibi belli bir iş için görevlendirilmiş kimselerdir.”

Başka bir rivayette ise şöyle denildi:

“Kendisine secde edilen, secde edenden Allah katında daha değerlidir.”

Abdullah b. Sabit rivayet etti: “Rabbinin sözü doğruluk ve adaletle tamamlandı” (En‘âm 115) ayeti hakkında: İslam şeriatını getirenler için cennet vardır, inkâr edenler için ise adaletle ateş vardır.
Basra’da defnedilen sahabeler: İmran b. Husayn, Talha, Zübeyr, Zeyd b. Suhan, Enes b. Malik.
Kur’an’ı ezberleyen sahabeler: Ebu’d-Derdâ, İbn Mesud, Muaz b. Cebel, Übey b. Ka‘b, Zeyd b. Sabit, Ebu Zeyd.
Mükatil dedi ki:
Şuayb, Nuyeb b. Medyen b. İbrahim’in oğludur.
Eyyub, Tarih b. İysu’nun oğludur.
Davud, Aşi b. Uveyz b. Kâris b. Yehuda b. Yakub’un oğludur.
İshak, İbrahim’in oğludur.
Hud, Âbir’dir.
Salih, Erfahşed b. Sam b. Nuh’un oğludur.
İbrahim’in adı İbrâhîm’dir, İncil’de “ümmetlerin babası” diye geçer.
Lut, Haran b. Âzer’in oğludur, İbrahim’in yeğenidir.
Sâre, Lut’un kız kardeşi, İbrahim’in eşidir.
Mükatil dedi ki: Güzellik on parçadır; beşi Havva’ya, üçü Sâre’ye, biri Yusuf’a, biri de diğer insanlara verilmiştir.
Abdullah b. Amr’dan rivayet: Melekler “Biz yakın kullarız, arşı taşıyanlarız ve yazıcılarız” dediler; dünya insanlara verildi, onlar yer, içer ve sevinirler; bize de cennet verilsin dediler; Allah “Kendi elimle yarattığım nesil ile ‘ol’ deyip yarattığım varlık bir değildir” buyurdu; bu, “Onlar yaratılmışların en hayırlısıdır” (Beyyine 7) ayetidir.
Abdullah b. Selam dedi ki: Allah katında Âdem’den daha değerli yaratılmış yoktur; meleklerden de üstündür; çünkü secde edilen, secde edenden daha üstündür.

Taberi Tefsiri
Yani kim dünyada zerre kadar kötülük yaparsa onun cezasını da mutlaka görecektir. Bu ayet, insanların yaptıkları hiçbir amelin kaybolmayacağını ve her şeyin eksiksiz olarak karşılarına çıkarılacağını bildirmektedir. Aişe şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Resulü! Abdullah bin Cüd‘an cahiliye döneminde akrabayı gözetir, misafire ikram eder ve birçok iyilik yapardı. Bunlar ona fayda verir mi?” Resulullah şöyle buyurdu: “Hayır, ona fayda vermez. Çünkü o hiçbir gün: ‘Rabbim! Din gününde günahımı bağışla’ dememiştir.” Başka bir rivayette Aişe şöyle demiştir: “Abdullah bin Cüd‘an akrabayı gözetir, misafire ikram eder ve esirleri kurtarırdı. Bunlar ona fayda verir mi?” Resulullah yine: “Hayır. Çünkü o hiçbir zaman: ‘Rabbim! Din gününde günahımı bağışla’ demedi” buyurdu. Seleme bin Yezid el-Cu‘fî de şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Resulü! Annem cahiliye döneminde akrabayı gözetir, misafire ikram ederdi. Bunlar ona fayda verir mi?” Resulullah: “Hayır” buyurdu. Selman bin Âmir de Resulullah’a gelerek: “Babam akrabayı gözetir, emanete riayet eder ve misafire ikram ederdi” dedi. Resulullah: “O İslam’dan önce öldü mü?” diye sordu. Adam: “Evet” dedi. Bunun üzerine Resulullah: “Bunlar ona fayda vermez” buyurdu. Sonra adam dönüp giderken Resulullah onu geri çağırdı ve şöyle dedi: “Bu yaptıkları ona fayda vermeyecek; fakat soyunda etkisi olacaktır. Siz asla zillete düşmeyecek, hor görülmeyecek ve fakir olmayacaksınız.” Enes’ten rivayet edildiğine göre Resulullah şöyle buyurmuştur: “Allah müminin yaptığı hiçbir iyiliği zayi etmez. Ona dünyada rızık verir, ahirette de sevabını verir. Kâfire gelince, yaptığı iyiliklerin karşılığı dünyada verilir; kıyamet günü geldiğinde ise onun hiçbir iyiliği kalmaz.” Muhammed bin Ka‘b el-Kurazî’den rivayet edildiğine göre Resulullah şöyle buyurmuştur: “İster mümin olsun ister kâfir, hiçbir iyilik yapan yoktur ki Allah onun karşılığını ya dünyada ya da ahirette vermesin.” Abdullah bin Amr şöyle rivayet etmiştir: Bu sure indiğinde Ebu Bekir oturuyordu ve ağladı. Resulullah ona: “Seni ağlatan nedir ey Ebu Bekir?” diye sordu. Ebu Bekir: “Beni bu sure ağlattı” dedi. Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurdu: “Eğer siz hiç hata yapmasaydınız ve günah işlemeseydiniz, Allah günah işleyip sonra bağışlanacak başka bir topluluk yaratırdı.” Taberî daha sonra şöyle demektedir: “Bu rivayetler göstermektedir ki mümin, kötülüklerinin cezasını dünyada görür; iyiliklerinin sevabı ise ahirette kendisine verilir. Kâfir ise iyiliklerinin karşılığını dünyada alır; ahirette kötülüklerinin cezasını görür. Kâfirin dünyada yaptığı iyilikler, küfrü sebebiyle ahirette ona fayda vermez.” Abdullah’ın ashabından yetmiş kişinin bu sureyi okuyunca: “Bu çok ağır bir hesaptır” dedikleri rivayet edilmiştir. Son olarak İbn Abbas ayette geçen “zerre” hakkında şöyle demiştir: “Bu kırmızı küçük bir karıncadır.” Başka bir rivayette ise: “Kırmızı küçücük bir böcektir ve neredeyse hiçbir ağırlığı yoktur” denmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görür

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-men ya‘mel miskale zerretin hayran (kim zerre kadar iyilik yaparsa) yerah (onu görür)

Mukatil Tefsiri
Yani kim dünyada zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu kıyamet günü kitabında görür. Buradaki “zerre”, küçüklüğünden dolayı neredeyse görülmeyen en küçük kırmızı karıncanın ağırlığıdır.

Taberi Tefsiri
Yani kim dünyada zerre kadar bir iyilik yaparsa, kıyamet günü onun sevabını mutlaka görecektir. Allah kulların hiçbir amelini kaybetmeyecek, küçük büyük her şeyi eksiksiz olarak ortaya çıkaracaktır. İbn Abbas şöyle demiştir: “Hiçbir mümin ve hiçbir kâfir yoktur ki dünyada yaptığı hayır veya şer ona gösterilmesin. Mümin iyiliklerini ve kötülüklerini görür; sonra Allah onun kötülüklerini bağışlar. Kâfire gelince, onun iyiliklerinin karşılığı dünyada verilir, kötülükleri sebebiyle ise ahirette azap edilir.” Muhammed bin Ka‘b el-Kurazî şöyle demiştir: “Kâfir yaptığı iyiliğin karşılığını dünyada; bedeninde, ailesinde, malında ve çocuklarında görür. Sonra dünyadan çıktığında ahirette ona ait hiçbir iyilik kalmaz. Mümin ise yaptığı kötülüğün cezasını dünyada; bedeninde, ailesinde, malında ve çocuklarında görür. Böylece dünyadan çıktığında üzerinde kötülük kalmaz.” Ebu Bekir’in Resulullah ile birlikte yemek yerken bu ayetler indiğinde korktuğu ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ey Allah’ın Resulü! Yaptığım zerre kadar kötülüğün karşılığını da mı göreceğim?” Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurmuştur: “Ey Ebu Bekir! Dünyada hoşuna gitmeyen şeyler, işlediğin küçük kötülüklerin karşılığıdır. Allah ise iyiliklerinin sevabını kıyamet gününe saklamaktadır.” Daha sonra şu ayeti okumuştur: “Başınıza gelen her musibet, ellerinizin kazandığı sebebiyledir; Allah çoğunu da affeder.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O gün insanlar amelleri kendilerine gösterilmek üzere bölük bölük dönerler

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Yevme izin yasduru n-nasu (o gün insanlar çıkarlar) eştaten (bölük bölük) li-yurav a‘malehum (amelleri kendilerine gösterilsin diye)

Mukatil Tefsiri
Yani insanlar hesap ve arzdan sonra cennet ve cehennemdeki yerlerine dağılmış halde dönerler. Bu, Allah’ın şu sözü gibidir:

“O gün ayrılıp bölük bölük olurlar.” (Rûm 43)

Yani bir grup cennette, bir grup cehennemde olur.

Daha önce:

“Yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman.”

buyurmuştu. Burada ise insanların amellerini görmeleri için dışarı çıkarıldığını bildirdi. Yani hayır ve şer olarak yaptıkları işleri gözleriyle görsünler diye.

“Aştât” yani birbirinden ayrılmış topluluklar demektir; artık bir daha birleşmezler.

Taberi Tefsiri
Bazı âlimler bu ayette takdim ve tehir bulunduğunu söylemiş ve anlamın şöyle olduğunu açıklamışlardır: “O gün yer haberlerini anlatacaktır; çünkü Rabbin ona vahyetmiştir. İnsanlara amelleri gösterilsin diye insanlar o gün grup grup döneceklerdir.” Yani insanlar hesap yerinden farklı gruplar hâlinde ayrılacaklardır. Bir grup sağ tarafa götürülüp cennete sevk edilecek, diğer grup ise sol tarafa götürülüp cehenneme sürülecektir. Allah’ın: “Amelleri kendilerine gösterilsin diye” buyruğunun anlamı şudur: Dünyada Allah’a itaat eden kişi yaptığı iyilikleri ve Allah’ın onun için hazırladığı nimetleri görecektir. Allah’a isyan eden kişi ise yaptığı kötülükleri, bunların karşılığında hazırlanmış olan zillet, aşağılanma ve cehennem azabını görecektir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Bi-enne rabbeke evha leha (çünkü Rabbin ona vahyetmiştir)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah yere haberlerini anlatmasını vahyetmiştir. Ayrıca Rabbin ona konuşmayı vahyetmiştir. İşte “Rabbin ona vahyetti.” sözünün anlamı budur.

Taberi Tefsiri
Yani yerin konuşması, ölüleri dışarı çıkarması ve insanların amellerini haber vermesi, Allah’ın ona emretmesi ve vahyetmesi sebebiyledir. Mücahid bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah yere emredecek, o da içindekileri dışarı atacak ve boşalacaktır.” Başka bir rivayette Mücahid: “Rabbin ona emretti” demiştir. İbn Abbas ise: “‘Rabbin ona vahyetti’ ifadesinin anlamı, Allah’ın yere vahyetmesidir” diye açıklamıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O gün yer haberlerini anlatır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Yevme izin tuhaddisu (o gün anlatır) ahbareha (haberlerini)

Mukatil Tefsiri
Yani yer, üzerinde işlenen hayır ve şerri haber verecektir. Yer şöyle diyecektir:

“Benim üzerimde Allah’ın birliği kabul edildi, namaz kılındı, oruç tutuldu, hac yapıldı, umre yapıldı, cihad edildi ve Rabbe itaat edildi.”

Mümin buna sevinir. Kâfire ise şöyle der:

“Benim üzerimde şirk koşuldu, zina edildi, hırsızlık yapıldı, içki içildi, şu ve şu günahlar işlendi.”

Böylece onu yüzüne karşı azarlayacaktır. Organlar ve amelleri yazan melekler de onun aleyhine şahitlik edecektir. Allah zaten onun yaptıklarını bilmektedir. İşte bu büyük bir rezilliktir.

İnkârcı insan kendi amellerini işitince korkuyla:

“Buna ne oluyor?” der. Yani yere ne oluyor da üzerinde yapılanları konuşuyor?

Bunun üzerine ona:

“O gün yer haberlerini anlatacaktır.”

denilir. Yani yer, üzerinde yaşayanların işlediği hayır ve şerre şahitlik edecektir. Kâfir bunu duyunca:

“Yere ne oluyor da konuşuyor?” der.

Dünyada onun iyiliklerini ve kötülüklerini yazmakla görevli melek şöyle der:

“İşittiğin bu sözler, yerin kendi üzerinde yaşayanlara şahitlik etmesidir.”

Taberi Tefsiri
Yani kıyamet günü yer, üzerinde meydana gelen olayları, insanların işledikleri amelleri ve Allah’ın kendisine emrettiği şeyleri haber verecektir. Abdullah bin Mesud’dan gelen rivayete göre yer gerçekten konuşacak ve şöyle diyecektir: “Allah bana bunu emretti, bana vahyetti ve buna izin verdi.” Said bin Cübeyr ise bu ayeti bazen: “O gün yer haberlerini bildirecektir” şeklinde okurdu. Ona göre yerin haber vermesi, içindeki ölüleri dışarı çıkarması ve kıyametin hâllerini ortaya koymasıdır. Taberî daha sonra şöyle demektedir: “Bu görüş doğru bir anlam taşımaktadır. Çünkü yer, geçirdiği sarsıntı, titreme ve ölüleri dışarı çıkarmasıyla haberlerini açıklamış olacaktır.” Süfyan ise şöyle demiştir: “Yer, üzerinde işlenen her hayrı ve her şerri haber verecektir.” İbn Zeyd de şöyle demiştir: “Yer, üzerinde insanların yaptığı bütün amelleri anlatacaktır.” Mücahid ise: “Yer insanlara, üzerinde ne yaptıklarını haber verecektir” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve insan “Buna ne oluyor?” dediğinde

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve kale l-insanu (insan dedi ki) ma leha (ona ne oluyor)

Mukatil Tefsiri
Kâfir korku içinde: “Yere ne oluyor da üzerinde yapılanları konuşuyor?” der.

Taberi Tefsiri
Yani insanlar kıyamet günü yerin bu korkunç sarsıntısını, yarılmasını ve ölüleri dışarı çıkarmasını görünce şaşkınlık ve korku içinde: “Bu yere ne oluyor? Neden böyle sarsılıyor? Bunun hâli nedir?” diyeceklerdir. İbn Abbas bu ayette geçen “insan” kelimesi hakkında: “Burada kastedilen kâfirdir” demiştir. Çünkü kıyametin dehşeti karşısında korkuya düşüp şaşkınlık gösteren kimse odur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve yer ağırlıklarını dışarı çıkardığında

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ahraceti l-ardu (yer çıkardığı zaman) eskaleha (ağırlıklarını)

Mukatil Tefsiri
Yani yer hareket edip çalkalanır ve içinde bulunan insanları, hayvanları, cinleri ve üzerinde bulunan şeytanları dışarı çıkarır. Sonunda bomboş hale gelir, içinde hiçbir şey kalmaz. Sonra yer yeni, bembeyaz bir şekilde dümdüz yayılır; sanki gümüş gibi veya saf bir cevher gibidir. Güneş ışığı gibi bir parıltısı vardır. Üzerinde hiçbir günah işlenmemiş ve hiçbir kan dökülmemiştir. Çünkü ilk sûra üfürüldüğünde bütün yaratıklar ölür, sonra ikinci sûra üfürülür.

Birinci üfürüşte yedinci göğün üstünde arşın altından seslenilir. İkinci üfürüş ise Beytülmakdis’ten olur. İsrafil Beytülmakdis kayasının üzerine oturur ve şöyle seslenir:

“Ey çürümüş kemikler, parçalanmış damarlar ve dağılmış etler! Hesap yerine çıkın ki amellerinizin karşılığını alasınız.”

Bunun üzerine insanlar kabirlerinden yeni yere çıkarılırlar. O yere “Sâhire” denir. Bu, Allah’ın şu sözüdür:

“Bir de bakarsın ki onlar Sâhire’dedir.” (Nâziât 14)

Ayrıca “Yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman.” ayeti, yerin ölüleri ve malları dışarı çıkarması anlamına da gelir.

Taberi Tefsiri
Yani yer, içinde bulunan bütün ölüleri kabirlerinden çıkarıp dışarı atacaktır. İnsan öldüğünde yerin içinde bulunduğu için yer için bir ağırlık hâline gelir. Hayatta iken de yerin üstünde bir ağırlıktır. Kıyamet günü geldiğinde ise yer, içinde sakladığı bütün ölüleri dışarı çıkaracak ve insanlar yeniden diriltilmiş olarak kabirlerinden çıkacaktır. İbn Abbas bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Yerin çıkardığı ağırlıklar ölülerdir.” Başka bir rivayette yine İbn Abbas: “Burada kastedilen ölülerdir” demiştir. Mücahid ise: “Yani kabirlerde bulunanları çıkaracaktır” diye açıklamıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yer sarsıldıkça sarsıldığında

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İza zulzileti l-ardu (yer sarsıldığı zaman) zilzaleha (şiddetli sarsıntısıyla)

Mukatil Tefsiri
Yani kıyamet günü İsrafil’in şiddetli sesi sebebiyle yer sarsılır ve hareket eder. Şiddetli sarsıntı yüzünden çatlar ve üzerindeki her şeyi parçalar. Üzerinde bulunan dağları, binaları ve ağaçları dışarı atıncaya kadar durulmaz. Ondan çıkan her şey tekrar içine girer. Dünya şiddetle sarsılır ve sonra sakinleşir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette kıyametin kopuşunu anlatmakta ve şöyle buyurmaktadır: “Yer, kıyametin gerçekleşeceği vakitte kendisine ait o büyük ve şiddetli sarsıntıyla sarsıldığı zaman…” Buradaki “zilzâl” kelimesi, yerin büyük bir titremeyle altüst olması, şiddetle sallanması ve düzeninin bozulması anlamındadır. O gün yeryüzü öyle bir şekilde sarsılacaktır ki dağlar yerinden oynayacak, insanlar korku içinde kalacak ve dünyanın düzeni tamamen değişecektir. Taberî, “zilzâl” kelimesinin kırık okunduğunda mastar, üstünlü okunduğunda ise isim olduğunu açıklamış ve “yerin sarsıntısı” ifadesinin ayet sonlarının uyumuna uygun olduğu için bu şekilde kullanıldığını söylemiştir. Abdullah bin Mesud zamanında bir deprem olduğunda Abdullah şöyle demiştir: “Ey yer! Sana ne oluyor? Şunu bilin ki eğer konuşsaydı kıyamet kopmuş olurdu.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onların Rableri katındaki mükâfatı, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleridir; orada ebedî kalırlar; Allah onlardan razı olmuş, onlar da O’ndan razı olmuşlardır; işte bu, Rabbinden korkan kimse içindir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Cezauhum inde rabbihim (onların mükafatı Rableri katındadır) cennatu عدn (Adn cennetleri) tecri min tahtiha l-enhar (altından ırmaklar akan) halidine fiha ebeda (orada ebedî kalırlar) radiya llahu anhum ve radu anh (Allah onlardan razı oldu onlar da O’ndan razı oldu) zalike li-men haşiye rabbeh (bu Rabbinden korkan içindir)

Mukatil Tefsiri
Yani onların ahirette Rableri katındaki sevabı, altlarından nehirler akan Adn cennetleridir. Orada ebedî kalacaklardır ve ölmeyeceklerdir. “Allah onlardan razı olmuştur.” Yani itaatlerinden dolayı. “Onlar da O’ndan razı olmuşlardır.” Yani verilen sevaptan dolayı. “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir.” Yani dünyada Rabbinden korkan kimse içindir. Topraktan yaratılan her şeye “beriyye” denilir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette, iman edip salih ameller işleyen kimselerin kıyamet gününde Rableri katındaki mükâfatını haber vermektedir. Onların mükâfatı, içinde sürekli kalacakları Adn cennetleridir. “Adn cennetleri” ifadesiyle, içinde ikamet edilen, terk edilmeyen ve oradan göç edilmeyen bağlar ve bahçeler kastedilmektedir. Bu cennetlerin ağaçlarının ve köşklerinin altından ırmaklar akmaktadır.

Allah’ın: “Orada ebedî olarak kalacaklardır” buyruğunun anlamı, onların bu cennetlerde sonsuza kadar kalacak olmalarıdır. Onlar oradan çıkarılmayacaklar ve orada ölüm de tatmayacaklardır. Çünkü Allah onların nimetini sürekli ve kesintisiz kılmıştır.

Ardından Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır.”

Yani Allah, onların dünyada kendisine itaat etmelerinden, emirlerini yerine getirip yasaklarından kaçınmalarından razı olmuştur. Çünkü onlar, Allah’ın azabından kurtulmak için dünyada O’na kulluk etmişler ve O’nun rızasını istemişlerdir.

“Onlar da Allah’tan razı olmuşlardır” buyruğunun anlamı ise şudur: Allah’ın kıyamet gününde kendilerine verdiği sevap, ikram, nimet ve üstünlük sebebiyle onlar da Rablerinden razı olmuşlardır. Çünkü Allah onlara, dünyadaki itaatlerinin karşılığında büyük bir mükâfat ve bitmeyen bir nimet vermiştir.

Sonra Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir.”

Yani burada anlatılan bu büyük hayır, bu sevap, bu cennetler ve Allah’ın rızası; dünyada gizli ve açık her hâlinde Rabbinden korkan kimseler içindir. Onlar Allah’tan korkarak O’nun farzlarını yerine getirmiş, günahlardan kaçınmış ve O’na karşı gelmekten sakınmışlardır. İşte Allah’ın vaat ettiği bu büyük mükâfat, böyle kimseler içindir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz iman edip salih amel işleyenler, işte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne llezine amenu (şüphesiz iman edenler) ve amilu s-salihat (ve salih amel işleyenler) ulaike hum hayru l-beriyye (işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdır)

Mukatil Tefsiri
Yüce Allah bu ayette şöyle buyurmaktadır: “Allah’a ve Resulü Muhammed’e iman edenler, dini yalnız Allah’a has kılarak O’na kulluk edenler, hanif olarak şirkten uzak duranlar, namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler ve Allah’ın emrettiği şeylere itaat edip yasakladığı şeylerden kaçınanlar var ya, işte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır.”

Yani insanlar içerisinde Allah’ın katında en üstün ve en hayırlı olanlar bunlardır. Çünkü onlar iman ile salih ameli bir araya getirmiş, Allah’a samimiyetle kulluk etmiş ve O’nun dinine bağlanmışlardır.

Daha sonra Taberî şu rivayeti nakletmektedir:

Muhammed bin Ali’den rivayet edildiğine göre Resulullah bu ayet hakkında Ali’ye şöyle buyurmuştur:

“Ey Ali! Sen ve senin taraftarların.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz kitap ehlinden inkâr edenler ve müşrikler, içinde ebedî kalmak üzere cehennem ateşindedirler; işte onlar yaratılmışların en kötüleridir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne llezine keferu (şüphesiz inkâr edenler) min ehli l-kitabi vel-muşrikin (kitap ehlinden ve müşriklerden) fi nari cehennem (cehennem ateşindedirler) halidine fiha (orada ebedî kalırlar) ulaike hum şerru l-beriyye (işte onlar yaratılmışların en kötüsüdür)

Mukatil Tefsiri
Allah kıyamet günü müşrikleri zikrederek şöyle buyurdu: Ehl-i kitaptan inkâr edenler ve müşrikler cehennem ateşindedirler; orada sürekli kalacaklardır ve ölmeyeceklerdir. “İşte onlar yaratılmışların en kötüleridir.” Yani yeryüzündeki yaratılmışların en şerlileridir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette şöyle buyurmaktadır: “Yahudilerden, Hristiyanlardan ve müşriklerden Allah’ı ve Resulü Muhammed’i inkâr edenler, onun peygamberliğini kabul etmeyip yalanlayanlar cehennem ateşindedirler.” Allah’ın: “Orada ebedî olarak kalacaklardır” buyruğunun anlamı, onların cehennemde sürekli kalacak olmalarıdır. Onlar oradan çıkmayacaklar ve orada ölerek kurtulamayacaklardır. Allah burada onların azabının kesintisiz ve sonsuz olacağını haber vermektedir.

Ardından Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte onlar yaratılmışların en kötüleridir.”

Yani Allah’ın yarattığı ve var ettiği mahlûkatın en kötüleri bunlardır. Çünkü onlar Allah’ı inkâr etmiş, peygamberini yalanlamış ve hak kendilerine apaçık geldikten sonra onu reddetmişlerdir.

Taberî daha sonra “beriyye” kelimesi hakkında Arapların kullanımını açıklamaktadır. Araplar bu kelimeyi genellikle hemzesiz okurlar. Şehirlerin kıraat imamları da kelimeyi bu şekilde okumuşlardır. Yalnızca Nafi‘den hemzeli okuduğuna dair bir rivayet nakledilmiştir. Bu görüşe göre kelime, Allah’ın: “Onu yaratmadan önce” ayetindeki “berae” fiilinden türemiştir. Hemzesiz okuyanların ise iki gerekçesi vardır. Birincisi, Arapların bazı kelimelerde hemzeyi hafifletip terk etmeleridir. “Melek” kelimesinde olduğu gibi burada da hemze bırakılmıştır. İkinci görüşe göre ise “beriyye” kelimesi “bera” yani toprak kökünden gelmektedir. Araplardan: “Ağzında toprak olsun” anlamında “Bifîke’l-berâ” sözü işitilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Oysa onlara ancak Allah’a ihlasla kulluk etmeleri, dini yalnız O’na has kılmaları, hanif olmaları, namazı kılmaları ve zekâtı vermeleri emredilmişti; işte dosdoğru din budur

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma umiru (onlara emredilmedi) illa li-ya‘budu llaha (ancak Allah’a kulluk etmeleri) muhlisine lehu d-din (dini ona has kılarak) hunefa (dosdoğru olarak) ve yukimu s-salata (namazı kılmaları) ve yu’tu z-zekata (zekâtı vermeleri) ve zalike dinu l-kayyime (işte bu dosdoğru dindir)

Mukatil Tefsiri
Allah şöyle buyurdu: Muhammed onlara yalnızca Allah’a ibadet etmelerini emretti. “Dini O’na has kılarak” yani tevhid üzere olmalarını emretti. “Hanifler olarak” yani şirkten uzak Müslümanlar olmalarını istedi. Ayrıca onlara beş vakit farz namazı kılmalarını ve farz olan zekâtı vermelerini emretti. İşte bu dosdoğru millettir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette şöyle buyurmaktadır: “Yahudiler ve Hristiyanlar olan kitap ehline verilen emir, yalnızca Allah’a ibadet etmeleriydi.” Yani onların Allah’a kulluk ederken dini yalnız O’na has kılmaları, ibadetlerinde O’nu birlemeleri ve itaatlerini şirkle karıştırmamaları emredilmişti. Fakat Yahudiler: “Üzeyir Allah’ın oğludur” diyerek Allah’a ortak koştular; Hristiyanlar da Mesih hakkında aynı şeyi söylediler. Ayrıca Muhammed’in peygamberliğini inkâr ederek Allah’ın emrine aykırı davrandılar.

Allah’ın: “Dini yalnız O’na has kılarak” buyruğunun anlamı, kulluğu sadece Allah için yapmak, ibadeti yalnız O’na yöneltmek ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamaktır. Ardından gelen “hanifler olarak” ifadesi ise, batıldan uzaklaşıp hakka yönelmiş kimseler anlamındadır. Taberî, hanifliğin anlamının daha önce açıklandığını söyledikten sonra bu konuda gelen bazı rivayetleri nakletmiştir.

İbn Abbas bu ayet hakkında şöyle demiştir:

“‘Dini yalnız O’na has kılarak hanifler olarak’ ifadesinin anlamı, hac yapan, Müslüman olan ve şirk koşmayan kimseler olmalarıdır.” Ardından şöyle demiştir: “Namazı dosdoğru kılsınlar, zekâtı versinler ve hac yapsınlar. İşte dosdoğru din budur.”

Katade ise şöyle demiştir:

“Haniflik; sünnet olmak, anneleri, kızları, kız kardeşleri, halaları ve teyzeleri haram kabul etmek ve hac ibadetleri gibi dinin hükümlerini yerine getirmektir.”

Allah’ın: “Namazı dosdoğru kılsınlar ve zekâtı versinler” buyruğunun anlamı da şudur: Onlara namazı gereği gibi yerine getirmeleri ve zekâtı hak sahiplerine vermeleri emredilmiştir.

Ardından Allah şöyle buyurmaktadır:

“İşte dosdoğru din budur.”

Yani kitap ehli ve müşriklerden inkâr edenlere emredilen bu şeyler, dosdoğru, adaletli ve istikamet üzere olan gerçek dindir. Burada geçen “kayyime” kelimesi; doğru, adaletli ve sapmayan anlamındadır. Din kelimesi “kayyime”ye nispet edilmiştir. Gerçekte doğru ve dosdoğru olan dinin kendisidir. Ancak lafızların farklı oluşu sebebiyle bu şekilde ifade edilmiştir.

Taberî, Abdullah’ın kıraatinde bunun: “İşte doğru din budur” şeklinde okunduğunu zikretmiş ve “kayyime” kelimesinin dişil gelmesinin sebebini şöyle açıklamıştır: Bu kelime “millet” anlamındaki gizli bir kelimenin sıfatı yapılmıştır. Yani anlam: “İşte doğru ve dosdoğru millet budur” demektir; Yahudilik ve Hristiyanlık değil.

Katade bu ayet hakkında şöyle demiştir:

“Bu din, Allah’ın resulünü kendisiyle gönderdiği, kendisi için meşru kıldığı ve razı olduğu dindir.”

İbn Zeyd ise Allah’ın:

“Dosdoğru kitaplar”
ve
“İşte dosdoğru din budur”

ayetleri hakkında şöyle demiştir:

“Buradaki ‘kayyime’, doğru, dengeli ve istikamet üzere olan anlamındadır.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kendilerine kitap verilenler, kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma teferraka llezine utu l-kitabe (kitap verilenler ayrılığa düşmedi) illa min ba‘di ma caethumu l-beyyine (ancak açık delil geldikten sonra)

Mukatil Tefsiri
Buradaki “kendilerine kitap verilenler” Yahudi ve Hristiyanlardır. Onların Muhammed hakkındaki ayrılıkları, kendilerine açıklama geldikten sonra ortaya çıktı. Allah şöyle buyurmaktadır: Küfredenler, Muhammed’i doğrulama konusunda bir aradaydılar. Çünkü onun sıfatı kendi kitaplarında bulunuyordu. Fakat Allah onu İshak oğullarından olmayan biri olarak gönderince ihtilafa düştüler. İçlerinden bazıları iman etti. Bunlardan biri Abdullah b. Selâm ve Tevrat ehli olan arkadaşlarıydı. İncil ehli içinden de Buhayrâ’nın da bulunduğu kırk kişi iman etti. Ehl-i kitabın geri kalanı ise onu yalanladı.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette şöyle buyurmaktadır: “Yahudiler ve Hristiyanlar, Muhammed’in peygamberliği konusunda ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler.” Yani Allah’ın Muhammed’i resul olarak göndermesinden sonra onların bir kısmı onu yalanladı, bir kısmı ise ona iman etti. Oysa Muhammed gönderilmeden önce onun peygamber olacağı konusunda ayrılığa düşmüş değillerdi.

Taberî şöyle demektedir:
“Buradaki apaçık delil, Muhammed’in Allah tarafından gönderilmiş bir resul olduğunun açıklanmasıdır. Allah onu gönderince Yahudiler ve Hristiyanlar onun hakkında ayrılığa düştüler; bir kısmı onu yalanladı, bir kısmı ise ona iman etti. Halbuki o gönderilmeden önce onun peygamber olduğu konusunda ihtilaf etmiyorlardı.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Onların içinde dosdoğru hükümler vardır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fiha kutubun kayyime (onun içinde dosdoğru hükümler vardır)

Mukatil Tefsiri
Yani Muhammed’in sahifelerinde doğru ve hak üzere bulunan kitaplar vardır. İçinde eğrilik ve ihtilaf yoktur. Ona “kitaplar” denilmesinin sebebi, Kur’an’da Allah’ın zikrettiği birçok farklı hüküm ve meseleleri kapsamasıdır.

Taberi Tefsiri
Yani o temizlenmiş sahifelerin içinde Allah tarafından indirilmiş dosdoğru, adaletli ve sapmasız hükümler bulunmaktadır. Bu kitaplarda hiçbir yanlışlık ve eğrilik yoktur. Çünkü onlar Allah katından indirilmiştir.

Taberî bu ayeti şöyle açıklamaktadır:
“O temiz sahifelerin içinde Allah’tan gelen doğru, adaletli ve istikamet üzere hükümler vardır. Onlarda hata bulunmaz; çünkü onlar Allah katındandır.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Allah’tan bir elçi, tertemiz sahifeler okuyan

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Rasulun mine llah (Allah’tan bir elçi) yetlu suhufen mutahhara (tertemiz sahifeler okur)

Mukatil Tefsiri
Allah burada Nebi’yi haber vererek şöyle buyurdu: “Allah tarafından gönderilmiş bir elçi.” Yani tertemiz sahifeler okumaktadır. Buradaki sahifelerden maksat kitaptır. Çünkü onda birçok özellik ve çeşitli hükümler bulunmaktadır. “Tertemiz” yani küfür ve şirkten arındırılmıştır. Yani içinde küfür ve şirk bulunmayan bir kitabı okumaktadır. İçinde yazı bulunan her şeye “suhuf” denilir.

Taberi Tefsiri
Yani o apaçık delil, Allah tarafından gönderilmiş olan Muhammed’dir. O, batıldan, yanlışlıktan ve yalandan arındırılmış sahifeleri okumaktadır. Bu sahifeler Kur’an’dır.

Taberî şöyle demektedir: “Allah burada apaçık delili açıkladı ve onun Allah tarafından gönderilmiş bir resul olduğunu bildirdi. Bu resul, temizlenmiş sahifeler okumaktadır.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kitap ehlinden inkâr edenler ve müşrikler, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar ayrılacak değillerdi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Lem yekuni llezine keferu (inkâr edenler olmadı) min ehli l-kitabi (kitap ehlinden) vel-muşrikin (ve müşriklerden) munfekkine (ayrılacak) hatta te’tiyehumu l-beyyine (kendilerine açık delil gelinceye kadar)

Mukatil Tefsiri
Buradaki ehl-i kitaptan maksat Yahudi ve Hristiyanlardır. Müşriklerden maksat ise Arap müşrikleridir. “Ayrılacak değillerdi” yani küfür ve şirkten vazgeçecek değillerdi. Çünkü ehl-i kitap: “Kitabımızda vasfını bulduğumuz peygamber ne zaman gönderilecek?” diyorlardı. Araplar da: “Eğer bize öncekilerden bir öğüt gelmiş olsaydı elbette Allah’ın ihlaslı kulları olurduk.” (Saffât 168-169) diyorlardı. Bunun üzerine Allah: “Ehl-i kitaptan inkâr edenler ve müşrikler ayrılacak değillerdi.” buyurdu. Yani Yahudiler, Hristiyanlar ve Arap müşrikleri küfür ve şirkten vazgeçmeyeceklerdi; ta ki kendilerine apaçık delil gelinceye kadar. Bu apaçık delil Muhammed’dir. O, onların sapıklığını ve şirkini açıklamıştır.

Taberi Tefsiri
Tefsir âlimleri bu ayetin anlamı hakkında farklı görüşler söylemişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: “Tevrat ve İncil ehli olan inkârcılar ile putlara tapan müşrikler, bu Kur’an kendilerine gelinceye kadar içinde bulundukları inkâr ve sapıklığı terk edecek değillerdi.” Mücahid ayette geçen “münfekkîn” kelimesi hakkında şöyle demiştir: “Onlar, hak kendilerine açıkça belli oluncaya kadar içinde bulundukları hâlden vazgeçecek değillerdi.” Katade de şöyle demiştir: “Ayetteki anlam, onların içinde bulundukları durumdan vazgeçmeyecek olmalarıdır.” Başka bir rivayette Katade: “Buradaki apaçık delil Kur’an’dır” demiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: “Müşrikler, kendilerine o ayırıcı delil gelinceye kadar içinde bulundukları hâlden ayrılacak değillerdi.”

Başka bazı âlimler ise ayetin anlamını şöyle açıklamışlardır: “Kitap ehli ve müşrikler, Muhammed’in peygamberlik sıfatının kendi kitaplarında bulunduğunu inkâr etmiyorlardı. Ancak o gönderilince onun hakkında ayrılığa düştüler.”

Taberî daha sonra şöyle demektedir: “Bu görüşler arasında doğruya en yakın olan şudur: Kitap ehli ve müşrikler, Muhammed’in peygamberliği konusunda ayrılığa düşmüş değillerdi; ta ki kendilerine apaçık delil gelinceye kadar. Bu apaçık delil ise Allah’ın onu kullarına resul olarak göndermesidir.”

Ardından Taberî şöyle açıklamaktadır: “Burada geçen ‘münfekkîn’ kelimesi, iki şeyin birbirinden ayrılması anlamındaki ‘infikâk’tan gelmektedir. Bu sebeple ayrıca bir habere ihtiyaç duymamıştır. Eğer ‘devam etmek’ anlamında olsaydı cümlenin tamamlanması için başka bir habere ihtiyaç olurdu.”

Daha sonra Allah apaçık delilin ne olduğunu açıklayarak şöyle buyurmaktadır:

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O gece tan yerinin doğuşuna kadar bir esenliktir

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Selamun hiye (o gece esenliktir) hatta matla‘i l-fecr (fecrin doğuşuna kadar)

Mukatil Tefsiri
Yani o gece baştan sona selamet, bereket ve hayırdır; fecrin doğuşuna kadar devam eder. Abdullah b. Sabit rivayet etti: Babası dedi ki, Hüzeyl dedi ki, Mükatil b. Hayyan’dan, o da Dahhak b. Müzahim’den, o da Enes b. Malik’ten, o da Mükatil b. Süleyman’dan, o da Dahhak’tan, o da İbn Abbas’tan rivayet etti: “Ruh, büyük yaratılışlı bir insan suretindedir; Allah’ın ‘Sana ruhtan soruyorlar’ (İsra 85) ayetinde bahsettiği varlıktır; o bir melektir ve meleklerle birlikte saf halinde durur.”

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette Kadir gecesinin başından fecrin doğuşuna kadar tamamen esenlik, bereket ve hayır olduğunu haber vermektedir. Yani o gece baştan sona kadar selamet gecesidir; onda kötülük yoktur. Katade şöyle demiştir: “O gece tamamen hayırdır ve fecrin doğuşuna kadar devam eder.” Başka bir rivayette şöyle denmiştir: “O gecenin tamamı hayırdır; fecrin doğuşuna kadar sürer.” Mücahid ise şöyle demiştir: “O gece her iş selamet içindedir.” İbn Zeyd de şöyle demiştir: “O gecede hiçbir kötülük yoktur; baştan sona tamamen hayırdır.” Abdurrahman bin Ebi Leyla ise şöyle demiştir: “O gecede yeni bir iş meydana gelmez.” Daha sonra Taberî, ayette geçen: “Tan yerinin ağarmasına kadar” ifadesinin anlamının “fecrin doğuşuna kadar” olduğunu açıklamıştır. Ardından kıraat farklılıklarından söz etmiş ve bazı kıraat imamlarının “matla‘” kelimesini üstünlü, bazılarının ise esreli okuduğunu belirtmiştir. Taberî’ye göre doğru okunuş üstünlü olandır. Çünkü “matla‘” kelimesi burada “doğuş” anlamındadır. Esreli okunuş ise “doğulan yer” anlamına gelir. Bu bağlamda kastedilen anlam doğuş olduğu için üstünlü okunuş daha doğrudur.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Melekler ve Ruh o gecede Rablerinin izniyle her iş için inerler

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Tenezzelü l-melaiketu (melekler iner) ve r-ruhu (ve ruh) fiha (onda) bi-izni rabbihim (Rablerinin izniyle) min kulli emr (her iş için)

Mukatil Tefsiri
Yani o gece güneş battığı andan itibaren melekler ve Ruh iner; Rablerinin emriyle inerler; o yıl içinde olacak her şey, Allah’ın takdir ettiği ve hükmettiği işler, rahmet ile birlikte indirilir; o yılın kaderi o gecede bir sonraki yıla kadar indirilir.

Taberi Tefsiri
Tefsir âlimleri bu ayetin anlamı hakkında farklı görüşler söylemişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: “Melekler ve Ruh, yani Cebrail, Rablerinin izniyle Kadir gecesinde inerler. Onlar, Allah’ın o yıl için hükmettiği rızıklar, eceller ve diğer bütün işleri beraberlerinde getirirler.” Katade şöyle demiştir: “O gecede gelecek seneye kadar meydana gelecek bütün işler hükme bağlanır.” Başka âlimler ise şöyle demiştir: “Melekler ve Ruh o gecede inerler ve karşılaştıkları hiçbir mümin erkek ve kadını bırakmadan hepsine selam verirler.” İbn Abbas’tan farklı bir kıraat rivayet edilmiş ve onun: “Her kişiye selam vardır” şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Bu kıraati okuyanlar ayete şu anlamı vermişlerdir: “Melekler ve Ruh, Rablerinin izniyle inerler; her melek mümin erkeklere ve kadınlara selam verir.” Fakat Taberî bu kıraatin kabul edilmeyeceğini söylemiş ve şöyle demiştir: “Bu kıraat doğru değildir. Çünkü kıraat imamlarının tamamı bunun aksini okumuşlardır ve Müslümanların mushaflarında da bu şekilde yazılmamıştır.” Ardından şöyle demiştir: “Bu konuda doğru olan görüş, Katade’nin söylediği ilk görüştür. Yani melekler Allah’ın o yıl için takdir ettiği bütün işler sebebiyle inerler.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kadir gecesi bin aydan daha hayırlıdır

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Leyletu l-kadr (kadir gecesi) hayrun min elfi şehr (bin aydan daha hayırlıdır)

Mukatil Tefsiri
Yani bu gecede yapılan amel, içinde Kadir gecesi bulunmayan bin aydan daha hayırlıdır.

Taberi Tefsiri
Tefsir âlimleri bu ayetin anlamı hakkında farklı görüşler söylemişlerdir. Bir kısmı şöyle demiştir: “Kadir gecesinde Allah’a itaat ederek yapılan amel, namaz, oruç ve gece ibadeti; içinde Kadir gecesi bulunmayan bin aylık amelden daha hayırlıdır.” Mücahid şöyle demiştir: “Kadir gecesindeki amel, oruç ve gece ibadeti bin aydan daha hayırlıdır.” Amr bin Kays da: “O gecede yapılan amel bin aylık amelden daha hayırlıdır” demiştir. Katade ise ayeti şöyle açıklamıştır: “Kadir gecesi, içinde Kadir gecesi bulunmayan bin aydan daha hayırlıdır.” Mücahid’den gelen başka bir rivayette şöyle anlatılmıştır: “İsrailoğulları arasında bir adam vardı. Gece boyunca ibadet eder, sabah olunca akşama kadar düşmanla savaşırdı. Bunu bin ay boyunca yaptı. Bunun üzerine Allah: ‘Kadir gecesi bin aydan daha hayırlıdır’ ayetini indirdi.” Yani Kadir gecesinde yapılan ibadet, o kişinin bin ay boyunca yaptığı amelden daha hayırlıdır. Başka bir rivayette Hasan bin Ali’ye bir adam: “Ey müminlerin yüzünü karartan kişi! Bu adama gidip biat ettin” diyerek Muaviye’yi kastetti. Hasan bin Ali ise şöyle dedi: “Resulullah rüyasında Ümeyyeoğullarının minberine birbiri ardınca çıktığını gördü ve bu durum ona ağır geldi. Bunun üzerine Allah: ‘Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik’ ve ‘Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik’ ayetlerini indirdi.” Rivayetin sonunda şöyle denmiştir: “Ümeyyeoğullarının hükümdarlığı hesaplandı ve onun bin ay olduğu görüldü.” Ancak Taberî şöyle demektedir: “Ayetin zahirine en uygun görüş şudur: Kadir gecesinde yapılan amel, içinde Kadir gecesi bulunmayan bin aylık amelden daha hayırlıdır. Bunun dışındaki görüşler ise ne haberle, ne akılla, ne de Kur’an’ın zahiriyle desteklenmeyen sözlerdir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kadir gecesinin ne olduğunu sana ne bildirdi

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ma edrake (sana ne bildirdi) ma leyletu l-kadr (kadir gecesi nedir)

Mukatil Tefsiri
Yani bu geceyi yüceltmek ve büyüklüğünü göstermek için “sana ne bildirdi” denildi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette Peygamberine hitap ederek: “Ey Muhammed! Kadir gecesinin ne kadar büyük, şerefli ve üstün bir gece olduğunu sana ne bildirdi?” buyurmaktadır. Allah burada bu gecenin faziletinin insanların düşündüğünden çok daha büyük olduğunu bildirmekte ve Peygamberinin dikkatini bu gecenin yüceliğine çekmektedir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnna enzelnahu (şüphesiz biz onu indirdik) fi leyleti l-kadr (kadir gecesinde)

Mukatil Tefsiri
Yani Kur’an’ı Allah, Levh-i Mahfuz’dan dünya semasına indirdi, orada yazıcı melekler olan “sefere”ye verdi; o gece, Cebrail’in bir yıl boyunca peygambere indireceği vahyin miktarı kadar indirilirdi ve böylece Kur’an tamamen ininceye kadar her yıl bu şekilde devam etti; bu indirme Ramazan ayındaki Kadir gecesinde oldu.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette, Kur’an’ın Kadir gecesinde indirildiğini haber vermektedir. Burada kastedilen, Kur’an’ın tamamının bir defada dünya semasına indirilmesidir. Bu gece, Allah’ın o yıl içerisinde meydana gelecek işleri hükme bağladığı, ecelleri, rızıkları ve diğer bütün hikmetli işleri takdir ettiği gecedir. “Kadr” kelimesi hüküm ve takdir anlamına gelir. Araplar: “Allah benim hakkımda şu işi takdir etti” derler. İbn Abbas şöyle demiştir: “Kur’an’ın tamamı Ramazan ayındaki Kadir gecesinde dünya semasına topluca indirildi. Daha sonra Allah yeryüzünde meydana gelmesini istediği olaylara göre onu parça parça indirdi.” Başka bir rivayette İbn Abbas şöyle demiştir: “Allah Kur’an’ı Kadir gecesinde dünya semasına indirdi. Daha sonra vahyetmek istediği ayetleri peyderpey vahyetti.” Yine İbn Abbas’tan gelen bir rivayette şöyle denmiştir: “Kur’an’ın ilk inişi ile son inişi arasında yirmi yıl vardı.” Şa‘bî ise: “Kur’an’ın ilk kısmı Kadir gecesinde indirildi” demiştir. İbn Abbas başka bir rivayette şöyle demiştir: “Kur’an üst semadan dünya semasına bir defada indirildi, sonra yıllar boyunca parça parça indirildi.” Ardından şu ayeti okumuştur: “Yıldızların yerlerine yemin ederim.” Ve şöyle demiştir: “Kur’an yıldızlar gibi parça parça indirildi.” Başka bir rivayette ise şöyle demiştir: “Kur’an Kadir gecesinde dünya semasına bir defada indirildi. Sonra Allah onu yıldızların doğuşu gibi Resulüne birbiri ardınca indirdi.” Daha sonra şu ayeti okumuştur: “Onlar: ‘Kur’an ona bir defada indirilseydi ya!’ dediler. Biz onunla senin kalbini sağlamlaştıralım diye böyle yaptık ve onu ağır ağır okuduk.” Mücahid de şöyle demiştir: “Kadir gecesi hüküm gecesidir.” Said bin Cübeyr ise şöyle demiştir: “Kadir gecesinde hacca gidecek olanlara izin verilir, isimleri ve babalarının isimleri yazılır; onlardan hiç kimse eksilmez ve hiç kimse artırılmaz.” Hasan el-Basrî’ye bir adam: “Kadir gecesi her Ramazan’da olur mu?” diye sorduğunda Hasan şöyle cevap vermiştir: “Kendisinden başka ilah olmayan Allah’a yemin olsun ki evet, her Ramazan’da vardır. O gece Kadir gecesidir. O gecede her hikmetli iş hükme bağlanır. O gecede eceller, ameller ve rızıklar gelecek seneye kadar takdir edilir.” İbn Ömer de: “Kadir gecesi her Ramazan’dadır” demiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır, ona itaat etme; secde et ve yaklaş.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella (hayır) la tuta‘hu (ona itaat etme) ve-sjud (secde et) ve-kterib (yaklaş)

Mukatil Tefsiri
Müşrikler önce secde eder, sonra rükû yapar, ardından ayağa kalkarlardı. Ayağa kalktıktan sonra putlarından ihtiyaçlarını isterlerdi. Bunun üzerine Allah secde etmelerini ve kendisine yaklaşmalarını emretti. Resulullah secde ediyor, sonra rükû yapıyor, ardından ayağa kalkıp Allah’a dua ederek O’na hamdediyordu. Daha sonra Allah müşriklerin uygulamasına muhalefet ederek Nebi’ye kıyamla başlamasını, sonra rükû ve ardından secde yapmasını emretti. Allah: “Haydi meclisini çağırsın.” buyurdu; yani yardımcılarını çağırsın. “Biz de zebânileri çağıracağız.” buyurdu; yani cehennem bekçilerini çağıracağız. Onların ayakları yerin en alt tabakalarında, başları ise göktedir. “Hayır! Ona itaat etme.” buyurarak Nebi’ye, Ebû Cehil’in namazı bırakma isteğine boyun eğmemesini emretti. “Secde et.” buyurdu; yani Allah için namaz kıl. “Yaklaş.” buyurdu; yani itaat ederek Allah’a yakın ol. Ebû Cehil zebânilerin zikredildiğini duyunca: “Allah’ın vaadi geldi.” dedi ve Nebi’nin yanından ayrıldı. Daha önce ona saldırmayı düşünmüştü. Döndüğünde ona: “Ey Ebü’l-Hakem! Ondan korktun mu?” dediler. O da: “Hayır, fakat zebânilerden korktum.” dedi.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Durum Ebu Cehil’in söylediği gibi değildir. Ey Muhammed! Seni namazı bırakmaya çağırdığı konuda ona itaat etme.”

Yani Allah, Peygamberine Ebu Cehil’in sözünü dinlememesini, ibadeti terk etmemesini emretmektedir.

Ardından şöyle buyurmuştur:

“Rabbine secde et ve O’na yaklaş.”

Yani Allah’a ibadet ederek, O’na itaat ederek ve namaz kılarak Rabbine yakınlaş. Çünkü Ebu Cehil sana zarar veremeyecek, biz seni ondan koruyacağız.

Katade şöyle demiştir:

“Bu ayet Ebu Cehil hakkında inmiştir. Çünkü o: ‘Muhammed’i namaz kılarken görürsem boynuna basacağım’ demişti. Bunun üzerine Allah: ‘Hayır! Ona itaat etme, secde et ve yaklaş’ ayetini indirdi.”

Resulullah da Ebu Cehil’in bu sözünü duyunca şöyle buyurmuştur:

“Eğer bunu yapmış olsaydı zebaniler onu kapıp götürürdü.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Biz de zebânileri çağıracağız.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Sened‘u z-zebaniyeh (biz de zebanileri çağıracağız)

Mukatil Tefsiri
Yani cehennem bekçilerini çağıracağız. Onlar, Muhammed’e karşı Benî Mahzûm’un öfkesinden daha şiddetli şekilde Ebû Cehil’e öfkelidirler. Çünkü Ebû Cehil Resulullah’a: “Eğer vazgeçmez ve seni burada görürsem seni yüzüstü sürüklerim.” demişti. Bununla Resulullah’ı küçültmek istemişti. Bunun üzerine Allah onu küçük düşüren şu ayeti indirdi: “Eğer vazgeçmezse onu mutlaka alnından yakalayacağız.” Yani şirk sözünden ve sana düşmanlıktan vazgeçmezse.

Resulullah şöyle buyurdu:

“Ebû Cehil’i ateşten bir denizin içinde gördüm. Yüzüstü cehennemde sürükleniyor, kor ateş dağlarının üzerinden geçirilip vadilerine atılıyordu. O da şöyle diyordu: ‘Anam babam Muhammed’e feda olsun! Bana gerçekten öğüt vermiş ve iyiliğimi istemişti. Fakat ben kendime kötülük ettim ve ona kötülük yapmak istedim. Rabbim! Beni kavmime geri döndür de ona iman edeyim ve Benî Mahzûm’a da ona iman etmelerini emredeyim.’”

Taberi Tefsiri
Yani Allah da zebani meleklerini çağıracaktır. Mücahid şöyle demiştir:

“Zebaniler meleklerdir.”

Katade de:

“Zebaniler meleklerdir” demiştir.

Dahhak da aynı şekilde onların melekler olduğunu söylemiştir.

İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre Resulullah makam yanında namaz kılarken Ebu Cehil gelip şöyle dedi:

“Ey Muhammed! Seni bundan men etmemiş miydim?”

Sonra Peygamber’i tehdit etti. Bunun üzerine Resulullah ona sert cevap verdi ve onu azarladı. Ebu Cehil ise şöyle dedi:

“Ey Muhammed! Sen beni ne ile tehdit ediyorsun? Vallahi bu vadide taraftarı en çok olan benim.”

Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi:

“Haydi meclisini çağırsın, biz de zebanileri çağıracağız.”

İbn Abbas şöyle dedi:

“Eğer meclisini çağırmış olsaydı, zebaniler onu hemen orada yakalardı.”

Ebu Hureyre’den gelen rivayette ise Ebu Cehil şöyle demiştir:

“Muhammed sizin yanınızda yüzünü toprağa koyuyor mu?”

İnsanlar:

“Evet” deyince şöyle dedi:

“Lat ve Uzza’ya yemin olsun ki onu böyle namaz kılarken görürsem boynuna basacağım ve yüzünü toprağa süreceğim.”

Sonra Resulullah namaz kılarken ona doğru yürüdü. Fakat birden geri geri kaçmaya başladı ve elleriyle kendisini korumaya çalıştı. İnsanlar ona:

“Sana ne oldu?” dediler.

O şöyle dedi:

“Benimle onun arasında ateşten bir hendek, korkunç bir manzara ve kanatlar gördüm.”

Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurdu:

“Eğer bana yaklaşsaydı melekler onu parça parça kapardı.”

Başka bir rivayette Ebu Cehil şöyle demiştir:

“Eğer Muhammed’i Kâbe yanında namaz kılarken görürsem boynuna basacağım.”

Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurmuştur:

“Eğer bunu yapsaydı melekler onu insanların gözleri önünde yakalardı.”

İbn Abbas “Haydi meclisini çağırsın” ayeti hakkında şöyle demiştir:

“Yani yardımcısını ve destekçilerini çağırsın.”

Abdullah bin Ebi’l-Hüzeyl ise zebaniler hakkında şöyle demiştir:

“Onların ayakları yerde, başları ise göktedir.”

Katade’den gelen rivayette Resulullah şöyle buyurmuştur:

“Eğer Ebu Cehil bunu yapmış olsaydı, zebaniler onu insanların gözleri önünde yakalardı.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O hâlde meclisini çağırsın.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fel-yed‘u nadiyeh (o zaman meclisini çağırsın)

Mukatil Tefsiri
Yani Benî Mahzûm’u ve yardımcılarını çağırsın.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Eğer gücü yetiyorsa Ebu Cehil meclisindeki adamlarını, yardımcılarını, aşiretini ve kendisini destekleyen topluluğu çağırsın.”

Burada geçen “nâdî”, insanların toplandığı meclis anlamındadır.

Bu ayetin iniş sebebi hakkında rivayet edildiğine göre Ebu Cehil, Resulullah’ı makam yanında namaz kılmaktan men etmişti. Resulullah da onu sert biçimde azarlayıp çıkışınca Ebu Cehil şöyle dedi:

“Muhammed beni ne ile korkutuyor? Vallahi bu vadide meclisi ve taraftarı en çok olan benim.”

Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu:

“Eğer vazgeçmezse onu perçeminden yakalarız. Haydi meclisini çağırsın.”

Yani bütün taraftarlarını çağırsa bile bunlar ona hiçbir fayda veremeyecek, Allah’ın azabından onu kurtaramayacaklardır.

İbn Abbas şöyle demiştir:

“Eğer Ebu Cehil meclisini çağırmış olsaydı, azap melekleri onu hemen orada yakalardı.”

Başka bir rivayette İbn Abbas şöyle demiştir:

“Vallahi, eğer bunu yapmaya kalksaydı melekler onu insanların gözleri önünde bulunduğu yerden alırlardı.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yalancı, günahkâr bir perçemden.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Nasiye tin kazibetin hatiyeh (yalancı ve günahkâr bir alın)

Mukatil Tefsiri
Allah onun günahkâr olduğunu bildirerek: “Yalancı ve günahkâr bir alın.” buyurdu. Yani melek onu günahı sebebiyle yüzüstü cehenneme sürükleyecektir.

Taberi Tefsiri
Bu ayette geçen “yalancı ve günahkâr” sıfatları görünüşte perçeme nispet edilmiştir. Ancak gerçekte bu sıfatlar perçemin sahibine aittir. Yani anlam şöyledir:

“Sahibi yalancı ve günahkâr olan bir perçem.”

Bu kişi Ebu Cehil’dir. Çünkü o, Allah’ın elçisini yalanlıyor, hakkı inkâr ediyor, günaha sapıyor ve Peygamber’e düşmanlık ediyordu.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır, eğer vazgeçmezse andolsun onu perçeminden yakalayacağız.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella (hayır) le-in lem yentehi (eğer vazgeçmezse) le-nesfe‘an bi-n-nasiyeh (onu alnından yakalarız)

Mukatil Tefsiri
Allah: “Hayır!” buyurdu; yani Ebû Cehil Allah’ın bütün bunları gördüğünü bilmiyor. Sonra onu korkutarak: “Eğer vazgeçmezse…” buyurdu. Yani Ebû Cehil, Muhammed’i yalanlamaktan ve yüz çevirmekten vazgeçmezse onu şiddetli bir şekilde alnından yakalayacağız.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Durum Ebu Cehil’in söylediği gibi değildir.” Çünkü o: “Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım” demişti. Allah ise onun bunu yapamayacağını, Peygamber’e ulaşamayacağını ve ona zarar veremeyeceğini bildirmiştir.

Ardından Allah şöyle buyurmaktadır: “Eğer Ebu Cehil, Muhammed’i namazdan engellemekten, ona eziyet etmekten ve hakkı yalanlamaktan vazgeçmezse, onu mutlaka perçeminden yakalayacağız.”

Buradaki “perçemden yakalamak”, zorla tutup sürüklemek, aşağılamak ve zelil etmek anlamındadır. Araplar bir kimseyi kuvvetle tuttuğu zaman: “Onu elinden tuttum” derler. Burada da aynı şekilde Ebu Cehil’in perçeminden tutulup sürüklenmesi kastedilmektedir.

Bazı tefsir âlimleri ise ayetin anlamını şöyle açıklamıştır:

“Onun yüzünü karartacağız.”

Çünkü perçem yüzün ön tarafında bulunduğu için yüzün tamamı yerine yalnızca perçem zikredilmiştir.

Başka âlimler de şöyle demiştir:

“Onu perçeminden tutup cehenneme sürükleyeceğiz.”

Nitekim Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur:

“Perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Bilmez mi ki Allah görür?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-lem ya‘lem (bilmez mi) bi-enne llaha yara (Allah’ın gördüğünü)

Mukatil Tefsiri
Yani Ebû Cehil bilmiyor mu ki Allah Nebi’yi de, Ebû Cehil’in topluluğunu da görmektedir?

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu ayette şöyle buyurmaktadır: “Ebu Cehil, Muhammed’i Rabbine ibadet etmekten ve O’na namaz kılmaktan men ederken Allah’ın kendisini gördüğünü bilmiyor mu?” Yani Allah, Ebu Cehil’in yaptığı her şeyi görmekte, onun sözlerini işitmekte ve Peygamber’e karşı taşıdığı düşmanlığı bilmektedir. Eğer Allah’ın kendisini gördüğünü gerçekten bilseydi, O’nun baskınından, kudretinden ve acı verici azabından korkardı. Fakat o, kibri ve azgınlığı sebebiyle bundan gaflet etti.

Bazı âlimler burada geçen “Gördün mü?” ifadelerinin birbirine bağlı olarak tekrar edildiğini söylemişlerdir. Buna göre ayetlerin anlamı şöyledir:

“Namaz kılan bir kulu engelleyeni gördün mü? Ya o kul hidayet üzere ise ve takvayı emrediyorsa? Buna rağmen o engelleyen kişi hakkı yalanlıyor ve ondan yüz çeviriyorsa, Allah’ın kendisini gördüğünü bilmiyor mu?”

Yani Allah burada Peygamberini ve müminleri, Ebu Cehil’in cehaletine, küstahlığına ve Rabbine karşı gösterdiği cüreti karşısında hayrete düşürmektedir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Gördün mü eğer yalanlamış ve yüz çevirmişse?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Eraeyte (gördün mü) in kezzebe ve tevella (yalanladı ve yüz çevirdi)

Mukatil Tefsiri
Yani Ebû Cehil Kur’an’ı yalanlıyor ve ondan yüz çeviriyorsa.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Ey Muhammed! Haber ver bakalım; eğer Ebu Cehil, senin getirdiğin hakkı yalanlamış ve ondan yüz çevirmişse, onun durumu nasıl olacaktır?”

Burada “yalanladı” ifadesiyle Ebu Cehil’in Muhammed’in getirdiği hak dini inkâr etmesi kastedilmiştir. “Yüz çevirdi” sözüyle de haktan uzaklaşıp onu kabul etmemesi anlatılmaktadır.

Katade bu ayet hakkında şöyle demiştir:
“Burada kastedilen kişi Ebu Cehil’dir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yahut takvayı emrediyorsa?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ev emera bi-t-takva (ya da takvayı emrediyorsa)

Mukatil Tefsiri
Yani ihlası ve Allah’a karşı gelmekten sakınmayı emrediyorsa.

Taberi Tefsiri
Yani Muhammed, namazdan alıkoyan bu kişiye Allah’tan sakınmasını, O’nun azabından korkmasını emrediyorsa, buna rağmen onu engelleyenin durumu ne olacaktır?

Allah burada, Peygamberin insanları takvaya çağırdığını ve onları Allah’ın azabından sakındırdığını bildirmektedir.

Katade şöyle demiştir:
“Muhammed hidayet üzereydi ve takvayı emrediyordu.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Gördün mü eğer o doğru yolda ise?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Eraeyte (gördün mü) in kane ala l-huda (eğer o doğru yolda ise)

Mukatil Tefsiri
Yani ey Muhammed! Ya sen doğru yol üzerindeysen?

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Ey Ebu Cehil! Haber ver bakalım; eğer Muhammed Rabbine kıldığı namazda doğru yol, doğruluk ve istikamet üzere ise, senin onu engellemen nasıl bir iştir?”

Burada Allah, Muhammed’in hidayet üzere olduğunu ve ibadetinde doğru bir yol takip ettiğini bildirmektedir.

Katade bu ayet hakkında şöyle demiştir:
“Burada kastedilen Muhammed’dir. O, gerçekten hidayet üzereydi.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Bir kulu namaz kıldığı zaman engelleyeni?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Abden (bir kulu) iza salla (namaz kıldığında)

Mukatil Tefsiri
Burada kastedilen kul Resulullah’tır.

Taberi Tefsiri
Burada kastedilen kul Muhammed’dir. İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre Resulullah namaz kılarken Ebu Cehil geldi ve onu namazdan men etti. Bunun üzerine Allah:

“Namaz kıldığı zaman bir kulu engelleyeni gördün mü?”
ayetinden başlayıp:
“Yalancı ve günahkâr bir alın”
ayetine kadar olan bölümü indirdi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Gördün mü engelleyen kişiyi?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Eraeyte (gördün mü) ellezi yenha (engelleyen)

Mukatil Tefsiri
Namaz Mekke’de Nebi’ye farz kılındığında Ebû Cehil şöyle demişti: “Eğer Muhammed’i namaz kılarken görürsem boynunu vuracağım.” Bunun üzerine Allah: “Namaz kıldığı zaman bir kulu engelleyeni gördün mü?” buyurdu. Buradaki kul Nebi’dir.

Taberi Tefsiri
Bu ayet ve sonrasındaki ayetlerin Ebu Cehil bin Hişam hakkında indiği zikredilmiştir. Çünkü o: “Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım” demişti. Ayrıca Resulullah’ın namaz kılmasını engelliyordu. Bunun üzerine Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurdu:

“Ey Muhammed! Seni makamın yanında namaz kılmaktan alıkoyan, haktan yüz çeviren ve onu yalanlayan Ebu Cehil’i gördün mü?”

Yüce Allah bu ayetlerle Peygamberini ve müminleri, Ebu Cehil’in cehaletine ve Rabbine karşı gösterdiği cüreti karşısında hayrete düşürmektedir. Çünkü o, Allah’ın kendisine verdiği nimetlere rağmen Rabbini inkâr ediyor ve Muhammed’in Rabbine namaz kılmasını engellemeye kalkışıyordu.

Mücahid bu ayet hakkında şöyle demiştir:
“Bu ayet Ebu Cehil hakkında inmiştir. O, Muhammed namaz kıldığı zaman onu engelliyordu.”

Katade şöyle demiştir:
“Bu ayet Allah’ın düşmanı Ebu Cehil hakkında inmiştir. Çünkü o: ‘Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım’ dedi. Bunun üzerine Allah işittiğiniz bu ayetleri indirdi.”

Katade’den gelen başka bir rivayette şöyle denmiştir:
“Ebu Cehil: ‘Muhammed’i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım’ dedi.” İnsanlar da şöyle derlerdi: “Her ümmetin bir firavunu vardır. Bu ümmetin firavunu da Ebu Cehil’dir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz dönüş Rabbinedir.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne ila rabbike r-ruca (dönüş şüphesiz Rabbinedir)

Mukatil Tefsiri
Allah onu kıyamette kendisine dönüşle korkuttu. Daha önce: “Senin Rabbin en kerem sahibidir.” buyurduktan sonra ileride onu şu sözle tehdit etti: “Eğer vazgeçmezse onu mutlaka alnından yakalayacağız.” (Alak 15) Ardından o alnı açıklayarak: “Yalancı ve günahkâr bir alın.” (Alak 16) buyurdu.

Taberi Tefsiri
Ey Muhammed! İnsanların dönüşü sonunda Rablerinedir. Allah onları yaptıkları ameller sebebiyle hesaba çekecek ve inkâr edip azgınlık edenlere güç yetiremeyecekleri şiddetli bir azap tattıracaktır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kendini yeterli gördüğü için.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
En raahu (kendini gördüğü için) استagna (ihtiyaçsız)

Mukatil Tefsiri
Ebû Cehil kendisini zengin ve güçlü gördüğü zaman azgınlaşıyordu.

Taberi Tefsiri
İnsan kendisini güçlü, zengin ve ihtiyaçsız gördüğünde sınırı aşar, Rabbine karşı büyüklük taslar ve inkâra yönelir. Arap dilinde “kendini ihtiyaçsız gördü” ifadesi, fiilin hem özne hem haber istemesi sebebiyle bu şekilde kullanılmıştır. Araplar: “Kendini ne zaman çıkacak sanıyorsun?” veya “Kendini ne zaman yolcu sayıyorsun?” şeklinde konuşurlar. Ancak fiil yalnızca tek mef‘ul gerektirirse: “Kendini öldürdün” derler, “seni öldürdün” demezler.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Hayır, insan gerçekten azar.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Kella (hayır) inne l-insane (insan) le-yatga (azgınlaşır)

Mukatil Tefsiri
Allah: “Hayır!” buyurdu; yani insan kendisine öğretilse bile bilmez. Sonra yeniden başlayarak: “Gerçekten insan azar.” buyurdu. Burada kastedilen Ebû Cehil b. Hişâm’dır. O, mal elde ettiğinde taşkınlık eder, elbiselerinde, bineklerinde, yiyeceğinde ve içeceğinde böbürlenirdi. İşte onun azgınlığı buydu.

Taberi Tefsiri
Allah’ın insanı düzgün bir yaratılışla yaratması, ona bilmediği şeyleri öğretmesi ve sayısız nimet vermesi karşısında insanın Rabbine nankörlük edip azması doğru değildir. Fakat insan çoğu zaman Rabbinin nimetlerini unutup taşkınlık eder.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İnsana bilmediğini öğretti.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Alleme l-insane (insana öğretti) ma lem ya‘lem (bilmediğini)

Mukatil Tefsiri
Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. O sırada Nebi kuşluk vaktinde erâk ağacının yanında bulunuyordu. Sonra Allah açıklayarak: “İnsanı alaktan yarattı.” buyurdu; yani nutfe kana dönüşünceye kadar onu bu şekilde yarattı. Sonra: “Oku ey Muhammed!” buyurdu ve yeniden başlayarak: “Senin Rabbin en kerem sahibidir, kalemle öğreten O’dur.” buyurdu. Yani yazıyı öğreten O’dur. Ardından: “İnsana bilmediğini öğretti.” buyurdu; yani ona Kur’an’ı öğretti.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah insana kalemle yazmayı öğretti. İnsan daha önce yazıyı bilmezken Allah ona yazıyı, bilgiyi ve daha önce haberdar olmadığı birçok şeyi öğretti. İbn Zeyd bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah insana kalemle yazmayı öğretti.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O, kalemle öğretti.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezi alleme (öğreten) bi-l-kalem (kalemle)

Mukatil Tefsiri
Allah yazıyı kalemle öğretenin kendisi olduğunu bildirdi.

Taberi Tefsiri
Allah kullarına yazmayı, yazı yazmayı ve hattı öğretmiştir. Katade bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Kalem Allah’ın büyük nimetlerinden biridir. Eğer kalem olmasaydı insanların işleri ayakta durmaz, hayatları düzgün olmazdı.” Çünkü insanlar ilmi, bilgiyi, hükümleri ve haberleri kalem sayesinde koruyup birbirlerine aktarmaktadırlar.

Bu ayetlerin Kur’an’dan ilk inen ayetler olduğu rivayet edilmiştir. Aişe’nin rivayetine göre Resulullah’a vahyin başlangıcı doğru rüyalarla oldu. Gördüğü her rüya sabah aydınlığı gibi apaçık gerçekleşiyordu. Daha sonra yalnızlık ona sevdirildi. Hira mağarasında geceler boyunca ibadet ediyor, sonra ailesine dönüp tekrar azık alarak mağaraya geri gidiyordu. Nihayet hakikat ansızın geldi ve melek ona görünerek: “Ey Muhammed! Sen Allah’ın resulüsün” dedi.

Resulullah şöyle anlatmıştır: “Olduğum yerde dizlerimin üzerine çöktüm, sonra titreyerek geri döndüm ve Hatice’nin yanına girerek: ‘Beni örtün, beni örtün!’ dedim. Korkum geçince melek tekrar geldi ve: ‘Ey Muhammed! Ben Cebrail’im ve sen Allah’ın resulüsün’ dedi. O anda dağın tepesinden kendimi atmayı düşündüm. Tam bunu düşündüğüm sırada tekrar bana göründü ve: ‘Ey Muhammed! Ben Cebrail’im ve sen Allah’ın resulüsün’ dedi. Sonra bana: ‘Oku!’ dedi. Ben: ‘Ne okuyayım?’ dedim. Bunun üzerine beni üç defa sıktı, öyle ki takatim kesildi. Sonra: ‘Yaratan Rabbinin adıyla oku’ dedi. Ben de okudum.”

Daha sonra Hatice’nin yanına giderek: “Kendim için korktum” dedi. Hatice ise ona şöyle cevap verdi: “Müjde olsun! Allah seni asla utandırmaz. Çünkü sen akrabana iyilik eder, doğru konuşur, emaneti yerine getirir, güçsüzün yükünü taşır, misafiri ağırlar ve hak yolunda insanlara yardım edersin.”

Sonra Hatice onu Varaka bin Nevfel’e götürdü. Varaka onun anlattıklarını dinledikten sonra şöyle dedi: “Bu, Musa’ya gelen vahiy meleğidir. Keşke senin davet gününde genç olsaydım da kavmin seni çıkardığında sana yardım edebilseydim.” Resulullah: “Onlar beni çıkaracak mı?” diye sorunca Varaka şöyle dedi: “Evet. Senin getirdiğin şeyi getiren herkes düşmanlığa uğramıştır. Eğer senin gününe yetişirsem sana güçlü bir yardımda bulunurum.”

Aişe rivayetinin devamında Resulullah şöyle buyurmuştur: “‘Oku’ ayetlerinden sonra bana ilk inen ayetler şunlardı: ‘Nun. Kaleme ve yazdıklarına andolsun. Sen Rabbinin nimeti sayesinde deli değilsin. Senin için kesilmeyen bir ecir vardır. Şüphesiz sen büyük bir ahlak üzerindesin. Yakında sen de göreceksin onlar da görecekler.’ Ayrıca: ‘Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar!’ ve ‘Kuşluk vaktine andolsun, sakinleştiğinde geceye andolsun…’ ayetleri indi.”

Birçok rivayette Kur’an’dan ilk inen surenin “Rabbinin adıyla oku” suresi olduğu belirtilmiştir. Bunu Aişe, Ubeyd bin Umeyr, Mücahid, Ata bin Yesar ve Ebu Musa el-Eş‘arî gibi birçok kişi rivayet etmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Oku, Rabbin en kerem sahibidir.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İkra (oku) ve rabbuke l-ekrem (Rabbin en keremlidir)

Mukatil Tefsiri
Resulullah Mescid-i Haram’a girmişti. O sırada Ebû Cehil ibadet ettiği putunu altından bir gerdanlıkla süslüyor, ona misk sürüyor ve şöyle diyordu: “Ey Hübel! Her şey seninle huzur bulur. Senin katında güzel karşılık vardır. İzzetine yemin olsun ki seni sevindireceğim.” Çünkü o yıl kendisine bin deve yavrulamıştı ve Şam’dan gelen ticaret kervanından on bin miskal altın kâr etmişti. Bu nimetin şükrünü Hübel’e sunuyordu. Hübel, Kâbe’nin içinde bulunan ve boyu on sekiz arşın olan bir puttu. Bunun üzerine Resulullah ona şöyle dedi: “Yazık sana! Sana nimet veren ilahın olduğu halde sen başkasına şükrediyorsun. Allah’ın senin hakkında bir intikamı vardır, onun ne zaman geleceğine bak. Yazık sana ey amca! Seni yalnız Allah’a çağırıyorum. O senin de senden önceki atalarının da Rabbidir. Seni yaratan ve sana rızık veren O’dur. Eğer bana uyarsan dünya ve ahireti kazanırsın.” Ebû Cehil ise şöyle dedi: “Lât ve Uzzâ’ya yemin olsun ki eğer bu sözünden vazgeçmezsen ve seni burada ilahlarımızdan başkasına ibadet ederken görürsem mutlaka seni alnından yakalar sürüklerim.” Yani seni yüzüstü sürükleyip çıkarırım. Sonra: “Bunlar Allah’ın kızları değil mi?” dedi. Resulullah da: “O’nun nasıl çocuğu olabilir?” buyurdu.

Taberi Tefsiri
Allah, Muhammed’e yeniden “Oku!” diye hitap etmekte ve Rabbinin en cömert olduğunu bildirmektedir. Çünkü O, kullarına sayısız nimetler vermekte ve onları bilmedikleri şeylere ulaştırmaktadır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O, insanı bir alaktan yarattı.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Halaka l-insane (insanı yarattı) min alak (bir asılı parçadan)

Mukatil Tefsiri
Buradaki “alak”, yirmi gece boyunca nutfe halinde bulunan, sonra su ve kana dönüşen şeydir. Nutfenin kana dönüşmüş hali “alak”tır.

Taberi Tefsiri
Buradaki “alak”, kan pıhtısı anlamındadır. “Alak” kelimesiyle aslında “alaka” yani tek bir pıhtı kastedilmektedir. Ancak Araplar bazen tekili çoğul lafızla ifade ederler. “Şecere” yerine “şecer”, “kasabe” yerine “kasab” denildiği gibi “alaka” yerine de “alak” denmiştir. “İnsan” lafız bakımından tekil olsa da anlam bakımından topluluk ifade ettiğinden dolayı “alak” şeklinde çoğul kullanım gelmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Yaratan Rabbinin adıyla oku.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İkra (oku) bi-smi rabbike (Rabbinin adıyla) ellezi halak (yaratan)

Mukatil Tefsiri
Yani bir olan Rabbinin adıyla oku. Burada “yaratan”, insanı yaratandır. Kur’an’dan ilk indirilen şey bu surenin ilk beş ayetidir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah bu sözüyle Muhammed’e hitap ederek: “Ey Muhammed! Seni yaratan Rabbinin adını anarak oku” buyurmaktadır. Ardından “yaratan” ifadesini açıklayarak insanın yaratılışını zikretmiş ve onun hangi asıldan yaratıldığını beyan etmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Allah hükmedenlerin en hikmetlisi değil midir?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-leysa llahu (Allah değil mi) bi-ahkemi l-hakimin (hükmedenlerin en hikmetlisi)

Mukatil Tefsiri
“Allah hükmedenlerin en hikmetlisi değil midir” yani seninle Mekke halkı arasında hükmetmeye en layık olan değil midir; Peygamber şöyle dedi: evet, ben de buna şahit olanlardanım, ey hükmedenlerin en hikmetlisi; yani en doğru hüküm veren; Allah seninle seni yalanlayanlar arasında hüküm verir; Kur’an’da geçen bu ifade Allah’ın kendisinin buna hükmettiğini bildirir.

Abdullah bize rivayet etti, dedi ki: babam bana rivayet etti, dedi ki: el-Hüzeyl bize rivayet etti, dedi ki: Mukatil, Ebû Ubeyde’den, o da Enes bin Malik’ten rivayet etti: kim İslam’da saçını ve sakalını ağartırsa, her bir kıl için ona bir sevap yazılır ve her kılı kıyamet günü onun için nur olur.

Abdullah dedi ki: babam bana rivayet etti, dedi ki: el-Hüzeyl, Halid ez-Zeyyât’tan, o da bir rivayet edenden, o da Enes bin Malik’ten, o da Peygamber’den rivayet etti: çocuk bulûğa erinceye kadar yaptığı iyilikler anne babasına yazılır, yaptığı kötülükler ne ona ne de anne babasına yazılmaz; bulûğa erince yanında bulunan iki meleğe onu korumaları ve doğrultmaları emredilir; kırk yaşına geldiğinde Allah onu üç beladan korur: delilik, cüzzam ve alaca hastalığı; elliye geldiğinde hesabı hafifletilir; altmışa geldiğinde Allah ona tövbeyi nasip eder; yetmişe geldiğinde gök ehli onu sever; seksene geldiğinde iyilikleri yazılır ve kötülükleri bağışlanır; doksana geldiğinde geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır, ailesine şefaat eder ve yeryüzünde Allah’ın esiri diye adlandırılır; en düşük yaşa ulaştığında, yani artık bilgiden sonra bir şey bilmez hâle geldiğinde, sağlığında yaptığı iyilikler aynen yazılır, yaptığı kötülükler yazılmaz.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah, hükümlerinde ve kulları arasında verdiği kesin hükümde hükmedenlerin en hâkimi değil midir? Bize ulaştığına göre Peygamber bunu okuduğunda “Evet” derdi. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Allah hükmedenlerin en hâkimi değil midir?” ayeti hakkında bize zikredildiğine göre Peygamber onu okuduğunda “Evet, ben de buna şahitlik edenlerdenim” derdi. Ebû Küreyb, Vekî’den, o babasından, o Ebû İshak’tan, o Said b. Cübeyr’den nakletmiştir: İbn Abbas “Allah hükmedenlerin en hâkimi değil midir?” ayetini okuduğunda “Allah’ım, seni tenzih ederim; evet” derdi. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den nakletmiştir: Katade “Allah hükmedenlerin en hâkimi değil midir?” ayetini okuduğunda “Evet, ben de buna şahitlik edenlerdenim” derdi. Sanırım bunu merfu olarak naklederdi. “Bu, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” ayetini okuduğunda “Evet” derdi. “Artık bundan sonra hangi söze iman edecekler?” ayetini okuduğunda ise “Allah’a ve indirdiğine iman ettim” derdi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Bundan sonra sana dini yalanlatan nedir?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-ma yukezzibuke (o hâlde sana ne yalanlatıyor) ba‘du bi-d-din (din hakkında bundan sonra)

Mukatil Tefsiri
Yani Allah, seninle Mekke halkı arasında hüküm vermeye en layık olan değil midir?

Resulullah şöyle buyurdu:

“Evet, ben de buna şahitlik edenlerdenim ey hükmedenlerin en hikmetlisi.”

Yani: Ey hüküm verenlerin en adili, ey ayıranların en hayırlısı! Allah, ey Muhammed, seninle seni yalanlayanlar arasında hüküm verecektir. Kur’an’daki “Allah değil mi?” şeklindeki her ifade “Ben Allah’ım” anlamındadır.

Abdullah bize rivayet etti, babam bana anlattı, Huzeyl rivayet etti, Mukâtil Ebû Ubeyde’den, o da Enes b. Mâlik’ten rivayet etti:

“İslam’da saçı ve sakalı ağaran kimse için her bir beyaz kıl sebebiyle bir sevap vardır ve kıyamet günü her bir kıl onun için nur olur.”

Başka bir rivayette Abdullah dedi ki: Babam bana anlattı, Huzeyl Hâlid ez-Zeyyât’tan, o da bir raviden, o da Enes b. Mâlik’ten, o da Nebi’den rivayet etti:

“Çocuk buluğ çağına ulaşıncaya kadar yaptığı iyilikler anne ve babasına yazılır. İşlediği kötülükler ise ne ona ne de anne babasına yazılır. Buluğa ulaşıp kalem işlemeye başlayınca yanında bulunan iki meleğe onu korumaları ve doğruya yöneltmeleri emredilir. İslam üzere kırk yaşına ulaşınca Allah onu delilik, cüzzam ve alaca hastalığı olmak üzere üç büyük beladan korur. Elli yaşına ulaşınca hesabı hafifletilir. Altmış yaşına ulaşınca Allah ona kendisine yönelmeyi nasip eder. Yetmiş yaşına ulaşınca gök ehli onu sever. Seksen yaşına ulaşınca iyilikleri yazılır ve kötülükleri bağışlanır. Doksan yaşına ulaşınca geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır, ailesi hakkında şefaatçi olur ve yeryüzünde Allah’ın esiri diye isimlendirilir. En düşkün ihtiyarlık çağına ulaştığında ise:

‘Bilgiden sonra hiçbir şey bilmez hale gelsin diye…’ (Hac 5)

ayetindeki hale gelir. Bu durumda sağlığında yaptığı hayırlar ona yazılmaya devam eder; bir kötülük işlerse ona yazılmaz.”

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, “Bundan sonra seni ne yalanlatır?” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun anlamının şöyle olduğunu söylemiştir: “Ey Muhammed! Bu delillerden sonra seni din konusunda kim yalanlayabilir?” Burada din ile Allah’a itaat, seni gönderdiği hak ve Allah’ın kabirlerde bulunanları dirilteceği kastedilmiştir. Onlara göre “ne” kelimesi “kim” anlamındadır; çünkü onunla Âdemoğlu ve Peygamberin gönderildiği kimseler kastedilmiştir. Başkaları ise bunun anlamının “Ey insan! Bu delillerden sonra seni din konusunda ne yalanlatır?” olduğunu söylemiştir. İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Mansur’dan nakletmiştir: Mansur, Mücahid’e “Bundan sonra dini sana ne yalanlatır?” sözüyle Peygamber mi kastedildi?” diye sordum. O, “Allah korusun, onunla insan kastedilmiştir” dedi. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Mücahid’i işiten kimseden nakletmiştir: “Bununla Peygamber mi kastediliyor?” diye sordum. O, “Allah korusun, onunla ancak insan kastediliyor” dedi. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Bununla Peygamber mi kastedildi?” denildi. O, “Allah korusun, onunla ancak insan kastedilmiştir” dedi. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Kelbî’den nakletmiştir: “Bununla ancak insan kastedilir. Yani: Seni en güzel biçimde yarattım; ey insan, bundan sonra seni din konusunda ne yalanlatır?” Başkaları ise bununla Peygamberin kastedildiğini ve ona “Allah’tan sana gelen açıklamadan sonra Allah’ın hükmedenlerin en hâkimi olduğuna kesin inan” denildiğini söylemiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Allah’tan sana açıklama geldikten sonra kesin inan: Allah hükmedenlerin en hâkimi değil midir?” Bu konuda bana göre doğruya en yakın görüş, “ne” kelimesinin “kim” anlamında olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Sözün tefsiri şöyledir: Ey Muhammed! Allah’tan sana gelen bu açıklamadan sonra seni din konusunda kim yalanlayabilir? Burada din ile Allah’a itaat ve kulları amellerine göre karşılıklandırması kastedilmiştir. Arapça ehlinin bir kısmı bunu “İnsanların amellerine göre karşılık göreceğini sana ne yalanlatabilir?” anlamında yorumlamıştır. Sanki şöyle denmiştir: İnsanı anlattığımız şekilde yarattığımız ortaya çıktıktan sonra, sevap ve ceza konusunda seni kim yalanlayabilir? “Din” sözünün anlamında da ihtilaf edilmiştir. Bazıları bunun “hesap” anlamına geldiğini söylemiştir. Abdurrahman b. Esved et-Tufâvî, Muhammed b. Rebîa’dan, o Nadr b. Arabî’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Bundan sonra seni din konusunda ne yalanlatır?” sözünde din “hesap” demektir. Başkaları ise bunun anlamının “Allah’ın hükmü” olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Bundan sonra seni din konusunda ne yalanlatır?” yani “Allah’ın hükmü konusunda seni ne yalanlatır?” Bu iki görüşten doğruya en yakın olan, burada dinin “karşılık ve hesap” anlamında olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü Arapların sözünde dinin anlamlarından biri karşılık ve hesaptır. “Nasıl davranırsan öyle karşılık görürsün” sözü de bundandır. Onların dilinde dinin “hüküm” anlamına geldiğini bilmiyorum; ancak bununla “Allah’ın sana itaat etmeni emrederek hakkında hükmettiği emri konusunda seni ne yalanlatır?” anlamı kastedilmişse, bu olabilir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir ecir vardır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İlla llezine amenu (ancak iman edenler) ve amilu s-salihat (ve salih amel işleyenler) fe-lehum ecrun (onlar için bir ödül vardır) gayru memnun (kesintisiz)

Mukatil Tefsiri
Yani eksilmeyen ve başa kakılmayan bir ecir vardır. İhtiyarlıkta ecir yalnız müminler içindir. Çünkü mümin yaşlanıp hastalandığında gençliğinde ve sağlığında yaptığı amellerin sevabı ona yazılmaya devam eder; bundan hiçbir şey eksiltilmez ve bu kendisine başa kakılmaz. Kâfire gelince, yaşlanıp ihtiyarladığında şirk üzere mühürlenir ve cehennem ona vacip olur. Böylece Allah ona gazap etmiş halde ölür; melekler, gökler ve yer de ona öfkelenir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu istisnanın anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun “sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözünden yapılmış sahih bir istisna olduğunu söylemiştir. Onlara göre iman eden ve salih ameller işleyenlerin, “onu çevirdik” sözündeki zamirden istisna edilmesi caizdir. Çünkü bu zamir insana dönmektedir; insan lafız bakımından tekil olsa da anlam bakımından çoğuldur, çünkü cins anlamındadır. Nitekim “Asra andolsun ki insan gerçekten ziyandadır” denilmiştir. Yine “sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” denilmesi ve “en aşağı” anlamındaki üstünlük bildiren kelimenin çoğula izafe edilmesi de böyledir. Eğer bununla belirli tek bir kişi kastedilseydi bu caiz olmazdı; “bu, ayakta duranların en faziletlisidir” denilmez, “bu, ayakta duran birinin en faziletlisidir” denirdi. İbn Humeyd, Hakkâm’dan, o Said b. Sâbık’tan, o Âsım el-Ahvel’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Kur’an okuyan kimse ömrün en düşkün çağına döndürülmez” denirdi. Sonra “Biz insanı en güzel biçimde yarattık, sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır” ayetini okudu ve “Bildiğinden sonra hiçbir şey bilmez hâle gelinceye kadar böyle olmaz” dedi. Bu tefsire göre “sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözü, insanların özel bir kısmı hakkındadır; iman eden ve salih ameller işleyenler buna dahil değildir, çünkü onlardan istisna edilmiştir. Başkaları ise iman eden ve salih amel işleyenlerin de aşağıların en aşağısına döndürülenlere dahil olabileceğini söylemiştir. Çünkü ömrün en düşkün çağına mümin de kâfir de döndürülebilir. Onlara göre “ancak iman eden ve salih ameller işleyenler” sözü, “sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözündeki gizli bir anlamdan istisna edilmiştir. Buna göre anlam şöyledir: “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik; akılları gitti, bunadılar, amelleri kesildi ve bundan sonra onlar için bir iyilik sabit olmadı. Ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır; akılları sağlam, bedenleri sıhhatli iken işledikleri hayır, ihtiyarlık ve bunaklıklarından sonra da onlar için devam eder.” “Ancak iman eden ve salih ameller işleyenler” sözünün kopuk istisna olması da mümkündür. Çünkü şöyle denilmesi uygundur: “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler için, aşağıların en aşağısına çevrildikten sonra da eksilmeyen bir ecir vardır.” İbn Müsenna, İbn Ebî Adiyy’den, o Dâvûd’dan, o İkrime’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Hangi kimse genç ve güçlü iken salih bir amel işler de sonra ondan aciz kalırsa, ölünceye kadar o amelin ecri ona yazılmaya devam eder.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Bir kimse bütün gençliği boyunca Allah’a itaatle amel eder, sonra yaşlanır ve aklı giderse, gençliğinde yaptığı salih amelin benzeri ona yazılır. Mümin olduğu ve gençliğinde Allah’a itaat ettiği için, yaşlılığında ve aklının gitmesi hâlinde yaptığı şeylerden dolayı sorumlu tutulmaz.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözü ömrün en düşkün çağına demektir. Mümin ömrün en düşkün çağına ulaştığında, gençliğinde ve sağlığında yaptığı amelin en güzeli gibi ona yazılır; “onlar için eksilmeyen bir ecir vardır” sözü de budur. İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır” sözünde, ona sağlıklı iken yaptığı amelin benzeri ecir olarak yazılır. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Hammâd b. Ebî Süleyman’dan, o İbrahim’den bunun benzerini nakletmiştir. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Kişi amel yapmaktan aciz kalacak kadar yaşlandığında, eskiden yaptığı şey ona yazılır.” Başkaları ise “ancak iman eden ve salih ameller işleyenler” sözünün anlamını, “Onların iyilikleri yazılır ve kötülükleri bağışlanır” şeklinde açıklamıştır. İbn Humeyd, Hakkâm’dan, o Amr’dan, o Âsım’dan, o Ebû Rezîn’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Bunlar yaşlılığa erişen kimselerdir; bunak olup akletmedikleri yaşlılıklarında yaptıkları amellerden dolayı sorumlu tutulmazlar.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Ebû Recâ’dan nakletmiştir: İkrime’ye “Ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır; onlar için eksilmeyen bir ecir vardır” sözü soruldu, o da “Allah onun ecrini veya amelini tam verir; ömrün en düşkün çağına döndürüldüğünde onu sorumlu tutmaz” dedi. Yakub, Mu‘temir b. Süleyman’dan, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “İhtiyar yaşlı kimseye, Allah onun sonunu yaptığı amellerin en güzeliyle bitirmişse, yaşlılığı zarar vermez.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Yaşlılığa erişen ve salih amel işlemekte olan kimseye, amel ettiği zamanki ecrinin benzeri vardır.” Başkaları ise anlamın “Sonra onu cehennemde aşağıların en aşağısına çevirdik; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır, onlar için eksilmeyen bir ecir vardır” şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu yoruma göre “ancak iman eden ve salih ameller işleyenler” sözü, “sonra onu çevirdik” ifadesindeki zamirden istisnadır. Bu istisna caizdir; çünkü zamir insana dönmektedir ve insan kelimesi anlamca çoğuldur. Nitekim “İnsan gerçekten ziyandadır; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır” denilmiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Haris de Hasan’dan, o Verka’dan; her ikisi İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik; ancak iman edenler başkadır” yani “ancak iman eden kişi başkadır.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den nakletmiştir: Hasan, “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözü hakkında “Ateşte” demiş; “ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır” sözü hakkında da “Bu, ‘Asra andolsun ki insan gerçekten ziyandadır; ancak iman eden ve salih ameller işleyenler başkadır’ sözü gibidir” demiştir. Bu konuda bize göre en doğru görüş, anlamın şöyle olduğunu söyleyenlerin görüşüdür: Sonra onu ömrün en düşkün çağına döndürdük; ancak sağlık ve gençlik hâllerinde iman eden ve salih amel işleyenler başkadır. Onlar için ihtiyarlıklarından sonra da, güçlü olup amel ettikleri zamanda amellerine karşılık sahip oldukları gibi, eksilmeyen bir ecir vardır. Bunu doğruya daha yakın görmemizin sebebi, “sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” sözünün tefsirinin ömrün en düşkün çağı olduğuna dair anlattığımız delildir. “Eksilmeyen” sözünün tefsirinde de ihtilaf edilmiştir. Bazıları bunun “onlar için eksiltilmeyen bir ecir vardır” anlamına geldiğini söylemiştir. Ali, Ebû Salih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Eksiltilmeyen.” Başkaları ise bunun “hesapsız” anlamına geldiğini söylemiştir. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o İbn Cüreyc’den, o Mücahid’den nakletmiştir: “Hesapsız.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Hesapsız.” Yine Süfyan, Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Hesapsız.” Yine Süfyan, Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Hesapsız.” Bunun anlamının “kesilmeyen bir ecir” olduğu da söylenmiştir. Bu konuda doğruya en yakın görüş, “Onlar için eksilmeyen bir ecir vardır; sağlık ve gençlik günlerindeki gibi” diyenlerin görüşüdür. Bana göre bu, “zayıf dağ” anlamındaki kullanımdandır. Şairin “Hüneyde’ye onu sekiz kişi sürerek verdiler; onların bağışında ne eksiklik ne de hata vardır” sözünde de maksat, onda ne eksiklik ne de hata bulunmasıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Summe ردednahu (sonra onu çevirdik) esfele safilin (en aşağıların aşağısına)

Mukatil Tefsiri
Yani gençlikten ve güzel görünüşten sonra onu ihtiyarlığa döndürdük. Kaşları düşer, gençliği gider, aklı zayıflar, kuvveti azalır, sesi değişir ve görüntüsü bozulur. Sonunda ondan daha çirkin bir hale gelen başka bir şey kalmaz. Allah gençlikten daha güzel bir şey yaratmamıştır.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli bu sözün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun “sonra onu ömrün en düşkün çağına döndürdük” anlamına geldiğini söylemiştir. İbn Müsenna, İbn Ebî Adiyy’den, o Dâvûd’dan, o İkrime’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Ömrün en düşkün çağına.” İbn Humeyd, Hakkâm b. Selm’den, o Amr’dan, o Âsım’dan, o Ebû Rezîn’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Ömrün en düşkün çağına.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Ömrün en düşkün çağına döndürülür; yaşlanır, aklı gider. Peygamber döneminde bazı kimseler ömrün en düşkün çağına döndürülmüşlerdi. Akılları zayıflayınca Peygambere onların durumu soruldu. Bunun üzerine Allah, onların akılları gitmeden önce yaptıkları amellerin ecirlerinin kendilerine ait olduğunu bildirerek mazeretlerini indirdi.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Ebû Recâ’dan nakletmiştir: İkrime’ye “Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik” soruldu, o da “Ömrün en düşkün çağına döndürüldüler” dedi. İbn Beşşar, Müemmel ve Abdurrahman’dan; ikisi de Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Ömrün en düşkün çağına.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den bunun benzerini nakletmiştir. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Onu ihtiyarlığa döndürdük.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “İhtiyarlık.” Yakub, Mu‘temir’den, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “İhtiyar yaşlı kimse; eğer Allah onun sonunu yaptığı amellerin en güzeliyle bitirmişse, yaşlılığı ona zarar vermez.” Başkaları ise bunun “sonra onu en çirkin surette ateşe döndürdük” anlamına geldiğini söylemiştir. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Ebû Cafer er-Râzî’den, o Rebî b. Enes’ten, o Ebû Âliye’den nakletmiştir: “En kötü surette, domuz suretinde.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Ateştir.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Ateşe.” İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Ateşte.” Müemmel, Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Ateşe.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Hasan, “Onun barınağı cehennemdir” demiştir. İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: Hasan, “Ateştedir” demiştir. Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Ateşe.” Bu konuda bana göre en doğru ve ayetin tefsirine en uygun görüş, “Sonra onu ömrün en düşkün çağına, ihtiyarlıktan ve yaşlılıktan akılları gitmiş bunakların yaşına döndürdük” diyenlerin görüşüdür. Bu durumda o, ömrün gerilemesi ve aklın gitmesi bakımından aşağıların en aşağısındadır. Bunu doğruya daha yakın görmemizin sebebi şudur: Yüce Allah, Âdemoğlunu yaratmasını ve onu hâlden hâle çevirmesini, ölümden sonra diriltmeye gücünü inkâr edenlere delil olarak haber vermiştir. Nitekim ardından “Bundan sonra dini sana ne yalanlatır?” demektedir; yani bu delillerden sonra. Bir anlamı inkâr eden topluluğa, yine onların inkâr ettiği bir şeyle delil getirilmesi imkânsızdır. Her topluluğa delil, reddedemeyecekleri, gördükleri ve hissettikleri yahut görmeseler de kabul ettikleri şeylerle olur. Durum böyle olunca, Allah’ın ahirette kendilerini tehdit ettiği ateşi inkâr eden bu kavim, gençlikten ve kuvvetten sonra ihtiyarlık ve bunaklık hâline düşenleri ise görmekteydi. Böylece Allah’ın onlara, yaratmasını hâlden hâle çevirmesini ve onları güzel biçim, gençlik ve güç hâlinden ihtiyarlığa, zayıflığa, ömrün tükenmesine ve bunaklığın meydana gelmesine aktarmasını delil getirdiği anlaşılmıştır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Andolsun, biz insanı en güzel biçimde yarattık.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Lekad halakna l-insane (biz insanı yarattık) fi ahseni takvim (en güzel biçimde)

Mukatil Tefsiri
Yani insanı en güzel surette yarattık. Çünkü insan iki ayağı üzerinde yürürken diğer canlılar dört ayak üzerinde yürümektedir. “En güzel biçim”den maksat gençlik ve güzel surettir.

Taberi Tefsiri
Bu, yeminlerin cevabıdır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “İncire ve zeytine andolsun ki biz insanı en güzel biçimde yarattık.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Yemin burada gerçekleşti: Biz insanı en güzel biçimde yarattık.” Tefsir ehli bu sözün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun “en düzgün yaratılışta ve en güzel surette” anlamına geldiğini söylemiştir. İbn Humeyd, Hakkâm’dan, o Amr’dan, o Âsım’dan, o Ebû Rezîn’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “En güzel biçimde, yani en düzgün yaratılışta.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “En güzel surette.” Abdurrahman, Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “En güzel biçimde, yani yaratılışta.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “En güzel surette.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Ebû Cafer’den, o Rebî’den, o Ebû Âliye’den nakletmiştir: “En güzel surette.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “En güzel surette.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “En güzel yaratılışta.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Haris de Hasan’dan, o Verka’dan; her ikisi İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “En güzel yaratılışta.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “En güzel surette.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade ve Kelbî’den nakletmiştir: “En güzel surette.” Başkaları ise bunun anlamının “İnsanı yarattık ve onu gençliğinin, kuvvetinin ve dayanıklılığının olgunluğuna ulaştırdık; o, en güzel, en düzgün ve en sağlam durumda oldu” şeklinde olduğunu söylemiştir. Yakub, Mu‘temir’den, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Güçlü ve dayanıklı genç.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “İlk yetiştiği gençlik çağıdır.” Başkaları ise bunun, insan dışındaki her canlının yüzüstü eğik yaratılmış olmasından dolayı söylendiğini belirtmiştir. Muhammed b. Müsenna, İbn Ebî Adiyy’den, o Dâvûd’dan, o İkrime’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Allah, insan dışında her şeyi yüzüstü eğik yarattı.” Bu konuda doğruya en yakın olan, “Biz insanı en güzel ve en düzgün surette yarattık” denilmesidir. Çünkü “en güzel biçim” ifadesi aslında hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır; anlamı “en güzel biçimde bir biçimlendirme içinde” demektir. Sanki “Biz onu en güzel biçimlendirme içinde yarattık” denilmiş gibidir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve bu güvenli beldeye andolsun.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve haza l-beledi l-emin (ve bu güvenli şehre)

Mukatil Tefsiri
Yani Mekke’ye andolsun. Orada korkan herkes güven içinde olur. Cahiliye döneminde de İslam döneminde de insanlar orada emniyet bulurdu. Orada had cezaları uygulanmazdı. Allah bu dört şeye yemin etti.

Taberi Tefsiri
“Bu güvenli belde” demek, düşmanlarının halkıyla savaşmasından veya oraya saldırmasından güven içinde olan belde demektir. “Emin” denilmiş, bununla “güvenli” anlamı kastedilmiştir. Şairin “Ey Esmâ, yazık sana, bilmiyor musun ki ben eminime ihanet etmeyeceğime yemin ettim” sözünde de bununla “beni güvende kılan kimse” kastedilmiştir. Bu, Allah’ın “Görmediler mi ki biz güvenli bir harem kıldık, oysa çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülmektedir” sözündeki anlam gibidir. “Bu güvenli belde” ile kastedilen Mekke’dir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Bu güvenli belde Mekke’dir.” İbn Beşşar, Ruh’tan, o Avf’tan, o Yezid Ebû Abdullah’tan, o Kâ‘b’dan nakletmiştir: “Haram beldedir.” İbn Beşşar, Ruh’tan, o Avf’tan, o Hasan’dan nakletmiştir: “Haram beldedir.” Abdurrahman, Süfyan’dan; İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan; Ebû Küreyb de Vekî’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Mekke’dir.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Sellâm b. Süleym’den, o Hasîf’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Bu güvenli belde Mekke’dir.” Yakub, Mu‘temir’den, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Haram beldedir.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Ebû Recâ’dan nakletmiştir: İkrime’ye “Bu güvenli belde” soruldu, o da “Mekke’dir” dedi. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Mekke demektir.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Mescid-i Haram’dır.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “Mekke’dir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sina dağına andolsun.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve turi sinin (ve Sina dağına)

Mukatil Tefsiri
Yani güzel dağa andolsun. Bu kelime Nabatî dilindedir. Bu dağ, Allah’ın Musa ile konuştuğu ve Tevrat’ı verdiği dağdır. Meyve vermeyen her dağa “Sînâ” denir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli “Tûr-i Sînîn” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun Musa b. İmrân’ın dağı ve mescidi olduğunu söylemiştir. İbn Beşşar, Muaz b. Hişam’dan, o babasından, o Katade’den, o Kaz‘a’dan nakletmiştir: Kaz‘a, İbn Ömer’e “Ben Beytülmakdis’e ve Tûr-i Sînîn’e gitmek istiyorum” dedi. İbn Ömer, “Tûr-i Sînîn’e gitme. Siz bir peygamberin izini bırakmayıp mutlaka ona basmak mı istiyorsunuz?” dedi. Katade, “Tûr-i Sînîn, Musa’nın mescididir” demiştir. İbn Beşşar, Ruh’tan, o Avf’tan, o Hasan’dan nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn, Musa’nın dağıdır.” Yine Avf, Yezid Ebû Abdullah’tan, o Kâ‘b’dan nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn, Musa’nın dağıdır.” Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “O Tûr’dur.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Tûr mescididir.” Başkaları ise “Tûr, bitki bitiren her dağdır; Sînîn de güzel demektir” demiştir. İmran b. Musa el-Kazzâz, Abdülvâris b. Said’den, o Umâre’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Bu, güzel demektir. Habeş dilindedir. Güzel şey için ‘sînâ sînâ’ derler.” Yakub b. İbrahim, İbn Uleyye’den, o Ebû Recâ’dan nakletmiştir: İkrime’ye “Tûr-i Sînîn” soruldu, o da “Tûr dağdır, Sînîn ise Habeşçe güzel demektir” dedi. İbn Humeyd, Sabbâh b. Muhârib’den, o Süfyan’dan, o Ebû İshak’tan, o Amr b. Meymûn’dan nakletmiştir: “Ömer b. Hattab’ın arkasında akşam namazını kıldım. İlk rekâtta ‘İncire, zeytine ve Tûr-i Sînîn’e andolsun’ okudu.” Amr b. Meymûn, “O dağdır” dedi. Yakub, Mu‘temir’den, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Ovada biten de dağda biten de benim için birdir.” İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn dağdır.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Dağdır.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn dağdır.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Nadr’dan, o İkrime’den nakletmiştir: “Tûr dağdır, Sînîn güzeldir; ovada bitki bittiği gibi dağda da biter.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Kelbî’den nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn ağaçlı dağdır.” Başkaları da bunun dağ olduğunu söylemiş, “Sînîn, mübarek ve güzel demektir” demiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Haris de Hasan’dan, o Verka’dan; her ikisi İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Tûr dağdır; Sînîn ise mübarektir.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Tûr-i Sînîn, Şam’da mübarek bir dağdır.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Şam’da mübarek ve güzel bir dağdır.” Bu konuda doğruya en yakın görüş, “Tûr-i Sînîn bilinen bir dağdır” diyenlerin görüşüdür. Çünkü Tûr, bitkili dağdır; onun Sînîn’e izafe edilmesi onu tanıtmaktır. Eğer bazı kimselerin dediği gibi “güzel” veya “mübarek” anlamında bir sıfat olsaydı, “Tûr” kelimesi tenvinli olurdu. Çünkü bir şey, bunu gerektiren bir sebep olmadan kendi sıfatına izafe edilmez.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İncire ve zeytine andolsun.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve t-tini (incire) ve z-zeytuni (ve zeytine)

Mukatil Tefsiri
Allah, yenilen incire ve kendisinden yağ çıkarılan zeytine yemin etmektedir.

Taberi Tefsiri
Tefsir ehli, “incire ve zeytine andolsun” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları, incir ile yenen incirin, zeytin ile de yağı sıkılan zeytinin kastedildiğini söylemiştir. İbn Beşşar, Ruh’tan, o Avf’tan, o Hasan’dan nakletmiştir: “İncir, yediğiniz şu incirdir; zeytin de yağı sıkılan şu zeytindir.” Yakub b. İbrahim, Mu‘temir b. Süleyman’dan, o Hakem’den, o İkrime’den nakletmiştir: “İncir incirdir; zeytin de yediğiniz zeytindir.” İbn Humeyd, Yahya b. Vâdıh’tan, o Hüseyin’den, o Yezid’den, o İkrime’den nakletmiştir: “İnciriniz ve zeytininizdir.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Ebû Recâ’dan nakletmiştir: İkrime’ye “incir ve zeytin” soruldu, o da “İncir şu incirinizdir, zeytin de şu zeytininizdir” dedi. İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “İncir, yenen incirdir; zeytin de yağı sıkılandır.” İbn Beşşar, Abdurrahman’dan, o Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. İbn Humeyd, Mihran’dan; Ebû Küreyb de Vekî’den; her ikisi Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den bunun benzerini nakletmiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan, o İsa’dan; Haris de Hasan’dan, o Verka’dan; her ikisi İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “İnsanların yediği meyvedir.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Sellâm b. Süleym’den, o Hasîf’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “O sizin inciriniz ve zeytininizdir.” İbn Beşşar, Müemmel’den, o Süfyan’dan, o Hammâd’dan, o İbrahim’den nakletmiştir: “İncir, yenen incirdir; zeytin de yağı sıkılan zeytindir.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Kelbî’den nakletmiştir: “İncir ve zeytin gördüğünüz şeydir.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Hasan, “İncir ve zeytin” hakkında “İncir sizin inciriniz, zeytin de şu zeytininizdir” demiştir. Başkaları ise incirin Dımaşk mescidi, zeytinin de Beytülmakdis olduğunu söylemiştir. İbn Beşşar, Ruh’tan, o Avf’tan, o Yezid Ebû Abdullah’tan, o Kâ‘b’dan nakletmiştir: “İncir Dımaşk mescidi, zeytin ise Beytülmakdis’tir.” İbn Abdüla‘lâ, İbn Sevr’den, o Ma‘mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “İncir, üzerinde Dımaşk bulunan dağdır; zeytin de üzerinde Beytülmakdis bulunan dağdır.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Bize zikredildiğine göre incir, üzerinde Dımaşk bulunan dağ; zeytin de üzerinde Beytülmakdis bulunan dağdır.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir; ona “incir ve zeytin” sorulunca şöyle demiştir: “İncir Dımaşk mescidi, zeytin de Îliyâ mescididir.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Ebû Bekir’den, o İkrime’den nakletmiştir: “Onlar iki dağdır.” Başkaları ise incirin Nuh mescidi, zeytinin de Beytülmakdis mescidi olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Sa‘d, babasından, o amcasından, o babasından, o da kendi babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “İncir ve zeytin” hakkında “Cûdî üzerine yapılan Nuh mescidi; zeytin ise Beytülmakdis’tir” demiştir. Ayrıca “İncir, zeytin ve Tûr-i Sînîn Şam’da bulunan üç mescittir” de denilmiştir. Bu konuda bize göre doğru olan görüş, incirin yenen incir, zeytinin de yağı sıkılan zeytin olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü Araplar arasında bilinen anlam budur. İncir diye adlandırılan bir dağ veya zeytin diye adlandırılan bir dağ bilinmemektedir. Ancak biri, “Rabbimiz incire ve zeytine yemin etti; sözden maksat, incirin yetiştiği yerlere ve zeytinin yetiştiği yerlere yemindir” derse, bu bir yorum olabilir. Fakat bunun böyle olduğuna dair ne indirilen metnin zahirinde ne de sözüne muhalefet caiz olmayan birinden gelen bir delilde açıklık vardır. Çünkü Dımaşk’ta incirin yetiştiği yerler, Beytülmakdis’te de zeytinin yetiştiği yerler vardır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve yalnız Rabbine yönel.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve ila rabbike (ve yalnız Rabbine) fe-rgab (yönel)

Mukatil Tefsiri
Yani duada ve istemede yalnız Rabbine rağbet et, yalnız O’na yönel. Bu ayetle Nebi’nin sabah namazındaki kunut duasını bırakması emredilmiştir.

İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre Nebi şu dört özellik üzereydi: Ezanda iki defa tekrar eder, kamette de iki defa söylerdi. Selâm verirken sağ ve sol yana dönerek iki defa selâm verirdi; öyle ki iki yanağının beyazlığı görülürdü. Sabah namazında kunut yapmazdı ve namazı ortalık iyice aydınlanıncaya yakın kılardı.

Taberi Tefsiri
“Yalnız Rabbine yönel” yani isteğini ve yönelişini sadece Rabbine yap, O’ndan başkasına değil. Çünkü müşrikler ihtiyaçlarını putlara yöneltiyorlardı. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Niyetini ve yönelişini Allah’a yap.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Yönelişini Rabbine yap.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan; Haris, Hasan’dan; her ikisi de Varaka’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namaza kalktığında Rabbine yönel.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Boş kaldığında hemen yorul.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-iza feragte (öyleyse boş kaldığında) fe-nsab (çalış yorul)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye, farz namazı bitirip teşehhüdü, kıraati, rükû ve secdeyi tamamladıktan sonra, selâm vermeden önce duaya yönelmesini emretmektedir.

Taberi Tefsiri
Bu ayetin tefsiri hakkında ilim ehli ihtilaf etmiştir. Ali, Ebû Salih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Namazını bitirdiğinde dua için yönel.” Muhammed b. Sa’d, babasından, o amcasından, o babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Farz namazı bitirdiğinde Allah’tan iste ve O’na yönel.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan; Haris, Hasan’dan; her ikisi de Varaka’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Namaza kalktığında ihtiyacın için yönel.” Hüseyin’den, Ebû Muaz’ın, Ubeyd’den, o Dahhak’tan naklettiğine göre: “Farz namazdan önce yönel.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Namazdan sonra duada gayret et.” İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Katade’den nakletmiştir: “Namazdan sonra dua et.”

Başka bir görüşe göre: Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den, o Hasan’dan nakletmiştir: “Savaştan döndüğünde ibadete yönel.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Cihattan sonra ibadete yönel.”

Başka bir görüşe göre: İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Dünya işlerinden boşaldığında ibadete yönel ve namaz kıl.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den benzerini nakletmiştir.

En doğru görüş, Allah’ın Peygamberine, dünya ve ahiret işlerinden hangisinden boşalırsa boşalsın, ibadete yönelmesini emrettiği görüşüdür. Bu, herhangi bir duruma özel değildir, genel bir emirdir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz zorlukla beraber kolaylık vardır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
İnne me‘a l-usr (şüphesiz zorlukla birlikte) yusra (kolaylık vardır)

Mukatil Tefsiri
Bu ayet de aynı anlamı tekrar etmektedir: Şiddet ve sıkıntıyla birlikte mutlaka bir genişlik ve rahatlık vardır. Bunun üzerine Nebi şöyle buyurmuştur: “Bir zorluk iki kolaylığa asla galip gelemez.”

Taberi Tefsiri
Bu ifade tekrar edilerek pekiştirilmiştir. Peygamberin bu ayet indiğinde ashabına müjde verdiği rivayet edilmiştir. İbn Abdüla’lâ, Mu’temir b. Süleyman’dan, o Yunus’tan, o Hasan’dan nakletmiştir: Peygamber şöyle dedi: “Sevinin, size kolaylık geldi; bir zorluk iki kolaylığa galip gelemez.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Yunus’tan, o Hasan’dan; Muhammed b. Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Avf’tan, o Hasan’dan benzer şekilde nakletmiştir. İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Hasan’dan nakletmiştir: Peygamber bir gün sevinçli olarak çıktı ve şöyle diyordu: “Bir zorluk iki kolaylığa galip gelemez.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Peygamber bu ayetle ashabını müjdeledi. İbn Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Said’den, o Muaviye b. Kurra’dan, o bir adamdan, o Abdullah b. Mesud’dan nakletmiştir: “Zorluk bir deliğe girse bile kolaylık onu takip eder; çünkü Allah ‘zorlukla beraber kolaylık vardır’ buyurmuştur.” Ebû Küreyb, Vekî’den, o Şu’be’den, o bir adamdan, o Abdullah’tan benzerini nakletmiştir. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan; Haris, Hasan’dan; her ikisi de Varaka’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Kolaylık zorluğun ardından gelir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz zorlukla beraber kolaylık vardır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-inne me‘a l-usr (şüphesiz zorlukla birlikte) yusra (kolaylık vardır)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ, her sıkıntının yanında bir ferahlık ve kolaylık bulunduğunu haber vermektedir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah Peygamberine şöyle buyurur: İçinde bulunduğun sıkıntı, müşriklerle mücadelen ve karşılaştığın zorluklarla birlikte bir kolaylık vardır; sana yardım edilecek ve onlar sana boyun eğeceklerdir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Senin zikrini yükseltmedik mi?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve refa‘na leke (ve senin için yükseltmedik mi) zikrak (şanını)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’nin adını insanlar arasında yüceltmiştir. Allah’ın adı anıldığında Rasulü’nün adı da onunla birlikte anılır olmuştur. Hatta kadınların nikâh hutbelerinde bile Allah ile birlikte Rasulü zikredilmektedir.

Taberi Tefsiri
“Senin zikrini yükseltmedik mi?” yani seni anılma bakımından yüceltmedik mi? Artık ben anıldığımda sen de benimle birlikte anılırsın. Bu da “Allah’tan başka ilah yoktur, Muhammed Allah’ın elçisidir” sözüdür. Ebû Küreyb ve Amr b. Malik, Süfyan b. Uyeyne’den, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Ben anıldığımda sen de benimle anılırsın.” İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Katade’den nakletmiştir: Peygamber şöyle demiştir: “Önce kullukla başlayın, sonra risaletle devam edin.” Bunun açıklaması olarak: “Allah’tan başka ilah yoktur ve Muhammed O’nun kulu ve elçisidir.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Allah onun zikrini dünya ve ahirette yükseltti; hutbe okuyan, teşehhüd eden ve namaz kılan herkes “Allah’tan başka ilah yoktur ve Muhammed Allah’ın elçisidir” der. Yunus, İbn Vehb’den, o Amr b. Haris’ten, o Derrac’dan, o Ebû’l-Heysem’den, o Ebû Said el-Hudrî’den nakletmiştir: Peygamber şöyle demiştir: “Cebrail bana geldi ve dedi ki: Rabbim ve Rabbin şöyle diyor: Senin zikrini nasıl yükselttim biliyor musun? Dedim ki: Allah daha iyi bilir. Dedi ki: Ben anıldığımda sen de benimle birlikte anılırsın.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

O ki senin belini bükmüştü.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ellezi enkada (o yük ki ağırlaştırmıştı) zahrak (sırtını)

Mukatil Tefsiri
Bu yük, Nebi’nin sırtına ağır gelen şeydi. Allah Teâlâ onu Nebi’den kaldırdı. Bu anlam, “Biz sana apaçık bir fetih verdik ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlasın, üzerindeki nimetini tamamlasın ve seni dosdoğru yola iletsin.” (Fetih 1-2) ayetinde açıklanmıştır.

Taberi Tefsiri
“Ki sırtını çatırdatmıştı” yani sırtını ağırlaştırmış, seni zayıf düşürmüştü. Bu, uzun yolculuktan zayıf düşmüş deve için kullanılan bir ifadeye benzer. Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan; Haris, Hasan’dan; her ikisi de Varaka’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Bu, senin günahındır.” Yine “sırtını çatırdatan” ifadesi için: “Sırtını ağırlaştırdı” demiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Peygamberin onu ağırlaştıran günahları vardı, Allah onları bağışladı. İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Katade’den nakletmiştir: Peygamberin onu ağırlaştıran günahları vardı, Allah onları bağışladı. Hüseyin’den, Ebû Muaz’ın, Ubeyd’den, o Dahhak’tan naklettiğine göre: “Bu, içinde bulunduğu şirk idi.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: Allah onun göğsünü açtı ve peygamberlikten önceki günahını bağışladı. “Sırtını çatırdatan” ifadesi için de: Onu ağırlaştırdı ve yordu; ağır yükün deveyi zayıflatması gibi. Allah o yükü kaldırdı ve hafifletti.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Senin yükünü kaldırmadık mı?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve vada‘na anke (ve senden kaldırmadık mı) vizrak (yükünü)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye, günahını bağışladığını ve onun yükünü üzerinden kaldırdığını bildirmektedir.

Taberi Tefsiri
“Yükünü senden kaldırmadık mı?” yani geçmiş günahlarını bağışladık, senden cahiliye döneminin ağırlığını indirdik. Abdullah’ın kıraatinde “yükünü çözdük” şeklinde geçtiği zikredilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Senin göğsünü açmadık mı?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-lem neşrah leke (senin için açmadık mı) sadrak (göğsünü)

Mukatil Tefsiri
Yani: Biz senin göğsünü genişletmedik mi? Daha önce dar iken Allah onu genişletti. İman kalbine yerleşmemişti, sonra Allah onu hidayete erdirdi. Bu, şu ayetlerde belirtilmiştir:

“Ve seni yol bilmez halde bulup doğru yola iletmedi mi?” (Duha 7)

“Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin.” (Şûrâ 52)

Rivayet edildiğine göre Nebi’nin ashabından Suffe ehli olan dört yüz kişi vardı. Bunlar Müslüman kimselerdi. Kendilerine sadaka verildiğinde bir kısmını yerler, bir kısmını da miskinlere verirlerdi. Resulullah’ın mescidinde barınırlardı. Medine’de kendilerini koruyacak bir kabileleri ve aşiretleri yoktu.

Daha sonra sevap umarak müşriklerle cihada çıktılar. Bunlar Benî Süleym kabilesiyle savaş halindeydiler. Onlarla savaşmak için çıktılar ve içlerinden yetmiş kişi öldürüldü. Bu durum Nebi’ye ve Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine Resulullah sabah namazlarının ardından kunut yaparak onların aleyhine beddua ediyor ve Allah’ın onları helak etmesini diliyordu.

Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu:

“Bu işten sana hiçbir şey düşmez. Allah ya onların tevbesini kabul eder ya da onlara azap eder. Çünkü onlar zalim kimselerdir.” (Âl-i İmrân 128)

Ardından Allah kendi yüceliğini bildirerek şöyle buyurdu:

“Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ındır. Dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir.” (Âl-i İmrân 129)

Yani Allah, ileride Müslüman olacaklarını bildiği için azabı geciktirdi.

Sonra Allah:

“Senin göğsünü genişletmedik mi?” (İnşirah 1)

ayetini indirdi. Yani: Senin göğsünü imanla, tevhidle genişletmedik mi? Böylece “Lâ ilâhe illallah” diyebildin.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e nimetlerini hatırlatmakta, ona olan ihsanını anımsatmakta ve verdiği nimetlere şükretmesi için teşvik etmektedir ki böylece daha fazlasına nail olsun. “Senin göğsünü açmadık mı?” yani seni hidayet, Allah’a iman ve hakkı bilme için genişletmedik mi? Kalbini yumuşatmadık mı ve onu hikmet için bir kap haline getirmedik mi?

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Rabbinin nimetine gelince, onu anlat.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve emma bi-ni‘meti rabbike (Rabbinin nimetine gelince) fe-haddis (onu anlat)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye, bu sûrede sayılan nimetleri ve kendisine verilen iyilikleri anlatmasını ve bunlara karşı Rabbine şükretmesini emretmiştir.

Bu sûreler Mekke’de nazil olmuştur. Nebi bunları başlangıçta güvendiği kimselere gizlice okuyordu. Daha sonra Cebrâil Mekke’nin yukarı tarafında Nebi’ye geldi, eliyle yere vurdu ve oradan bir su kaynağı çıktı. Cebrâil Nebi’ye namaz abdesti almayı gösterdi, ardından birlikte namaz kıldılar. Daha sonra Nebi durumu Hatice’ye anlattı ve Hatice de Nebi ile birlikte namaz kıldı.

Taberi Tefsiri
“Rabbinin nimetine gelince, onu anlat” yani onu zikret ve dile getir. Bu konuda Yakub b. İbrahim, Hüşeym’den, o Ebû Bişr’den, o Mücahid’den nakletmiştir: “Bu, peygamberliktir.” Yakub, İbn Uleyye’den, o Said b. İyas el-Cerîrî’den, o Ebû Nadra’dan nakletmiştir: Müslümanlar nimete şükretmenin, onu dile getirmek olduğunu görürlerdi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

İsteyeni sakın azarlama.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve emma s-saile (isteyene gelince) fe-la tenhar (onu azarlama)

Mukatil Tefsiri
Buradaki isteyen, fakir ve miskin kimsedir. Allah Teâlâ Nebi’ye, bir şey isteyen kişiyi terslememesini emretmiştir; çünkü Nebi de bir zamanlar fakirdi.

Taberi Tefsiri
“İsteyeni azarlama” yani senden ihtiyacını isteyen kimseyi azarlama; aksine onu doyur ve ihtiyacını gider.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Öyleyse yetimi sakın ezme.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Fe-emma l-yetime (öyleyse yetime gelince) fe-la takhar (onu ezme)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye, kendisinin de yetim olduğunu hatırlatarak yetime sert davranmamasını, onu azarlamamasını ve yüzünü ekşitmemesini emretmiştir.

Taberi Tefsiri
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: “Ey Muhammed! Yetimi ezme.” Yani ona zulmetme, zayıf görüp hakkını elinden alma. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Yetimi ezme, yani ona zulmetme.” İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Mansur’dan, o Mücahid’den nakletmiştir: “Onu küçümseme ve hor görme.” Bunun Abdullah’ın mushafında “onu sertlikle kovma” şeklinde geçtiği de zikredilmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Seni fakir bulup zengin etmedi mi?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve vecedeke (seni buldu) ailen (ihtiyaç içinde) fe-ağna (ve zengin etti)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’yi fakirlikten kurtarıp ihtiyaçsız hâle getirmiştir. Nebi bu nimeti de kabul ederek Rabbinin kendisine ihsanda bulunduğunu söylemiştir.

Taberi Tefsiri
“Seni fakir buldu ve zengin etti” demektir. “Aile” kelimesi fakirleşmek anlamına gelir. Şair şöyle demiştir:
“Fakir ne zaman zengin olacağını bilmez,
Zengin de ne zaman fakirleşeceğini bilmez.”

İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan nakletmiştir: “Seni fakir buldu.” Bunun Abdullah’ın mushafında “seni yoksul buldu” şeklinde geçtiği de zikredilmiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Bunlar, peygamberlikten önce Peygamberin içinde bulunduğu durumlardır.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Seni şaşırmış bulup doğru yola iletmedi mi?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve vecedeke (seni buldu) dallan (yol bilmez halde) fe-hede (ve doğru yola iletti)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’yi kendi dinine hidayet etmiş, ona doğru yolu göstermiştir. Nebi de bunun üzerine: “Rabbim bana nimet verdi; O nimet vermeye layıktır” buyurmuştur.

Taberi Tefsiri
“Seni yol bilmez halde buldu” ifadesi, “bugünkü durumunda olmadığın bir halde buldu” anlamındadır. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süddî’den nakletmiştir: “Kırk yıl kavminin dini üzereydi.” Ayrıca bunun “seni sapkın bir toplum içinde buldu ve seni hidayete erdirdi” anlamında olduğu da söylenmiştir.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Seni yetim bulup barındırmadı mı?

Okunuşu ve Kelime Anlamı
E-lem yecidke (seni bulmadı mı) yetimen (yetim) fe-ava (ve barındırdı)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye çocukluğunu hatırlatmaktadır. Babasını kaybeden Nebi’yi amcası Ebû Tâlib’in himayesine vererek onu korumuş ve ihtiyaçlarını gidermiştir. Bunun üzerine Nebi: “Rabbim bana nimet verdi; O nimet vermeye layıktır” buyurmuştur.

Taberi Tefsiri
Allah, Peygamberine verdiği nimetleri saymaktadır: Seni yetim buldu ve sana barınacak yer verdi, sığınacağın bir yer hazırladı.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Rabbin sana verecek ve sen razı olacaksın.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve le-sevfe yu‘tiyke (Rabbin sana verecek) rabbuke (Rabbin) fe-terda (sen razı olacaksın)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ Nebi’ye ahirette büyük nimetler ve hayırlar vereceğini, onun da verilenlerden razı olacağını haber vermektedir.

Taberi Tefsiri
Allah şöyle buyurur: Ey Muhammed! Rabbin sana ahirette nimetlerinden verecek ve sen razı olacaksın. Musa b. Sehl, Amr b. Hâşim’den, o Evzâî’den, o İsmail b. Ubeydullah’tan, o Ali b. Abdullah b. Abbas’tan, o babasından nakletmiştir: Peygambere ümmetine açılacak fetihler gösterildi, bu onu sevindirdi, bunun üzerine bu ayet indirildi ve ona cennette her birinde eşler ve hizmetçiler bulunan bin köşk verilecektir. Muhammed b. Halef, Revvâd b. Cerrah’tan, o Evzâî’den, o İsmail’den, o Ali b. Abdullah b. Abbas’tan nakletmiştir: İnci köşklerden bin köşk verilecektir, toprağı misktir ve içinde gereken her şey vardır. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Bu, kıyamet gününde olacaktır. Abbad b. Yakub, Hakem b. Zuhayr’den, o Süddî’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Muhammed’in razı olması, ailesinden hiç kimsenin ateşe girmemesidir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Şüphesiz ahiret senin için ilkinden daha hayırlıdır.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve le-l-ahiretu (ahiret) hayrun leke (senin için daha hayırlıdır) mine l-ula (ilk olandan yani dünyadan)

Mukatil Tefsiri
Burada ahiret ile cennet kastedilmektedir. Allah Teâlâ Nebi’ye, yaklaşan ahiretin ve oradaki nimetlerin dünya hayatından daha hayırlı olduğunu bildirmiştir.

Taberi Tefsiri
Allah şöyle buyurur: Ahiret yurdu ve orada senin için hazırlananlar, dünya ve içindekilerden daha hayırlıdır. Bu yüzden dünyada kaçırdıklarına üzülme; çünkü Allah katında olan senin için daha hayırlıdır.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ma vedde‘ake (Rabbin seni terk etmedi) rabbuke (Rabbin) ve ma kala (ve darılmadı)

Mukatil Tefsiri
Cebrâil bir süre Nebi’ye vahiy getirmemişti. Rivayetlerden birine göre kırk gün, başka bir rivayete göre üç gün vahiy kesilmişti. Bunun üzerine Mekke müşrikleri: “Eğer bu Allah’tan olsaydı, önceki peygamberlerde olduğu gibi vahiy kesilmezdi. Rabbi onu terk etti ve ona darıldı” dediler. Allah Teâlâ onların bu sözünü yalanlayarak: “Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” buyurdu. Nebi, Cebrâil’e: “Seni özledim” dediğinde, Cebrâil de: “Ben seni daha çok özledim; fakat ben emredilen bir kulum” dedi ve ardından “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” (Meryem 64) ayeti okundu.

Taberi Tefsiri
Bu ifade yeminlerin cevabıdır. Anlamı: “Ey Muhammed! Rabbin seni terk etmedi ve sana buğzetmedi.” “Darılmadı” ifadesi “sana darılmadı” anlamındadır; dinleyicinin anlaması için zamir hazfedilmiştir. Çünkü öncesinde “seni terk etmedi” denilmiştir ve hitabın Peygambere olduğu anlaşılmıştır.

Ali, Ebû Salih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Rabbin seni terk etmedi ve sana buğzetmedi.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Rabbin seni terk etmedi ve sana buğzetmedi; ‘kali’ buğzeden demektir.”

Bu surenin, müşriklerin “Rabbi Muhammed’i terk etti ve ona darıldı” sözlerini yalanlamak için indirildiği zikredilmiştir. Ali b. Abdullah ed-Dehhân, Mufaddal b. Salih’ten, o Esved b. Kays’tan, o Cündeb b. Abdullah’tan nakletmiştir: Vahiy gecikince bir kadın “Şeytan Muhammed’i terk etti” dedi, bunun üzerine bu sure indirildi. Muhammed b. İsa ed-Dâmigânî ve Muhammed b. Harun, Süfyan’dan, o Esved b. Kays’tan, o Cündeb’den nakletmiştir: Müşrikler “Rabbi Muhammed’i terk etti” dediler, bunun üzerine ayet indirildi. İbn Müsenna, Muhammed b. Cafer’den, o Şu’be’den, o Esved b. Kays’tan, o Cündeb’den nakletmiştir: Bir kadın “Sahibin sana gelmeyi geciktirdi” dedi, bunun üzerine bu ayet indirildi. İbn Humeyd, Mihran’dan, o Süfyan’dan, o Esved b. Kays’tan, o Cündeb’den nakletmiştir: Bir kadın “Şeytanın seni terk etti” dedi, bunun üzerine bu ayet indirildi. İbn Ebî Şevârib, Abdülvahid b. Ziyad’dan, o Süleyman eş-Şeybânî’den, o Abdullah b. Şeddâd’dan nakletmiştir: Hatice “Rabbin sana darılmış gibi” dedi, bunun üzerine ayet indirildi. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: Vahiy gecikince insanlar “Rabbi onu terk etti” dediler, bunun üzerine ayet indirildi. İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Katade’den nakletmiştir: Müşrikler “Rabbi onu terk etti” dediler, bunun üzerine ayet indirildi. Hüseyin’den, Ebû Muaz’ın, Ubeyd’den, o Dahhak’tan naklettiğine göre: Müşrikler “Rabbi onu terk etti” dediler, bunun üzerine ayet indirildi. Muhammed b. Sa’d, babasından, o amcasından, o babasından, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: Vahiy gecikince müşrikler bunu söylediler, bunun üzerine ayet indirildi. Ebû Küreyb, Vekî’den, o Hişam b. Urve’den, o babasından nakletmiştir: Vahiy gecikince Peygamber çok üzüldü, Hatice “Rabbin sana darılmış” dedi, bunun üzerine bu sure indirildi.

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Sakinleştiği zaman geceye andolsun.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve l-leyli (ve geceye) iza seca (sakinleştiğinde)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ, karanlığıyla gündüzün ışığını örten geceye de yemin etmektedir. Burada gecenin her tarafı kaplayıp sakinleşmesi kastedilmiştir.

Taberi Tefsiri
“Gece bastırdığında” ifadesinin tefsiri hakkında ilim ehli ihtilaf etmiştir. Muhammed b. Sa’d, babasından, o amcasından, o babasından, o da İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Gece geldiğinde.” İbn Abdüla’lâ, İbn Sevr’den, o Ma’mer’den, o Hasan’dan nakletmiştir: “İnsanları kapladığında, yani geldiğinde.”

Ali, Ebû Salih’ten, o Muaviye’den, o Ali’den, o İbn Abbas’tan nakletmiştir: “Gece gittiğinde.”

İbn Humeyd, Mihran’dan; Ebû Küreyb, Vekî’den; her ikisi de Süfyan’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Gece dengelendiğinde.” Muhammed b. Amr, Ebû Âsım’dan; Haris, Hasan’dan; her ikisi de Varaka’dan, o İbn Ebî Necih’ten, o Mücahid’den nakletmiştir: “Gece dengelendiğinde.” Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Gece halk üzerine sükûnet bulduğunda.” Hüseyin’den, Ebû Muaz’ın, Ubeyd’den, o Dahhak’tan naklettiğine göre: “Gece karar bulup durulduğunda.” Yunus, İbn Vehb’den, o İbn Zeyd’den nakletmiştir: “Gece sakinleştiğinde; bu onun sükûnudur, denizin durgunluğu gibi.”

Bu görüşler içinde doğruya en yakın olan, “gece sakinleşip karanlığıyla sabit olduğunda” anlamıdır. Nitekim “sakin deniz” ifadesi de bu anlamda kullanılır. A’şâ şöyle demiştir:
“Bizim ne suçumuz var ki sizin deniziniz coşuyor da,
Senin denizin sakin, diptekileri örtmez.”

Recez şairi de şöyle demiştir:
“Ne güzeldir ay ışığı ve sakin gece,
Dokumacının kumaşı gibi yollar.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Kuşluk vaktine andolsun.

Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ved-duha (kuşluk vaktine)

Mukatil Tefsiri
Allah Teâlâ kuşluk vaktine yemin etmektedir. Buradaki kuşluk, güneş doğduktan sonra gündüzün ilk saatlerinde hissedilen güneş sıcaklığıdır.

Taberi Tefsiri
Rabbimiz kuşluk vaktine yemin etmiştir. Bu, bütün gündüz anlamına gelir. Bunun, “bir kimsenin güneşe karşı ortaya çıkması” anlamındaki kullanımdan geldiği düşünülür. “Orada ne susarsın ne de güneş sana dokunur” ifadesinde de bu anlam vardır. Bu kelimenin anlamı hakkında ilim ehli ihtilaf etmiştir. Daha önce “Güneş ve onun kuşluk vakti” ifadesinde bu görüşler zikredilmiş ve tercih yapılmıştır. Bunun kuşluk vaktinin belirli bir zamanı olduğu da söylenmiştir. Bişr, Yezid’den, o Said’den, o Katade’den nakletmiştir: “Kuşluk, gündüzün bir saatidir.”

Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…

Ve elbette hoşnut olacaktır.

Diyanet Vakfı
19, 20, 21. Yüce Rabbinin rızasını istemekten başka onun nezdinde hiçbir kimseye ait şükranla karşılanacak bir nimet yoktur. Ve o (buna kavuşarak) hoşnut olacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Yakında da elbette razı olacaktır.

“Yakında da elbette” alacağı mükâfat sebebiyle

“razı olacaktır.”

Atâ ve ed-Dahhâk, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmişlerdir: Müşrikler Bilal’e işkence ediyorlardı. O ise sürekli “ehad, ehad” diyordu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yanından geçerken:

“Ehad -yani yüce Allah- seni kurtaracaktır” diye buyurdu, Sonra Ebû Bekir’e: “Ey Ebû Bekir, Bilal Allah uğrunda işkencelere maruz bırakılmaktadır.” dedi. Ebû Bekir, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ne demek istediğini anladı. Hemen evine gitti. Bir rıtıl altın aldı ve bu altını alıp, Umeyye b. Halef’e götürdü. Ona:

“Bana Bilal’ı satar mısın?” dedi. Umeyye:

“Evet”, dedi. Ebû Bekir onu satın alıp, azad etti. Müşrikler:

“Ebû Bekir’in onu azad etmiş olmasının tek sebebi mutlaka vaktiyle onun Ebû Bekir’e yapmış olduğu bir iyilik olmalıdır”, dediler. Bunun üzerine

“üstelik onun üzerinde” yani Ebû Bekir’in üzerinde

“hiçbir kimsenin karşılığı verilmesi gereken bir iyiliği” ona yapmış olduğu bir ihsanı ve bir lutfu

“de yoktur” Bilakis o bu işi

“ancak o çok yüce Rabbinin rızasını arayarak” yapmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre Ebû Bekr, Umeyye b. Halef’den Bilal’i bir elbise ve on okka karşılığında satın almış ve Allah için azad etmişti. Bunun üzerine:

“Şüphesiz sizin yapıp ettikleriniz çeşit çeşittir” âyeti nazil oldu.

Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Bana ulaştığına göre Umeyye b. Halef, Ebû Bekir kendisine:

“Onu bana satar mısın?” deyince. Ebû Bekir’e:

“Evet ben onu sana Nistâs karşılığında satarım”, demişti. Nistâs da Ebû Bekir’in bir kölesi idi. Onbin dinarı, köleleri, cariyeleri, davarları vardı. Müşrik bir kimse idi. Ebû Bekir onu sahih olduğu mal kendisinin olması şartı ile müslüman olmasını teklif etti, kabul etmedi. Bunun üzerine Ebû Bekir Bilal karşılığında Nistas’ı sattı. Müşrikler:

“Ebû Bekir’in, Bilal’e bu işi yapmasının tek sebebi, Bilal’ın vaktiyle ona yapmış olduğu bir iyiliktir”, dediler. Bunun üzerine:

“Üstelik onun üzerinde, hiçbir kimsenin karşılığı verilmesi gereken bir iyiliği de yoktur. Ancak o çok yüce Rabbinin rızasını arayarak…” âyeti nazil oldu.

Burada

“ancak … rızasını arayarak” âyeti munkatı bir istisnadır. Bundan dolayı nasb ile gelmiştir. Bu (munkatı istisna olmak bakımından): “Mâ fi’d-dâri ehadun illâ himârâ” “Evde hiçbir kimse yoktur, ancak bir eşek müstesna demeye benzer. Ref ile gelmesi de mümkündür. Zaten Yahya b. Vessab ref ile “İllâ’btigâu vechi rabbihi” diye okumuştur. Bu da müstesnanın merfu gelmesi caizdir, diyenlerin görüşüne uygundur. Her iki görüşe uygun olarak Bişr b. Ebi Hazim’in şu beyiti nakledilmiştir:

“Artık o ıpıssız ve bomboş kalıverdi hiçbir ünsiyet verecek dost yok orada,

Gidip gelen yabani inek yavruları ile erkek deve kuşları dışında.”

Şairin şu beyitinde de böyledir:

“O bir belde ki, orada ünsiyet verecek hiçbir kimse yok,

Yabani inek yavruları ile kumrala çalan beyaz renkli develer dışında.”

Kur’ân-ı Kerîm’de de: “Mâ fealuhu illâ kalilun minhum”

“İçlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı.” (en-Nisa, 4/66) âyetinde de böyledir. Daha önceden (belirtilen âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“O çok yüce Rabbinin rızasını arayarak” Onun rızasını ve Ona yakınlaştıracak yollar demektir. “O çok yüce” anlamındaki lâfız, yücelik sıfatlarına layık olan “Rabb’in sıfatlarındandır.

“Rabbinin rızasını” anlamındaki lâfızların mana cihetiyle “mef’ûlün leh” olması da mümkündür. Çünkü ifade: O (birilerinin) nimetine mükâfat vermek için değil, ancak Rabbinin rızası için malını verir, anlamındadır.

“Yakında da elbette razı olacaktır.” Yani yüce Allah, pek yakında ona kendisini razı edecek şeyleri verecektir. Çünkü ona dünyada yapmış olduğu harcamaların kat kat fazlasıyla karşılığını verecektir.

Ebû Hayyan et-Teymi, babasından, o Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Allah, Ebû Bekir’e rahmetini ihsan etsin. Bana kızını verdi. Hicret yurduna beni (sağladığı binekle) taşıdı ve kendi öz malından Bilal’i azad etti.” Tirmizi, V, 633; Bezzâr, Müsned, III, 52; Ebû Ya’lâ, Müsned, I, 418

Ebû Bekir onu satın alınca, Bilal kendisine:

“Sen beni kendi işini görmek için mi satın aldın? Yoksa Allah için çalışmak için mi satın aldın?” diye sordu. Ebû Bekir:

“Allah için çalışmak için satın aldım”, dedi. Bunun üzerine Bilal;

“O halde beni Allah için çalışmak üzere serbest bırak”, dedi. Ebû Bekir de onu azad etti.

Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh): Ebû Bekir bizim efendimizdir ve bizim efendimizi -Bilal (radıyallahü anh)’ı kastederek- azad etmiştir, derdi.

Atâ -ki İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir- şöyle demiştir: Bu sûre kendisine ait bir bahçe karşılığında satın aldığı bir hurma ağacı dolayısıyla Ebû’d-Dehdah hakkında inmiştir, es-Salebi’nin, Atadan naklettiğine göre bu böyledir.

el-Kuşeyri’nin İbn Abbâs’tan rivâyet ettiğine göre; kırk hurma ağacı karşılığında; demiş, fakat bahçesini verip bunları satın alan adamın ismini vermemiştir.

Atâ dedi ki: Ensardan birisinin bir hurma ağacı vardı. Bu hurma ağacının taze iken bazı hurmaları komşusunun evine düşüyor, çocukları alıp bu hurmaları yerdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a bu durumdan şikayetçi olunca, Peygamber ona:

“Cennetteki bir hurma ağacı karşılığında onu satar mısın?” dedi. Adam kabul etmedi. Dışarı çıktığında Ebû’d-Dehdah ile karşılaştı. Ebû’d-Dehdah ona:

“Bu hurma ağacını bana -kendisine ait olan bahçenin ismi olan- Hüsna karşılığında satar mısın?” dedi. Adam,

“bu ağaç senin olsun”, dedi. Ebû’d-Dehdah, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelip:

“Ey Allah’ın Rasûlü bu hurma ağacını benden cennetteki bir hurma ağacı karşılığında satın al”, dedi. Peygamber:

“Nefsim elinde olana yemin ederim ki aldım” diye buyurdu, Ebû’d-Dehdah:

“O ağaç senindir ey Allah’ın Rasûlü”, dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ensardan olan o şahsın komşusunu çağırdı ve ona:

“O ağacı al” diye buyurdu. İşte:

“Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye” (1. âyet) sûresi sonuna kadar Ebû’d-Dehdah’ın bahçesi ile hurma ağacının sahibi hakkında nazil olmuştur.

“Artık kim verir ve sakınırsa” âyeti ile kastedilen Ebû’d-Dehdah’dır.

“O el-Hüsna’yı” yani mükâfatı

“doğrularsa, Biz de ona en kolay olana” yani cenneti

“kolaylaştırırız amma kim cimrilik eder ve kendisini müstağni görür” yani ensardan sayılan o zat

“o el-Hüsna’yı da” yani mükâfatı da

“yalanlarsa, Biz de ona en zor olanı” yani cehennemi

“kolaylaştırırız. Alçaldığı zaman” öleceği vakit

“malı kendisine fayda vermez… Oraya yalanlayıp yüz çeviren, o en bedbaht olandan başkası girmez” âyeti ile Hazrecli o şahıs kastedilmektedir ki, münafık bir kimse idi (ensardan görünürdü) ve münafıklığı üzere öldü.

“… malını temizlenmek için” o hurma ağacının bedeli olarak

“veren çok sakınan kimse ise” yani Ebû’d-Dehdah

“ondan uzaklaştırılacaktır Üstelik onun üzerinde hiçbir kimsenin karşılığı verilmesi” ve bunun için mükâfatlandırması

“gereken bir iyiliği de yoktur.” Yine burada kastedilen kişi Ebû’d-Dehdah’tır.

“Yakında da” Allah onu cennete girdireceği vakit

“elbette razı olacaktır.”

Ancak çoğunluk sûrenin Ebû Bekr (radıyallahü anh) hakkında indiği görüşündedir. Bu görüş İbn Mes’ûd, İbn Abbâs, Abdullah b. ez-Zübeyr ve diğerlerinden de rivâyet edilmiştir. Ebû’d-Dehdah’a dair bir başka haber ile ilgili rivâyeti daha önceden el-Bakara Sûresi’nde yüce Allah’ın:

“Allah’a güzel bir ödünç verecek olan kimdir?” (el-Bakara, 2/245) âyetini açıklarken (1. başlıkta) zikretmiş bulunuyoruz. Yüce Allah ea iyi bilendir.

Yalnızca en yüce Rabbinin yüzünü aramak için.

Diyanet Vakfı
19, 20, 21. Yüce Rabbinin rızasını istemekten başka onun nezdinde hiçbir kimseye ait şükranla karşılanacak bir nimet yoktur. Ve o (buna kavuşarak) hoşnut olacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Ancak o, çok yüce Rabbinin rızasını arayarak (bunu yapmıştır).

“Ancak o en yüce” yani alabildiğine yüce

“Rabbinin rızasını arayarak” bu işi yapmaktadır.

Ve kimsenin onun yanında karşılığı verilen bir nimeti yoktur.

Diyanet Vakfı
19, 20, 21. Yüce Rabbinin rızasını istemekten başka onun nezdinde hiçbir kimseye ait şükranla karşılanacak bir nimet yoktur. Ve o (buna kavuşarak) hoşnut olacaktır.

Kurtubi Tefsiri
Üstelik onun üzerinde hiçbir kimsenin, karşılığı verilmesi gereken bir iyiliği de yoktur.

“Üstelik onun üzerinde hiçbir kimsenin karşılığı, verilmesi gereken bir iyiliği de yoktur.” Yani o, herhangi bir nimet ve iyiliğe karşılık vermek maksadı ile tasadduk etmiyor.

Malını arınmak için verendir.

Diyanet Vakfı
17, 18. Temizlenmek üzere malını hayra veren iyiler ondan (ateşten) uzak tutulur.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki malını temizlenmek için veren, çok sakınan kimse ise ondan uzaklaştırılacaktır.

“Halbuki malını temizlenmek için veren” yani Allah tarafından arınmak isteyen, bu yolla riyakarlıkta bulunmak ya da yaptıkları yayılsın istemeyip, aksine yüce Allah’ın rızasını arayarak tasaddukta bulunan, (çok sakınan) takva sahibi olup korkan

“kimse ise ondan uzaklaştırılacaktır.” Oradan uzak kalacaktır.

İbn Abbâs dedi ki: Burada maksat, Ebû Bekr (radıyallahü anh)’dır. O cehenneme girmekten uzak tutulacaktır. Bu şekildeki takva sahibi

“malını temizlenmek için vermek” ile de nitelendirilmiştir.

Bazı meani bilginleri şöyle demişlerdir: Yüce Allah:

“çok sakınan” ile

“o en bedbaht olan” buyrukları ile “sakınan kimse” ile “bedbaht olan kimse”yi kastetmiştir. Tarafe’nin şu beyitinde olduğu gibi:

“Birtakım kimseler ölmemi temenni ettiler ve eğer ölürsem ben

Elbetteki bu tek başıma izlediğim bir yol değildir.”

Görüldüğü gibi; “Ef’ale” veznindeki kelimeler; “Feiyl” yerinde kullanılabilmektedir. Nitekim “kebir: çok büyük” anlamında: “Allahu ekber; Allah en büyüktür” şeklindeki kullanımları da böyledir. Yüce Allah’ın: “Vehuve ehvenu aleyhi”

“Ve bu ona göre daha kolaydır” (er-Rum, 30/27) âyetini “çok kolaydır” anlamında (ef’alu veznindeki ismin fail vezni anlamında kullanılması gibi.)

Ondan en çok sakınan uzaklaştırılır.

Diyanet Vakfı
17, 18. Temizlenmek üzere malını hayra veren iyiler ondan (ateşten) uzak tutulur.

Kurtubi Tefsiri
Âyetin tefsiri için bak:18

O ki yalanladı ve yüz çevirdi.

Diyanet Vakfı
15, 16. O ateşe, ancak yalanlayıp yüz çeviren kötüler girer.

Kurtubi Tefsiri
Oraya yalanlayıp, yüz çeviren o en bedbaht olandan başkası girmez.

“Oraya” Allah’ın peygamberi Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı

“yalanlayıp” îman etmekten

“yüz çeviren o en bedbaht olandan başkası girmez.” Hararetini, sıcağını duymaz.

Mekhul, Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmiştir:

“Herkes cennete girer, ondan yüz çeviren müstesna.” (Mekhul) dedi ki;

“Ey Ebû Hüreyre! Cennete girmekten kim yüz çevirir ki?” Ebû Hüreyre:

“Yalanlayan ve yüz çeviren kimse”, dedi.

Malik dedi ki: Ömer b. Abdu’l-Aziz bize akşam namazını kıldırdı.

“Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye” (1. âyet) diye okudu.

“İşte Ben sizi oldukça alevli bir ateşi haber vererek korkuttum” âyetine gelince ağlaması tuttu. Ağladığından dolayı bir sonraki âyete geçemedi. Sonra devam etmekten vazgeçerek bir başka sûre okudu.

el-Ferrâ’ dedi ki:

“O en bedbaht olandan başka.” Şanı yüce Allah’ın ilminde bedbaht olduğu bilinenden başka… demektir.

ed-Dahhâk, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmiştir: “Oraya … o en bedbaht olandan başkası girmez.” Umeyye b. Halef ve Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı yalanlayan onun benzeri kimseler kastedilmiştir. Katade dedi ki: Allah’ın kitabını yalanlayıp, Allah’a itaat etmekten yüz çeviren kimse…

el-Ferrâ’ dedi ki: Sözü edilen kimse açık bir hükmü reddederek yalanlayan kimse değil; yerine getirmesi gereken itaatler hususunda kusurlu davranan kimsedir. İşte bu durum yalanlamak olarak değerlendirilmiştir. Nitekim: Filan kişi düşmanla karşılaştı, fakat yalancı çıktı, demeye benzer. Böyle bir ifade, düşmanın arkasına takılmaktan vazgeçip, onu takip etmekten yüz çeviren kimse hakkında kullanılır. (el-Ferrâ’) dedi ki: Ben Ebû Servân’ı şöyle derken dinledim: Numeyroğullarının ciddiyet ve gayretleri yalan çıkmaz. Yani onlar düşmanla karşılaştıklarında savaşta dirençlerini gösterir ve geri dönmezler. Şanı yüce Allah’ın:

“Onun gerçekleşmesini yalanlayacak yoktur.” (el-Vakıa, 56/2) âyeti da böyledir. Âyet o bir gerçektir demektir.

Selm b. el-Hasen’i de şöyle derken dinledim: Ebû İshak ez-Zeccâc’ı şöyle derken dinledim: Mürcie fırkasının mürcieci görüşü kabul etmelerine delil gösterdikleri âyet budur. Buna dayanarak onlar cehenneme ancak kâfir bir kimse girer, iddiasında bulunmuşlardır. Çünkü şanı yüce Allah:

“Oraya yalanlayıp, yüz çeviren ve en bedbaht olandan başkası girmez.” diye buyurmuştur. Halbuki durum zannettikleri gibi değildir. Bu, nitelikleri belirtilen muayyen bir ateştir. İşte bu ateşe ancak yalanlayıp, yüz çeviren kimseler girecektir. Cehennemliklerin ise farklı konumları vardır. Bunlardan birisi münafıkların varacakları yer olan cehennem ateşinin en aşağı tabakasıdır. Şanı yüce Allah’ın tehdit ettiği herbir azâb türü ile azablandırması mümkündür. Yine yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Şüphesiz Allah kendisine eş koşulmasını mağfiret etmez. Ondan başkasını ise dileyeceğine mağfiret eder.” (en-Nisa, 4/48 ve 116)

Eğer şirk koşmayan herkese azâb edilmeyecek olsaydı, yüce Allah’ın:

“Ondan başkasını ise dileyeceğine mağfiret eder” âyetinin hiçbir faydası olmaz ve

“ondan başkasını… mağfiret eder” ifadesi büsbütün anlamsız bir söz olurdu.

ez-Zemahşerî dedi ki: Âyet-i kerîme, müşriklerden büyük bir kimse ile mü’minlerden büyük bir kimsenin iki hali arasında bir karşılaştırma yapmak hususunda vârid olmuştur. Her ikisinin birbiriyle çelişki arzeden niteliklerini en ileri derecede ortaya koymak istemiştir. O bakımdan

“en bedbaht” diye buyurularak sadece onun cehennem ateşini boylayacağı ifade edilmiştir. Sanki ateş yalnızca onun için yaratılmış gibidir. Ayrıca

“çok sakınan” diye buyurularak cennetin ona has olduğu belirtilmiştir. Sanki cennet yalnız onun için yaratılmış gibi. Bu ikusinden birisinin Ebû Cehil ya da Ümeyye b. Halef ile diğerinin Ebû Bekr (radıyallahü anh) olduğu söylenmiştir.

Ona yalnızca en bedbaht olan girer.

Diyanet Vakfı
15, 16. O ateşe, ancak yalanlayıp yüz çeviren kötüler girer.

Kurtubi Tefsiri
Âyetin tefsiri için bak:16

Artık sizi alevlenen bir ateşle uyardım.

Diyanet Vakfı
(Ey insanlar!) Alev alev yanan bir ateşle sizi uyardım.

Kurtubi Tefsiri
İşte Ben, sizi oldukça alevli bir ateşi haber vererek korkuttum,

“İşte Ben, sîzi oldukça alevli” alev alev yanan

“bir ateşi haber vererek korkuttum” sakındırdım.

“Telezzâ”

“Oldukça alevli” lâfzının aslı: “Tetelezzâ” dır. Ubeyd b. Umeyr, Yahya b. Ya’mer ve Talha b. Mûsarrif’in kıraati budur.

Şüphesiz, ahiret de dünya da bize aittir.

Diyanet Vakfı
12, 13. Doğru yolu göstermek bize aittir. Şüphesiz ahiret de dünya da bizimdir.

Kurtubi Tefsiri
Ahiret de, dünya da elbetteki Bizimdir.

“Âhiret de, dünya da elbetteki Bizimdir.” Burada

“âhiret” cennet,

“ilk” de dünya (mealde olduğu gibi) demektir. Atâ da İbn Abbâs’tan böylece rivâyet etmiştir. Yani dünya da, âhiret de Allah’ındır.

Ebû Salih ise İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Dünya ve âhiretin sevabı (Bize aittir.) Bu da yüce Allah’ın:

“Kim dünya sevabını isterse bilsin ki dünyanın da, ahiretin de sevabı Allah’ın katındadır.” (en-Nisa 4/134) âyetini andırmaktadır. Dünya ve ahireti onlara sahib olmayan bir kimseden isteyenler, elbetteki izlemeleri gereken doğru yolu kaybetmişler demektir.

Şüphesiz, doğru yolu göstermek bize aittir.

Diyanet Vakfı
12, 13. Doğru yolu göstermek bize aittir. Şüphesiz ahiret de dünya da bizimdir.

Kurtubi Tefsiri
Hidayete iletmek, şüphesiz ki Bize aittir.

“Hidâyete iletmek şüphesiz ki Bize aittir.” Yani hidayet yolunu sapıklık yolundan ayırdedip açıklamak Bize aittir. Buna göre, burada hidayet ahkâmın açıklanması anlamındadır. Bu açıklamayı ez-Zeccâc yapmıştır. Neyin helâl, neyin haram olduğunu, neyin kendisine itaat, neyin masiyet olduğunu açıklamak Allah’a aittir, demektir. Bu açıklamayı da Katade yapmıştır.

el-Ferrâ’ dedi ki: Kim hidayet yolunu izleyecek olursa, onun yolu(nu doğruya iletmek) Allah’a aittir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Doğru yolu göstermek Allah’a aittir.” (en-Nahl, 16/9) Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Kim Allah’a giden yolu izlemek isterse, o doğru olan yol üzerinde demektir.”

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Hidâyete iletmek de, saptırmak da Bize aittir. Burada “saptırmak” sözkonusu edilmemiştir. Yüce Allah’ın:

“Hayır yalnız Senin elindedir” (Al-i İmrân, 3/26) âyeti ile;

“Herşeyin mülk ve tasarrufu O’nun elindedir” (Yûnus, 10/83) âyetinde olduğu gibi. Yine bir başka yerde yüce Allah:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” (en-Nahl, 16/81) diye buyurmaktadır ki, bu elbiseler aynı zamanda soğuktan da korur. Bu açıklamalar da el-Ferrâ’dan nakledilmiştir. Kendisini ilettiğimiz hidayetin mükâfatını vermek Bize aittir, diye de açıklanmıştır.

Malı ona fayda vermez, aşağı yuvarlandığında.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. Kim cimrilik eder, kendini müstağni sayar, en güzeli de yalanlarsa, biz de onu en zora hazırlarız. Düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez.

Kurtubi Tefsiri
Alçaldığı zaman malı kendisine fayda vermez.

“Alçaldığı” yani öldüğü

“zaman malı kendisine fayda vermez.”

Adam öldüğü takdirde (aynı kökten): “Radiye’r-raculu, yerdi, raden” “Adam öldü, ölür, ölüm” denilir.

Şair de söyle demiştir:

“Ölüm korkusuyla hevâmı o kadınlardan uzak tuttum.”

Ebû Salih ve Zeyd b. Eslem dedi ki:

“Alçaldığı zaman” cehenneme düştüğü zaman demektir. “(Yüksek yerden düşüp ölen hayvana): el-Mutereddi’ye” ismi da bu kökten gelmektedir. Bir kişi bir kuyuya düştüğü yahutta bir dağdan aşağıya yuvarlandığı takdirde; “Radiye ve terdâ” denilir. “Mâ edri eyne radiye” Nereye gittiğini bilmiyorum” demektir.

(Âyet-i kerimedeki): “Mâ” “mez” edatının cahd (inkar) anlamında olma ihtimali vardır. Yani malının ona hiçbir faydası olmaz. Azar anlamında istifham (soru) anlamında olma ihtimali de vardır. Yani, o ölüp de cehenneme yuvarlanacağı vakit ona ne fayda verebilecektir?

Biz de onu zora kolaylaştırırız.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. Kim cimrilik eder, kendini müstağni sayar, en güzeli de yalanlarsa, biz de onu en zora hazırlarız. Düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez.

Kurtubi Tefsiri
Biz de ona en zor olanı kolaylaştırırız.

“Biz de ona en zor olanı” yani kötülüğü, şerri

“kolaylaştırırız.” İbn Mes’ûd’dan cehennem ateşini (kolaylaştırırız), dediği rivâyet edilmiştir. Bir görüşe göre, Biz ona hayır ve salahın yollarını onları işlemesi kendisine zor gelecek şekilde- zorlaştıracağız. Sabah-akşam meleğin

“Allah’ım, infak edene yaptığı infakın yerini tutacak şeyleri ihsan et, cimrilik edenin malını da telef et” dediğine dair rivâyet az önce geçmiş bulunmaktadır ki; bunu da Ebû’d-Derda rivâyet etmiştir.

Cömertlik Ve Cimrilik:

İlim adamları dedi ki: Gerek bu âyet-i kerîme ile gerek:

“Kendilerine rızık olarak verdiğimizden de infak edenler…” (el-Bakara, 2/3) âyeti, gerek,

“Mallarını gece gündüz, gizli açık infak edenlerin Rabbleri katında mükâfatları vardır…” (el-Bakara, 2/274) âyeti ve buna benzer âyetler ile, cömertliğin ahlakın üstün değerlerinden birisi olduğunu, buna karşılık cimriliğin en bayağı huylardan olduğu sabit olmaktadır.

Cömert demek; verilmesi gerekmeyen yerlerde malını harcayan demek olmadığı gibi cimri de verilmemesi gereken yerde malını harcamayan kimse demek değildir. Aksine cömert verilmesi gereken yerde veren, cimri de verilmesi gereken yerde vermekten uzak duran kimsedir. Verdikleri dolayısıyla ilâhî mükâfat ve övgüyü hakeden herkes, cömerttir. Vermediği için yergi ya da cezayı hakeden herkes de cimridir, Verdikleri dolayısıyla mükâfat ya da övgüyü haketmeyen, buna karşılık yerilmesi gereken bir kimse cömert sayılmaz. Böyle bir kişi yerilen bir savurgan (müsrif)dir. Bu yüce Allah’ın şeytanların kardeşlerinden kıldığı ve hacr altına almalarını gerekli kıldığı savurgan kimselerdendir. Vermediği için herhangi bir ceza ya da yergiyi haketmeyen buna karşılık övülmeyi hakeden bir kimse ise, başkalarının mallarını güzel idare ve isabetli görüşleri dolayısı ile çekip çevirmeye layık olan reşid kimselerdendir.

4- Zorluğu Kolaylaştırmanın Mahiyeti;

el-Ferrâ’ dedi ki: Nasıl olur da yüce Allah;

“Biz de ona, en zor olanı kolaylaştırırız” diye buyurmuştur? Hiç zorlukta kolaylık olur mu? diyen olursa, ona şöyle cevab verilir; Bu gibi ifadelerin uygunluğu yüce Allah’ın:

“Onlara çok acıklı bir azâbı müjdele!” (Âl-i İmrân, 3/21) âyetine benzemektedir. Halbuki müjde aslında sevinçli ve sevindirici şeyler hakkında sözkonusudur. Eğer bir bölümü hayır, bir bölümü şer olan iki ayrı ifade birarada kullanılacak olursa, müjde her ikisi hakkında da kullanılır. Kolaylaştırmak da aslı itibariyle sevindirici şeyler hakkında sözkonusudur. Bir bölümü hayır, bir bölümü şer iki ifade birarada kullanılacak olursa, kolaylaştırma her ikisi hakkında da kullanılır.

el-Ferrâ” dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Kolaylaştırırız” âyeti, ona bunun imkanlarını hazırlarız, yollarını açarız, demektir. Araplar koyunlar yavruladığı yahut yavrulamaları yaklaştığı takdirde; “Kad yessereti’l-ğanem” derler. Nitekim şair de şöyle demiştir:

“Efendimizdir o ikisi, öyle iddia ederler, halbuki

Onların bizlere efendilik etmeleri koyunlarının (çokça) yavrulamasındandır.”

Ve en güzeli yalanlarsa.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. Kim cimrilik eder, kendini müstağni sayar, en güzeli de yalanlarsa, biz de onu en zora hazırlarız. Düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez.

Kurtubi Tefsiri
O, el-Hüsnâ’yı da yalanlarsa,

İbn Ebi Necih Mücahid’den;

“o el-Hüsnâ’yı” yani cenneti

“yalanlarsa” diye açıkladığını rivâyet etmiştir. Yine ondan bir başka senedle gelen rivâyete göre

“o el-Hüsna” la ilahe illallah demektir, dediği rivâyet edilmiştir.

Fakat kim cimrilik eder ve kendini müstağni görürse.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. Kim cimrilik eder, kendini müstağni sayar, en güzeli de yalanlarsa, biz de onu en zora hazırlarız. Düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez.

Kurtubi Tefsiri
Amma kim cimrilik eder ve kendisini müstağni görür,

3- Cimrilik Ve Akıbeti:

“Amma kim cimrilik eder.” Sahib olduğu mal hususunda cimrilik ederek hiçbir hayır harcamada bulunmazsa… Cimriliğe dair açıklamalar ve dünya hayatındaki sonuçlan ile ilgili bilgiler daha önce Al-i İmrân Sûresi’nde (3/180. âyet, 2. başlık ve devamında) geçmiş bulunmaktadır. Ahirette ise akıbeti bu âyet-i kerimede belirtildiği gibi cehennem ateşidir.

ed-Dahhâk, İbn Abbâs’tan;

“Biz de ona en zor olanı kolaylaştırırız” âyeti hakkında şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ben onun ile Allah’a ve Rasülüne îman etmek arasında engel koyacağım.

Dahhâk’ın rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Âyet-i kerîme Umeyye b. Halef hakkında inmiştir. İkrime’nin, İbn Abbâs’tan rivâyetine göre de:

“Amma kim cimrilik eder ve kendisini müstağni görür” âyeti hakkında, kim malı ile cimrilik gösterip, Rabbınden müstağni davranırsa;

“o el-Hüsna’yı da” yani hayır yolunda yaptığı harcamanın yerine başkasının ihsan edileceğini

“yalanlarsa…”

Biz de onu kolay olana kolaylaştırırız.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7. Artık kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse, biz de onu en kolaya hazırlarız (onda başarılı kılarız).

Kurtubi Tefsiri
Biz de ona kolay olanı kolaylaştırırız.

2- Sağlanacak Kolaylıklar:

“Biz de, ona kolay olanı kolaylaştırırız.” Yani hayrı ve iyilikleri kolaylıkla işlesin diye onu hayrın ve salâhın yollarına irşâd ederiz.

Zeyd b. Eslem:

“Kolay olan”dan kasıt, cennettir demiştir.

Buharî ve Müslim ile Tirmizî de Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Baki’de bir cenaze sebebiyle bulunuyorduk. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) geldi. Oturdu. Biz de onunla birlikte oturduk. Elinde kendisiyle yeri karıştırdığı bir de sopası vardı. Başını semaya kaldırıp, şöyle dedi:

“Gireceği yeri yazılmadık canlı hiçbir nefis yoktur.” Orada bulunanlar:

“Ey Allah’ın Rasûlü! Biz de hakkımızda yazılmış olana bel bağlamayalım mı? Çünkü mutlu olacakları tesbit edilmiş olan kimseler mutluluk için amel edecektir, bedbaht olacakları tesbit edilmiş kimseler de bedbahtlık için amel edecektir”, dediler. Şöyle buyurdu:

“Hayır, siz amel ediniz. Her(kese yapacağı işler) kolaylaştırılmıştır. Mutlu olacaklardan olan kimselere mutluluğun ameli kolaylaştırılır, bedbaht olacaklardan olanlara da bedbahtlık ameli kolaylaştırılır.” Daha sonra:

“Artık kim verir ve sakınırsa ve o el-Hüsna’yı da doğrularsa Biz de ona kolay olanı kolaylaştırırız. Amma kim cimrilik eder ve kendisini müstağni görür, o el-Hüsna’yı da yalanlarsa Biz de ona en zor olanı kolaylaştırırız” âyetlerini okudu. Tirmizî’nin lâfzıyla rivâyet bu şekildedir. Tirmizi bu hadis hakkında: Hasen, sahih bir hadistir, demiştir Taberî, Camiu’l-Beyan, XXX, 225; Hatib Bağdadî, Muvaddihu Evhâmi’l-Cem’i ve’t-Tefrik, 1, 131, 132.

Genç iki delikanlı Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a şöyle sordu:

“Acaba kâlemlerin kuruduğu, hakkında takdirlerin cereyan edip bittiği bir şey uğrunda mı amel ediyoruz, yoksa yeniden (önceden tesbit edilmemiş) bir şey uğrunda mı?” Peygamber şöyle buyurdu:

“Hayır, hakkında kâlemlerin kuruduğu ve takdirlerin tesbit edilmiş olduğu şeyler uğrunda (amel söz konusudur,)” Gençler:

“O halde amel ne diye?” diye sordular. Peygamber şöyle buyurdu:

“Siz amel ediniz. Çünkü herkese kendisi için yaratılmış olduğu amel kolaylaştırılır.” Bunun üzerine gençler:

“O halde artık biz şu andan itibaren gayret gösterip, amel edeceğiz” dediler.

Ve en güzeli doğrularsa.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7. Artık kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse, biz de onu en kolaya hazırlarız (onda başarılı kılarız).

Kurtubi Tefsiri
Ve el-Hüsnâ’yı da doğrularsa,

“el-Hüsna’yı” yani yaptığı bağışların Allah tarafından yerine başkalarının verileceğini

“da doğrularsa Biz de ona kolay olanı kolaylaştırırız.”

Müslim’in Sahih’inde Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir,- Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“Kulların sabaha eriştiği ve iki meleğin inerek onlardan birisinin: “Allah’ım infak edene, infak ettiğinin yerini tutacak ihsanda bulun”; diğerinin: “Allah’ım eli sıkılık edenin de mal varlığını telef et”, demedikleri hiçbir gün yoktur.” Buhârî, II, 522; Müslim, II, 700; Müsned, II, 305, 347, V, 197.

Ebû’d-Derda tarafından rivâyet edilen bir hadise göre, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“Güneşi batan herbir gün mutlaka güneşin her iki tarafına insanlarla cinler dışında Allah’ın bütün yarattıklarının işitecekleri şekilde yüksek sesle şöylece seslenen iki melek gönderilir: Allah’ım, infak eden kimseye infak ettiğinin yerini tutacak şeyler ihsan et, cimrilik edenin malını da telef et.” İbn Hibban, Sahih, II, 462, VIII, 121; Hâkim, Müstedrek, II, 482; Müsned, V, 197, Tayalisî, Müsned, I, 131; Taberani, Evsat, III, 189.

İşte bu hususta yüce Allah, Kur’ân-ı Kerîm’de:

“Artık kim verir ve sakınırsa…” âyetlerini indirdi.

Tefsir âlimleri de şöyle demişlerdir:

“Artık kim” darlık içinde bulunanlara

“verir…” Katade dedi ki: Üzerindeki Allah’ın hakkını verirse demektir, el-Hasen: Kalbinden tasdik ile samimiyetle verirse,

“Ve o el-Hüsnâ’yı da doğrularsa”; lâ ilahe illallah’ı tasdik ederse. Bu açıklamayı ed-Dahhâk, es-Sülemi ve yine İbn Abbâs yapmıştır, Mücahid, cenneti (tasdik ederse) diye açıklamıştır. Delili yüce Allah’ın:

“İhsanda bulunanlara el Hüsna ve daha da fazlası vardır…” (Yûnus, 10/26) âyetidir.

Katade de: Yüce Allah’ın kendisini mükâfatlandıracağına dair vaadini tasdik ederse, diye açıklamıştır. Zeyd b. Eslem namazı, zekatı ve orucu tasdik ederse, el-Hasen verdiklerinin yerine başkalarının ihsan edileceğini tasdik ederse; diye açıklamıştır ki, bu sonuncusu Taberi’nin de tercih ettiği açıklamadır. Bu açıklama İbn Abbâs’tan da az önce nakledilmiş idi. Hepsi anlam itibariyle birbirine yakındır. Çünkü hepsi de cennetin kendisi olan verilecek mükâfata raci’dir.

Ama kim verir ve sakınırsa.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7. Artık kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse, biz de onu en kolaya hazırlarız (onda başarılı kılarız).

Kurtubi Tefsiri
Artık kim verir ve sakınırsa,

Bu âyetlere dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1- İnfak Ve Takva:

“Artık kim verir ve sakınırsa” âyeti hakkında İbn Mes’ûd dedi ki: Bu âyetle Ebû Bekir (radıyallahü anh) kastedilmektedir. Genel olarak bütün müfessirler de böyle demişlerdir. Amir b. Abdullah b. ez-Zübeyr’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ebû Bekir müslüman olmaları karşılığında pekçok kocakarı ve kadın azad ederdi. Ebû Kuhafe ona şöyle dedi:

“Evladım, keşke (bunların yerine) güçlü, kuvvetli, seni koruyacak, seninle beraber direnip, yanında yer alacak, yiğit erkekler azad etseydin (daha iyi olmaz mıydı?)” Ebû Bekir dedi ki:

“Babacığım! Benim belirli bir maksadım vardır.”

İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre; yüce Allah’ın:

“Artık kim verir” âyeti; karşılıksız olarak infak eder

“ve sakınırsa” yüce Allah’ın yasak kıldığı şeylerden uzak kalırsa demektir.

Şüphesiz, sizin çabanız çeşit çeşittir.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. (Karanlığı ile etrafı) bürüyüp örttüğü zaman geceye, açılıp ağardığı vakit gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana yemin ederim ki işleriniz başka başkadır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz sizin yapıp ettikleriniz çeşit çeşittir.

“Şüphesiz sizin yapıp ettikleriniz çeşit çeşittir.” Bu âyet, yeminin cevabıdır. Yâni sizlerin amelleriniz farklı farklıdır.

İkrime ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Buradaki “sa’y (yapıp etmek)” amel demektir. Kimisi kendisini kurtarmak için çalışır, kimisi nefsini helâk etmek için çalışır. Buna Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyeti da delil teşkil etmektedir: “Sabah olunca insanlar iki türlü olarak yola koyulurlar. Kimisi kendi nefsini satın alır ve onu azad eder, kimisi nefsini satar ve onu helâk eder.” İbn Hibban, Sahih, X, 372, XII, 378; Hâkim, Müstedrek, IV, 468; Taberanî, Evsat, III, 140. IV, 378; Müsned, III, 321, 399.

“Şettâ”

“Çeşit çeşit” lâfzının tekili, “Şetit” şeklindedir- Tekil olan: “Merid” “Hasta” lâfzının çoğulunun; “Marad” diye gelmesi gibi.

Farklı şeylere bu ismin verilişi birbirleri arasındaki uzaklıktan dolayıdır. Yani şüphesiz sizin amellerinizin kimi kiminden uzaktadır. Zira amellerinizin bir kısmı sapıklık, bir kısmı hidayettir. Bu da şu demektir: Kiminiz mü’mindir iyidir, kiminiz kâfir ve günahkârdır, kiminiz itaatkâr, kiminiz isyankârdır.

“Çeşit çeşittir.” Yani göreceği karşılıklar farklı farklıdır. Sizden kiminiz cennet ile mükâfatlandırılacak, kiminiz cehennem ateşi ile cezalandırılacaktır.

Huy ve ahlâk itibariyle farklı farklıdır anlamındadır, diye de açıklanmıştır. Kiminiz merhametli, kiminiz katı, kiminiz tahammülkâr, kiminiz hiddetli, kiminiz cömert, kiminiz cimri ve buna benzer huylara sahiptir.

Erkeği ve dişiyi yaratana.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. (Karanlığı ile etrafı) bürüyüp örttüğü zaman geceye, açılıp ağardığı vakit gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana yemin ederim ki işleriniz başka başkadır.

Kurtubi Tefsiri
Erkeği de, dişiyi de yaratana ki;

“Erkeği de, dişiyi de yaratana ki…” el-Hasen dedi ki: Âyet şu demektir: Erkeği ve dişiyi yaratana da yemin olsun. Böylelikle Allah, kendi zatına yemin etmiş olur. Erkeği ve dişiyi de yarattı, anlamında olduğu da söylenmiştir. Daha önceden de geçtiği üzere buradaki; “Mâ” mastar anlamını vermek içindir. Mekkeliler, gök gürültüsüne hitaben: “Subhâne mâ sebbehte lehu” “Senin kendisini tesbih ettiğinin şanı ne yücedir” derler. Bu durumda bu lâfız “Men” “Kimse” anlamındadır. Ebû Ubeyde ve başkalarının görüşü budur. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Manası: “Vemâ haleka mine’z-zekeri ve’l-unsâ” “Erkek ve dişi türünden yaratmış olduğu herşeye (yemin olsun)” şeklinde olduğu da söylenmiştir ki; bu durumda “Min” takdir edilmektedir. Yüce Allah, böylece kendisine itaat eden peygamberlerine ve gerçek dostlarına yemin etmiş olur. Onlara yemin etmesi de onlara bir ikram ve bir şeref olsun diyedir.

Ebû Ubeyde dedi ki:

“Yaratana” âyeti yaratan kimse, demektir. Aynı şekilde

“Semaya ve onu bina edene” (eş-Şems, 91/5) âyeti ile

“Herbir nefse ve onu düzenleyene” (eş-Şems, 91/7) âyetinde de böyledir. Bu durumda, “Mâ” lâfzı, “Men” Kimse, …en” anlamındadır.

İbn Mes’ûd’dan rivâyet edildiğine göre o: “Ve’n-nehâri izâ tecellâ ve’z-zekera ve’l-unsâ” “Ağarıp açıldığı zaman gündüze, erkeğe ve dişiye” diye okur; “Vemâ haleka” “Yaratan” lâfzını düşürürmüş.

Müslim’in Sahih’inde Alkame’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir. Şam’a geldik, bize Ebû’d-Derda geldi. O:

“Aranızda bana Abdullah’ın kıraati ile okuyacak olan kimse var mı? ” dedi. Ben:

“Evet ben okuyabilirim”, dedim. Abdullah’ı şu;

“Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye” âyetini nasıl okuduğunu işittin?” diye sordu. Ben dedim ki:

“Onu

“Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye… erkeğe ve dişiye” diye okurken duydum.” (Ebû’d-Derda) dedi ki:

“Allah’a yemin olsun ki, ben de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı bunu böylece okurken duydum, fakat bunlar benim; “Vemâ haleka” “yaratana” diye okumamı istiyorlar, bense onlara uymuyorum.” Müslim, I, 565; Tirmizi, V, 191; Müsned, VI, 451

Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: Bize Muhammed b. Yahya el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize İsrail, Ebû İshak’dan, o Abdu’r-Rahmân b. Yezid’den, o Abdullah’tan rivâyetle dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bana

“Çünkü şüphesiz ki Allah’tır hem rızkı veren, hem pek çetin kudret ve kuvvet sahibi olan” (ez-Zariyat 51/58) anlamındaki âyet-i kerimeyi “İnni ene’r-râziku zu’l-kuvveti’l-metin” “Şüphesiz ki benim hem rızkı veren, hem pek çetin kudret ve kuvvet sahibi olan” diye okuttu. Ebû Bekr (el-Enbari) dedi ki: İcmaın her iki hadiste belirtilenlere muhalif olması dolayısıyla reddolunrnuşlardır. Ayrıca Hamza ve Âsım, Abdullah b. Mesud’dan müslüman cemaatin benimsediği şekildeki kıraati de rivâyet etmektedirler. İcmaa muvafık olun iki senede dayanmak, icmaın ve ümmetin muhalefet ettiği tek bir senetteki rivâyet kabul etmekten iyidir. Tek bir kişinin rivâyetine dayanılarak kabul edilen görüşün karşısında ona muhalif cemaatin rivâyeti bulunuyor ise, cemaatin rivâyeti kabul edilir ve tek bir kişinin yaptığı nakil reddedilir. Çünkü o tek kişinin unutması ve yanılması mümkündür. Şayet Ebû’d-Derda’dan gelen bu hadis sahih ise, ve bu hadisin isnadı makbul ve bilinen bir sened ise diğer taraftan Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve diğer ashab-ı kiram (Allah hepsinden razı olsun) ona muhalefet ediyor ise, elbette hüküm cemaatin rivâyet ettiği gereğince amel etmek ve cemaate ve bütün Müslümanlara nisbetle unutma ihtimali çok daha çabuk olan tek bir kişinin naklettiği rivâyeti reddetmek gerekir.

“Erkek ve dişi” ile neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır. Birincisine göre; kastedilen Âdem ile Havva’dır. Bu açıklamayı İbn Abbâs, el-Hasen ve el-Kelbî yapmıştır.

İkinci görüşe göre Âdem oğullarından olsun, hayvanlardan olsun, bütün erkekler ve dişileri kastetmiştir. Çünkü yüce Allah, onların türünden olan bütün erkek ve dişilerin yaratıcısıdır. Yüce Allah’ın dostu ve O’na itaat etmek gibi özellikleri dolayısıyla Âdem oğullarının bütün erkek ve dişilerinin kastedildiği, hayvanların kastedilmediği de söylenmiştir.

Gündüze, ortaya çıktığında.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. (Karanlığı ile etrafı) bürüyüp örttüğü zaman geceye, açılıp ağardığı vakit gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana yemin ederim ki işleriniz başka başkadır.

Kurtubi Tefsiri
Ağarıp açıldığı zaman gündüze,

“Ağarıp açıldığı zaman gündüze.” Açıldığı, netleştiği, göründüğü, gece karanlığından aydınlığı açık seçik bir şekilde farkedildiği zaman.

Geceye, örtüp kapladığında.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. (Karanlığı ile etrafı) bürüyüp örttüğü zaman geceye, açılıp ağardığı vakit gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana yemin ederim ki işleriniz başka başkadır.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye,

“Yemin olsun örtüp bürüdüğü zaman geceye.” Yüce Allah, burada -bilindiğinden ötürü- beraberinde herhangi bir mef’ûlü sözkonusu etmemiştir. Gündüzü örtüp bürüdüğü zaman, diye açıklandığı gibi, yeri, mahlukatı; karanlığıyla herşeyi örtüp bürüdüğü … diye de açıklanmıştır. Said, Katade’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Allah’ın ilk yarattığı nûr ve karanlıktır. Sonra onları birbirinden ayırdı. Karanlığı, geceleyin siyah ve karanlığı ile örtücü kıldı. Gündüzü de aydınlık ve görmeyi sağlayacak şekilde gündüzün kıldı.

O, sonucundan korkmadı.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15. Semud kavmi azgınlığı yüzünden (Allahın elçisini) yalanladı. Onların en bedbahtı (deveyi kesmek için) atıldığında, Allahın Resulü onlara: «Allahın devesine ve onun su hakkına dokunmayın!» dedi. Ama onlar, onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onlara büyük bir felaket gönderdi de hepsini helak etti. (Allah, bu şekilde azap etmenin) akıbetinden korkacak değil ya!

Kurtubi Tefsiri
Ve O, bunun sonucundan korkmaz.

Yani yüce Allah; herhangi bir kimsenin helâk edilişinin sorumluluğu, gelir kendisini bulur diye, korkmaksızın onlara bu işi yaptı. Bu açıklamayı İbn Abbâs, el-Hasen, Katade ve Mücahid yapmıştır.

“Ukbâhâ”

“Bunun sonucu” lâfzındaki “he” “bu” zamiri yapılan işe racidir.

Peygamber efendimizin: “Men iğtesele yevme’l-cumuati fihâ veni’met” “Kim cuma günü gusledecek olursa, o ne güzel ve ne iyi bir iş yapmış olur.” “Gusledecek” yerine “abdest alacak” lâfzıyla: Tirmizî, II, 369; Dârimi, I, 434; Ebû Davud, I, 97; Nesâî, III, 94; İbn Mace, I, 347; Müsned, V, 8, 11, 16, 22; Tayalisi, Müsned, I, 192. demesindeki “zamir”in yapılan işe raci olması gibidir,

es-Süddi, ed-Dahhâk ve el-Kelbî şöyle demişlerdir; Zamir deveyi kesene racidir. Yani o deveyi kesen kişi yaptığı işin akibetinden korkmadı. Bu açıklamayı da İbn Abbâs yapmıştır. İfadede takdim ve tehir vardır ki bunun anlamı şudur: Onların en bedbahtları onun akıbetinden korkmaksızın kalkıp gittiğinde…

Şöyle de açıklanmıştır: Allah’ın Rasûlü Salih, kavminin helâk edilmesinin akıbetinden korkmadı, onların azabından kendisine birtakım zararların geleceğinden çekinmedi. Çünkü o kendilerini korkutup uyarmıştı. Yüce Allah da kavmini helâk edince onu kurtarmıştı:

Nâfi’ ve İbn Amir

“korkmaz” âyetinin başındaki olumsuzluk lâfzını “fe” ile; “Felâ” diye okumuştur. Daha güzel olan şekil budur. Çünkü bu, birinci anlam ile alakalıdır. Yani yüce Allah, onların helâk ediliş akıbetinden korkmaz. Diğerleri ise “vav” ile okumuşlardır. Bu da ikinci anlama daha uygun düşmektedir. Kâfir yaptığı işin akıbetinden korkmaksızın (bu işi yaptı), demektir.

İbn Vehb ve İbnu’l-Kasım, Mâlik’ten naklen şöyle dediler: Malik bize dedesine ait bir mushaf çıkardı. Osman b. Affan’ın halifeliği döneminde sair mushafları yazdığı vakit, kendisinin de bu mushafı yazmış olduğunu söyledi. Orada;

“Ve o… korkmaz” âyetini “vav” ile; “Velâ yehâfu” diye yazılı olduğunu gördü. Mekkelilerin ve Iraklıların mushaflarında bu böylece “vav” iledir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de onların mushaflarına uyarak bu şekli tercih etmişlerdir.

Fakat onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bu yüzden Rableri, günahları sebebiyle üzerlerini yerle bir etti ve dümdüz etti.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15. Semud kavmi azgınlığı yüzünden (Allahın elçisini) yalanladı. Onların en bedbahtı (deveyi kesmek için) atıldığında, Allahın Resulü onlara: «Allahın devesine ve onun su hakkına dokunmayın!» dedi. Ama onlar, onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onlara büyük bir felaket gönderdi de hepsini helak etti. (Allah, bu şekilde azap etmenin) akıbetinden korkacak değil ya!

Kurtubi Tefsiri
Fakat onlar onu yalanladılar, sonra da onu (o deveyi) kestiler. Bunun üzerine Rabbleri günahları sebebiyle onlara azâb gönderiverdi ve hepsini bir yaptı.

Semûd kavmi, mucize olarak dişi devenin kendilerine verilmesini teklif edince (yüce Allah da) onlar için o deveyi kayadan çıkartınca pınarlarından kendilerinin su içmesi için belli bir gün ve deve için de bir gün su içme günü olarak tahsis edildi. Fakat bu kendilerine ağır geldi.

“Fakat onlar onu” Yani Salih (aleyhisselâm)’ı

“yalanladılar.” “Eğer sizler bu deveyi kesecek olursanız azaba uğratılacaksınız” şeklindeki sözlerinin yalan olduğunu söylediler.

“Sonra da onu kestiler.” Yani o deveyi en bedbaht olanları kesti. Kesme işi hepsine izafe edildi. Çünkü onlar da onun yaptığı işe razı olmuşlardı. Katade dedi ki: Bize nakledildiğine göre; küçükleri, büyükleri, erkekleri ve kadınları ile ona tabi olmadıkça o dişi deveyi kesmedi. el-Ferrâ” dedi ki: O dişi deveyi iki kişi kesmişti.

Araplar da: “Hazâni efdalu’n-nâsi ve hazâni hayru’n-nâsi ve hazihi’l-mer’etu eşka’l-kavm” “Bu iki kişi insanların en faziletlileri, bu ikisi insanların en hayırlıları, bu kadın kavmin en bedbahtıdır” derler (ve tesniye olarak kullanmaları gereken lâfızları müfred kullanırlar). Bundan dolayı; burada yüce Allah -tesniye olarak: “Eşkâhâ” diye buyurmamıştır.

“Bunun üzerine Rabbleri günahları sebebiyle onlara azâb gönderiverdi.” Küfür, yalanlamak ve deveyi kesmek şeklindeki günahları sebebiyle Allah onların üzerine azabını göndererek onları helâk etti.

ed-Dahhâk’ın, İbn Abbâs’tan rivâyetine göre o şöyle demiştir:

“Onlara azâb gönderiverdi.” Rabbleri günahları, suçlan sebebi ile (yurtlarını) üzerlerine yıktı.

el-Ferrâ” dedi ki; “Demdeme” “Sarstı, zelzeleye uğrattı” demektir. “Ed-demdemetu”nun gerçek anlamı “azâbın kat kat edilmesi ve tekrarlanması”dır. “Dememtu ale’ş-şey’” “O şeyin üzerine abandım, kapandım” denilir. “Dememe ale’l-kabra” “Üzerine kapıyı örttü, kapattı” denilir. “Nâkatun medmumetun” “Çokça yağlanmış, yağ toplamış dişi deve” demektir. İşte harfler birbirlerine mutabık olarak tekrarlanacak olursa; “Demdemet” denilir, “Ed-demdemetu” “Kökten, toptan helâk edip, imha etmek” demektir. Bu açıklamayı el-Müerric yapmıştır. es-Sıhah’ta. şöyle denilmektedir: “Demdemtu’ş-şey’e” “O şeyi yere yapıştırdım, kırıp döktüm, ufaladım” demektir. “Demdemallahu aleyhim” “Allah onları helâk etti” anlamındadır.

el-Kuşeyri dedi ki: “Demdemtu ale’l-meyyiti’t-turâbe” “Ölünün üzerine toprağı yığıp, düzelttim” anlamındadır, denilmiştir. Buna göre, yüce Allah’ın:

“Onlara azâb gönderiverdi” onları helâk edip, onları toprak altında bıraktı, demektir.

“Ve hepsini bir yaptı.” Yeri üzerlerine dümdüz etti. Birinci açıklamaya göre

“hepsini bir yaptı.” Yani onların helakini eşit kıldı (hepsi eşit olarak helâk edildi.) Çünkü gelen çığlık onları helâk etmiş, küçükleriyle büyükleriyle onları mahvetmişti.

İbnu’l-Enbari dedi ki: “Demdeme” “Gazab etti” demektir. “Ed-demdemetu” “Kişiyi rahatsız eden, dehşete düşüren söz” demektir. Bazı dilcilerin dediklerine göre; “Ed-demdemetu” “Devamlı kılmak” demektir. Araplar: “Nâkatun medmemetun” “Oldukça semiz dişi deve” derler.

Bir açıklamaya göre;

“Ve hepsini bir yaptı” üzerlerine azâbı indirmek bakımından küçükleriyle büyükleriyle, zayıflarıyla güçlüleriyle, erkekleriyle dişileriyle birbirine eşit ve müsavi kıldı, demektir.

İbnu’z-Zübeyr bu lâfzı; diye okumuştur. Bunlar iki ayrı söyleyiştir, denildiği gibi.

Onlara Allah’ın elçisi dedi: “Allah’ın devesine ve içmesine karışmayın.”

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15. Semud kavmi azgınlığı yüzünden (Allahın elçisini) yalanladı. Onların en bedbahtı (deveyi kesmek için) atıldığında, Allahın Resulü onlara: «Allahın devesine ve onun su hakkına dokunmayın!» dedi. Ama onlar, onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onlara büyük bir felaket gönderdi de hepsini helak etti. (Allah, bu şekilde azap etmenin) akıbetinden korkacak değil ya!

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın Rasûlü onlara şöyle demişti: “Allah’ın devesinden ve su içmesini engellemekten sakının.”

“Allah’ın Rasûlü” Salih (aleyhisselâm)

“onlara şöyle demişti: Allah’ın devesinden” âyetindeki; “Nâkatun” “Deve” lâfzı tahzir (sakındırmak) dolayısıyla nasbedilmiştir. (Sakının, demektir.)

Bir kimsenin: “El-esed, el-esed, ve’s-sabiyy, es-sabiyy, ve’l-hizâr, el-hizâr” “Arslandan arslandan (sakm), çocuğa çocuğa (dikkat et). Dikkatli ol, dikkatli ol” demeye benzer. Allah’ın devesinden yani onu kesmekten sakının, demektir. Allah’ın devesini bırakın, ona ilişmeyin, anlamında olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“İşte size bir mucize olmak üzere Allah’ın dişi devesi! Onu bırakın, Allah’ın arzında otlasın. Ona kötülükle dokunmayın. Sonra sizi acıklı bir azâb yakalar.” (el-Araf, 7/73)

“Ve onun su içmesinden sakının!” Yani onun su içmesine ilişmeyin! Bırakın suyunu içsin. Buna dair açıklamalar da daha önce eş-Şuara Sûresi’nde (26/155-156 âyetlerinin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Allah’a harndolsun. Aynı şekilde

“İktarabeti’s-Saatu; kıyâmet yaklaştı” Sûresinde (el-Kamer, 54/27-32. âyetlerin tefsirinde) de geçmiş bulunmaktadır.

En bedbahtları kalktığında.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15. Semud kavmi azgınlığı yüzünden (Allahın elçisini) yalanladı. Onların en bedbahtı (deveyi kesmek için) atıldığında, Allahın Resulü onlara: «Allahın devesine ve onun su hakkına dokunmayın!» dedi. Ama onlar, onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onlara büyük bir felaket gönderdi de hepsini helak etti. (Allah, bu şekilde azap etmenin) akıbetinden korkacak değil ya!

Kurtubi Tefsiri
Onların en bedbahtları kalkıp gittiği zaman.

“Onların en bedbahtları” dişi deveyi kesmek üzere

“kalkıp gittiği zaman.” Bu şahsın ismi Kudâr b. Sâlif imiş. Buna dair açıklamalar ve tek kişi mi yoksa bir topluluk mu olduğuna dair bilgiler daha önce el-A’raf Sûresi’nde (7/17. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Buhârî’de Abdullah b. Zemea’dan gelen rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı hutbe irad ederken dinlemiş. Bu sırada dişi deveyi ve onu keseni sözkonusu etmiş. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuş:

“Onların en bedbahtları güçlü, kuvvetli, zorba, fesad çıkartıcı, kabilesi arasında korunup kollanan bir kişi olan en bedbahtları -ki Ebû Zemea’ya benzerdi- kalkıp gittiği zaman…” diyerek hadisin geri kalan bölümünü zikretti. Bu hadisi Müslim de rivâyet etmiştir. Müslim, IV, 2191; Tirmizi, V, 440; Müsned, IV, 17,

ed-Dahhâk, Ali (radıyallahü anh)’dan rivâyet ettiğine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ona:

“Öncekilerin en bedbahtlarının kim olduğunu biliyor musun?” diye sordu, Ben:

“Allah ve Rasûlü daha iyi bilir” dedim.

“Dişi deveyi kesendir” diye buyurdu. Sonra:

“Sonrakilerin en bedbhatlarının kim olduğunu biliyor musun?” diye sordu. Ben:

“Allah ve Rasûlü daha iyi bilir” dedim,

“Seni öldürecek olan” diye buyurdu. İbn Sa’d. Tabakat, III, 35; Bezzar, Müsned, IV, 254; Ebû Yala, Müsned, I, 377; İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, VII, 74 -ayrıca, Bezzâr’ın senedinin ceyyid, Ebû Ya’lâ’nınkinin ise leyyin olduğuna işaret etmektedir-; Hatib Bağdadî, Tarihu Bağdad, I, 135.

Semûd, azgınlığıyla yalanladı.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15. Semud kavmi azgınlığı yüzünden (Allahın elçisini) yalanladı. Onların en bedbahtı (deveyi kesmek için) atıldığında, Allahın Resulü onlara: «Allahın devesine ve onun su hakkına dokunmayın!» dedi. Ama onlar, onu yalanladılar ve deveyi kestiler. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onlara büyük bir felaket gönderdi de hepsini helak etti. (Allah, bu şekilde azap etmenin) akıbetinden korkacak değil ya!

Kurtubi Tefsiri
Semûd kavmi, azgınlıkları sebebi ile yalanladı.

“Semûd kavmi, azgınlıkları sebebi ile yalanladı.” O kavmin azgınlığı, isyanda haddi aşmaları idi. Bu açıklamayı Mücahid, Katade ve başkaları yapmıştır. İbn Abbâs’tan gelen rivâyete göre;

“Azgınlıkları sebebi ile” kendilerine vaadolunan azapları demektir. Çünkü o kavme vaadolunan azâbın ismi “Tağvâ” idi. Çünkü o azâb onların üzerine tuğyan etmişti (haddi aşarak onları kaplamıştı).

Muhammed b. Ka’b:

“Azgınlıkları sebebi ile” hepsi birlikte (yalanladılar), demektir.

Bunun mastar olduğu ve bu şekilde kullanıldığı da söylenmiştir. Çünkü böylesi âyet sonlarına daha uygun düşmektedir. Aslın: “Bitağyahâ” şeklindedir, ancak “fa’la” veznindeki lâfızların sonu “ye” olduğu takdirde, isimde isim ile sıfat (isim)in birbirinden ayırdedilmesi için “ye”nin “vav’a dönüştürülür şeklinde de açıklanmıştır.

Genelin kıraati “ti” harfi üstün şeklindedir. Ancak el-Hasen, el-Cahderi ve Hammâd b. Seleme mastar gibi “ti” harfini ötreli okumuştur. “Rüc’â, hüsnâ” ve buna benzer mastarlarda olduğu gibi. Bu iki şeklin iki ayrı söyleyiş olduğu da söylenmiştir.

Ve onu kirleten ziyana uğramıştır.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Onu örten ise, muhakkak ziyana uğramıştır.

“Onu temizleyen muhakkak felâh bulmuştur” âyeti, yeminin cevabıdır, “Lekad efleha” “Yemin olsun ki… felâh bulmuştur” anlamındadır. ez-Zeccâc dedi ki: “Lâm”ın hazfedilmesi ifadenin uzaması dolayısı iledir. İfadenin uzamış olması “lâm”ın yerini tutmuş olmaktadır.

Cevabın hazfedilmiş olduğu da söylenmiştir. Güneşe … şuna ve şuna yemin olsun ki; siz mutlaka ölümden sonra diriltileceksinizdir, demektir.

ez-Zemahşerî dedi ki: Cevabın takdiri: Semûd kavmi, Salih’i yalanladıkları için Allah, onlara azâb gönderdiği gibi, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı yalanladıklarından ötürü yemin olsun ki, Allah Mekkelilerin üzerine azabını gönderecektir, şeklindedir.

“Onu temizleyen muhakkak felâh bulmuştur” âyeti; başına tabi bir ifadedir. Çünkü daha önce yüce Allah:

“Sonra da ona hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki” (8. âyet) diye bir istidradda -ara bir konudan sözetmeye- geçmiş bulunmaktadır. Bunun yeminin cevabı ile bir ilgisi yoktur.

İfadede hazf sözkonusu olmaksızın takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Yani: Onu temizleyen muhakkak felâh bulmuştur. Onu örten kimse de muhakkak ziyana uğramıştır. Yemin olsun güneşe ve aydınlığına, demektir.

“Onu temizleyen” yani yüce Allah’ın itaat ile nefsini arındırdığı kimse

“muhakkak felâh bulmuştur. Onu örten kimse de muhakkak ziyana uğramıştır.” Yüce Allah’ın masiyet ile örttüğü nefis ziyana uğramıştır, demektir.

İbn Abbâs da şöyle demiştir: Saptırdığı ve azdırdığı bir nefis hüsrana uğramıştır. Bir diğer açıklama da şöyledir: Allah’a itaat etmek ve salih ameller işlemek suretiyle kendisini (nefsini) arındıran kimse kurtuluşa ermiş, buna karşılık masiyetlerle nefsini örten kimse de hüsrana uğramıştır. Bu açıklamayı da Katade ve başkaları yapmıştır.

Temizleme (zekat)ın asıl anlamı, artmak ve gelişip çoğalmak demektir. Verimi bol olan mahsûlü anlatmak üzere kullanılan: “Zekâ’z-zer’i” “Mahsûl bollaştı” ifadesi buradan geldiği gibi “hakimin şahidi tezkiyesi” ifadesi de buradan gelmektedir, Çünkü hakim adaletli olduğuna hükmetmekle ve ondan güzel bir şekilde sözetmekle şahidi yüceltmiş olur. Bu anlamdaki açıklamalar yeterli bir şekilde el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/43. âyet 3. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

İyilik işleyen, iyi işler yapmak için elini çabuk tutan kimse, nefsini açığa çıkartmış ve yüceltmiş olur. Soylu Araplar başkasından bir şeyler alarak geçinen kimseler tarafından yerleri bilinsin diye yüksekçe yerlerde konaklar, geceleyin gidip gelenler için ateşler yakarlardı. Bayağı kimseler ise mağara ve kovuk gibi yerlerle vadilerin alt taraflarında yerleşirlerdi. Bundan maksatları ise kendilerinden bir şeyler isteyecekler tarafından yerlerinin bilinmemesi idi. İşte ötekiler kendi nefislerini yükseltmiş ve arındırmış oldular. Diğerleri ise kendi nefislerini gizleyip, üstünü kapatmış oldular. İşte günahkar da her zaman için öyledir. Mertliği azdır, kişiliği zayıftır masiyetler işlediğinden ötürü başı önünde eğiktir.

“Onu örten”in onu azgınlığa götüren anlamında olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

“Amr kabilesini azgınlaştıran sensin, bundan ötürü onların

Hanımları onlar tarafından yitirilmiş dullar oldular.”

Dilciler şöyle demişlerdir: Bu lâfzın aslı “tedsis”den gelmek üzere: “Dessehâ” şeklinde olup, bu da bir şeyi bir şeyin içinde gizleyip saklamak demektir. Buradaki “sin” harflerinin birisi “ye”ye dönüştürülmüştür. Nitekim: “Kasseytu ezfâri” “Tırnaklarımı kestim” denilmesi de buna benzemektedir.

Oysa bunun aslı -“ye” yerine-: “Kasastu ezfâri” şeklinde “sad”dır. “Tekassasa” fiilini “Tekassâ” diye kullanmaları da buna benzemektedir.

İbnu’l-A’rabî dedi ki:

“Onu örten kimse de muhakkak ziyana uğramıştır” âyeti, kendi nefsini -onlardan olmadığı halde- salihler arasına katan kimse (hüsrana uğramıştır), demektir.

Andolsun, onu arındıran kurtuluşa ermiştir.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Onu temizleyen, muhakkak felâh bulmuştur.

Âyetin tefsiri için bak:10

Sonra ona fücurunu ve takvasını ilham edene.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Sonra da ona hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki…

“Sonra da ona… İlham edene ki;” Ona tanıtana ki; demektir. İbn Ebi Necih, Mücahid’den böylece rivâyet etmiştir. Ona günahkârlık ve takva yolunu tanıtan demektir. İbn Abbâs da böyle açıklamıştır. Yine Mücahid’den, ona itaat ve masiyeti tanıtan, diye açıkladığı nakledilmiştir. Muhammed b. Ka’b’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Şanı yüce Allah, kulu hakkında hayır murad ettiği takdirde ona hayır işlemeyi ilham eder, o da hayır işler. Onun hakkında kötülük murad ettiği takdirde ona şerri ilham eder, o da şer işler.

el-Ferrâ” dedi ki:

“Ona… ilham eden” ona hayır yolunu ve şer yolunu bildirip tanıtan demektir. Nitekim yüce Allah:

“Ve Biz ona iki de yol gösterdik.” (el-Beled, 90/10) diye buyurmuştur.

ed-Dahhâk’ın rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: takva sahibi mü’mine takvâsmı, günahkâr olan kimseye de günahkârlığını ilham etmiştir.

Said’den gelen rivâyete göre o, Katade’nin şöyle dediğini rivâyet etmiştir: O herbir nefse kendisi için günah olanı da, takvâlı olanı da açıklamıştır.

Anlamlar birbirlerine yakındır. Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem):

“Sonra da hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki” âyetini okuduktan sonra şöyle buyurdu: “Allah’ım, Sen benim nefsime takvasını ihsan buyur ve onu tertemiz edip arındır. Sen onu tertemiz edenlerin en hayırlısısın. Sen onun velisisin ve mevlâsısın.” Ebû Abdullah el-Kudâî, Müsnedu’ş-Şihâb, II, 338; İbn Kesîr, Tefsir, IV, 517; Zeyd b. Erkam’dan, belirtilen ayeti okumaksızın, başka dua cümleleri ile birlikte olmak üzere: Müslim, IV, 2088; Nesâî, VIII, 260, 285; Müsned, IV, 371

Ayrıca bunu Cüveybir, ed-Dahhâk’tan, o İbn Abbâs’tan şöylece rivâyet etmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şu:

“Sonra da ona hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki” âyetini okudu mu, sesini yükseltir ve şöyle derdi: “Allah’ım, sen benim nefsime takvasını ver. Sen hem onun velisi, hem mevlasısın. Sen onu tertemiz edip, arındıranın en hayırlısısın.” Taberani, Kebir, XI, 106.

Müslim’in Sahih’inde Ebû’l-Esved ed-Düeli’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İmrân b. Husayn bana şöyle dedi:

“Sen bugün insanların neler yaptıklarını ve neyin uğrunda didinip durduklarını görüyor musun? Acaba bu geçmiş bir kader olarak haklarında hükme bağlanmış, geçip gitmiş bir şey midir? Yoksa peygamberlerinin kendilerine getirmiş olup haklarında delilin sabit olduğu şeyler türünden gelecekte yapacakları şeyler ile ilgili midir?” Ben:

“Hayır, bu haklarında hükme bağlanmış ve geçip gitmiş bir şeydir”, dedim. Şöyle dedi:

“O zaman bir zülüm olmaz mı?” Ben bundan şiddetli bir şekilde dehşete kapıldım ve:

“Herşeyi Allah yaratmış ve O’nun zatının mülküdür. Ona ne yaptığından dolayı soru sorulmaz, fakat onlara sorulur.” Dedim. Bana şöyle dedi:

“Allah sana rahmetini ihsan etsin. Sana yönelttiğim bu soru ile sadece senin aklını ölçmek istemiştim. Müzeyne’den iki adam Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a gelerek:

“Ey Allah’ın Rasülü dediler. Bugün insanların yapıp işledikleri ve uğrunda çabalayıp durdukları şey hakkındaki görüşün nedir? O şeyler hakkında ezelî bir kader gereği olarak hükme bağlanmış ve geçip gitmiş bir şey midir? Yoksa peygamberlerinin kendilerine getirmiş ve kendilerine karşı delilin sabit olduğu, gelecekte karşı karşıya kalacakları hususlar mıdır?” diye sordular. Peygamber şöyle buyurdu:

“Hayır, aksine bu haklarında geçip gitmiş ve hükme bağlanmış bir şeydir. Yüce Allah’ın Kitabındaki: “Herbir nefise ve onu düzenleyene sonra da ona hem kötülüğü, hem de takvayı ilham edene ki…” âyeti bunu doğrulamaktadır.”

“Kötülük (fücur)” ile

“takva” lâfızları mef’ûlün bih konumunda iki mastardır.

Nefse ve onu düzgün yapana.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Herbir nefse ve onu düzenleyene;

Onun düzenlenmesine, anlamında olduğu da söylenmiştir. Buradaki: “Mâ” da buna göre mastar anlamını verir. “Onu düzenleyen kimseye” anlamında olduğu da söylenmiştir ki, bu da yüce Allah’tır.

“Nefs” hakkında iki görüş vardır. Birisine göre Âdem’dir, ikincisine göre ise canlı herbir nefistir.

“Düzenledi” âyeti gereği gibi hazırladı, anlamındadır.

Mücahid dedi ki:

“Onu düzenledi” yaratılışını yerli yerince ve son derece mutedil olarak var etti, demektir.

Bütün bu isimler, yemin olarak mecrûrdur. Şanı yüce Allah, zatının varlığına delil teşkil edecek harikulade sanatkârane özellikleri dolayısıyla yaratmış olduğu varlıklara yemin etmiş bulunmaktadır.

Yere ve onu yayana.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Yere ve onu döşeyene;

Döşenmesine, anlamındadır. Onu -az önce zikrettiğimiz gibi- döşeyen kimseye, yani onu yayan kimseye, anlamında olduğu da söylenmiştir. Genel olarak müfessirler bu lâfzı böylece açıklamıştır. Bu da: “Dehâhâ” “Onu döşedi” ile benzer bir anlam ihtiva eder.

el-Hasen, Mücahid ve başkaları da:”Tahâhâ” ile “Dehâhâ” aynı anlamdadır ki; “her taraftan onu yaydı” demektir. “Et-tahv” “Yaymak” demek okıp, fiil: “Tahâ, yethu, tahven” ile “Tahâ, yethi, tahyen” şekillerinde kullanılır, (Yani son harfinin “vav” ya da “ye” oluşuna göre kullanılır.) Ebû Amr’dan nakledildiğine göre; “Taheytu” “Yatıp, uzandım” demektir. İbn Abbâs’tan burada bu lâfzın “onu taksim etti” diye açıkladığı nakledilmiştir, onu yarattı anlamına geldiği de söylenmiştir. Şair de şöyle demiştir:

“Cezime kendisini kimin yarattığını bilemez

O pek yüksek Arş’ın üzerinde de kimin olduğunu.”

el-Maverdî dedi ki: Ondan (yerden) çıkan bitkiler, pınarlar ve hazineler anlamında olması ihtimali de vardır. Çünkü bütün bunlar, üzerinde yaratılmış olan varlıklar için hayat sebebidir. Arapların yemin ederken bazen “Lâ, ve’l-kameri’t-tahiye” diye yemin ettikleri nakledilmiştir. Bu da: “Hayır pek yüksek parıldayan ve yukarıdaki ay hakkı için” demektir. Ebû Amr dedi ki: Adam yerde yürüyüp gittiği vakit; “Taha’r-raculu” denilir. “Mâ edri eyne tahâ” “Nereye gittiğini bilemiyorum” ve: “Tahâ bihi kalbehu” “Hatırından herbir şey geçti” denilir. Alkame de şöyle demiştir:

“Neşeli bir kalb, güzeller arasında alıp gitti seni

Fakat gençlikten azıcık sonra, saçların ağarmaya başladığı bir zamanda.”

Göğe ve onu bina edene.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Semaya ve onu bina edene;

Semanın bina edilmesine… demektir. Buna göre buradaki “Mâ” mastar anlamını veren “mastariye”dir. Yüce Allah’ın: “Bimâ ğaferali Rabbi”

“Rabbimin bana mağfiret etmesini” (Yasin, 36/27) âyeti da böyledir, Bu açıklamayı Katade yapmış, el-Müberred de bunu tercih etmiştir.

Anlamın, onu bina eden kimseye… şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu da el-Hasen ve Mücahid’in görüşüdür. Taberi’nin tercih ettiği açıklama da budur. Onu yaratan ve yükseltene… demek olur ki; bu da yüce Allah’tır.

Hicazlılardan: “Subhâne mâ sebbehat lehu” ifadesi “Subhâne mâ sebbahtelehu” Kendisine tesbih ettiğin zatın şanı ne yücedir!” anlamında kullandıkları nakledilmiştir.

Geceye ve onu örttüğünde.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Onu örtüp kapladığı zaman geceye;

Güneşi örtüp kapladığı ve battığı vakit onun ışığını alıp götürdüğü zaman

“geceye” demektir. Bu açıklamayı Mücahid ve başkaları yapmıştır. Dünyayı karanlıklarla örtüp, bunun sonucunda her tarafı karanlık kaplar, diye de açıklanmıştır. Buna göre zamir, daha önce kendisinden sözedilmemiş bir isme raci olmaktadır.

Gündüze ve onu parlattığında.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Ona parlaklık verdiği zaman gündüze;

Onu açığa çıkardığı zaman demektir. Kimileri -her ne kadar karanlıktan sözedilmediyse de- karanlığı aydınlattığı zaman, diye açıklamıştır. Nitekim “bizim sabahımız soğuktur” demek isterken, sadece “soğuk bir sabah oldu” demek istemek de böyledir. el-Ferrâ”, el-Kelbi ve diğerlerinin görüşü budur. Bazıları da;

“ona parlaklık verdiği” lâfzındaki zamir, güneşe aittir, demiştir. Yani gündüzün ışığı ile güneşin cismi açığa çıkar, görülür. Kays b. el-Hatim’in şu beyitinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Bulut altındaki bir güneş gibi göründü bize

Onun bir kaşı (kenarı) göründü ve diğer kaşı(nı) ise cimrilik ed(ip gösterme)di.”

Yer üzerinde bulunan canlılar, görünecek şekilde açığa çıktı, diye de açıklanmıştır. Çünkü bu canlılar geceleyin gizlenip saklanır, gündüzün etrafa yayılırlar. Dünyaya parlaklık vererek açığa çıkardığı zaman, diye de açıklanmıştır. -Her ne kadar kendisinden sözedilmemiş ise de- yeryüzünü aydınlatıp, açığa çıkardı, diye de açıklanmıştır. Bunun bir benzeri de -az önce geçtiği üzere- yüce Allah’ın:

“Nihayet o perdenin arkasına girince” (Sad, 38/32) âyetidir.

Ay’a ve onu izlediğinde.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Arkasından geldiği zaman aya;

Onun peşinden gittiği zaman, demektir. Yani güneş battığı zaman hilal görülür, “Televtu fulânen” “Filanın peşinden gittim” denilir. Katade dedi ki: Bu hilalin görüldüğü gecedir. Güneş battığı vakit hilal görülür. İbn Zeyd dedi ki: Kameri ayın ortasında güneş battığı vakit hemen arkasından ay doğuverir, ayın sonunda ise hemen arkasından batıverir.

el-Ferrâ” dedi ki:

“Arkasından geldi” ondan aldı, demektir. O, bu açıklaması ile ayın (aydınlığını) güneşin ışığından aldığı kanaatini taşıyor gibidir. Bazıları da:

“Arkasından geldiği zaman aya” tam olgunlaşıp, dolunay olduğu ve ışık ve aydınlığında onun gibi olduğu zaman demektir, demişlerdir, ez-Zeccâc da böyle açıklamıştır.

Güneşe ve aydınlığına andolsun.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Güneşe ve kuşluk vaktindeki aydınlığına, güneşi takip ettiğinde aya, onu açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu bina edene, yere ve onu yapıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun güneşe ve aydınlığına;

“Ve aydınlığına” âyetini Mücahid; ışığına ve parlayıp aydınlatmasına demektir, demiştir. Bu ikinci bir yemindir. Şanı yüce Allah, burada aydınlığı güneşin kendisine izafe etmiştir. Çünkü aydınlık, ancak güneşin yükselmesiyle gerçekleşir.

Katade: Parlaklığı diye açıklamıştır. es-Süddî sıcağı demiştir. ed-Dahhâk’ın, İbn Abbâs’tan rivâyetine göre o;

“Ve aydınlığına” âyeti hakkında şöyle demiştir: Yüce Allah, güneşte aydınlığı yaratmış ve onu sıcak olarak var etmiştir. el-Yezidî dedi ki: Bundan maksat (aydınlığının) etrafa yayılmasıdır.

Onun sayesinde görünen ve açığa çıkan herbir yaratık, diye de açıklamıştır. Bu durumda hem güneşe hem de yeryüzündeki bütün yaratılmışlara yemin edilmiş olmaktadır. Bu açıklamayı el-Mâveıdî nakletmiştir.

“Ed-duhâ”

“Aydınlık” lâfzı müennestir. Nitekim: “İrtefeati’d-duhâ” “Güneşin aydınlığı (etrafı aydınlatmak vakti) yükseldi” denilir ki bu da; “Ed-dahv” ile anlatılandan daha ileri bir vakitte gerçekleşir. Bazan müzekker olarak da kullanılabilir. Bu lâfzı, müennes olarak kabul edenler, bunun; “Ed-dahvetu”nun çoğulu olduğu kanaatindedir. Müzekker olarak kabul edenler de “fual” vezninde “surad” “kuş, serçe” ve “nuğar” “kuş yavrusu” türünde isim olduğu kanaatindedir.

Bu lâfız “seher” gibi mütemekkin olmayan bir zarftır. O bakımdan “Lekituhu duhân ve duhân” “Onunla kuşluk vakti karşılaştım” denilir. Eğer içinde bulunduğumuz günün kuşluk vaktini kastedecek olursak; “Duhâ diye tenvinsiz olarak kullanılır.

el-Ferrâ” dedi ki: “Ed-duhâ” “Gündüz” demektir. Katade de böyle demiştir. Ancak Araplarca bilinen, güneş doğup da bunun üzerinden kısa bir süre geçen vakti anlatmak için kullanıldığıdır. Eğer bu daha ileriye gidecek olursa med ile; “Ed-duhâu” denilir. Medsiz olarak bunun günün tamamı olduğunu söyleyenlerin bu görüşü, güneşin ışığının devamından ötürü böyle demişlerdir. Bu, güneşin ışığı yahut sıcağıdır, diyenlerin görüşüne gelince, güneşin aydınlığı ancak güneşin ışığı ile birlikte bulunduğundan dolayıdır. “Duha” güneşin sıcağı anlamındadır diyen kimseler, yüce Allah’ın: “Velâ tedhâ”

“Güneş sıcağını da çekmezsin” (Tâ-Hâ, 20/119) âyetini delil gösterirler ki, sıcaklık seni rahatsız etmeyecektir, anlamındadır.

el-Müberred dedi ki: Bu kelimenin aslı güneşin ışığı demek olan “Edduha” dan gelmektedir. Sonundaki “elif” ise ikinci “ha”dan kalbedilmiştir. “Ed-dahvetu”nun çoğulu; “Dehvâtun, Dehevâtun, Duhân” …diye gelir. Tekilindeki “vav” harfi ikinci “ha”dan kalbedilmiştir. Buna karşılık; “Duhân” şeklindeki “elif ise “vav”dan kalbedilmiştir.

Ebû’l-Heysem dedi ki: “Ed-duha” Gölge”nin zıddı olup yer üzerindeki güneşin ışığına denir. Bunun da aslı; “Ed-duhâ”dır. “Ha” sakin olmakla birlikte “ye” harfini kullanmayı ağır bulduklarından onu “elif”e kalbetmişlerdir.

Onların üzerlerine kapatılmış bir ateş vardır.

Diyanet Vakfı
19, 20. ayetlerimizi inkar edenler ise işte onlar soldakilerdir. Cezaları, kapıları üzerlerine sımsıkı kapatılmış bir ateştir.

Kurtubi Tefsiri
Üzerlerinde de kapıları sımsıkı kapatılmış bir ateş vardır.

“Âyetlerimizi” yani Kur’ân-ı Kerîm’i

“inkâr edenler ise onlar Meş’eme sahiblerinin ta kendileridir.” Yani kitaplarını sol taraflarından alacak olanlardır. Bu açıklamayı Muhammed b. Ka’b yapmıştır. Yahya b. Sellam dedi ki: “Çünkü bunlar bizzat kendilerine uğursuz kimselerdir. ” İbn Zeyd dedi ki: “Çünkü bunlar Âdem (aleyhisselâm)’ın sol tarafından yaratılmışlardır.” Meymun (b. Mihran) da, “çünkü onların bulunacakları yer sol taraftır”, diye açıklamıştır.

Derim ki: Bütün bu görüşleri şöyle bir açıklama bir arada kapsar: Meymene sahibleri cennetliklerdir, Meş’eme sahibleri de cehennemlik olanlardır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ashabu’l-Yemin ne şerefli ashabu’l-Yemindir. Dikensiz Arabistan kirazı altında…” (el-Vakıa, 56/27-28) diye buyurduktan sonra:

“Ashabu’ş-Şimal ne bedbaht ashahu’ş-Şimal’dir! Beyinlerine kadar işleyen bir sıcaklıkta (olacaklardır)” (el-Vâkıa, 56/41-42) diye buyurmaktadır. Benzeri diğer âyetler da (bunu açıklamaktadır).

“Mu’sadetun” “Kapatılmış ve kilitlenmiş” demektir. Şair şöyle demiştir:

“Devem Mekke’nin dağlarına özlem duyuyor,

Fakat onun karşısında San’a kapıları kapalı ve kilitli bulunuyor.”

İçinde ne olduğu bilinmeyen, müphem, belirsiz, diye de açıklanmıştır. Dilciler: “Evsadtu’l-bâbe ve evsadtuhu” “Kapıyı kilitledim” derler (yani fiili ilk harfini “vav”lı ya da hemzeli olarak kullanırlar.) Bu fiili: “Evsadtu” “Kilitledim” diyerek kullananlara göre isim, “El-visâdu” gelir. Bunu “Âsedtuhu” diye kullananların kullanışına göre de isim “El-isâdu” …diye gelir.

Ebû Amr, Hafs, Hamza, Yakub, el-Kisai’den eş-Şeyzeri, burada ve

“el-Hümeze” (104/8. âyeti kerîme)de “Mu’sadetun” şeklinde hemzeli, diğerleri ise hemzesiz okumuşlardır. Bu iki okuyuş da iki ayrı söyleyiştir. Ebû Bekr b. Ayyaştan şöyle dediği nakledilmiştir: Bizim (bu lâfzı) “hemzeli” olarak; “Mu’sadetu” diye okuyan bir İmâmımız vardır. Onun bu okuyuşunu duyduğum vakit kulaklarımı tıkamak istiyorum.

Ayetlerimizi inkâr edenler ise sol taraftakilerdir.

Diyanet Vakfı
19, 20. ayetlerimizi inkar edenler ise işte onlar soldakilerdir. Cezaları, kapıları üzerlerine sımsıkı kapatılmış bir ateştir.

Kurtubi Tefsiri
Âyetlerimizi İnkâr edenler ise, onlar, Meş’eme sahiplerinin ta kendileridir.

Âyetin tefsiri için bak:20

İşte onlar sağ taraftakilerdir.

Diyanet Vakfı
17, 18. Sonra iman edenlerden, birbirlerine sabrı tavsiye edenlerden ve birbirlerine acımayı öğütleyenlerden olmaktır. İşte bunlar sağdakilerdir.

Kurtubi Tefsiri
İşte bunlar, Meymenet sahibleridir.

“İşte bunlar Meymene sahibleridir.” Yani kitapları kendilerine sağ taraflarından verilecek olanlardır. Bu açıklamayı Muhammed b. Ka’b el-Kurazi ve başkaları yapmıştır. Yahya b. Sellam dedi ki: Çünkü onlar kendilerine karşı meymenetli (uğurlu) kimselerdir. İbn Zeyd dedi ki: Çünkü onlar (böyle hareket edenler) Âdem (aleyhisselâm)’ın yemin (sağ) tarafından alınmışlardır. Onların konumları sağda olacaktır, diye de açıklanmıştır ki bu açıklamayı da Meymun b. Mihran yapmıştır.

Sonra da iman edenlerden olup sabrı tavsiye eden ve merhameti tavsiye edenlerden olmaktır.

Diyanet Vakfı
17, 18. Sonra iman edenlerden, birbirlerine sabrı tavsiye edenlerden ve birbirlerine acımayı öğütleyenlerden olmaktır. İşte bunlar sağdakilerdir.

Kurtubi Tefsiri
Bundan sonra da, îman edenlerden, birbirlerine sabrı tavsiye, merhameti tavsiye edenlerden olmasıdır.

“Bundan sonra da, îman edenlerden… olmasıdır.” Yani köle âzad eden yahut açlığın yaygın olduğu bir günde yemek yediren bir kimse, îman edenlerden yani tasdik edenlerden olmadıkça, o sarp yokuşu aşamaz. Çünkü itaatlerin kabul edilmesinin şartı Allah’a îman etmektir. Allah’a îman olmadıktan sonra infakta bulunmanın faydası yoktur. Aksine yapılan itaatlerin îman ile birlikle olması gerekir. Yüce Allah, münafıklar hakkında şöyle buyurmaktadır:

“Harcamalarının onlardan kabul edilmesini engelleyen sadece şudur: Onlar Allah’a ve Rasûlüne (inkar ile) kâfir olmuşlardır.” (et-Tevbe, 9/54)

Âişe (radıyallahü anhnhâ) dedi ki:

“Ey Allah’ın Rasûlü! İbn Cüd’ân cahiliye döneminde akrabalık bağını gözetir, yemek yedirir, esiri kurtarır, köleyi özgürlüğüne kavuşturur, Allah için develeri üzerinde (karşılıksız) yolcuları taşırdı. Bunun ona hiç faydası olur mu?” Peygamber şöyle buyurdu:

“Hayır, çünkü o bir gün olsun, Rabbim din (kıyâmet) gününde bana günahımı bağışla, demedi,” Müslim, 1, 196; Müsned, VI, 93, 120; İbn Hibban, Sahih, II, 40.

Şöyle de açıklanmıştır:

“Bundan sonra da îman edenlerden… olmasıdır” buyrukları şu demektir: Yani o, bu işleri mü’min olarak yapmış olmalıdır ve vefat edinceye kadar da imanı üzere kalmalıdır. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetleridir:

“Muhakkak Ben tevbe eden, îman eden ve salih amel işleyip, hidayet üzere olana da çok çok mağfiret ediciyim.” (Taha, 20/82)

Bir diğer açıklamaya göre anlam şudur: Sonra bu işlerin, yüce Allah’ın nezdinde, kendilerine fayda sağlayacağına inanan, îman edenlerden olmasıdır. O, bu yakınlaştırıcı ibadetleri, Allah için yapıp, sonra da Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a îman etmesidir.

Hakim b. Hizam, müslüman olduktan sonra dedi ki:

“Ey Allah’ın Rasûlü! Bizler cahiliye döneminde birtakım amellerle Allah’a ibadet edip ona yakınlaşmaya çalışıyorduk. Onların bize bir faydası olur mu?” Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Geçmişinde işlediğin hayırlar (baki kalmak) üzere müslüman oldun.” Buhârî, II, 521, 773, 896, V, 2233; Müslim, I, 113, 114; Müsned, III, 402

Buradaki; “Summe” “Sonra”nın “vav” “ve” anlamında olduğu da söylenmiştir. “…Ve köle azad eden ve açlığın yaygın olduğu bir günde yemek yediren bu kimse, îman edenlerden idi(dir)” demektir.

“Birbirlerine” karşılıklı olarak

“sabrı tavsiye” yaratılmışlara

“merhameti tavsiye edenlerden olmasıdır.” Onlar, bunu yaptıkları takdirde, yetime de, yoksula da merhametli olurlar, şefkat duyarlar.

Veya toprağa yapışmış bir yoksulu.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
Veya toprak döşenen bir miskine

Yakını olan bir yetimi.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
Akrabalığı olan bir yetime.

“Akrabalığı” yakınlığı

“olan bir yetime.”

“Fulânun zu karabeti ve zu mekrabeti” “Filan kişi benim akrabamdır, benimle akrabalığı vardır” denilir.

Bu âyet, bize akrabaya verilen sadakanın akraba olmayana verilen sadakadan daha faziletli olduğunu öğretmektedir. Nitekim bakıcısı olmayan bir yetime verilecek olan sadaka, kendisine bakacak kimseleri bulunan bir yetime verilen sadakadan daha faziletlidir.

Dilciler

“yetime”e bu ismin veriliş sebebinin, onun güçsüzlüğü olduğunu söylerler. Çünkü kişi zayıf düşecek olursa: “Yetume’r-raculu yutmâ” “Adam zayıf düştü” denilir (ve “yetim” ile aynı kökten gelen fiil kullanılır.) Belirtildiğine göre; insanlar arasında

“yetim” baba tarafından olur. Hayvanlar arasında ise anne tarafındandır. Buna dair yeterli açıklamalar daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/83. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Bazı dilciler, ise yetim, anne-babası ölmüş kimsedir, demişlerdir. Kays b. el-Mülavvah da şöyle demiştir:

“Yetim bir kimse annesiz, babasız kalışını yüce Allah’a nasıl şekva ediyorsa,

Leyla’nın yokluğunu ben de yüce Allah’a öylece şekva ediyorum.”

Yahut açlık gününde doyurmaktır.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
Yahut, açlığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir.

“Yahut açlığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir” âyetindeki; “Mesğabetun” “Açlık” demektir. “Seğab” “Aç olmak”; “Sâğib” “Aç kişi” demektir.

el-Hasen bu âyeti; “Ev it’âmun fi yevmin zâ mesğabetin” şeklinde (“Yahut bir gün çok aç olan bir kimseye yemek yedirmektir” anlamında) ve: “Zâ” lâfzını “elif” ile (yani … olan kimseye) diye okumuştur. Ebû Ubeyde de şu beyiti zikretmektedir:

“Ey Âsım oğlu Kays’ın oğlu, şayet ben senin komşun olsaydım (beni komşu bilseydin)

Komşun açlık içinde kıvranırken sen geceni tok geçirmezdin.”

Yemek yedirmek büyük bir fazilettir. Hele açlığın sözkonusu olması halinde olursa daha da faziletlidir. en-Nehaî yüce Allah’ın:

“Yahut açlığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir.” âyeti hakkında: “Yemeğin çok bulunduğu bir günde (yemek yedirmektir, demektir)” diye açıklamıştır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir:

“İlahi rahmeti celbeden hususlardan birisi de aç kalmış bir müslümana yemek yedirmektir.” Hâkim, Müstedrek, II, 570; Beyhakî, Şuabu’l-Îman, III, 216, 217; Münziri, Terğib, II, 35.

Bir boynu azat etmektir.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
O, kul azad etmektir.

Bu âyete dair açıklamalarımızı üç başlık halinde sunacağız:

1- Kul Azad Etmek;

“Kul âzad etmek”; kişiyi esirlikten kurtarmaktır. Kölelikten kurtarmak diye de açıklanmıştır. Hadîs-i şerîfte: “Kul âzad etmek, onun bedelini (yazışma bedelini) ödemesinde yardımcı olmandır.” Tayalisî, Müsned, I, 100; Hâkim, Müstedrek, II, 236, Darakutni, II, 135 diye buyurulmuştur ki bu hadisi el-Bera (b. Azib) rivâyet etmiştir. Daha önce de bu hadis Berae (et-Tevbe) Süresi’nde (9/60. âyet, 17. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Fekk (çözmek); Bağı çözmek demektir. Kölelik de bir bağdır. Dolayısı ile köle edinilmiş olan kimseye “rakabe” denilmiştir. Çünkü kişi kölelik ile boynunda bağ bulunan esire benzer. Köleyi hürriyete kavuşturmaya çözmek (fekk) denilmesi esirin kendisini bağlayan esaret bağından çözülmesine (kurtarılmasına) benzetilmesinden ötürüdür. Hassan şöyle demiştir:

“Nice esir vardır ki, biz onu bedelsiz olarak çözdük

Ne perçemlerin kesilmesini (kurtardık) da onların (azad edici) mevlaları olduk.”

Ukbe b. Âmir el-Cühenî’nin rivâyet ettiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim mü’min bir köleyi hürriyetine kavuşturursa, bu onun cehennem ateşinden fidyesi (kurtulmalıkı) olur.” Ebû Davud, 1, 30, Nesâî, VI, 26; Taberani, Kebîr, XVII, 333

el-Maverdi dedi ki: Bunun ikinci bir anlama gelme ihlimali vardır. Buna göre; o kişinin masiyetlerden uzak durmak, itaatleri de işlemek sureliyle kendi kendisini kurtarıp (cehennem ateşinden) boynunu âzad etmesini kastetmiş olabilir. Bu hususta rivâyet edilen haber (hadis) böyle bir tevili yapmaya engel değildir. Hatta bu (tevil şekli) doğruya daha yakındır.

2- Hürriyete Kavuşturulması Daha Faziletli Olan Köle:

“Kul azad etmek” âyeti hakkında Asbağ şöyle demiştir: Pahalı, kâfir bir köleyi özgürlüğüne kavuşturmak, değeri daha düşük, mü’min bir köleyi özgürlüğüne kavuşturmaktan daha faziletlidir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: Hangi köle(yi azad etmek) daha faziletlidir, diye sorulduğunda “değer itibariyle daha pahalı, sahipleri nezdinde daha üstün ve nefis kabul edilenleri” diye cevab vermiştir. Buhârî, II, 891; Müsned, II, 388, V, 171

İbnu’l-Arabi dedi ki: Bu hadiste kastedilen ise “müslümanlar arasından (böyle olan)dır.” Buna delil de Peygamber efendimizin: “Kim müslüman bir köle azad ederse…” ile; “Kim mü’min bir köle azad ederse…” diye buyurmuş olmasıdır. Asbağ’ın yaptığı bu açıklama ise bir yanılmadır. O sadece (köle azad etmek sonucunda) malın eksiltilmesini gözönünde bulundurmuştur. Fakat âzad edilenin sadece ibadet edecek hale gelmesini yalnızca tevhidin gereklerini yerine getirecek duruma getirilmesini gözönünde bulundurmak ise, elbette ki daha uygundur.”

3- Köle Azad Edip, Sadaka Vermenin Fazileti:

Köle âzad etmek ve sadaka vermek en faziletli amellerdendir. Ebû Hanife’den gelen rivâyete göre köle âzad etmek, sadaka vermekten daha faziletlidir. Onun iki arkadaşına (Ebû Yusuf ve Muhammed’e) göre ise, sadaka vermek daha faziletlidir. Âyet-i kerîme ise köle azad etmeyi sadaka vermekten önce sözkonusu ettiğinden ötürü, Ebû Hanife’nin görüşünün lehine daha kuvvetli bir delil teşkil etmektedir.

en-Nehaî’den rivâyet edildiğine göre; yanında nafakasından artan malı bulunan bir kimsenin bu malı yakın akrabalarına harcamasının mı, yoksa onunla köle azad etmesinin mi daha faziletli olacağı sorulmuş. O: köle azad etmek daha faziletlidir, demiştir. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her kim bir köleyi hürriyetine kavuşturursa, Allah da o kölenin herbir organı karşılığında (azad edenin) bir organını cehennem ateşinden kurtarır.” Bu anlamdaki hadisler 11. ayetin tefsirinde geçti. Kaynakları için oraya bakabilirsiniz

Sarp yokuşun ne olduğunu sana bildiren nedir?

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
O sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin?

İfadesinde hazfedilmiş lâfız vardır. Yani sarp yokuşa saldırmanın ne olduğunu sana ne bildirdi? Bu dinin emirlerine bağlı kalmanın ne kadar büyük bir iş olduğunu anlatmaktadır. Hitab -ona sarp yokuşu aşmayı öğretmek üzere- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yöneliktir.

el-Kuşeyri dedi ki: Akabenin, cehennemdeki bir akabe (bir yokuş) diye yorumlanması uzak bir ihtimaldir. Çünkü dünyada olan bir kimse cehennemde olan bir sarp yokuşa saldıramaz. Ancak burada, âyetin şu maksatla yorumlanması hali müstesnadır Böyle bir kimse yarın cehennem yokuşunu aşıp geçme imkânını verecek şekilde nefsini ne diye hazırlamadı?

Buhârî ise Mücahid’in: O dünyada iken akabeye (sarp yokuşa) saldırama şeklindeki açıklamasını tercih etmiştir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: “Benim bunu tercih etmemin sebebi, yüce Allah’ın bundan sonraki âyet-i kerimede:

“O sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin?” diye buyurmasıdır. bundan sonra üçüncü âyeti kerimede:

“O kul azad etmektir” (13. âyet) bundan sonraki âyet-i kerimede:

“Yahut açlığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir” (14. âyet) daha sonraki beşinci âyet-i kerimede:

“Akrabalığı olan bir yetime” (15. âyet) diye buyurması; Ondan sonra gelen altıncı âyet-i kerimede ise:

“Yahut topraklara düşmüş bir yoksula” (16, âyet) diye buyurmuş olmasıdır. İşte bütün bu ameller ancak dünyada olur. O dünyada iken âhirette o sarp yokuşu geçmesini kendisine kolaylaştıracak işleri yapmadı, demektir.”

Fakat o sarp yokuşa atılmadı.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16. Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. O sarp yokuş nedir bilir misin? Köle azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi, yahut aç-açık bir yoksulu doyurmaktır.

Kurtubi Tefsiri
Fakat o, sarp yokuşa saldıramadı.

Yani, Muhammed’e düşmanlığı uğrunda harcadığını iddia ettiği o malını niçin o sarp yokuşu tırmanıp geçmek için harcamadı? Harcasaydı da güvenliğe erişseydi.

“İktehame” “Saldırmak, tereddütsüz ve düşünmeden kişinin kendisini bir şeyin üzerine atması” demektir. “Kahame fi’l-emri kuhumen” “Düşünmeksizin derhal kendisini o işin içerisine alıverdi” tabiri de buradan gelmektedir.

“Kahame’l-ferasu fârisehu tefhimen alâ vechihi” “At, binicisini yüzü üstüne attı” denilir. “Tefhimu’n-nefsi fi’ş-şey’i” “Canı bir şeye düşünmeksizin sokmak, atmak” demektir. “el-Kuhmetu” “Helâk edecek kadar büyük tehlike, zorlu kıtlık bir sene” demektir. Bedevi Araplar, bulundukları yerde kıtlık başgösterip, kırsal alanlara girecek olurlarsa; “Esâbeti’l-e’râbu’l-kuhmete” denilir. “El-Kuhme” “Yolun zor bölümleri” anlamındadır.

el-Ferrâ” ve ez-Zeccâc dedi ki: Burada: “Lâ” “Hayır …meli değil mi?…” lâfzı tek bir defa zikredilmiştir. Fakat Araplar, benzer bir ifadede mazi fiil ile birlikte bu edatı bir başka sefer başka sözlerle birlikte tekrarlamadıkça sadece bir defa hemen hemen hiç kullanmazlar. Yüce Allah’ın:

“O tasdik de etmemiş, namaz da kılmamış(tı).” (el-Kıyame, 75/31) âyeti ile:

“Onlar için hiçbir korku yoktur, onlar kederlenecek de değillerdir.” (Yûnus, 10/62) âyetinde olduğu gibi. Bunu bir defa kullanmaları ancak sonraki ifadelerin onun manasına delalet etmesi halindedir. Bu sebeble

“Bundan sonra da… olmasıdır” (17. âyet) âyeti, tekrarın yerini tutar. Şöyle buyurmuş gibidir:

“O ne sarp yokuşa saldırabildi, ne de îman etti.”

Âyetin; O, ne kurtuldu, ne de esenliğe kavuştu, ifadesi gibi (bed)dua konumunda olduğu da söylenmiştir.

“O sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin?” (12. âyet) Süfyan b. Uyeyne dedi ki: Yüce Allah’ın: “Vemâ edrâke”

“Sana ne bildirdi (mealde: Sen nereden bileceksin)” diye buyurduğu herbir hususu haber vermiştir. Hakkında: “Vemâ yudrike” “Sen nereden bileceksin?” diye buyurduğu hususları ise kendisine haber vermemiştir. (Yine İbn Uyeyne) dedi ki:

“Fakat o sarp yokuşa saldıramadı” âyeti, o sarp yokuşa saldırmadı, demektir. Züheyr’in şu beyitinde olduğu gibi:

“Ve o, içinde bir niyeti gizleyip saklamıştı

Bunu ne açığa vurdu, ne de öne çık(ar)dı.”

Yani o, niyetini açığa vurmadı, öne çıkarmadı.

el-Müberred ve Ebû Ali de aynı şekilde buradaki: “Lâ” “… ma” olumsuzluk edatının (muzarinin başına gelip olumsuz mazi anlamını veren): “Lem” anlamındadır, demişlerdir, Buhârî bu görüşü Mücahid’den diye de zikretmiştir. Buhârî, IV, İK88 Yani o, dünya hayatında o sarp yokuşa saldırmadı, demektir. Bu durumda (yukarıda tekrarlanarak kullanıldığı belirtilen) olumsuzluk edatının tekrarına ihtiyaç kalmaz.

Daha sonra (yüce Allah), akabeyi (sarp yokuşu) ve ona saldırmayı açıklayarak:

“O kul azad etmektir” (13. âyet) ve şunu şunu yapmaktır, diye buyurdu. Yüce Allah’a yakınlaştırıcı, mali birtakım ibadet yollarını açıkladı.

İbn Zeyd ve bir grub müfessir şöyle demişlerdir: İfade, inkâr anlamını ihtiva eden istifham (soru) demektir. İfadenin de takdiri şudur: O, ne diye sarp yokuşa saldırmadı? Yahut o, sarp yokuşa saldırmak değil miydi? Yani şöyle buyurmaktadır: O malını niçin kölelerin hürriyetlerine kavuşturulması, açsız kimselerin yemek yedirilmesi uğrunda -bu yolla sarp yokuşa aşması için- harcamadı? Böyle yapması malını Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a düşmanlık uğrunda harcamasından onun için daha hayırlı olurdu.

Diğer bir açıklama da şöyle yapılmıştır: Burada akabeye tırmanmak, onu aşıp geçmek (sarp yokuşa saldırmak) bir örnektir. Yani o, Rabbine itaat etmek ve O’na îman etmek uğrunda malını harcamak suretiyle büyük sorumluluklara niye katlanmadı? Bu gibi sorumlulukların altına niye girmedi? Böyle bir açıklama;

“Fakat o sarp yokuşa saldıramadı” âyetini (bed)dua anlamında yorumlayanların açıklamalarına uygundur. Yani, malını şu şu yollarda harcamayan kimse kurtulamasın, esenliğe kavuşamasın.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu âyet, günahların büyüklüğünü, ağırlığını ve onların çetinliğini bir akabeye (sarp yokuşa) benzetmektedir. Eğer kişi köle azad edip, salih amel işleyecek olursa, bu da sarp yokuşu saldırıp aşan kimsenin durumuna benzer. Bunlar ise kişinin kendisine zarar veren, onu rahatsız eden ve ona ağırlık teşkil eden günahlardır.

İbn Ömer dedi ki: Buradaki akabe (sarp yokuş) cehennemdeki bir dağdır. Ebû Reca’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Bize ulaştığına göre akabeyi (yokuşu) çıkıp aşmak, yedibin yıl, ondan aşağıya inmek de yedibin yıldır.

el-Hasen ve Katade dedi ki: Bu köprüden önce, cehennemde çok zorlu bir yokuştur. Yüce Allah’a itaat ederek yokuşu aşmaya bakınız.

Mücahid, ed-Dahhak ve el-Kelbî dedi ki: Bu cehennem üzerine konulacak kılıç gibi keskin, düzlüğü, yüksekliği ve inişi üçerbin yıllık mesafe olan Sıratın kendisidir. Bunu aşmak, mü’min için ikindi ile akşam namazı arasındaki süre kadar olacaktır.

Mü’min için bu köprüyü aşmanın farz bir namazı kılmak kadar bir süre alacağı da söylenmiştir. Ebû’d-Derda’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Önümüzde bizi bekleyen bir akabe (sarp yokuş) vardır. Bu yokuştan insanlar arasında en rahat kurtulacak kimseler, yükleri en hafif olanlardır.

Ateşin bizatihi kendisinin akabe ulduğu da söylenmiştir. Ebû Reca, el-Hasen’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bize ulaştığına göre, bir köle azad eden müslüman bir kimsenin azad ettiği o köle, mutlaka onun için cehennem ateşinden kurtuluş fidyesidir. Abdu’r-Rahmân b. Ömer’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Kim bir köle azad ederse, yüce Allah da o kölenin herbir azası karşılığında onun bir azasını (cehennem ateşinden) azad eder.

Müslim’in Sahih’inde Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“Kim bir köleyi hürriyetine kavuşturursa, Allah da o kölenin her bir organı karşılığında onun bir organını cehennemden kurtarır. Hatta onun fercini, kölesinin ferci karşılığında (cehennemden) azad eder.” Buhârî, VI, 2469; Müslim, 11, 1147; Müslim, IV, 114.

Tirmizi’de, Ebû Umame ile diğer sahabilerden Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir:

“Herhangi bir müslüman bir diğer müslümanı hürriyetine kavuşturacak olursa, bu, onun cehennem ateşinden kurtuluşunu sağlar. Onun herbir organı, öbürünün bir organının kurtulmasına karşılık olur. Herhangi bir müslüman kadın bir başka müslüman kadını hürriyetine kavuşturacak olursa, o da onun cehennem ateşinden kurtulmasına sebeb olur. Onun herbir organı karşılığında o kadının da bir organı (cehennemden) kurtulur.” (Tirmizi) dedi ki: Bu hasen, sahih, garib bir hadistir. Tirmizî, IV, 117; Müsned, IV, 235.

Akabe (sarp yokuş)un, kişinin amellerin arzedilmesinin dehşetinden kurtulması demek olduğu da söylenmiştir. Katade ile Ka’b: O, köprüden önceki bir ateştir, demişlerdir. el-Hasen de şöyle demiştir: O -Allah’a yemin ederim- çok zorlu bir yokuştur. İnsanın nefsine, hevasına ve düşmanı olan şeytana karşı mücadele ve mücahede etmesidir. Şairlerden birisi şöyle demiştir:

“Ben, bana ok atıp duran ve aleyhime tuzaklar, ağlar kuran

Dört musibet ile mübtelâ olmuşum:

İblistir biri onların, dünya, nefsim ve hevâ da diğerleri.

Bunlardan ben nasıl kurtuluş ümid edebilirim ki?

Rabbim (Senden gelecek) bir af ile yardımcı ol bana

Çünkü ben artık bunlara karşı Senden başkasının yardımını) ümid edemez haldeyim.”

Ve ona iki yolu göstermedik mi?

Diyanet Vakfı
8, 9, 10. Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göstermedik mi?

Kurtubi Tefsiri
Ve Biz, ona iki de yol gösterdik.

Hayır ve şer yollarını kastetmektedir. Yani göndermiş olduğumuz peygamberler ile bu iki yolu, o insana açıkladık.

“En-necd” “Yukarı doğru giden yol” demektir, Bu, İbn Abbâs, İbn Mes’ûd ve başkalarının görüşüdür.

Katade rivâyetle şöyle demektedir: Bize nakledildiğine göre, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle dermiş:

“Ey insan! Hepsi iki yoldur. Hayır yolu ile şer yolu. Sen ne diye şer yolunu, hayır yolundan daha çok sevimli buluyorsun ki?” Taherî, Câmıu’l-Beyan, XXX, 200 (el-Hasen’den mürsel), XXX, 201 (Katade den); İshale b. Râhuye, Müsned, I, 403 (muttasıl bir senedle Ebû Hüreyre’den); İbn Hater, Fethu’l-Bâri, VIII, 704 (İbn Rahûye’nin Ebû Hüreyre’den kaydetliği rivâyete sahici olarak işaret ettikten sonra, el-Hasen’den gelen rivâyeti de zikretmektedir).

İkrime’den de şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Buradaki; “En-necdân” “İki meme” demektir. Aynı zamanda bu Said b. el-Müseyyeb ile ed-Dahhak’ın da görüşüdür. Bu İbn Abbâs ve Ali (radıyallahü anhüma)’dan da rivâyet edilmiştir. Çünkü bunlar çocuğun hayatı ve rızkı için iki yol gibidirler.

Bu lâfız, “yükseklik” anlamına da gelir. Çoğulu; “Nucud”dur. Nec(i)d’e bu ismin veriliş şekli, Tihame düzlüğünde bir yükseklik teşkil ettiği içindir. O halde: “En-necdân” “İki yol” yüksekteki iki yol demektir. İmriu’l-Kays da şöyle demiştir:

“(Onlar) iki gruptur, onlardan kimisi Batn-ı Nahle’yi kateder

Onların bir diğeri ise Kebkeb tepesinin yukarı doğru çıkan yolunu kateder.”

Ve bir dil ve iki dudak.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10. Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göstermedik mi?

Kurtubi Tefsiri
Bir de bir dil ve iki dudak?

“Biz, ona” kendileriyle gördüğü

“iki göz vermedik mi?” Kendisiyle konuştuğu

“bir de dil” ve ağzını kendileri ile kapattığı

“İki dudak” vermedik mi? Yani bunları yapan Bizleriz. O halde, onu öldükten sonra diriltmeye ve işlediklerini yayıp dökmeye, kadir olanlarız.

Ebû Hazim dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Yüce Allah buyurdu ki: “Ey Âdemoğlu! Sana haram kıldığım hususlar hakkında dilin seninle çekişmeye girişecek olursa, iki kapak ile Ben ona karşı sana yardım etmiş bulunuyorum, sen de o kapakları kapat. Sana haram kıldığım hususlarda şayet gözün seninle çekişecek olursa, sana onlara karşı iki kapak ile destek vermiş bulunuyorum. O kapakları kapat. Eğer sana haram kıldığım hususlarda fercin seninle çekişecek olursa, ona karşı sana iki kapak ile destek vermiş bulunuyorum, kapat.”

“Eş-şefetu” “Dudak” lâfzının aslı; “Eş-şefhetu” olup, bundan “he” hazfedilmiştir. Küçültme ismi: “Şufeyhe” şeklinde, çoğulu ise; “Şifâhun” …diye gelir. “Şefehât” ile “Şefevât” diye de kullanılır. “He” ile çoğul yapılması kıyasa daha uygun, “vav” ile çoğul yapılması daha umumidir. Bu haliyle “seneler” anlamındaki; “Es-senevât”e benzetilmektedir.

el-Ezherî şöyle demiştir: Vasl halinde; “Hâzihi şefeatun” “Bu bir dudaktır” denilir. “He” ile: “Veşefeh” diye de kullanılır.

Katade dedi ki: Aslında Allah’ın nimetleri apaçıktır. Yüce Allah, şükredesin diye onları sana da saydırıp döktürmektedir.

Biz ona iki göz vermedik mi?

Diyanet Vakfı
8, 9, 10. Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göstermedik mi?

Kurtubi Tefsiri
Biz, ona iki göz vermedik mi;

Âyetin tefsiri için bak:9

Sanıyor mu ki kimse onu görmedi?

Diyanet Vakfı
Kimse onu görmedi mi sanıyor?

Kurtubi Tefsiri
O, kimsenin kendisini asla görmediğini mi zanneder?

“O, kimsenin kendisini asla görmediğini” gözetmediğini

“mî zanneder.?”

Bilakis yüce Allah, onun bu halini bilir. O bakımdan o, hiç de harcamadığı halde

“ben yığın yığın mal tükettim” sözünde yalancıdır.

Ebû Hüreyre rivâyetle dedi ki: Kul durdurulur. Ona: “Sana rızık olarak verdiğim malı nasıl kullandın?” diye sorulur. O: “O malı, infak ettim, onun zekatını verdim”, der. “Sanki sen bu işi, bu kişi cömerttir, denilsin diye yapmış gibisin, böyle de denildi.” Sonra da verilen emir üzerine cehennem ateşine atılır. Hadis, dünyada iken yüce Allah için ihlasla yapılması gereken Allah yolunda cihad ilim tahsili, infak gibi amelleri riyakârlık maksadıyla yapanların, mükâfat görmek yerine cehennemde azal) göreceklerini :anlatmakta Müslim, III, 1513;ibn Huzeyme. Sahih, IV, 116; İbn Hihban, Sahih, II, 137; Hâkim, Müstedrek, I, 189, 579, II. 120; Tirmizî, IV,591; Nesâî, VI, 29; Müsned, II, 321

Said’den rivâyete göre o, Katade’nin şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Sana malını nereden topladın ve onu nasıl harcadın? diye sorulacaktır.

İbn Abbâs’tan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ebû’l-Eşeddin (veya el-Eşeddeyn) şöyle derdi: “Ben Muhammed’e düşmanlık uğrunda çok mal harcayıp, tükettim.” Halbuki o, yalan söylüyordu.

Mukâtil dedi ki: Bu âyet, el-Haris b. Amr b. Nevfel hakkında inmiştir. O, bir günah işledi, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan fetva sordu. Peygamber ona keffârette bulunmasını emretti. Şöyle dedi: “Muhammed’in dinine girdiğimden beri malım, verdiğim keffaretlerle ve nafakalarla zaten bitip tükendi.” Onun söylediği bu sözler, yapmış olduğu infaklar dolayısıyla bir çeşit haddini aşma olabilir. O takdirde bu, onun tuğyan ettiği anlamına gelir; yahutta yaptığı bu harcamalara üzüldüğünü ifade etmiş olabilir. O vakit, bu yaptıklarına pişmanlık duymuş demektir.

Ebû Cafer

“yığın yığın” anlamındaki; “Lubed” lâfzını “be” harfini üstün ve şeddeli olarak; “Lâbede”nin çoğulu diye okumuştur. “Râki’” “Rükû eden” lâfzının çoğulunun: “Ruke’” “Sâcid” “Secde eden”in çoğulunun “Suced” diye; “Şâhid”in çoğulunun “Şuhed” diye gelmesi ve benzerlerinde olduğu gibi.

Mücahid ve Humeyd ise “be” ve “lam” harflerini ötreli ve şeddesiz olarak; “Lubud”un çoğulu diye okumuşlardır. Diğerleri ise, “lam” harfini ötreli ve kesreli, “be” harfini üstün ve şeddesiz olarak; “Lebdetun” ile “Libdetun”un çoğulu diye okumuşlardır ki bu da; “Telebbed”

“Kat kat olup katlanan şey” demek olup, bununla çokluk kastedilir. Buna dair açıklamalar daha önceden el-Cin Sûresi’nde (72/19. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet edildiğine göre

“…mi sanır?” anlamındaki; “E yehsebu” âyetini her iki yerde de “sin” harfini ötreli “Eyahsubu” olarak okuduğu rivâyet edilmiştir.

el-Hasen dedi ki: O diyor ki: Ben çok mal harcayıp tükettim. Bundan ötürü beni kim hesaba çekecektir? Beni bırak da ben onu hesaba çekeyim. Yüce Allah’ın, onu hesaba çekmeye kadir olduğunu, yüce Allah’ın onun yaptığı her şeyi gördüğünü bilmiyor mu? Daha sonra, üzerindeki nimetlerini sayıp dökerek şöyle buyurmaktadır:

“Çokça mal harcadım,” der.

Diyanet Vakfı
«Pek çok mal harcadım» diyor.

Kurtubi Tefsiri
O: der ki: “Ben yığın yığın mal tükettim.”

“O, der ki: Ben yığın yığın” pek çok miktarda

“mal tükettim” harcayıp, bitirdim.

Sanıyor mu ki kimse ona güç yetiremez?

Diyanet Vakfı
İnsan, hiç kimsenin kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanıyor?

Kurtubi Tefsiri
O, hiç kimsenin kendisine asla güç yetiremeyeceğini mi sanır?

“O, hiç kimsenin kendisine asla güç yetiremeyeceğini mi sanır?” Yani Âdemoğlu yüce Allah’ın kendisini asla cezalandırmayacağını mı sanır?

Andolsun, insanı zorluk içinde yarattık.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Bu beldeye -ki sen bu beldedesin-, babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim ki biz, insanı (yüzyüze geleceği nice) zorluklar içinde yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Biz; insanı yemin olsun, bir zorluk içinde yarattık.

Yemin buraya kadar devam ediyordu. Bu âyet da yeminin cevabıdır. Yarattıklarından -önceden de geçtiği gibi onları tazim etmek gayesiyle- dilediğine yemin etmek Allah’ın hakkıdır. Burada sözkonusu olan

“insan” Âdemoğludur.

“Bir zorluk içinde” dünya mücadelesinde, zorluk ve sıkıntı içinde demektir. “El-kebed” Çetinlik, şiddet, zorluk” demektir. “Tekebbede’l-leben” “Süt katılaştı, bozuldu, yoğurt haline dönüştü” tabiri de buradan geldiği gibi “karaciğer” anlamındaki; “El-kebidu” da buradan gelmektedir. Çünkü o (karaciğer) katılaşmış ve sertleşmiş bir kandır. “Kâbedtu haza’l-emru” Bu işin zorluk ve sıkıntılarına katlandım” denilir. Şair Lebid de şöyle demiştir:

“Ey göz, Erbed için ağlamalı değil misin?

Hani biz de, düşmanlar da zorluk ve şiddet içinde kalkmış idik.”

İbn Abbâs ve el-Hasen dedi ki:

“Zorluk içinde”, sıkıntı ve yorgunluk içinde demektir. Yine İbn Abbâs’tan, gebe kalınması, doğurulması, süt emzirilmesi, dişlerinin çıkması ve daha başka halleri gibi zorluk ve sıkıntı içindedir, diye açıkladığı rivâyet edilmiştir,

İkrime’nin rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Annesinin karnında dikine… demektir. Çünkü “El-Kebed” “Dikine ve dosdoğru olmak” demektir. Bu yüce Allah’ın yaratılış itibariyle ona olan lutfunu dile getirmektir. Şanı yüce Allah’ın, annesinin karnında yarattığı bütün canlılar, mutlaka yüzleri üstüdürler. Âdemoğlu bundan müstesnadır. O özel bir şekilde dikine durur.

Aynı zamanda bu, en-Nehaî, Mücahid ve başkalarının da görüşüdür. İbn Keysan dedi ki: Annesinin karnında, başı yukarda demektir. Şanı yüce Allah annesinin karnından çıkması için ona izin verdiği vakit bu sefer, başı annesinin ayaklarına doğru döner,

el-Hasen dedi ki; Dünyanın musibetlerine ve âhiretin şiddetlerine, zorluklarına göğüs gerer, demektir. Yine ondan şöyle açıkladığı rivâyet edilmiştir: O bolluk ve rahat zamanında şükür, zorluk ve sıkıntı zamanlarında da sabır etmek için kendisini zorlar. Çünkü o, mutlaka bu iki halden birisi ile karşı karşıya bulunur. Bu açıklamayı İbn Ömer’den de rivâyet etmiştir. Yemân dedi ki: Âdem oğlunun karşı karşıya kaldığı ve göğüs gerdiği sıkıntılar kadar sıkıntı çeken bir başka varlık, yüce Allah yaratmış değildir. Bununla birlikte o yaratılmışların en güçsüzüdür.

İlim adamlarımız şöyle demiştir: Onun karşılaştığı ilk zorluk göbek bağının kesilmesidir. Daha sonra kundağa sarılıp, bağlandığı vakit darlık ve sıkıntı ile karşılaşır, sonra süt emmek zorluğu ile karşılaşır. Eğer süt emmeyecek olursa telef olur, gider. Daha sonra dişleri biter, dili harekete başlar, arkasından tokat yemekten daha zor olan sütten kesilmek zorluğu ile karşılaşır. Sonra sünnet olmak sıkıntısıyla, ağrılarla, kederlerle karşılaşır. Daha sonra öğretmen ve onun baskısının zorluğu, mürebbi ve onun idaresi, hoca ve heybetinin zorluğu ile karşılaşır. Arkasından evlenmek ve bu hususta acele etmek meşgalesi ve sıkıntıları ile karşılaşır. Ondan sonra çocukların, hizmetçilerin ve diğer yardımcıların meşgaleleri ile karşılaşır. Daha sonra evler, köşkler inşa etmek sıkıntıları ile karşılaşır. Sonra yaşlanmak, kocamak, dizlerin ve ayakların zayıflaması ve sayımı dökümü çok olan, serdedilmeleri uzayıp gidecek musibetlerle karşı karşıya kalır. Başın ağrıması, dişlerin ağrıması, gözlerin çapaklanması, borcun sebeb olduğu keder, diş ağrıları, kulak ağrıları gelir… Malda, canda türlü mihnetlerle karşılaşır. Dövülmek, hapsedilmek gibi. Herhangi bir sıkıntıyla karşılaşmadığı, bir meşakkate göğüs germediği bir gün dahi geçmez. Bütün bunlardan sonra ölüm gelir. Sonra meleğin soru sorması, kabrin sıkıştırması ve karanlığı, arkasından ölümden sonra diriliş, amellerin Allah’ın huzurunda arzedilmesi ve nihayet ya cennet veya cehennemde karar kılacağı hale kadar devam eden sıkıntılar. İşte yüce Allah:

“Biz, insanı yemin olsun bir zorluk içinde yarattık” diye buyurmaktadır. Eğer iş insana kalmış olsaydı, bu sıkıntıların hiçbirisini seçmez, tercih etmezdi. Bu onun işlerini çekip çeviren, bu halleri onun hakkında hükmedip takdir eden bir yaratıcısının olduğuna delildir. O halde insan bu yaratıcının emrine uymalıdır.

İbn Zeyd dedi ki: Burada

“insan”dan kasıt, Âdem’dir.

“Bir zorluk içinde” âyeti da semanın ortasında demektir.

el-Kelbi dedi ki: Bu âyet, Cumahoğullarından bir kişi hakkında inmiştir. Bu kişiye Ebû’l-Eşeddin denilirdi. O Ukyazlı deriyi alır, bunu ayaklarının altına koyar ve sonra: Beni bu derinin üzerinden uzaklaştırabilene şu kadar vermeyi vaadediyorum dermiş. On kişi o deriyi çeker, deri parçalanır ayakları yerinden oynamazdı. Bu kişi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in düşmanlarından idi.

“O hiç kimsenin kendisine asla güç yetiremeyeceğini mi sanır?” (5. âyet) âyeti onun hakkında inmiştir. Gücü sebebiyle (güç yetiremeyeceğini mi sanır) demektir. Bu açıklama İbn Abbâs’tan da rivâyet edilmiştir. (Buna göre),

“Zorluk içinde”, güçlü demek olur. Yaratılışı itibariyle güçlü demektir, Kureyşlilerin en güçlü adamlarından birisi idi. Abdu’l-Muttalib oğlu Haşım oğlu Rukane de böyle idi. O da güç ve kuvveti itibariyle parmakla gösterilir birisi idi.

“Bir zorluk içinde” âyetinin yaratılışının zayıflığına, maddesinin hakirliğine rağmen, yürekli ve sağlam ciğerli (mütehammil) anlamında olduğu da söylenmiştir.

İbn Atâ: Karanlık ve cehalet içinde, diye açıklamıştır. Tirmizî, kendisini ilgilendiren şeylerle ilgilenmez, ilgilendirmeyen şeylerle meşgul olur, diye açıklamıştır.

Ve doğurana ve doğurduğuna.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Bu beldeye -ki sen bu beldedesin-, babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim ki biz, insanı (yüzyüze geleceği nice) zorluklar içinde yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Babaya ve doğana ki;

Mücahid, Katade, ed-Dahhâk, el-Hasen ve Ebû Salih dedi ki:

“Babaya” Âdem (aleyhisselâm)’a

“ve doğana” onun soyundan gelen çocuklara demektir. Yüce Allah’ın onlara yemin etmesi, insanların, Allah’ın yeryüzünde yarattıklarının en hayret verici olanları oluşlarından dolayıdır. Çünkü onlar, maksatlarını açıklamak, konuşmak, işlerini çekip çevirmek gibi özelliklere sahip olmak, (hasletlerine sahiptirler) Peygamberler ve yüce Allah’ın yoluna davet edenler de onlar arasından çıkar.

Âyetin; Âdem’e ve onun soyundan gelen salih kimselere bir yemin olduğu da söylenmiştir. Salih olmayan kimseler ise âdeta hayvan gibidirler.

Babanın; İbrahim, doğanın ise onun zürriyeti olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Ebû İmrân el-Cevnî yapmıştır.

Diğer taraftan bununla onun bütün zürriyetinin kastedilme ihtimali olduğu gibi, onun soyundan gelen sadece müslümanların kastedilme ihtimali de vardır.

el-Ferrâ’ dedi ki: Bu âyette insanlar hakkında: “Mâ” “an”in kullanılmasının elverişli olması: “Mâ tâbe lekum”

“Size helâl olan kadınlardan…” (en-Nisâ, 4/4) âyeti ile: “Vemâ haleka’z-zekera ve’l-unsâ”

“Erkeği de, dişiyi de yaratana ki” (el-Leyl, 92/3) buyruklarına benzemesindendir. Halbuki erkeği de, dişiyi de yaratan O’dur. (Bununla birlikte onun hakkında da bu edat kullanılmıştır).

Bu lâfzın kendisinden sonraki lâfız ile birlikte mastar konumunda olduğu da söylenmiştir. Babaya ve onun doğurmasına demek olur. Bu da yüce Allah’ın: “Ve’s-semâi vemâ benâha”

“Semaya ve onu bina edene” (eş-Şems, 91/5) âyetine benzemektedir.

İkrime ve Said b. Cübeyr dedi ki:

“Babaya” kendisinden evlad olana,

“doğana” evladı olmayan kısıra demektir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Bu durumda; “Mâ” edatı nefy anlamını ifade eder. Ancak bu anlamda olması uzak bir ihtimaldir. Mevsul bir isim takdir edilmedikçe yani; “Vâlid vellezi mâ veled” “Babaya ve çocuğu olmayana” takdirinde kabul etmedikçe doğru olamaz. Böyle bir takdir ise Basralılara göre câiz değildir.

Âyetin; her baba ve her evlad hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Bu da Atiyye el-Avfi’nin açıklamasıdır. Aynı anlamda bir açıklama yine İbn Abbâs’dan da rivâyet edilmiştir. Taberî’nin tercih ettiği de budur.

el-Mâverdî dedi ki: Daha önce kendisinden sözedildiği için

“baba”nın Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) olması

“doğan”ın da onun ümmeti olması da ihtimal dahilindedir. Çünkü Peygamber şöyle buyurmuştur:

“Ben sizin için bir baba konumundayım, size … öğretirim.” Ebû Davud, I, 3.

Böylece yüce Allah, Peygamberinin beldesine yemin ettikten sonra, onun şerefinin ileri derecesine işaret etmek için hem bizzat kendisine, hem de onun ümmetine yemin etmiş olmaktadır.

Ki sen bu şehirde serbestsin.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Bu beldeye -ki sen bu beldedesin-, babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim ki biz, insanı (yüzyüze geleceği nice) zorluklar içinde yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Sen, bu beldede bulunmakta iken.

Gelecekte (bulunacağın vakit) demektir. (Bu yönüyle) yüce Allah’ın:

“Muhakkak sen de öleceksin, hiç şüphesiz onlar da öleceklerdir.” (ez-Zümer, 39/30) âyetine benzemektedir. Arap dilinde bunun benzerleri pek çoktur. Kendisine ikramda ve lutuflarda, bağışlarda bulunmayı vaadettiğin kimseye: Sen kendisine ikram olunan (olacak olan) ihsan olunan (ihsan edilecek olan)sın, denilir. Yüce Allah’ın kelamında da bunun benzerleri pek çoktur. Çünkü ona göre gelecekteki haller, hal-i hazırdaki görülen durumlar gibidir. Bu lâfzın geleceğe dair olduğuna ve o zaman için mevcut hal ile açıklanmasının imkansız olduğuna, sûrenin fetihten önce Mekke’de ittifakla indiğinin kabul edilmiş olması, kafi bir delil olarak yeterlidir.

Mansur, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir:

“Sen bu beldede bulunmakta iken” Sen bu beldede her ne yaparsan senin için helâldir, demektir. İbn Abbâs da böyle demiştir: Mekke’ye girdiği gün dilediği kimseyi öldürmek ona helâl kılınmıştı. Bundan dolayı o, İbn Hatal, Mıkyes b. Subabe ve başkalarını öldürtmüştür. Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sonra Mekke’de birisini öldürmek hiçbir kimseye helâl kılınmamıştır.

es-Süddî rivâyetle dedi ki: Seninle savaşan kimseleri senin de öldürmen senin için helâldir. Ebû Salih, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ona günün kısacık bir bölümünde helâl kılındı, sonra bu helâl oluş kaldırıldı, kıyâmet gününe kadar haram bir belde oldu. Bu da Mekke’nin fethi günü olmuştu. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan da şöyle buyurduğu sabittir:

“Allah gökleri ve yeri yarattığı günü Mekke’yi haram kıldı. Kıyâmet gününe kadar o haramdır. Benden önce kimseye helâl kılınmadığı gibi, benden sonra kimseye de helâl kılınmayacaktır. Bana da ancak günün kısacık bir bölümünde helâl kılınmıştır.” Buhârî, II, 651, 736, IV, 1567; Tirmizî, IV, 21; Müsned, I, 253. Bu hadis daha önceden el-Mâide Sûresinde geçmiş bulunmaktadır.

İbn Zeyd dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın dışında kimse helal değil idi.

Sen bu beldede ikamet ediyor ve burası senin yerin iken… anlamında olduğu da söylenmiştir. Sen bu beldede ihsan edip, Ben de bu beldede senden razı iken diye de açıklanmıştır. Dilcilerin naklettiklerine göre “helâl (ihramsız) adam” anlamında: “Raculun hillun, helâlun, muhillun” denilir. “İhramlı ve ihramsız adam” “Raculun haramun, muhillun” ve “ihramlı adam” anlamında “Raculun haramun, muhrimun” denilir.

Katade dedi ki: Sen bu beldede helâl iken, sen günah işlememiş halde iken anlamındadır.

Bunun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a övgü olduğu da söylenmiştir. Yani sen, Allah’ı inkar suçunu işleyen müşrikler gibi olmayıp, bu Beytin hakkını bilip tanıyarak senin için işlenmesi haram olan şeyleri bu beldede işleyen birisi değilsin. Yani hürmetini (saygınlığını) bilip tanıdığın şu ta’zim olunan Beyte yemin ederim ki, sen bu Beytte ikamet etmekte, onu tazim etmekte ve sana haram olan herhangi bir şeyi burada işlememektesin.

Şurahbil b. Sa’d dedi ki:

“Sen bu beldede bulunmakta iken” helâl iken demektir, Bunun anlamı da şudur: Onlar, avını öldürmek, ağacını kesmek bakımından Mekke’yi haram bir belde olarak kabul ediyorlar, fakat aynı zamanda seni oradan çıkarmayı ve öldürmeyi helâl belliyorlar.

Hayır, bu şehre yemin ederim.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Bu beldeye -ki sen bu beldedesin-, babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim ki biz, insanı (yüzyüze geleceği nice) zorluklar içinde yarattık.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun bu beldeye.

Bu âyette -daha önceden;

“Hayır…kıyâmet gününe yemin ederim” (el-Kıyame, 75/1) âyetinde geçtiği üzere-; “Lâ” “Hayır” (anlamındaki olumsuzluk lâfzının) zâid olması mümkündür. (Mealde de olduğu gibi) Bu açıklamayı el-Ahfeş yapmıştır ki; (doğrudan): “Yemin ederim” demektir. Çünkü daha sonra;

“Bu beldeye” diye buyurmuştur. Yine bu beldeye;

“Ve şu emin beldeye ki;” (et-Tin, 75/3) âyetinde de yemin etmiş bulunmaktadır. Yüce Allah, bu beldeye (başka bir yerde) yemin etmiş iken, (burada) ona yemin etmesi nasıl reddedilebilir? Şair şöyle demiştir:

“Leyla’yı hatırladım da bir özlem sardı beni

Nerdeyse kalp ta özünden paramparça olacaktı.”

Görüldüğü gibi burada: “Lâ” lâfzı sıla (ulama edatı olarak fazladan) gelmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’ın: “Mâ meneake ella tescude iz emertuke”

“Ben sana emrettiğim halde seni secde etmekten alıkoyan nedir?” (el-A’raf, 7/12) âyeti da bu kabildendir. Buna delil de yüce Allah’ın: “Mâ meneake en tescude”

“Secdeden seni ne alıkoydu?” (Sad, 38/75) âyetidir. Aynı manayı ihtiva eden iki âyetten ilkinde zâid olduğu belirtilen “la” geldiği halde, ikincisinde gelmemiş olması zâid olduğunun delilidir

el-Hasen, el-A’meş ve İbn Kesîr “lam”dan sonra “elif” olmaksızın olumlu ifade olarak; “Luksimu” “Elbette… yemin ederim” diye okumuşlardır. Yine el-Ahfeş buradaki bu lâfzın; “Elâ” “…mez…mi” (ya da: Dikkat edin!) anlamında olabileceğini de kabul etmiştir.

Yemini nefyetmek için gelmediği de söylenmiştir. Aksine bu, Arapların: Hayır, Allah’a yemin ederim hayır. Ben bu işi yapmam. Hayır vallahi bu iş böyle olmadı. Hayır, Allah’a yemin ederim mutlaka bunu yapacağım, türünden sözlerine benzer.

Bunun sahih bir nefy olduğu da söylenmiştir. Mana da şudur: Sen bu şehirden çıkıp gittikten sonra bu şehirde olmayacak olursan Ben de bu şehire yemin etmem. Bu açıklamayı da Mekkî nakletmiştir. Ayrıca bunu İbn Ebi Necih, Mücahid’den rivâyet etmiştir. Buna göre Mücahid şöyle demiştir: “Hayır” lâfzı onlara karşı bir reddir. İbnu’l-Arabi’nin tercih ettiği açıklama da budur. Çünkü o şöyle demiştir: “Bunun red için geldiğini söyleyenlere gelince, bu hiç de reddolunacak bir görüş değildir. Çünkü bu şekilde mana da sahih olmaktadır, lâfız da, maksat da yerli yerince oturmaktadır.” Dolayısıyla bu nefy, ölümden sonra dirilişi inkar edenlerin sözlerini reddetmekte, sonra da yerine geçilmiş bulunmaktadır,

el-Kuşeyrî dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Hayır” âyeti bu sûrede anılmış, dünyaya aldanmış insanın vehimlerini reddetmektedir. Yani durum, kimsenin kendisine güç yetiremeyeceği şeklindeki kanaati gibi değildir. Bundan sonra yemine geçilmiştir.

“Bu belde”den kasıt Mekke’dir. Bu hususta (müfessirler) icmâ etmişlerdir. Yani Ben; senin Benim nezdimdeki üstün değerin ve Benim sana olan sevgim dolayısıyla içinde bulunduğun bu haram beldeye yemin ederim.

el-Vâsitî dedi ki: Biz sen hayatta iken orada bulunmakla vefatından sonra da bereketinle müşerref kıldığın bu belde -ki Medine’yi kastetmektedir- adına sana yemin ederek diyorum…

Ancak birinci görüş daha sahihtir. Çünkü bu sürenin Mekke’de indiği ittifakla kabul edilmiştir.

Gir cennetime.

Diyanet Vakfı
27, 28, 29, 30. Ey huzura kavuşmuş insan! Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!

Kurtubi Tefsiri
“Ve gir cennetime!”

“Haydi katıl kullarıma!” Kullarımın cesedlerine demektir. Buna delil de İbn Abbâs ile İbn Mes’ûd’un kıraatidir. İbn Abbâs dedi ki: Bu kıyâmet gününde olacaktır. ed-Dahhak da böyle demiştir.

Cumhûrun kanaatine göre ise, cennet iyi kimselerin meskeni, salih ve hayırlı kimselerin yurdu olan ebedilik diyarıdır.

“Kullarıma” âyetinin anlamı da kullarımın arasından salih olan kimselerin arasına demektir. Nitekim yüce Allah bir başka yerde:

“Biz elbette onları salihler arasına katacağız” (el-Ankebut, 29/9) buyurmuştur, el-Ahfeş dedi ki:

“Katıl kullarıma!” Katıl Benim hizbime yani Benim (dünyada iken) dinimin taraftarları arasına. Anlam aynıdır; yani sen de onlar arasında yerini al, demektir.

“Ve” sen de onlarla birlikte

“gir cennetime!”

Gir kullarımın arasına.

Diyanet Vakfı
27, 28, 29, 30. Ey huzura kavuşmuş insan! Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!

Kurtubi Tefsiri
“Haydi katıl kullarıma,

Âyetin tefsiri için bak:30

Rabbine dön, razı olmuş ve hoşnut olunmuş olarak.

Diyanet Vakfı
27, 28, 29, 30. Ey huzura kavuşmuş insan! Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!

Kurtubi Tefsiri
“Kendin razı olmuş ve rızaya ermiş olarak dön Rabbine,

Yüce Allah bütün çabası dünyalık olan, bundan ötürü zengin ve fakir kılınışında Allah’ı itham eden kimselerin halini sözkonusu ettikten sonra;

“ey yakîn ile huzur bulmuş nefs!” âyeti ile yüce Allah’a gönül hoşluğu ile, huzur ile teslim olmuş, işini Allah’a havale etmiş, O’na güvenip dayanmış kimselerin durumunu sözkonusu etmektedir.

Bu sözlerin meleklerin yüce Allah’ın dostlarına söyleyeceği sözlerden olduğu söylenmiştir.

“Yakîn ile huzur bulmuş nefs (en-nefsu’l-mutmainne)” huzura ermiş ve kesin yakîn sahibi olmuş, Allah’ın kendi Rabbi olduğuna kesin olarak inanmış ve bundan dolayı Rabbine ibadete yönelmiş olan nefis, demektir. Bu açıklamayı Mücahid ve başkaları yapmıştır.

İbn Abbâs dedi ki: Allah’ın sevabı ile ve O’ndan hoşnut olmuş mü’min nefis demektir. el-Hasen, kesin inanç sahibi mü’min nefis, diye açıklamıştır. Yine Mücahid’den, kendisine isabet etmeyen bir şeyin hiçbir şekilde esasen isabetinin sözkonusu olmayacağını, isabet edenin de isabet etmemesinin sözkonusu olmayacağını kesin olarak bilip Allah’ın hüküm ve kazasına razı olmuş nefs demektir,

Mukâtil dedi ki: Allah’ın azabından yana emniyette olan nefistir.

Ubeyy b. Ka’b’in kıraatinde: “Yâeyyetuhe’n-nefsu’l-âminete’l-mutmainnete” “Ey yakîn ile huzur bulmuş, güvenlik içerisindeki nefis” şeklindedir.

Allah’ın, Kitabında vaadettiklerine kesin olarak inanıp, amel eden nefis diye de açıklanmıştır.

İbn Keysan dedi ki: Burada “mutmain nefs” ihlâs sahibi nefis demektir. İbn Atâ dedi ki: Onsuz bir göz açıp kapayacak vakit kadar dahi duramayan arif nefis demektir. Yüce Allah’ın zikriyle huzur bulan nefis diye de açıklanmıştır. Yüce Allah’ın:

“Haberiniz olsun ki, kalbler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur” (er-Ra’d, 13/28) âyeti bunu açıklamaktadır.

Îman ile huzur bulmuş, öldükten sonra dirilişi ve amellerin mükâfatının görüleceğini tasdik etmiş nefis, diye de açıklanmıştır. İbn Zeyd dedi ki: Bu nefsin mutmain (huzur içinde) oluş sebebi, ölüm halinde, diriliş vaktinde ve biraraya geliş zamanlarında cennet ile müjdeJenmesidir. Abdullah b. Büreyde babasından şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bundan kastedilen Hamza’nın nefsidir.

Ancak sahih olan bunun mü’min, ihlâslı ve itaatkâr her nefis hakkında umumi olduğudur. Hasan-ı Basrî diyor ki: Şüphesiz yüce Allah, mü’min kulunun ruhunu almayı murâd ettiği vakit o nefis, yüce Allah’tan geleni huzur ile karşıladığı gibi, yüce Allah da onu huzur ile kabul eder.

Amr b. el-Âs dedi ki: Mü’min vefat ettiğinde, Allah ona iki melek gönderir. Bu iki melekle birlikte cennetten hediyeler bulunur. Melekler o kişinin nefsine: “Ey mutmain nefs! Sen hoşnut olarak, hoşnut kılınmış ve senden hoşnut olunmuş olarak çık. Sen huzur ve sükuna, hoş kokulara gitmek üzere çık. Hoşnut olan ve kızgm olmayan Rabbin huzuruna varmak üzere çık! Bu nefis bir kimsenin yeryüzünde kokladığı en güzel misk kokusu gibi çıkar…” Hâkim, el-Müstedrek, I, 94; Heysemî, Mecmâ’, II, 328; Taberânî, Evsat, I, 225; Tayalisi, Müsned, i, 102. deyip, hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir.

Said b. Zaid dedi ki: Bir adam Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzurunda:

“Ey yakîn ile huzur bulmuş nefis” âyetini okudu. Ebû Bekir;

“Bu ne kadar güzel bir haldir ey Allah’ın Rasûlü!” dedi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Şüphesiz ki melek bu sözü sana söyleyecektir, ey Ebû Bekir” Taberi, Câmiu’l-Beyan, XXX, 191; el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl, I, 110

Said b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs, Taif’te vefat etti. Daha önce bu şekilde ona benzer hiçbir kuş görülmemiş olan bir kuş geldi. Onun naaşına girdi. Sonra da o kuşun naaşından çıktığı görülmedi. Defnolunduğu vakit kabrin kenarında kimin okuduğu bilinmeksizin şu âyet-i kerimeler okundu:

“Ey yakîn ile huzur bulmuş nefs. Kendin razı olmuş ve rızaya ermiş olarak dön Rabbine!”

ed-Dahhak’ın rivâyetine göre bu âyet, Osman b. Affan (radıyallahü anh) hakkında Rûme kuyusunu vakfettiği vakit nazil olmuştur.

Mekkelilerin asarak idam ettiği yüzünü Medine’ye döndürdükleri halde Allah’ın yüzünü kıbleye doğru çevirdiği Hubeyb b. Âdiy hakkında indiği de söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“Dön Rabbine!” Sahibine ve bedenine! Bu açıklamayı İbn Abbâs, İkrime ve Atâ yapmış, Taberi de bunu tercih etmiştir. Bunun delili de İbn Abbâs’ın tekil olarak “Fe’dhuli fi abdi” “Gir kuluma!” şeklindeki okuyuşudur. Yarın yüce Allah ruhlara tekrar cesetlere dönmeleri için emir verecektir. İbn Mes’ûd da: “Fi cesedi abdi” “Kulumun cesedine!” diye okumuştur.

el-Hasen dedi ki: Rabbinin sevabına, lütuf ve ihsanlarına dön! Ebû Salih dedi ki: Yani Allah’a dön! Bu da ölüm halinde olacaktır.

Ey huzura ermiş nefis!

Diyanet Vakfı
27, 28, 29, 30. Ey huzura kavuşmuş insan! Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!

Kurtubi Tefsiri
“Ey yakın ile huzur bulmuş nefs!

Âyetin tefsiri için bak:28

Ve O’nun bağladığı gibi kimse bağlamaz.

Diyanet Vakfı
Onun vuracağı bağı kimse vuramaz.

Kurtubi Tefsiri
Onun bağladığı gibi de kimse bağlayamaz.

“Artık o günde onun azâbı gibi hiçbir kimse azâb yapamaz.” Yani kimse Allah’ın azâbı gibi azaplandıramaz, O’nun sağlam bağladığı gibi kimse bağlayamaz. Buradaki zamir yüce Allah’a aittir. Bu, İbn Abbâs ve el-Hasen’in görüşüdür.

el-Kisai;

“Azâb yapamaz” anlamındaki âyeti; “Lâyuazzebu” “Azaplandırılmaz” diye;

“bağlayamaz” anlamındaki âyeti da: “Velâyuseku” “Bağlanmaz” şeklinde “zel” ile “se” harflerini üstün olarak okumuştur. Yani o gün, Allah’ın kâfiri azablandıracağı gibi dünya hayatında kimse azâb edilemez, kâfirin sıkı sıkıya bağlanacağı gibi kimse bağlanamaz. Maksat da İblis’tir. Çünkü günahları ve cürümleri sebebiyle insanlar arasında en çetin azâbı onun göreceğine dair delil ortaya konulmuş bulunmaktadır. Dolayısıyla beraberindeki açıklayıcı manadan ötürü ifade mutlak olarak kullanılmıştır.

Bunun Umeyye b. Halef olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı da el-Ferrâ” nakletmiştir. Yani bu muayyen kâfirin göreceği azâb gibi kimse azâb edilmeyecektir. Onun zincirlere ve bukağılara bağlanacağı gibi kimse bağlanmayacaktır. Buna sebep ise küfür ve inadında en ileri dereceye gitmiş olmasıdır.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Onun yerine kimseye azâb edilmeyecek, onun kurtulmak için vereceği fidye alınmayacaktır. Burada “azâb” azablandırmak anlamında “bağlamak” da bir şey ile sağlamca bağlamak anlamındadır. Şairin şu sözlerinde de bu anlamda kullanılmıştır:

“Ve sen otlağa yayılıp otlayan o yüz (deve)yi verdikten sonra (nankörlük etmem hiç düşünülür mü?)”

Kâfir olmayan bir kimseye kâfir gibi azâb edilmez, diye de açıklanmıştır.

Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim, “zel” ile “se” harflerinin üstün okunmasını tercih etmişlerdir. Bu durumda “he: o” zamiri kâfire ait olur. Çünkü Allah’ın azâbı gibi kimsenin azâb etmeyeceği bilinen bir husustur

Ebû Kılabe de Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan (bu buyrukları) “zel” ve “se” harflerini üstün olarak okuduğunu rivâyet etmiş bulunmaktadır. Ebû Amr’ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın okuyuş şekline döndüğü de rivâyet edilmiştir.

Ebû Ali dedi ki: Cemaatin okuyuşuna göre de zamirin kâfire ait olması mümkündür. Yani hiç kimse kimseyi bu kâfire yapılan azâb gibi azâb etmez. Bu durumda zamir kâfire ait olur. “Kimse” ile kastedilenler de, cehennem ateşindekileri azaplandırmakla görevli olan meleklerdir.

Artık o gün, O’nun azabını kimse azap etmez.

Diyanet Vakfı
Artık o gün, Allahın edeceği azabı kimse edemez.

Kurtubi Tefsiri
Artık o günde onun azâbı gibi hiçbir kimse azâb yapamaz.

Âyetin tefsiri için bak:26

Der ki: Keşke hayatım için önceden bir şey gönderseydim.

Diyanet Vakfı
(İşte o zaman insan:) «Keşke bu hayatım için bir şeyler yapıp gönderseydim!» der.

Kurtubi Tefsiri
“Keşke hayatım için önceden (hayır) göndermiş olsaydım” der.

“Hayatım için” lâfzı “hayatımda” demektir. Buna göre buradaki “lâm” “için” edatı; “de, da” anlamındadır.

Bir başka açıklamaya göre; keşke hayatım, yani ölümün sözkonusu olmadığı hayat için, önceden salih bir amel göndermiş olsaydım, diye de açıklanmıştır.

Bir başka açıklama da şöyledir: Cehennemliklerin hayatı rahat bir hayat değildir. Âdeta onların hayatları yok gibidir. O halde anlam şöyledir: Keşke cehennem ateşinden kurtulmak için hayır namına bir şeyler göndermiş olsaydım. O zaman ben de rahat ve huzurlu hayat sürenler arasında olurdum.

O gün cehennem de getirilmiştir. O gün insan hatırlar ama hatırlamanın ona ne faydası olur?

Diyanet Vakfı
O gün cehennem getirilir, insan yaptıklarını birer birer hatırlar. Fakat bu hatırlamanın ne faydası var!

Kurtubi Tefsiri
Ki o gün, cehennem de getirilmiş olacaktır. İşte o gün insan hatırlayacaktır ama hatırlamanın ona ne faydası olur!

Ebû Said el-Hudri dedi ki:

“O gün cehennem de getirilmiş olacaktır” âyeti nazil olunca, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın rengi değişti ve bunun etkileri yüzünde görüldü. Öyle ki, bu hali ashabına da ağır geldi. Daha sonra şöyle buyurdu:

“Cebrâîl bana: “Böyle yapmayın! Yer dağılıp zerreler gibi parça parça edildiğinde… O gün cehennem de getirilmiş olacaktır.” âyetlerini okuttu.” Süyutî, ed-Durru’l Mensur, VIII, 512. Ali (radıyallahü anh) dedi ki:

“Ey Allah’ın Rasûlü! Cehennem nasıl getirilecektir?” diye sordu. Şöyle buyurdu:

“Cehennem yetmişbin dizgin ile çekilerek getirilecektir. Herbir dizgini yetmişbin melek çekecektir. Fakat dizginlerden öyle bir kurtulmak isteyecek ki, eğer bırakılacak olursa orada bulunan herkesi yakacaktır. Sonra benim önüme gelerek; “Benim seninle ne ilgim olabilir ki, ey Muhammed? Şüphesiz Allah senin etini bana haram kılmıştır.” diyecek, Artık: Nefsim nefsim demedik hiçbir kimse kalmayacak. Ancak Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) bundan müstesna olacaktır. O Rabbim, ümmetim ümmetim, diyecektir.” Süyutî, ed-Durru’l Mensur, VIII, 512.

“İşte o gün insan hatırlayacaktır.” Öğüt alacak, tevbe edecektir.

Kasıt kâfir yahut bütün gayreti dünyaya yönelik olan kimselerdir.

“Ama hatırlamanın ona ne faydası olur!” O dünyada iken kusurlu hareket ettiğine göre öğüt almak, tevbe etmek nerede?

Öğüt alıp, hatırlamanın ona faydası nereden dokunacaktır, diye de açıklanmıştır. O halde muzafın hazfedildiğinin takdir edilmesi kaçınılmazdır. Aksi takdirde;

“O gün insan hatırlayacaktır” âyeti ile

“hatırlamanın ona ne faydası olur” âyeti arasında bir çelişki sözkonusu olur. Bu açıklamayı ez-Zemahşeri yapmıştır.

Ve Rabbin geldiğinde, melekler saf saf dizildiğinde.

Diyanet Vakfı
21, 22. Ama yeryüzü parça parça döküldüğü, Rabbin(in emri) geldiği ve melekler saf saf dizildiği zaman (her şey ortaya çıkacaktır).

Kurtubi Tefsiri
Rabbin gelip, melekler de saf saf dizildiğinde;

“Rabbin” el-Hasen’e göre Rabbinin emri, kazası (hükmü)

“gelip…” Âyet, bu manasıyla muzafın hazfedilmesi kabilindendir.

Rabbleri, onlara pek büyük âyetlerle (belge ve delillerle) geldiğinde … diye de açıklanmıştır. Bu yüce Allah’ın:

“Allah’ın… buluttan gölgeler içerisinde kendilerine gelivermesinden… başkasını mı bekliyorlar.” (el-Bakara, 2/210) âyetine benzemektedir ki; “gölgeler ile” demektir.

Bir diğer açıklamaya göre, âyetlerin (belge ve alametlerin) gelişini yüce Allah kendi gelişi gibi ifade etmiştir. Bu yolla o âyetlerin şanı yüceltilmek istenmektedir. Hadîs-i şerîfte yüce Allah’ın (söyleyeceği ifade edilen) şu âyetleri de bu kabildendir; “Ey Âdem oğlu! Ben hastalandığım halde sen beni ziyarete gelmedin. Senden su istediğim halde bana su vermedin. Senden yemek istediğim halde sen bana yemek vermedin.” Müslim, IV, 1990; Buhârî, el-Edebu’l-Müfred, s. 182

“Rabbin gelip” âyeti şöyle de açıklanmıştır: O gün, şüpheler ortadan kalkacak ve artık bilgiler kesinlik arzedecektir. Tıpkı hakkında şüphe edilen herhangi bir şeyin gelmesi esnasında şüphe ve tereddütlerin ortadan kalkması gibi.

İşaret erbabı da şöyle demişlerdir: O’nun kudreti ortaya çıkmış, herşeyi istila etmiş olacaktır. Şanı yüce Allah’ın kendisi ise bir yerden bir diğer yere geçmek ile nitelendirilemez. Hem O’nun hakkında mekan ve zaman, O’nun üzerinden zamanın geçmesi sözkonusu olmadığına göre, bir yerden bir başka yere intikal ve geçiş onun için nasıl sözkonusu olabilir? Çünkü bir şeyin üzerinden zamanın geçmesi, vakitlerin geçmesi demektir. Herhangi bir şeyi ele geçiremeyen ise aciz demektir.

“Melekler de saf saf dizildiğinde; ki o gün cehennem de getirilmiş olacaktır.” âyeti hakkında İbn Mes’ûd ve Mukâtil şöyle demişlerdir: Herbir dizgini yetmişbin melek tarafından çekilen, yetmişbin dizgini ve öfkesi ve kabarması görülecek şekilde cehennem getirilecek ve Arş’ın sol tarafında yerleştirilecektir. Müslim’in Sahih ‘inde Abdullah b. Mesud’dan şöyle dediği kaydedilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“O gün, cehennem herbir dizginini çekecek yetmişbin melek yetmişbin dizgini ile getirilecektir.” Müslim, IV, 2184; Tirmizi, IV, 701.

Hayır! Yeryüzü paramparça darmadağın edildiğinde.

Diyanet Vakfı
21, 22. Ama yeryüzü parça parça döküldüğü, Rabbin(in emri) geldiği ve melekler saf saf dizildiği zaman (her şey ortaya çıkacaktır).

Kurtubi Tefsiri
Böyle yapmayın! Yer dağılıp, zerreler gibi parça parça edildiğinde.

“Kellâ”

“Böyle yapmayın!” Olması gereken böyle değildir, demektir. Onların dünyaya abanmaları ve dünyalık toplamaları reddedilmektedir. Çünkü böyle yapan bir kimse, yerin darmadağın edileceği ve pişmanlığın fayda vermeyeceği zaman pişman olacaktır.

“Ed-Dekk”

“Kırmak ve dövmek” demektir. Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Araf, 7/143; el-Kehf, 18/98 ve el-Hakka, 69/14) geçmiş bulunmaktadır. Yer sarsılıp, ardı arkasına sallandırıldığında; demektir.

ez-Zeccâc dedi ki: Yer sarsılıp da biribirini kırıp döktüğü zaman demektir. el-Müberred dedi ki: Birbirine yapıştırılıp, yüksekliği gittiği zaman, demektir.

“Nâkatun dukâun” “Hörgücü olmayan deve” demektir, çoğulu “Dukke” …diye gelir. Daha önce bu husustaki açıklamalar el-Araf ve el-Hakka sûrelerinde (az önce belirtilen yerde) geçmiş bulunmaktadır. “Dukke’ş-şey’u” “O şey yıkıldı” derler. Şair de şöyle demiştir:

“Bir grub insanı kırıp geçiren ve sonunda yıkan, yine bir grub insandan başkası mıdır?”

“Parça parça” ardı arkasına demektir. Yani sarsılıp bir kısmı, diğer kısmını kırıp dökecek de onun üzerindeki herşey ufalacak demektir. Dağları ve yükseklikleri dümdüz edilinceye kadar parça parça edilecek, diye de açıklanmıştır. Bir başka açıklamaya göre yayılmaları itibariyle evleri dümdüz edilecek, sarayları, dağları ve üzerindeki diğer yapılar yok olup gidecektir. Serilmesi ve yayılmasındaki düzlük dolayısıyla “dükkan” ismi de buradan gelmektedir. “Ed-deke” Yerin yüksekliğinin yayılmak suretiyle alçaltılması” demektir.

İbn Mes’ûd ve İbn Abbâs’ın açıklamaları da bu anlamdadır: Yer tıpkı bir derinin yayılması gibi yayılıp uzatılacaktır.

Ve malı aşırı bir sevgiyle seviyorsunuz.

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Haram helal demeden mirası yiyorsunuz. Malı aşırı biçimde seviyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Malı’da, ondaki hiçbir hakka riayet etmeksizin, pek çok seversiniz.

“Malı da, ondaki hiçbir hakka riayet etmeksizin” helaliyle, haramıyla “pek çok” alabildiğine

“seversiniz.”

“El-Cemm”

“Çok” demektir. “Cemme’ş-şey’u, yecumu, cumumen” “O şey çok oldu, çoğaldı, çoğalır” denilir. Bu durumda olan hakkında; “Cemme” ile “Câmme” denilir. “Cemme’l-mâu fi’l-havdi” “Su havuzda toplandı” ifadesi de buradan gelmektedir. Şair de şöyle demiştir:

“Allah’ım, mağfiret buyurursan -eğer- çokça bağışlarsın.

Sana karşı çokça günah işlememiş hangi kulun vardır ki?”

“El-cemmetu” “Suyun toplandığı yer” demektir, “El-cemum” “Suyu bol kuyu” demektir. (Cim harfi) ötreli olarak; “El-cumum” mastardır. Kuyudaki su çekildikten sonra çoğalıp, biraraya toplandığı vakit: “Cemme’l-mâu, yecimmu, cumumen” “Su birikti, arttı, birikir, artar” denilir.

Ve mirası tamamen yiyorsunuz.

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Haram helal demeden mirası yiyorsunuz. Malı aşırı biçimde seviyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Mirası da helâl, haram demeden alabildiğine yersiniz.

“Mirası” yetimlerin mirasını

“da helâl haram demeden, alabildiğine” es-Süddi’nin açıklamasına göre en ileri derecede olabildiğince

“yersiniz.”

“et-Turâsu”

“Miras” lâfzının aslı; “el-Vurâsu” olup, “Verise” “Miras aldım” fiilinden gelmektedir. “Vav” harfi yerine “te”yi kullanmışlardır.

Nitekim; “Tucahu, tuhametu, tukâtu, tuedetu” kelimeleri ile benzerlerinde de böyle kullanılmıştır. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Denildiğine göre; “Lemmâ”

“Alabildiğine” âyetinin, topluca, hep birlikle anlamında olduğu söylenmiştir. Bu da Arapların: “Lememtu’t-tâame lemmen” “Yemeği toptan, hep birlikte yedim” tabirlerinden alınmıştır. Bu açıklamayı el-Hasen ve Ebû Ubeyde yapmıştır. Arapçada: “el-lemme”nin asıl anlamı, “toplayıp, bir araya getirmek”tir. “Lememtu’ş-şey’e elemmu lemmen” “O şeyi topladım, toplarım” denilir. “Lemmallahu şa’sehu” “Allah onun dağınıklıklarını toplayıp, bir araya getirsin” duası da buradan gelmektedir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

“Eğer sen dağınıklıklarını bir araya getirmeyecek olursan (kusurlu arkadaşlarını bağışlamazsan)

Kendine hiçbir kimseyi kardeş bırakmazsın; ey yiğitlerin en güzel edeblisi!”

“İn dârake lemumete” “Senin evin insanları toplayıp, bir araya getirir, onları barındırır” anlamındaki tabirler de buradan gelmektedir. el-Mirnak et-Tai, Alkame b. Seyf’i överken şöyle demektedir:

“Elbette o çocuğun sevgisi gibi severdi beni.

Ve şanlı, şerefli kimseye zifafa gönderilen gelin gibi

benim dağınıklıklarımı toplar, biraraya getirirdi.”

el-Leys dedi ki: “El-lemm” “Güçlü, kuvvetli topluluk” demektir. “Hacerun melmumun” “Sağlam taş” tabiri ile: “Ketibetun melmumetun” “Güçlü, kuvvetli askeri birlik” tabirleri de buradan gelmektedir. Yemek yiyen bir kimse tiridi biraraya getirip, toplar ve onu lokmalar halinde topladıktan sonra onu yer. Mücahid dedi ki: (Âyet) onu lokma lokma yer, demektir. el-Hasen dedi ki: Hem kendi payını, hem de başkasının payını yer demektir. el-Hutay’a dedi ki:

“Eğer bu arkasından sahibine yergi getirecek (yemek için) bir toplanma ise

Rahmân (olan Allah), o yemek çiğneyen dişleri (yiyenleri) kutsamasın.”

Âyet, onlar hem kendi paylarını, hem de başkalarının paylarını birarada yerler demektir.

İbn Zeyd dedi ki: Kişi kendi malını yediğinde başkasının malını da toplayıp, onu da yer ve bu helal mıdır, yoksa haram mıdır, diye hiç düşünmez? Müşrikler hiçbir zaman kadınlara ve çocuklara miras vermezler, onların miraslarını kendilerininki ile, onlara kalanı kendi mallarıyla birlikte yerlerdi.

Şöyle de açıklanmıştır: Ölenin zulüm ile toplayıp, biraraya getirdiği malları bilerek yerler ve haram ile helali birbirine katarlardı.

Malı kolay bir şekilde ele geçirip, bu yolda alnı terlemediği için israf ve savurganlıkla o malı harcayan, ondan alabildiğine savurganlıkla yiyen, canının çektiği yiyecekleri, içecekleri, meyveleri -çalışmayan mirasyedilerin yaptığı gibi- yiyip, tüketen mirasçıların bu âyet ile yerilmiş olması da mümkündür.

Ve yoksulu doyurmaya teşvik etmiyorsunuz.

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Haram helal demeden mirası yiyorsunuz. Malı aşırı biçimde seviyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Yoksula yedirmek için de birbirinizi teşvik etmezsiniz.

“Yoksula yedirmek için de birbirinizi teşvik etmezsiniz.” Yani onlar yanlarına gelen bir yoksula yemek yedirmek için aile halklarına, hanımlarına, çocuklarına emir vermezler.

Kûfeliler bu âyeti “te” ve “ha” harflerini üstün ve “elif” ile: “Velâ tehâddune”

“Birbirinizi teşvik etmezsiniz” diye okumuşlardır ki, onlar birbirlerini teşvik etmezler anlamını taşır. Aslı; “Tetehâddune” şeklinde olup, ifadenin delâleti dolayısıyla iki “te”den birisi hazfedilmiştir, Ebû Ubeyd’in tercih ettiği okuyuş budur.

İbrahim’den ve eş-Şeyzerî’den, onların el-Kisaî ve es-Sülemî’den rivâyetlerine göre “te” harfini ötreli olarak; “Tuhâddune” diye okumuşlardır. Bu ise “teşvik etmek” anlamındaki; “El-hadde” fiilinden “Tufâılune” vezninde bir kullanımdır.

Hayır! Bilakis yetime ikram etmiyorsunuz.

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Haram helal demeden mirası yiyorsunuz. Malı aşırı biçimde seviyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Hayır! Bilakis siz yetime ikramda bulunmazsınız.

“Kellâ”

“Hayır” lâfzı bir reddir. Yani durum zannedildiği gibi değildir. Zengin üstün ve şerefli olduğundan dolayı zengin, fakir alçak ve değersiz olduğundan dolayı fakir değildir. Aksine fakirlik ve zenginlik Benim takdirim ve hükmümün bir gereğidir.

el-Ferrâ” dedi ki:

“Hayır” âyeti burada, kulun böyle olmaması gerekir. Aksine yüce Allah’a zenginlik ve fakirlik dolayısıyla hamdedilmelidir, anlamındadır. Hadîs-i şerîfte şöyle buyurulmuştur: “Aziz ve celil olan Allah, buyuruyor ki: Hayır, Ben şeref ve Üstünlük verdiğim kimseye dünyalığın çokluğu ile şeref ve üstünlük vermem. Değersiz kılıp, alçalttığım kimseyi de dünyalığın azlığı ile alçaltmış olmam. Ben üstün ve şerefli kıldığım kimseyi, Bana itaat ile üstün ve şerefli kılarım, alçaltıp değersiz kıldığım kimseyi de Bana masiyet ile alçaltır ve değersiz kılarım.” Taberi, Câmiu’l-Beyân, XXX, 182.

“Bilakis siz yetime ikramda bulunmazsınız” âyeti ile uygulayageldikleri yetime miras vermemek, büyür de mallarını alırlar korkusuyla, israf yoluyla ve tez elden mallarını yemek, şeklindeki uygulamalarına bu âyet ile haber verilmektedir.

“İkramda bulunmazsınız” anlamındaki âyeti Amr ve Yakub: “Lâyukrimune” “Bulunmazlar” şeklinde, “teşvik etmezsiniz” anlamındaki âyeti: “Lâyehdune” “Teşvik etmezler” diye, “yersiniz” anlamındaki âyeti; “Ye’kulune” “Yerler” diye, “seversiniz” anlamındaki âyeti: “Yuhibbune” “Severler” diye “ye” ile okumuşlardır. Çünkü bundan önce “insan”dan sözedilmiş idi. Maksat da insan cinsidir. O bakımdan ondan çoğul lâfzı ile sözedilmiştir.

Diğerleri ise her dört yerde de karşıdaki muhataba hitab olmak üzere “te’li olarak (bulunmazsınız, etmezsiniz… gibi) okumuşlardır. Yüce Allah, bunu onlara azar ve başlarına kakmak maksadıyla böyle buyurmuş gibidir. -Belirttiğimiz gibi- yetime ikramda bulunmayı terk etmeleri, ona hakkını vermemeleri ve malını yemeleriyle (onları azarlamaktadır).

Mukâtil dedi ki: Bu âyet, Kudame b. Maz’un hakkında inmişti. O Umeyye b. Halefin himayesinde bir yetim idi.

Fakat onu imtihan edip rızkını daralttığında der ki: Rabbim beni küçük düşürdü.

Diyanet Vakfı
Onu imtihan edip rızkını daralttığında ise «Rabbim beni önemsemedi» der.

Kurtubi Tefsiri
Fakat ne zaman onu deneyip, rızkını daraltırsa bu sefer: “Rabbim beni alçalttı” der.

“Fakat ne zaman onu deneyip” fakirlik ile mihnete uğratıp sınarsa

“rızkını” zar zor yetecek kadar ona

“daraltırsa bu sefer: Rabbim beni alçalttı” yani beni aşağılattı

“der.”

Bunlar öldükten sonra dirilişe îman etmeyen kâfirin nitelikleridir. Ona göre şeref, üstünlük ve aşağılık dünyadan sahib olunan çok ya da az miktardaki paya göredir. Mü’mine göre ise, şeref ve üstünlük, yüce Allah’ın âhiretteki paya ulaştırmak özelliğini taşıyan itaata ve iyiliklere ulaşma tevfikini lütfetmesine bağlıdır. Dünyada ona ayrıca genişlik verecek olursa, bundan dolayı da Rabbine hamd ve şükür eder.

Derim ki: Bu iki âyette belirtilenler, bütün kâfirlerin nitelikleridir. Müslümanların pek çoğu da Allah’ın verdiği ihsanları o kimsenin Allah nezdindeki şeref ve üstünlüğü dolayısıyla verdiğini zanneder. Hatta bazan cahilliği sebebiyle: Eğer ben bunu haketmeyecek olsaydım, Allah bunu bana vermezdi, der. Aynı şekilde yüce Allah ona az rızık ihsan edecek olursa, bunun Allah nezdindeki değersizliği dolayısıyla olduğunu zanneder.

“Daraltırsa” anlamındaki âyet, genel olarak “dal” harfi şeddesiz: “Fekadera” diye okunmuştur. Ancak İbn Âmir bunu şeddeli okumuştur. Her iki okuyuş şekli iki ayrı söyleyiştir. Ancak tercih edilen şeddesiz okuyuştur. Çünkü yüce Allah bir başka yerde (şeddesiz olarak): “Vemen kudira aleyhi rizkahu”

“Rızkı kendisine daraltılan kimse de…” (et-Talâk, 65/7) diye buyurmaktadır.

Ebû Amr dedi ki: Şeddesiz okuyuş, az ve kıt verilirse demektir. Şeddeli okuyuş ise ona yetecek miktarının verilmesi anlamınadır. Eğer ona böyle bir şey yapmış olsa bu kişi (sözü geçen insan):

“Rabbim beni alçalttı” demezdi. Bununla şedelesiz okuyuşun tercihe değer olduğuna işaret etmektedir

Haremeyn ahalisi ile Ebû Amr

“Rabbim” anlamındaki lâfzı her iki yerde de “ye” harfini üstün olarak; “Rabbeye” diye okumuşlardır. Diğerleri ise sakin okumuşlardır. el-Bezzi, İbn Muhaysın ve Yakub; “beni şereflendirdi, bana lütfetti” anlamındaki; “Ekrameni” ile “beni alçalttı” anlamındaki; “Ehâneni” lâfzında her iki halde (vakıf ve vasl hallerinde) de “ye” ile okumuşlardır. Çünkü o (ye) bir isimdir, hazfedilmez.

Medineliler ise vasl halinde “ye”yi sabit bırakırken vakf halinde -mushafa uyarak- okumamışlardır.

Ebû Amr vasl halinde bu harfin sabit kılınması ile hazfedilmesi arasında muhayyer bırakmıştır, çünkü buraları âyet sonudur. Vakf halinde ise mushaf hattı dolayısıyla hazfetmiştir. Diğerleri ise bu harfi hazfederler. Çünkü her iki yerde de “ye”siz yazılmıştır. Sünnet, mushafın hattına muhalefet etmemektir, çünkü bu ashabın icmaıdır.

Ama insan, Rabbi onu imtihan edip ikram ettiğinde ve nimet verdiğinde der ki: Rabbim bana ikram etti.

Diyanet Vakfı
İnsan var ya, Rabbi kendisini imtihan edip de ikramda bulunduğunda ve bol nimet verdiğinde «Rabbim bana ikram etti» der.

Kurtubi Tefsiri
Ama insan, Rabbi kendisini sınayıp da ona ikramda bulunup nimetler verse: “Rabbim benî şereflendirdi, bana lütfetti” der.

“Ama insan” âyeti ile kastedilen kâfir kimsedir. İbn Abbâs dedi ki: Utbe b. Rabia ile Ebû Huzeyfe b. el-Muğire’yi kastetmektedir, Umeyye b. Halef’in kastedildiği söylendiği gibi, Ubeyy b. Halef’in kastedildiği de söylenmiştir.

“Rabbi kendisini sınayıp” nimet ile onu imtihan edip, deneyip… Bu âyetteki: “Mâ” zâid bir sıladır.

“…da ona” mal ile

“ikramda bulunup” ona genişlik vererek

“nimetler verse: Rabbim beni şereflendirdi, bana lütfetti der.” Bununla şımarır, sevinir. Fakat O’na harndetmez.

Şüphesiz Rabbin gözetlemededir.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü Rabbin gözetlemektedir.

Yani herbir insanın amelini -ona karşılığını vermek üzere- gözetleyip durur. Bu açıklamayı el-Hasen ve İkrime yapmıştır.

O, kullarını gözetlemektedir. Kimse ondan kurtulamaz, diye de açıklanmıştır. Çünkü; “Mersad” ile “Mirsâd”;

“Gözetleme yeri” yani yol demektir. Daha Önce et-Tevbe Sûresi’nde (9/5. âyet, 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun.

ed-Dahhak’ın rivâyet ettiğine göre, İbn Abbâs şöyle demiştir; Cehennemin üzerinde yedi tane köprü vardır. İnsan bunların birincisine gelince, ona îmana dair soru sorulur. Eğer imanı tam olarak gelmiş ise, ikinci köprüye geçer. Sonra ona namaza dair soru sorulur. Eğer namazı kılmış ise üçüncüsüne geçer. Sonra ona zekat hakkında sorulur. Bunu da yerine getirmişse dördüncüsüne geçer. Sonra ona ramazan ayı orucu hakkında sorulur. Bunu da yerine getirmişse beşincisine geçer. Sonra ona hac ve umreye dair soru sorulur. Eğer bunları da yerine getirmişse altıncısına geçer. Sonra ona sıla-ı rahim hakkında sorulur. Eğer onu da yerine getirmişse yedincisine geçer. Sonra da haksızlık ve zulümlere dair ona soru sorulur ve bir münadi şöyle seslenir: Dikkat edin, her kime yapılmış bir haksızlık varsa gelsin. O kimseden diğer insanların lehine kısas uygulanır. Onun lehine de insanlardan kısas uygulanır. İşte yüce Allah’ın:

“Çünkü Rabbin gözetlemektedir” âyeti bunu anlatmaktadır.

es-Sevrî dedi ki:

“Gözetlemek” ile kastettiği cehennemdir. Onun üzerinde üç tane köprü (geçit) vardır. Bu geçitlerin birisinde akrabalık bağı vardır, bir diğerinde emanet, ötekisinde ise şanı yüce ve mübarek olan Rabb vardır.

Derim ki: Bundan maksat, O’nun hikmeti, iradesi ve emridir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. Yine İbn Abbâs’tan;

“gözetlemektedir” âyetini, işitir ve görür diye açıkladığı rivâyet edilmiştir.

Derim ki: Bu, güzel bir açıklamadır. Onların sözlerini ve fısıldaşmalarını işitir. Onların amellerini ve sırlarını bilir. Herkese ameline göre karşılık verir.

Araplardan birisinden nakledildiğine göre ona: “Rabbin nerede?” diye sorulmuş, o da “Gözetlemektedir” diye cevab vermiştir.

Yine Amr b. Übeyd’den rivâyet edildiğine göre o, Mansur’un huzurunda bu sûreyi, bu âyete ulaşıncaya kadar okumuş ve: “Ey Cafer! Şüphesiz

“Rabbin gözetlemektedir” demiş.

ez-Zemahşerî dedi ki: O bu şekilde seslenmekle Mansur’un bu tehdide maruz kalmış zorbalardan birisi olduğunu ifade etmek istemiştir. Allah ona iyiliğini versin. Onun önünde o nasıl da avını maharetle yakalayan bir arslandı. Gösterdiği tepkiyle zâlimleri dövüyor, getirdiği delillerle heva ve bıd’at ehlinin kökünü kazıyordu.

Rabbin onların üzerine azap kırbacını yağdırdı.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Bundan dolayı Rabbin de onların üzerine bir azâb kamçısı yağdırdı.

“Bundan dolayı Rabbin de, onların üzerine bir azâb kamçısı yağdırdı.”

Boşalttı, saldı, demektir. “Sabbe alâ fulânun hil’at” “Filan kişinin üzerine bir hil’at (bağış ve ihsan) saldı” denilir. Nâbiğa da şöyle demiştir:

“Allah en güzel ihsanını onun üzerine yağdırdı

Ve yaratılmışlar arasında ona yardımcı oldu.”

“Azâb kamçısı” azabdan bir pay demektir. “(Azâbın) şiddeti diye de açıklanmıştır. Çünkü onlara göre, “kamçı” kendisi ile azâb edilen araçların en ileri derecesinde idi. Şair şöyle demiştir:

“Yüce Allah’ın onun dinini üstün getirdiğini görmedin mi?

Ve kâfirlerin üzerine azâb kamçısını yağdırdığını.”

el-Ferrâ” dedi ki: Bu Arapların her türlü azâb hakkında kullandıkları bir tabirdir. Bunun aslı da şudur: Kamçı onların kendisi ile azâb ettikleri, işkence yaptıkları bir vasıtasıdır. Dolayısıyla bu her türlü azâb hakkında kullanılmış olmaktadır. Çünkü onlara göre kamçı ile, işkence ve azâbın en ileri derecesi uygulanırdı.

Bir diğer açıklamaya göre; eti ve kanı etkileyen, onlara kadar ulaşan bir azâb anlamındadır. Bu da: “Sâtehu, yesutuhu, savten” “Ona karıştı, karışır, karışmak” tabirinden alınmıştır ki, ism-i faili, “Sâitun” …diye gelir. Buna göre: “Es-savt” “Bir şeyi birbirine katıp karıştırmak” demektir. “El-misvât” “Karıştırma aleti” ismi da buradan gelmektedir. “Sâtehu” “Onu karıştırdı” demektir. Böyle olana; “Sâit” denilir. Bunlar arasında çoğunlukla; “Savete fulânun umurahu” “Filan kişi işlerini birbirine karıştırdı” denilir. Şair şöyle demiştir:

“Görüşü yerilmiş ve başarısız olarak karıştır onu,

Sen onu karıştırma hususunda yardıma mazhar olmayasın.”

Ebû Zeyd şöyle demiştir: “Emvâluhum sevitate beynehum” “Onların malları kendi aralarında birbirine karışıktır” denilir. Bu kullanımı ondan Yakub nakletmiştir.

ez-Zeccâc da şöyle demiştir; Yüce Allah’ın kendilerini, kendisiyle vurduğu kamçılarını onların azâbı kılmıştır, demektir. “Sâte dâbetehu, yesutuhâ” “Bineğini kamçıladı, kamçılar” denilir.

Amr b. Ubeyd’den dedi ki: el-Hasen bu âyet-i kerimeyi okudu mu şöyle derdi: “Şüphesiz yüce Allah’ın nezdinde pek çok kamçılar vardır. Yüce Allah, onları bu kamçılardan birisi ile yakalayıp aldı.” Katade de şöyle demiştir: “Yüce Allah’ın kendisi ile azablandırdığı herbir şey, bir azâb kamçısıdır.”

Orada çokça bozgunculuk yaptılar.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, oralarda fesadı arttırmışlardı.

“Onlar, oralarda fesadı” zulmü ve işkenceleri

“arttırmışlardı.”

“Ellezine teğav”

“Onlar ki… azgınlık etmişlerdi” lâfzının, yergi olmak üzere nasb mahallinde olması bu husustaki açıklamaların en güzelidir, Bununla birlikte; “onlar azgınlık edenlerdi” anlamında merfu olması yahutta daha önce sözü edilen Âd, Semud ve Fir’avun’un sıfatı olarak mecrur olması da mümkündür.

Ki onlar ülkelerde azıttılar.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar ki, memleketlerde azgınlık etmişlerdi.

“Onlar ki, memleketlerde azgınlık etmişlerdi” âyetinde kastedilenler, Âd, Semud ve Fir’avun’dur.

“Azgınlık etmişlerdi”, zulüm ve saldırganlıkta haddi aşmışlar ve azgınlaşarak başkaldırmışlardı.

Kazıklar sahibi Firavun’a.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Ve kazıklar sahibi Fir’avun’a.

Askerler, ordular, büyük kalabalıklar, saltanatına güç kazandıran ordular demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

Bir başka açıklamaya göre o, insanları kazıklarla işkenceye tabi tutardı. Zorbalığı ve azgınlığını ileri dereceye götürerek ölünceye kadar onları bu kazıklara bağlardı. Hanımı Asiye ile kızı Maşita’ya -et-Tahrim Sûresi’nin sonlarında (66/11. âyetin tefsirinde) geçtiği üzere -böyle yapmıştı.

Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: Onun makaralarla yukarı doğru kaldırılan bir kaya parçası vardı. Sonra işkence edilecek kişi alınır, ona demirden kazıklar çakılır, arkasından yukarı kaldırılmış olan o kaya üzerine salınır ve onun ölümünü sağlardı.

Fir’avun’un kazıklarına dair yeterli açıklamalar daha önceden Sad Sûresi’nde (38/12. ayetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

Vadide kayaları oyan Semûd’a.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Ve vadide kayaları oyan Semûd’a?

Semud, Salih’in kavmidir. “Oyan” kesen demektir, “Fulânun yecubu’l-bilâde” “Filan kişi ülkeleri kaleder” tabiri de buradan gelmektedir. Gömleğin ceybi’ne (yaka kısmına) “ceyb” deniliş sebebi, kesilmesinden ötürüdür. Mekke’de İbnu’z-Zübeyr’in yanına misafir olup da İbnu’z-Zübeyr’in kendisine Kufe’de altmış vesk almak üzere mektup yazdığı şair şöyle demiştir:

“Develerim övgü ile yoluna koyuldu,

Zübeyr ailesine; kimseyi onlara denk tutmaksızın.

Heybesinde altmış vesk ile gitti.

Halbuki asgari miktarda olsun, yetecek kadar olsun, yük de taşımadı.

Ben daha önceden görmedim böyle develer,

Hem yetmiş vesk yük taşımış, hem de onlarla hiçbir ülkeyi katetmemiş.”

Görüldüğü gibi burada bu lâfız “kesmek, katetmek” anlamındadır.

Müfessirler dedi ki: Dağlan, surları, mermerleri ilk yontan kişi Semud’dur. Bunlar hepsi taştan olmak üzere binyediyüz şehir inşa etmişlerdir. Yaptıkları ev ve konakların sayısı ise ikimilyon yediyüzbindir. Hepsi de taştandır. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur:

“Onlar, güven içinde dağlardan evler yontup oyarlardı.” (el-Hicr, 15/82) Oldukça güçlü oldukları için kayaları çıkartıyorlar, dağları oyuyorlar ve bunlardan kendilerine ev yapıyorlardı.

“Vadide” Vâdi’l-Kura’da demektir. Bu açıklamayı Muhammed b. İshak yapmıştır. Ebû’l-Eşheb’in, Ebû Nadra’dan rivâyetine göre o şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) Tebûk gazvesinde kahverengi bir at üzerinde Semûd vadisinden geçti. “Buradan çabuk geçiniz. Çünkü sizler lanetlenmiş bir vadidesiniz.” diye buyurdu. İbn Abdi’l-berr, et-Temhid, V, 212, 251, XIII, 145; Kurtubî’nin kayd ettiği yolla: ez-Zehebî, Siyeru A’lâmi’n- Nubelâ, VII, 287.

Denildiğine göre, vadi iki dağ arasındaki yere denilir. Onlar bu dağlarda evler, meskenler ve havuzlar oyarlardı. Dağların yahut tepelerin arasında bulunup da sellerin aktığı ve geçit teşkil eden herbir yere

“vadi” denilir.

Ki onun benzeri şehirlerde yaratılmadı.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Ki, şehirlerde onun benzeri yaratılmamıştı.

“Onun benzeri” âyetindeki zamir kabileye racidir. Yani güç, kuvvet, bedenlerinin büyüklüğü ve boylarının uzunluğu itibariyle şehirlerde bu kabilenin benzeri yaratılmamıştır. Bu açıktama el-Hasen ve başkalarından nakledilmiştir. Abdullah (b. Mesud)’ın kıraatinde: “Elleti lem yuhlek misluhum” “Ki onların benzeri şehirlerde yaratılmamıştı” şeklindedir.

Zamirin şehire raci olduğu da söylenmiş ise de, birinci görüş daha kuvvetlidir. Önceden belirttiğimiz üzere çoğunluğun benimsediği görüş de budur,

“İrem”i şehir kabul eden kimseler, hazfedilmiş bir ifade de takdir ederler ki, anlam şöyle olur: Rabbinin Âd’in İrem şehrine ne yaptığını yahutta sahibi İrem’den sonra … anlamındadır. Buna göre “İrem” hem müennes, hem marifedir.

İbnu’l-Arabi, İrem’in Dımaşk olduğu görüşünü tercih etmiştir. Çünkü ülkeler arasında onun bir benzeri yoktur. Sonra da Dımaşk’ı, pekçok olan sularını ve güzel mahsullerini anlatmaya koyulur. Arkasından şunları söyler; Şüphesiz İskenderiye’de de hayret verici çok şeyler vardır. Oranın sadece minaresi dahi yeterlidir. Minaresinin içi de, dışı da direkler üzerinde bina edilmiştir. Ancak benzerleri vardır. Dımaşk’ın ise hiç benzeri yoktur. Ma’n’in, Malik’ten rivâyet ettiğine göre İskenderiye’de bir yazılı metin bulunmuş fakat onun ne olduğu bilinememiş. Daha sonra içinde şunun yazılı olduğu tesbit edilmiş: “Ben direkleri yükselten Âd’ın oğlu Şeddad’ım. Burayı saçların ağarmasının sözkonusu olmadığı, ölümün olmadığı bir zamanda inşa ettim.” Malik dedi ki: “Yüz sene geçer aralarında bir tek cenaze dahi görülmezdi.” Sevr b. Zeyd’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: “Ben Âd’ın oğlu Şeddad’ım. Direkleri ben yükselttim. Vadinin iç tarafını ziraımla güçlendiren benim. Yedi zira üzere bir hazine biriktiren benim ve bunu ancak Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ümmeti çıkartabilecektir.”

Rivâyet olunduğuna göre Âd’in Şeddâd ve Şedîd adında iki oğlu varmış. Her ikisi de kral olmuş ve başkalarına boyun eğdirmişlerdir. Sonra Şedîd ölmüş ve neticede iş sadece Şeddâd’a kalmış, o da bütün dünyaya hükümdar olmuş. Dünyanın bütün hükümdarları ona boyun eğmiş. Cennetin niteliklerini duyunca: “Ben de onun bir benzerini yapayım”, demiş. Aden sahralarından birisinde İrem’i üçyüz yıllık bir zaman içerisinde bina etmiş. Kendisi de dokuzyüz yıl yaşamıştı. Burası pek büyük bir şehirdir. Buranın köşkleri altın ve gümüşten, direkleri zeberced ve yakuttandı. Çok çeşitli ağaçlar ve kesintisiz akan ırmakları vardı. Burayı inşa işi tamamlanınca ülkesinin ahalisi ile birlikte bu şehire geldi. Varmasına bir gün, bir gecelik mesafe kalınca yüce Allah, üzerlerine semadan bir çığlık saldı ve helâk oldular.

Abdullah b. Kilabe’den rivâyet edildiğine göre; o develerini aramak üzere çıkmıştı. Daha sonra bu şehre rastgeldi. Orada bulunan (zenginlikler)den gücü yettiği kadarıyla taşıdı. Bu durumunun haberi Muaviye’ye ulaşınca Muaviye onu huzuruna getirtti. İbn Kilâbe ona olanları anlattı. Muaviye, Ka’b (el-Ahbar)’a haber göndererek ona sordu. Şöyle dedi: “Orası yüksek direkli İrem’dir, Oraya senin döneminde müslümanlardan bir kişi girecektir. Bu kişi kırmızı tenli, kızıl saçlı, kısa boylu yüzünde de, halinde de hayır alametleri görülen birisidir. Develerini aramak üzere çıkacaktır…” Sonra Muaviye etrafına bakınınca İbn Kilâbe’yi gördü ve: “Allah’a yemin olsun ki, işte o adam budur, ” dedi.

Direklerle tanınmış Âd kavminin binaları gibi meydana getirilmemiştir, diye de açıklanmıştır. Bu durumda zamir

“yüksek direkler” (7. âyet)e aittir. Bu açıklamaya göre de; “El-ımâd” lâfzı; “Amede”nin çoğulu olmaktadır.

“El-İrame” “İrem “in helâk olmak demek olduğu da söylenmiştir. Nitekim; “Erime benu fulânun” “Filan oğulları helâk oldu” denilir. İbn Abbâs da böyle açıklamıştır,

ed-Dahhak: “Erame zâte’l-ımâd” Yüksek direk sahiplerini helâk etti de onları çürümüş hale getirdi” diye okumuştur.

Direk sahibi İrem’e.

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Yüksek direkli İrem’e?

“Görmedin mi Rabbinin” mutlak mâlikin ve yaratıcının

“nasıl ettiğini Âd kavmine?” âyetindeki “BiÂdin”

“Âd kavmine” âyeti genel olarak tenvinli okunmuştur. Ancak el-Hasen ve Ebû’l-Âl-iye

“İrem”e izafe ederek “BiÂdi İrame” “İrem’in Âd’ine” diye okumuşlardır.

Bunu izafe yapmaksızın okuyanlar “İrem”i Âd’in ismi olarak kabul etmiş ve bunu gayr-ı munsarif bir isim olarak değerlendirmiştir. Çünkü böyle okuyanlar “Âd”i babalarının ismi, “İrem”i ise kabilenin ismi olarak kabul etmiş ve onu bedel ya da atf-ı beyan olarak okumuştur.

İzafe ile okuyup bunu gayr-ı munsarıf okuyanlar ise, İrem’i annelerinin ya da beldelerinin ismi olarak kabul etmiştir. İfadenin takdiri de: İremli Âd’e… şeklindedir. Yüce Allah’ın: “Ves’elu’l-karyete”

“Şehre sor” (Yûnus, 12/82) âyetinde (“şehrin ahalisine sor” anlamında) olduğu gibidir.

Bü lâfız ister kabile, ister bir yer ismi olsun marifeliği ve müennesliği dolayısıyla munsarif değildir. “İrem” lâfzı genel ofarak hemze kesreli olarak okunmuştur.

Yine el-Hasen’den her iki lâfzın son harfleri üstün olarak “Biâde İrame” “İrem’in Âd’ine” diye okuduğu rivâyet edildiği gibi, tahfif olmak üzere “ra” sakin; “Biâde İrme” diye de okunmuştur. Yüce Allah’ın: “Beverfikum”

“Gümüş paranız ile” (el-Kehf, 18/19) âyetinin (“ra” harfi sakin) okunduğu gibi (okunmuştur).

“Âd kavmine, yüksek direkli İrem’e” anlamındaki âyet; “Biâd İrame zâti’l-ımâd” şeklinde

“İrem” lâfzının

“yüksek direkli” anlamındaki âyete izafet edilmesi suretiyle de okunmuştur.

İrem: Alâmet, bayrak demektir. Alâmet (bayrak) sahibleri olan Âd’e demek olur.

“Âd kavmine, yüksek direkli İrem’e” anlamındaki âyet; “Biâd uramu zâte’l-imâd”

“Âd kavmine ki, o direkler sahibi olanları içi boş ve çürümüş hale getirdi” ….diye de okunmuştur ki; Allah, o direkler sahibini çürük ve içi boşalmış hale soktu, demektir,

Mücahid, ed-Dahhak ve Katade hemzeyi üstün olarak; “Erame” diye okumuşlardır. Mücahid dedi ki: Bu lâfzın hemzesini üstün olarak okuyanlar onları alametler, direkler demek olan “ârâm”a benzetmiş olur ki, bunun tekili; “Erame” şeklinde gelir. İfadede takdim ve tehir bulunmaktadır. Yani: Fecre, şuna ve şuna yemin olsun ki; şüphesiz ki Rabbin gözetlemektedir… görmedin mi… demektir.

Âd ve Semud’un durumu onlar tarafından oldukça biliniyor idi. Çünkü bunlar Arab topraklarında yaşamışlardı. Semud kavminin Hicri bugün dahi mevcuttur. Fir’avun’u da komşuları olan kitab ehlinden işitmişlerdi. Ona dair haberler de yaygındı. Fir’avun’un yaşadığı topraklar da Arap topraklarına bitişiktir. Bu anlamdaki açıklamalar daha önceden el-Buruc Sûresi’nde (85/17-19. âyetlerin tefsirinde) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

“Âd’e” Âd kavmine demektir.

Şehr b. Havşeb, Ebû Hüreyre’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Âd kavminden bir kişi, evin kapısının bir kanadını taştan yapardı. Bu ümmetten beşyüz kişi bir araya gelecek olsalar onu yerinden hareket ettiremezlerdi. Yine Âd kavminden birisi ayağını yere sokuyor, yerin içerisine gömülüyordu.

“İrem”in Nûh’un oğlu Sam olduğu söylenmiştir ki, bu İbn İshak’ın görüşüdür. Atâ’nın, İbn Abbâs’tan rivâyetine göre -ki bu aynı zamanda İbn İshak’tan da nakledilmiştir- o şöyle demiştir: Âd, İrem’in oğlu idi. Bu açıklamaya göre İrem, Âd’in babası olmaktadır. Âd, İrem’in oğlu, o Avs’ın oğlu, o Şam’ın oğlu o da Nûh’un oğludur. Birinci görüşe göre ise Âd’in dedesinin adıdır. İbn İshak dedi ki: Nûh’un oğlu Şam’ın çocukları vardı. Bunlardan birisi İrem, diğeri ise Erfahşed’dir. Şam’ın oğlu İrem’den dünyaya gelenler arasında Amalikalılar, Fir’avunlar, zorbalar, azgın ve isyankar hükümdarlar vardır.

Mücahid dedi ki:

“İrem”, ümmetlerden bir ümmettir. Yine ondan nakledildiğine göre

“İrem” kadim ve eski anlamındadır. Bunu İbn Ebî Necih de rivâyet etmiştir. Yine Mücahid’den nakledildiğine göre, İrem; güçlü kuvvetli olan demektir. Katade dedi ki: İrem, Âd’den bir kabiledir.

İki Âd’in olduğu söylenmiştir. Birinci Âd, İremlilerdir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak ki önceki Âd kavmini onun helâk ettiğini…” (en-Necm, 53/50) Buna göre Nûh’un oğlu Sam, onun oğlu İrem, onun oğlu Avs, onun oğlu Âd’in soyundan gelenlere Âd denilmiştir. Tıpkı Haşim oğullarına Haşim denilmesi gibi. Sonraları bunların ilk dönemde gelenlerine birinci Âd denilmiştir. İrem ise, onların büyük babalarının ismi ile aldıkları adlarıdır. Bunlardan sonra gelenlere de sonraki Âd denilmiştir. İbnu’r-Rukayyat şöyle demiştir:

“Bu öyle eski bir şan ve şereftir ki, onların ilki onu inşa etmiştir

(Bu ilkleri) Âd’e yetişmiş, ondan önce de İrem’e.”

Mamer dedi ki: Âd ile Semud’un neseblerinin kavuştuğu yer “İrem”dir. Nitekim, İrem’in Âd’i ve Semud’un Âd’i deniliyor idi.

“Yüksek direkli İrem’e ki, onun şehirlerde benzeri yaratılmamıştı”, âyeti hakkında Atâ’nın rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlardan birisinin boyu -kendi ziraı ölçü alınarak- beşyüz zira idi. Kısa boylularının boyu ise üçyüz zira idi.

Yine İbn Abbâs’tan rivâyet edildiğine göre, onlardan birisinin boyu yetmiş zira imiş.

İbnu’l-Arabi dedi ki: Ancak bu batıldır. Çünkü sahih hadiste şöyle buyurulmuştur:

“Allah Âdem’i yukarı doğru boyu altmış zira olarak yarattı. İnsanların yaratılışı şu ana kadar eksilmeye devam edip durmaktadır.” Buhârî, V, 2299; Müslim, IV, 2183; Müsned, II, 3H

Katade’nin iddia ettiğine göre, onlardan bir kişinin boyu oniki zira imiş.

Ebû Ubeyde dedi ki:

“Yüksek direkli” yüksek ve uzun boylu demektir. Nitekim bir kimse uzun boylu olduğu takdirde “Raculun muamud” “Uzun boylu adam” denilir. Buna benzer bir açıklama İbn Abbâs ve Mücahid’den nakledilmiştir,

Yine Katade’den şöyle dediği nakledilmektedir: Onlar kavimlerinin direkleri (efendileri) idiler. Nitekim: “Fulânun amudu’l-kavme ve amuduhum” “Filan kişi kavmin amîdidir ve onların amududur” denilir ki, onların efendisidir, demektir.

Yine ondan nakledildiğine göre, onlara böyle denilmesinin sebebi bolluktan istifade etmek için evleri ile yerden yere göç etmeleri idi. Bunların çadırları ve direkleri vardı. Onlar yağmurun yağdıkları yerlere göç ediyorlar ve meraları arayıp duruyorlar. Sonra da tekrar asıl konakladıkları yerlerine geri dönüyorlardı.

“Yüksek direkli” tabirinin direkler üzerinde yükseltilmiş binaları olan, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bunlar direkler dikiyor ve onların üzerlerine saraylarını inşa ediyorlardı:

İbn Zeyd dedi ki:

“Yüksek direkli” direklerle yapıları muhkem ve sağlam kılınmış anlamındadır.

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: “Yüksek direkler” yüksek binalar demektir. Hem müzekker, hem müennes olarak kullanılır. Amr b. Külsum dedi ki:

“Bizler öyle kimseleriz ki, kabilenin direkleri eğer yıkılırsa

İçerdeki eşyalar üzerine; yakınlarımızda bulunanları koruruz.”

Burada beyitte geçen lâfızlara dair birtakım açıklamaları ihtiva eden üç satıra yakın bir ibarenin ayrıca tercüme edilmesine gerek görülmemiştir

ed-Dahhak dedi ki:

“Yüksek direkli” güç ve şiddet sahibi demektir. Bu da direklerin güçlü oluşundan alınmış bir manadır. Buna delil yüce Allah’ın:

“Gücü, bizden daha üstün kim vardır, dediler” (Fussilet, 41/15) âyetidir.

Avf, Halid er-Rib’î’den:

“Yüksek direkli İrem’e” âyeti hakkında: O Dımaşk’dır, dediğini rivâyet etmektedir. Aynı zamanda bu İkrıme ve Said el-Makburi’nin de görüşüdür. Bunu İbn Vehb ve Eşheb, Malik’ten rivâyet etmiştir.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazi dedi ki: Bu İskenderiye şehridir.

Rabbinin Âd kavmine nasıl yaptığını görmedin mi?

Diyanet Vakfı
6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Görmedin mi, Rabbin ne yaptı ad kavmine; direkleri (yüksek binaları) olan, ülkelerde benzeri yaratılmamış İrem şehrine, o vadide kayaları yontan Semud kavmine, kazıklar (çadırlar, ordular) sahibi Firavuna! Ki onların hepsi ülkelerinde azgınlık ettiler. Oralarda kötülüğü çoğalttılar. Bu yüzden Rabbin onların üstüne azap kamçısı yağdırdı. Çünkü Rabbin (her an) gözetlemededir.

Kurtubi Tefsiri
Görmedin mi Rabbinin nasıl ettiğini Âd kavmine?

Âyetin tefsiri için bak:7

Aklı olan için bunda bir yemin değil mi?

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Fecre, on geceye (haccın on gecesine), çifte ve teke, (her şeyi karanlığı ile) örttüğü an geceye yemin ederim ki, akıl sahibi için bunlarda elbette bir yemin (değeri) var, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten bu(nlar) akıl sahibi olanlar için bir yemindir, değil mi?

“Yürüyüp gittiği zamanda geceye ki” âyeti beşinci yemindir. Yüce Allah, özellikle on geceye yemin ettikten sonra, genel olarak geceye yemin etmektedir.

“Yürüyüp gittiği zaman” âyeti, kendisinde yürünüp gidildiği zaman demektir. Nitekim “uyuyan gece, oruçlu gündüz” denilmesi de bu kabildendir. (Uyku ile geçirilen gece, oruç ile geçirilen gündüz anlamında kullanılır.) Şair de şöyle demiştir:

“Ey Um Ğaylan, gece yürüyüşü dolayısıyla kınadın bizi

Sense uyudun, halbuki bineklinin gecesi uyumaz.”

Yüce Allah’ın:

“Gece gündüzün hilekarlıkları (gece gündüz yaptığınız hilekarlıklar anlamında)” (Sebe’, 34/33) âyeti da bu kabildendir. Meani bilginlerinin çoğunluğunun görüşü budur. el-Kutebî ve el-Ahfeş’in görüşü de budur. Müfessirlerin çoğunluğu da şöyle demiştir:

“Yürüyüp gittiği zaman” âyeti yürüyüp gitti, demektir. Katade ve Ebû’l-Aliye: Gelip gitti diye açıklamışlardır. İbrahim’den rivâyet edildiğine göre:

“Yürüyüp gittiği zaman geceye” tam kemaline erdiği zaman (geceye) demektir, diye açıklamıştır.

İkrime, el-Kelbî, Mücahid ve Muhammed b. Ka’b, yüce Allah’ın:

“… geceye” âyetinde kasıt, özel olarak Müzdelife’de kalınan gecedir, Çünkü bu gecenin, insanların Allah’a itaat etmek üzere biraraya gelip, toplanmak gibi bir özelliği vardır. Kadir gecesi olduğu da söylenmiştir. Çünkü rahmet; bu gecede sirayet eder (yürür, gider.) Ve ayrıca bu gecenin çokça sevab kazanmak imkanını vermek gibi bir özelliği vardır. Gecenin tamamının kastedildiği de söylenmiştir.

Derim ki: Önceden geçtiği üzere daha kuvvetli olan görüş de budur. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Yakub

“yürüyüp gittiği” anlamındaki âyeti her iki halde (vakıf ve vasl hallerinde) de asla uygun olarak “ye”yi tesbit ile; “Yesri” diye, okumuşlardır. Çünkü bu lâfız cezm halinde değildir, o bakımdan “ye” harfi de sabit bırakılır. Nafi’ ve Ebû Amr ise vasıl halinde “ye”yi tesbit ederken, vakf halinde hazf ile okumuşlardır. Bu kıraat el-Kisâî’den de rivâyet edilmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: el-Kisâî bir sefer vasl halinde “ye”nin tesbit edileceği ve vakıf halinde hazfedileceğini -mushafın hattına uyarak- söylüyor idi. Daha sonra her iki halde de “ye”nin hazfedileceği kanaatini benimsemiştir. Çünkü bu bir âyet sonudur. Şamlılar ve Kûfelilerin kıraati de böyledir. Ebû Ubeyd de hatta uyarak bu görüşü tercih etmiştir. Çünkü bu lâfız mushafta “ye”siz yazılmıştır.

el-Halil dedi ki: Bu lafızın “ye”si âyet sonları dolayısıyla hazfedilir. el-Ferrâ” dedi ki: Araplar bazen “ye” harfini hazfedip ondan önceki harfi kesreli okumakla yetindikleri de olur. Kimisi de şu beyiti nakletmiştir:

“Senin iki elinin birisi; cömertlik göstererek bir dirhem dahi tutmaz,

Öbür elin ise kılıçla kan verir.”

Filan kişi cömertliğinden dolayı bir dirhem dahi tutmaz”; onu elinde bulundurmaz ve ona yapışmaz, demektir.

el-Müerric dedi ki: Ben, el-Ahfeş’e

“yürüyüp gittiği” (anlamındaki) âyetinde “ye”nin düşürülmesinin sebebini sordum. Bana şöyle dedi: “Sen evimin kapısında bir sene beklemediğin sürece bu soruna cevab vermeyeceğim.” Ben de bir sene boyunca evinin kapısında bekledim. Dedi ki: Gecenin geçip gitmesi hakkında: “Yesri” değil, ancak; “Yesrâ” denilir. O bakımdan bu lâfız asıl kullanım şekli değiştirilmiş bir lafızdır. Asıl şeklinden başka türlü kullandığın her lâfzın irabını bir çeşit eksiltmiş olursun. Yüce Allah’ın: “Vemâ kânet ummuki bağiyyen”

“Anan da ahlaksız bir kadın değildi.” (Meryem, 19/28) âyetine hiç dikkat etmez misin? Yüce Allah burada; “Bağiyyeten” dememiştir. Çünkü bu kelimeyi, “Bâğiyeten”den değiştirerek kullanmıştır.

ez-Zemahşeri dedi ki:

“Yürüyüp gittiği” anlamındaki lafızdan “ye” harfi, okuyup geçmek halinde kesre ile yetinilerek hazfedilir. Vakıf halinde ise kesre ile birlikte hazfedilir.

Bu âyetteki bütün isimler, kasem dolayısıyla mecrurdur. Cevabı ise hazfedilmiştir, Bu da “mutlaka bunlara azâb edilecektir” anlamındaki âyettir. Buna da yüce Allah’ın:

“Görmedin mi Rabbinin nasıl (azâb) ettiğini Âd kavmine… Bundan dolayı Rabbin de onların üzerine bir azâb kamçısı yağdırdı” (6-13. âyetler) buyrukları delil teşkil etmektedir.

İbnu’l-Enbari dedi ki: Cevab:

“Çünkü Rabbin gözetlemektedir” (14. âyet) âyetidir.

Mukâtil dedi ki: Buradaki: “Hel” “mi” lâfzı; “İnne” “Muhakkak” konumundadır. Bunun takdiri: Muhakkak bu, akıl sahibi olanlar için bir yemindir, takdirindedir. Buna göre burada “mi” anlamındaki lâfız, yeminin cevabı konumundadır.

Bu lâfzın takrir (doğruyu karşı tarafa söyletmek) anlamında; istifham olarak asli anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da: -Birisine nimet ihsanında bulunulmuş ise-: “Ben sana nimet ihsan etmedim mi?” demeye benzer.

Burada kendisine yemin edilen şeylerin tekidinin kastedildiği de söylenmiştir. Bu, akıl sahibi kimseleri rahatlatacak, memnun edecek bir özelliktedir, anlamındadır. Buna göre cevab;

“Çünkü Rabbin gözetlemektedir” (14. âyet) âyetidir, yahut ta hazfedilmiştir.

Mukâtil dedi ki:buradaki:”mi” lafsı; “Muhakkak” konumundadır. Bunun taktiri: Muhakkak bu, akıl sahibi olanlar için bir yemindir, takdirindedir. Buna göre burada “mi” anlamındaki lâfız, yeminin cevabı konusundadır.

Bu lâfzın takrir (doğruyu karşı tafra söyletmek) anlamında; istifham olarak asli anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu da: -Birisine nimet ihsanında bulunulmuş ise-: Ben sana nimet ihsan etmedim mi? demeye benzer.

Burada kendisine yemin edilen şeylerin tekidildiği de söylenmiştir. Bu, akıl sahibi kimseleri rahatlatacak,memnun edecek bir özelliktedir, anlamındadır. Buna göre cevab;

“Çünkü Rabbin gözetlemektedir” (14. ayet) âyetidir, yahutta hazfedilmiştir.

“Akıl sahibi” ise özlü aklı olan kimse demektir. Şair şöyle demiştir:

“Senin tevbe edeceğin nasıl ümit edilebilir ki?

Çünkü Ancak akıl sahibi gençlerden (bu gibi şeyler) ümit edilebilir.”

Genel olarak müfessirler böyle açıklamışlardır. Ancak Ebû Malik şöyle demiştir:

“Akıl sahibi”; insanlar arasında sitre (sırra, kötülükleri açığa çıkarmamaya) sahib kimseler demektir. el-Hasen: İlim sahibi diye açıklamıştır. el-Ferrâ’ dedi ki: Bütün açıklamalar aynı anlam etrafında döner, durur. Akıl sahibi, İlim sahibi, sitr sahibi. Hepsi de akıl anlamındadır. Çünkü “hicr (akıl)”in asıl anlamı men etmek, alıkoymaktır. Kendi nefsine malik olup, onu alıkoyan kimse hakkında; “şüphesiz ki o bir hicr sahibidir.” denilir. Sağlamlığı ile darbelere karşı koyabildiği için taşa “hacer” denilmesi de burdan gelmektedir. “Hakim filan kişiyi hacr altına aldı”, tabiri de burdan gelmektedir ki, onu tasarruftan alıkoydu, engelledi anlamındadır. Kendisi vasıtasıyla içindekiler korunduğu için odaya “hücre” denilmesi de buradan gelmektedir, el-Ferrâ” dedi ki: Araplar nefsini dizginleyen ve onu istediğine mecbur eden bir kimseyi tanıtmak ve anlatmak maksadıyla “şüphesiz ki o bir hicr sahibidir” derler. Bu da; “adamı hacr altına aldım” tabirinden alınmış gibidir.

Geceye, yürüdüğünde.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Fecre, on geceye (haccın on gecesine), çifte ve teke, (her şeyi karanlığı ile) örttüğü an geceye yemin ederim ki, akıl sahibi için bunlarda elbette bir yemin (değeri) var, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Yürüyüp gittiği zamanda geceye ki;

Âyetin tefsiri için bak:5

Çifte ve teke.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Fecre, on geceye (haccın on gecesine), çifte ve teke, (her şeyi karanlığı ile) örttüğü an geceye yemin ederim ki, akıl sahibi için bunlarda elbette bir yemin (değeri) var, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Hem çifte, hem de teke.

Şef (çift); iki, vetr de; tek demektir.

Bu hususta da görüş ayrılığı vardır. Merfu olarak İmrân b. el-Husayndan gelen rivâyete göre o Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle dediğini nakletmiştir: “Çift ve tek’ten kasıt, namazdır. Kimisi çift (rekat)dır, kimisi de tek (rekat)lidır.” Hâkim, Müstedrek, II, 568; Tirmizi, V, 440, Müsned, IV, 437, 438

Câbir b. Abdullah dedi ki; Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem):

“Yemin olsun fecre ve on geceye” (1-2. âyetler) âyeti hakkında dedi ki: “O (fecr) sabah demektir. On ise kurban kesmek, vetr; Arafe günü, şef ise kurban kesme günüdür.” Hâkim, Müstedrek, IV, 245; Müsned, III, 327. Ayrıca bk. bu sûrenin ilk ayeti tefsir edilirken geçen hadis ve kaynakları.

Bu aynı zamanda İbn Abbâs ve İkrime’nin de görüşüdür. en-Nehhâs da bunu tercih edip şöyle demiştir: Ebû’z-Zübeyr’in, Câbir’den rivâyet ettiği hadis Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sahih olarak gelen hadistir. İsnad itibariyle İmrân b. Husayn’ın rivâyet ettiği hadisten daha sahihtir. Arafe günü tektir. Çünkü o dokuzuncu gündür. Nahr (kurban kesme) günü ise çifttir. Çünkü o da Zülhiccenin onuncu günüdür.

Ebû Eyyub’dan şöyle dediği nakledilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a yüce Allah’ın;

“Hem çifte, hem de teke” âyeti hakkında sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur “Çift; Arafe ve kurban kesme günüdür, tek ise kurban kesme gününün gecesidir.” Taberânî, Kebir, IV, 180, Heysemî, Mecma’, VII, 137, -Râvilerinden Vâsıl b. es-Sâib’in metruk bir ravi olduğu kaydıyla-

Mücahid ve yine İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Çift, Allah’ın yaratıklarıdır. Yüce Allah:

“Sizi çift çift yarattık” (Nebe’, 78/8) diye buyurmuştur. Tek ise aziz ve celil olan Allah’dır, Mücahid’e: Sen bu görüşü herhangi bir kimseden rivâyetle mi söylüyorsun denilince o: Evet ben bunu Ebû Said el-Hudri’den, onun da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan rivâyeti olarak naklediyorum, diye cevab vermiştir. Süyûtî, ed-Durru’l-Mensur, VIII, 501’de ibn Merduye’yi kaynak göstererek, Atiyye’nin açıklaması olduğunu belirtmektedir.

Muhammed b. Sîrîn, Mesrûk, Ebû Salih ve Katade de buna yakın açıklamalarda bulunmuş ve şöyle demişlerdir: Çift; Allah’ın yarattıklarıdır. Çünkü yüce Allah:

“Herşeyden de çift çift yarattık” (ez-Zâriyât, 51/49) diye buyurmuştur. Küfür ve îman , mutluluk-bedbahtlık, hidayet-sapıklık, nûr-karanlık, gece-gündüz, sıcak-soğuk, güneş-ay, yaz-kış, gök-yer, cinler-insanlar… Tek ise, yüce Allah’dır. O şöyle buyurmuştur:

“De ki: O, Allah’tır bir tektir. Allah’tır, sameddir.” (el-İhlas, 112/1-2) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah’ın doksandokuz ismi vardır. Bu kadarıyla; Tirmizî, V, 530; İbn Mâce, II, 1269; Müsned, II, 499. Allah tektir, teki sever.” Buradaki gibi; Müsned, II, 258.

Yine İbn Abbâs’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Çift, sabah namazı, tek de akşam namazıdır.

er-Rabî’ b. Enes ve Ebû’l-Aliye dedi ki: O, akşam namazıdır. Ondaki çift(i) iki rekat, tek ise üçüncü rekattır.

İbnu’z-Zübeyr dedi ki: Çift Mina’nın onbir ve onikinci günüdür. Tek ise onüçüncü gündür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Kim iki günde acele ederse ona günah yoktur. Kim de geriye kalırsa ona da günah yoktur,” (el-Bakara, 2/203)

ed-Dahhak dedi ki: Çift, Zülhiccenin on günü, tek ise, Mina’nın üç günüdür. Bu Atâ’nın da görüşüdür.

Çift ile tekin Âdem ve Havva olduğu da söylenmiştir. Çünkü Âdem önceleri tek idi. Eşi Havva ile çift oldu. Böylece önce tek iken, sonradan çift olmuş oldu. Bunu İbn Ebî Necih, İbn Abbâs’tan rivâyet olarak zikrettiği gibi, el-Kuşeyri de onun görüşü olarak nakletmiştir. Bir rivâyette de şöyle denilmiştir: Çift, Âdem ile Havva, tek ise yüce Allah’tır.

Çift ve tek yaratılmış varlıklardır. Çünkü bunlar çift ve tektir, Yüce Allah bütün yaratılmışlara yemin etmiş gibidir. Yüce Allah, bazan ilmi sebebiyle isim ve sıfatlarıyla, bazan kudreti dolayısıyla fiillerine yemin eder. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Erkeği de, dişiyi de yaratana…” (el-Leyl, 92/3) Bazan sanatının harikulâdeliği dolayısıyla yaptıklarına yemin eder:

“Yemin olsun güneşe ve aydınlığına” (eş-Şems, 91/1)

“Semaya ve onu bina edene.” (eş-Şems, 91/5) ve;

“Yemin olsun göğe ve Tarık’a” (et-Tarık, 86/l) âyetinde olduğu gibi.

Çiftin cennetlerin dereceleri olduğu söylenmiştir. Bu dereceler de sekiz tanedir. Tekin de cehennem ateşinin (aşağıya doğru inen) derekeleri olduğu söylenmiştir Bunlar da yedi tanedir. Bu, el-Hasen b. el-Fadl’ın görüşüdür. Yüce Allah, böylece cennet ve cehenneme yemin etmiş gibidir.

Çiftin; Safa ile Merve, tekin; Ka’be olduğu da söylenmiştir.

Mukâtil b. Hayyan dedi ki: Çift; günler ve geceler, tek ise sonrasında gece bulunmayan gündür. Bu da kıyâmet günüdür

Süfyan b. Uyeyne dedi ki: Tek şanı yüce Allah’tır. Çift de aynı zamanda O’dur. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Üç kişi fısıldaşmayıversin. Muhakkak O, onların dördüncüleridir.” (el-Mücadele, 58/7)

Ebû Bekr el-Verrâk dedi ki: Çift yaratılmışların sıfatlarındaki çelişkilerdir. Aziz olmak, zelil olmak, muktedir olmak, âciz olmak, güç sahibi olmak, zayıf olmak, ilim ve cehalet, hayat ve ölüm, görmek ve körlük, işitmek ve sağırlık, konuşmak ve dilsizlik gibi. Tek ise, yüce Allah’ın sıfatlarının tek (zıtsız) olmasıdır. Zilletsiz azizlik, aczsiz kudrel, zaafsız kuvvet, cehaletsiz ilim, ölümsüz hayat, körlüğü olmayan görmek, dilsizliği olmayan kelâm, sağırlığı olmayan işitmek ve benzerleri.

el-Hasen dedi ki: Tek ve çift ile kasıt, bütün sayılardır. Çünkü sayının bunlardan uzak olması sözkonusu değildir. Bu, hesaba yapılan bir yemindir.

Bir görüşe göre çift, Mekke ile Medine mescididir. İki Harem bunlardır. Tek ise, Beytu’l-Makdis mescididir.

Bir başka görüşe göre, çift; hac ile umreyi birlikte yapmak (hacc-ı kıran) yahut hacca kadar umre ile temettuda bulunmak (hacc-ı temettu)dır. Tek ise hacc-ı ifrad yapmaktır.

Çiftin canlılar olduğu söylenmiştir. Çünkü canlılar erkek ve dişidir. Tekil ise cansız varlıklardır. Bir başka görüşe göre çift, gelişip büyüyen, tek ise gelişip büyümeyendir. Başka açıklamalar da yapılmıştır.

İbn Mes’ûd ve arkadaşları, el-Kisai, Hamza ve Halef “tek” anlamındaki lâfzı “vav” harfini kesreli olarak; “Ve’l-vitri” diye okumuşlar, diğerleri ise “vav” harfini üstün olarak okumuşlardır. Her ikisi aynı anlamda iki ayrı söyleyiştir, es-Sıhah`ta şöyle denilmektedir: Kesre ile “vitr” tek demektir. Üstün ile “vetr” ise kin ve düşmanlık anlamındadır. Bu el-Aliye ahalisinin söyleyişidir. Hicazlıların söyleyişi ise, tam aksi şekildedir. Temimliler ise her ikisinde de kesreli kullanırlar.

On geceye.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Fecre, on geceye (haccın on gecesine), çifte ve teke, (her şeyi karanlığı ile) örttüğü an geceye yemin ederim ki, akıl sahibi için bunlarda elbette bir yemin (değeri) var, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Ve on geceye.

“Ve on geceye. Hem çifte hem de teke, yürüyüp gittiği zaman da geceye…” (3- ve 4. âyetler) âyetinde beş yemin vardır.

“Fecr”in ne olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Kimileri burada fecr, her gün karanlığın gündüzden ayrılmasıdır, demiştir. Bu açıklamayı Ali, İbn ez-Zübeyr ve İbn Abbâs (radıyallahü anh) yapmışlardır.

Yine İbn Abbâs’tan nakledildiğine göre maksat, gündüzün tamamıdır. Ondan fecr diye sözedilmesi, fecr’in gündüzün başı oluşundan dolayıdır.

İbn Muhaysın, Atiyye’den, onun da İbn Abbâs’tan rivâyetine göre, fecr’den kasıt, Muharrem gününün fecr vaktidir. Katade de onun gibi söylemiştir. O dedi ki: Fecr, Muharremin ilk gününün fecridir. Sene ondan başlar. Yine ondan gelen rivâyete göre, maksat; sabah namazıdır.

İbn Cüreyc’in, Atâ’dan onun da İbn Abbâs’tan rivâyetine göre İbn Abbâs şöyle demiştir:

“Yemin olsun fecre” âyeti ile kurban kesim gününün sabahı kastedilmiştir. Çünkü şanı yüce Allah, herbir gündüzün öncesinde ona ait bir gece kılmıştır. Kurban kesme günü bundan müstesnadır. Ondan önce ona ait bir gece takdir buyurmadiğı gibi, ondan sonra da bir gece yoktur. Çünkü Arafe gününün iki gecesi vardır. Birisi kendisinden önce, birisi de kendisinden sonradır. Dolayısıyla Arafeden sonraki gece, tan yeri ağarıncaya, yani kurban kesme gününün tan yeri ağarıncaya kadar vakfeye yetişen bir kimse yetişmiş olur. Bu aynı zamanda Mücahid’in de görüşüdür.

İkrime dedi ki:

“Yemin olsun fecre” âyeti ile Cem’ yani Müzdelife gününün fecri “tan yerinin” ağarması kastedilmiştir.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazi’den;

“Yemin olsun fecre” âyeti Cem’den ayrılış vakti olan on günün (Muharremin ilk on gününün) son zamanıdır.

ed-Dahhâk dedi ki: Maksat Zülhiccenin fecridir. Çünkü yüce Allah diğer günleri onunla birlikte sözkonusu ederek

“ve on geceye” diye buyurmuştur ki; bu Zülhiccenin on gecesidir. İbn Abbâs da böyle demiştir.

Mesrûk da bunlar yüce Allah’ın Mûsa (aleyhisselâm)’ın kıssasında sözkonusu ettiği

“Ve buna ayrıca on gece daha kattık.” (el-Araf, 7/142) âyetinde sözünü ettiği on gecedir. Bunlar senenin en faziletli günleridir.

Ebû’z-Zübeyr’in, Câbir’den rivâyetine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yemin olsun fecre ve on geceye” yani, kurban bayramının birinci günü (ile tamamlanan) on gecedir.” Hâkim, Müstedrek, II, 568; Dârimî, Sünen, II, 41; Heysemî, Mecma, VII, 137, Müsned, III, 327

Bu görüşe göre, bunlar on gecedir. Çünkü kurban kesme gününün gecesi buna dahildir. Zira yüce Allah bu geceyi Arafe günü vakfeye yetişemeyen kimseler için vakfe yapacak zaman olarak tahsis etmiştir.

Bu gecelerin marife olarak zikredilmeyip, nekre (belirtisiz) olarak zikredilmesi ise, diğer gecelere olan faziletlerinden dolayıdır. Eğer bu geceler marife olarak gelmiş olsaydı, nekre halindeki faziletlilik anlamını ihtiva etmezdi. O bakımdan, kendilerine yemin edilen hususlar arasında, o nekre olarak gelmiştir. Buna sebep ise başkalarında bulunmayan faziletin bu gecelerde bulunmasıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Yine İbn Abbâs’tan şöyle dediği nakledilmiştir: Maksat, Ramazan ayının son on gecesidir. ed-Dahhak da böyle demiştir. Yine İbn Abbâs, Yeman ve et-Taberi şöyle demişlerdir: Bunlar, onuncusu Aşure günü olan Muharremin ilk on gecesidir.

İbn Abbâs’dan;

“Ve on geceye” anlamındaki âyeti izafet terkibi halinde; “Veleyâlin aşrin” diye okuduğu da nakledilmiştir ki; “on günün gecesine (yemin olsun)” demektir.

Fecre andolsun.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Fecre, on geceye (haccın on gecesine), çifte ve teke, (her şeyi karanlığı ile) örttüğü an geceye yemin ederim ki, akıl sahibi için bunlarda elbette bir yemin (değeri) var, değil mi?

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun fecre

“Yemin olsun fecre” âyeti ile yüce Allah, fecre yemin etmektedir.

Sonra, onların hesabı da bize aittir.

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Sonra da hesaplarını görmek de şüphesiz yalnız Bize aittir.

“Şüphe yok ki” ölümden sonra

“dönüşleri bizedir.”

“Âbe, yuibu” “Döndü, döner” denilir. Ubeyd şöyle demiştir:

“Her ayrılan mutlaka geri döner.

Fakat ölüm ile ayrılan asla geri dönmez.”

Ebû Cafer,

“dönüşleri” anlamındaki lâfzı şeddeli olarak: “İyyâbehum” diye okumuştur. Ebû Hatim ise: Şeddeli okuyuş câiz değildir. Eğer böyle bir okuyuş câiz olsaydı, aynı şeyin; “Siyam” (oruç) ile “Kıyam” lâfızlarında da câiz olmalıydı. Aynı anlamda iki ayrı söyleyiş oldukları da söylenmiştir.

ez-Zemahşerî dedi ki: Ebû Cafer el-Medenî “dönüşleri” anlamındaki lâfzı (“ye” harfi) şeddeli olarak okumuştur. Bunun açıklaması ise “fîal” vezninde “”Eyb” in mastarı olmasıdır. Bunun “El-iyâb” den geldiği de söylenmiştir yahutta onun aslı “fi’al” vezninde: “İv’âb” şeklinde; “Evb” den gelmesi de sözkonusu olabilir. Diğer taraftan; “İvvâben” in “divvân” lâfzının “divan” diye kullanılmasına benzer, diye de açıklanmıştır. Daha sonra “seyyid” ve benzeri kelimelerin aslına yapılan uygulama, bu kelimeye de yapılmıştır.

Şüphesiz onların dönüşü bizedir.

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki dönüşleri yalnız Bizedir.

Âyetin tefsiri için bak:26

Allah en büyük azapla azaplandıracaktır.

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Allah, onu en büyük azâb ile azablandırır.

“Allah, onu en büyük azâb ile azablandırır.” Bu da azâbı sürekli olan cehennemdir. Yüce Allah’ın:

“En büyük” dîye buyurması onların dünya hayatında iken açlık, kıtlık, esir edilmek ve öldürülmekle azâb edilmiş olmalarından dolayıdır. Bu tevilin (yorumun) delili İbn Mes’ûd’un: “İllâ men tevellâ vekefera finnehu yuazzibuhullahu” “Fakat kim yüz çevirip inkâr ederse, şüphesiz ki Allah onu azablandıracaktır” şeklindeki okuyuşudur.

Bu istisnanın muttasıl olduğu da söylenmiştir. Yani, sen yüz çevirip, inkâr eden kimseler dışındakilere musallat değilsin. Bunlara ise cihad ile musallat kılınmışsın. Bundan sonra da Allah onu en büyük azâb ile azaplandıracaktır. Bu takdire göre âyet-i kerimede nesh sözkonusu değildir.

Rivâyet edildiğine göre, Ali (radıyallahü anh)’a irtidad etmiş bir adam getirildi. Üç gün süreyle tevbe etmesini istedi, fakat tekrar İslama dönmedi. Onun boynunu vurdu ve:

“Fakat kim yüz çevirip inkar ederse” âyetini okudu. (Bu durumda Ali (radıyallahü anh) da istisnanın muttasıl olduğunu ifade etmiş olmaktadır.)

İbn Abbâs ve Katade (istisna edatını) şeddesiz olarak başlangıç ve uyarı edatı olmak üzere; “Elâ” “Dikkat edin…” diye okumuşlardır. Îmruu’l-Kays’ın şu mısraında olduğu gibi:

“Evet, dikkat et senin onlardan (muradını aldığın) nice güzel günlerin geçmiştir.”

Bu açıklamaya göre buradaki: “Men” “Kim” lâfzı şart içindir. Cevabı ise “Allah onu… azablandırır” âyetidir, “Fe”den sonraki mübtedâ ise gizlidir. İfade: “Feyuazzibuhullahu” “Allah onu azaplandırır” takdirindedir. “Kim” anlamındaki lâfzın şart için kabul edilmesi halinde âyet; “Kim yüzçevirip nankörlük ederse, Allah da onu en büyük azâb ile azaplandırır” diye meâllendirilir Çünkü eğer “fe”den sonra gelen fiil ile cevab verilmek istenmiş olsaydı o takdirde; “İllâ men tevellâ vekefera yuazzibuhullahu” “Ancak yüz çevirip kâfir olanı Allah azaplandırır” şeklinde gelmesi gerekirdi.

Ancak yüz çeviren ve inkâr edeni,

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Fakat kim yüz çevirip, inkâr ederse,

“Fakat kim yüz çevirip, inkâr ederse” âyeti munkatı’ bir istisna olup; ama verilen öğüt ve yapılan hatırlatmalardan yüz çevirenlere gelince… demektir.

Onlar üzerinde zorlayıcı değilsin.

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Üzerlerine musallat olan bir zorba değilsin.

“Üzerlerine musallat olan bir zorba değilsin.” Yani onlara musallat kılınmış birisi değilsin ki, onları öldüresin. Daha sonra bu âyet-i kerimeyi kılıç âyeti (cihadı emreden âyet) neshetmiştir.

Harun el-A’ver,

“bir zorba” anlamındaki lâfzı “ti” harfini üstün olarak; “Bimusaytar” diye okumuştur. “El-musaytarun”

“Egemen, olanlar” (et-Tur, 52/37) âyetinde de böyle okumuştur. Bu Temimlilerin söyleyişidir.

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: “El-musaytır (sin ile)” ile “El-musaytır” Bir şey üzerinde onu kontrol etmek, durumlarını görüp gözetlemek, amelini yazmak üzere musallat olan” demektir. Bunun asıl kökü “Satır”dan gelmektedir. Çünkü satır’ın ihtiva ettiği anlamlardan birisi de belirli bir sınırı aşmamasıdır. Buna göre kitab da “satır satır yazılmış” (anlamında): “Mustar”dır. Bu işi yapan kimse; “Mustar” ile “Mûsaytır” anılır. “Seytarte aleynâ” “Bizim üzerimizde egemen oldun, musallat oldun” denilir. Yüce Allah da: “Leste aleyhim bimusaytır”

“Üzerlerine musallat olan bir zorba değilsin” diye buyurmaktadır. “Setarahu” “Onu yere yıktı” anlamındadır.

O hâlde hatırlat, sen ancak bir hatırlatıcısın.

Diyanet Vakfı
21, 22, 23, 24, 25, 26. O halde (Resulüm), öğüt ver. Çünkü sen ancak öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkar edene gelince, işte öylesini Allah en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü sadece bizedir. Sonra onların sorguya çekilmesi de sadece bize aittir.

Kurtubi Tefsiri
Artık sen hatırlat! Sen ancak bir hatırlatıcısın.

“Artık” ey Muhammed

“sen” onlara

“hatırlat” öğüt ver ve korkut!

“Sen ancak bir hatırlatıcısın.” Bir öğüt verensin

Ve yere, nasıl yayıldı?

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. (İnsanlar) devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bir bakmazlar mı?

Kurtubi Tefsiri
Ve yerin nasıl yayılıp, döşendiğine?

“Ve yerin nasıl yayılıp döşendiğine” Yayılıp, uzatıldığına.

Enes dedi ki: Ali (radıyallahü anh)’ın arkasında namaz kıldım. O: “Keyfe halektu” “Nasıl yarattığıma” “Rafe’tu” “Yükselttiğime”; “Nesabtu” “Diktiğime” ve “Setahtu” “Yayıp döşediğime” diye “te” harflerini ötreli olarak zamiri yüce Allah’a izafe ederek okudu. Muhammed b. es-Semeyka’ ve Ebû’l-Âl-iye de böyle okurdu. Bu okuyuşda mef’ûl mahzuf olmakta birlikte anlamı “Halektuhâ” “On (lar)ı… yarattığıma” şeklindedir. Diğerleri de bu şekilde açıklanır.

el-Hasen, Ebû Hayve ve Ebû Recâ’ “yayılıp döşendiğine” anlamındaki lâfzı “ti” harfini şeddeli, “te” harfini de sakin olarak; “Suttihat” diye okumuşlardır. Çoğunluk da böyle okumuş olmakla birlikte, ancak onlar “ti” harfini şeddesiz okumuşlardır.

Yüce Allah, öncelikle deveyi sözkonusu etti. Başkasını da öncelikle sözkonusu etseydi yine değişen bir şey olmazdı.

el-Kuşeyri dedi ki: Bu böyle bir dizilişte bir çeşit hikmetin aranacağı türden anlatımlardan değildir.

Şöyle de denilmiştir: Deve Araplar açısından insanlara en yakın olan varlıktır. Çünkü deve, onların nezdinde çoktur ve onlar insanlar arasında develeri en iyi tanıyanlardır. Aynı şekilde develerin faydaları diğer hayvanların faydalarından daha fazladır. Develerin eti yenir, sütleri içilir, onlara hem yük vurulur, hem sırtlarına binilir. Üzerlerinde oldukça uzak mesafeler katedilir. Susuzluğa karşı dayanıklıdırlar, çok az yem isterler, çokça yük taşırlar. Arapların mallarının çoğunluğunu da develer teşkil etmektedir. Develer sırtında, insanlardan uzaklarda tek başlarına yol alır giderlerdi. Bu durumda olan kimselerin, elbette yanlarında bulunanlar üzerinde düşünmeleri tabiidir. O önce bindiği hayvana bakar, sonra gözünü semaya uzatır, sonra yere bakar. O bakımdan onlara da bu yaratıklar üzerinde dikkatle düşünmeleri emrolundu. İşte bunlar dilediğini yaratan ve herşeye güç yetiren mutlak yaratıcının, eşsiz sanatkârın varlığının en açık bir delilidir.

Ve dağlara, nasıl dikildi?

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. (İnsanlar) devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bir bakmazlar mı?

Kurtubi Tefsiri
Dağların nasıl dikildiklerine,

“Dağların” yıkılıp, yok olmayacak şekilde yerin üzerinde

“nasıl dikildiklerine…”

Şöyle ki; yer yayılıp döşendiğinde çalkalandı, yüce Allah, dağlarla orayı sağlamlaştırdı. Nitekim şöyle buyurmaktadır:

“Ve yer onları çalkalamasın diye onda sağlamlaştırıcı kazıklar yarattık.” (el-Enbiya, 21/31)

Ve göğe, nasıl yükseltildi?

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. (İnsanlar) devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bir bakmazlar mı?

Kurtubi Tefsiri
Göğün nasıl yükseltildiğine,

“Göğün nasıl” yerden direksiz olarak

“yükseltildiğine”; ona hiçbir şeyin erişemeyeceği kadar yükseltildiğine, diye de açıklanmıştır.

Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratıldı?

Diyanet Vakfı
17, 18, 19, 20. (İnsanlar) devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bir bakmazlar mı?

Kurtubi Tefsiri
Artık onlar bakmazlar mı devenin nasıl yaratıldığına?

Müfessirler dedi ki: Yüce Allah, her iki yurdun sahiplerinin halini sözkonusu edince kâfirler bu işe hayret ettiler, yalanlayıp inkar ettiler. Yüce Allah da onlara, kendi sanat ve kudretini, herşeye güç yetiren, mutlak kadir olduğunu hatırlattı. Nitekim o canlıları yeri ve göğü yaratandır. Sonra öncelikli olarak deveyi sözkonusu etti. Çünkü deve Araplar arasında pek çoktur. Onlar filleri görmemişlerdi. Bundan dolayı şanı yüce Allah, pek büyük bir yaratığını küçük bir mahlukun emrine verdiğini hatırlatarak buna dikkatlerini çekti. Bu küçük varlık, bu büyük varlığı yularından çekip götürüyor, onu çoktürüyor, kaldırıyor. Deve yerinde çökmüş iken ona ağır yükleri yükletiyor ve bu ağır yüküyle yerinden kalkıyor. Bu özellik, onun dışında hiçbir hayvanda yoktur. Onlara, yarattığı büyük bir mahluku, yarattıklarından küçük bir varlığın emrine verdiğini gösterdi ve bununla; onlara, vahdaniyetinin ve büyük kudretinin delilini de göstermiş oldu.

Hikmet sahiblerinden birisinden nakledildiğine göre, o deveden ve harikulade yaratılışından sözetmiş. Ancak bu şahıs devenin bulunmadığı bir yerde yetişmişti. Bir süre düşündükten sonra şöyle dedi: Muhtemeldir ki bu develerin boynu uzun olmalıdır. Yüce Allah bu develerin karanın gemilerini olmasını murad ettiğinden ötürü onlara susuzluğa katlanabilme kabiliyetini verdi. Öyle ki; onlar on gün hatta daha fazla susuz kalabilmektedirler. Çöllerde ve tehlikeli geçiş yerlerinde bitip de diğer hayvanların otlamadığı herbir şeyi otlayacak şekilde yarattı.

Şöyle de açıklanmıştır: Yüce Allah, onlara yüksek tahtları hatırlatınca onlar: Bunlara nasıl çıkacağız, dediler. Bunun üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi ve develerin üzerine yükler vurulsun diye çöktüklerini, sonra da ayağa kalktıklarını anlattı. İşte bu tahtlar da böyle olacaktır. Önce alçalacaklar, sonra yükseleceklerdir. Bu anlamdaki açıklamaları Katade, Mukâtil ve başkaları yapmıştır.

Burada sözü edilen develerin pek büyük bulut parçalan olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı el-Müberred yapmıştır. es-Sa’lebî dedi ki: Burada sözü geçen “develer”in bulutlar olduğu söylenmiş ise de, ben bunun İmâmlarımızın kitaplarında bir temelinin olduğunu göremedim.

Derim ki: el-Asmaî Ebû Said Abdu’l-Melik b. Kurayb’ın naklettiğine göre Ebû Amr şöyle demiştir; Bu

“Artık onlar bakmazlar mı devenin nasıl yaratıldığına” âyetinde; “El-İbil” kelimesini şeddesiz olarak okuyanların bu okuyuşu ile maksat devedir. Çünkü deve dört ayaklılardandır. Yere çöker ve onun üzerine yük vurulur. Diğerleri ise dört ayaklı olmakla birlikte, yük onlara ayakta oldukları halde vurulur. Bu kelimeyi şeddeli olarak okuyanların okuyuşuna göre ise, bununla su ve yağmur taşıyan bulutlar kastedilmiş olur.

el-Maverdi dedi ki: Buradaki: “El-İbil” kelimesinde iki şekil sözkonusudur.

Daha kuvvetli ve meşhur olan birinci görüşe göre bundan kasıt, dört ayaklılardan olan develerdir. İkinci görüşe göre ise, maksat bulutlardır. Eğer bunlarla maksat bulutlar ise, bulutlardaki ilâhî kudrete delil teşkil eden belgeler ve bütün yaratıklarına fayda sağlayan genel menfaatlerden dolayı söz konusu edilmiştir. Eğer dört ayaklılardan olan develer kastedilmiş ise, diğer hayvanlara göre develerin daha çok faydalı oluşundan dolayıdır. Çünkü hayvanlar sağmal, binek, yiyecek ve yük hayvanları olmak üzere dört türlüdür. Develerde bu dört özellik de vardır. Dolayısıyla nimet olmak özellikleri daha geneldir, ilahi kudretin onlarda tecellisi daha mükemmeldir.

el-Hasen dedi ki: Yüce Allah’ın deveyi özellikle sözkonusu etmesi, hurma çekirdeklerini yemesi, ot otlaması ve bununla birlikte süt vermesi dolayısıyladır. Yine el-Hasen’e develer hakkında soru sorulmuş ve: Filin acaibliği bundan büyüktür, demişler. O da şu cevabı vermiş: Araplar ile filler arasında uzak bir mesafe vardır. Diğer taraftan fil eti yenmez bir çeşit domuzdur. Sırtına binilmez, sütü sağılmaz.

Şureyh şöyle derdi: Haydi hep birlikte (Kufe’de develerin geldiği çarşı olan) el-Künâse’ye çıkalım ve develerin nasıl yaratıldıklarına bir bakalım.

“El-İbil” “Deve” lâfzının aynı kökten tekili yoktur, müennes bir lafızdır, Çünkü kendi lâfzından tekili olmayan çoğul isimler, şayet insanların dışındaki varlıkların ismi ise müenneslik onların ayrılmaz bir özelliğidir. Bu lâfızların küçültme ismi yapıldığı takdirde sonlarına “he (yuvarlak te)” getirilir. O bakımdan: “İbiletun ve ğanimetun” “Devecik, koyuncuk” ve benzer şekilleri kullanılır. Devenin bu lâfzı bazan hafif olsun diye “be” harfi sakin olarak; “İbl” diye kullandıkları da olur. Çoğulu, “âbâl” …diye gelir.

Serilmiş yaygılar.

Diyanet Vakfı
12, 13, 14, 15, 16. Orada (cennette) devamlı akan bir pınar, orada yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, sıra sıra dizilmiş yastıklar, serilmiş halılar vardır.

Kurtubi Tefsiri
Ve etrafa yayılmış, son derece kıymetli yaygılar vardır.

“Ve etrafa yayılmış, son derece kıymetli yaygılar vardır.” Ebû Ubeyde dedi ki:

“Ez-Zerâbiyy”

“Yaygılar” demektir. İbn Abbâs dedi ki: “Ez-Zerâbiyy” “İnce kadifeleri bulunan küçük yastıklar” demektir. Bunun tekili, “Zurbiyetun” …diye gelir, el-Kelbî ve el-Ferrâ’ da böyle demişlerdir.

“El-Mebsuse”

“Etrafa yayılmış” yayılmış, serilmiş demektir. Bu açıklamayı Katade yapmıştır.

Biri diğerinin üstünde diye de açıklanmıştır ki, bu da İkrime’nin görüşüdür. Pek çok diye de açıklanmıştır. Bu da el-Ferrâ’nın görüşüdür. Meclislerde etrafa dağılmış diye de açıklanmıştır. Bu açıklama da el-Kutebî’ye aittir.

Derim ki: Bu daha doğrudur. Çünkü bunlar (bu değerli yaygılar) pekçok ve etrafa yayılmış olacaktır. “Vebesse fihâ min kulli dâbbetin”

“Ve orada her çeşit canlıyı üretip yaymasında” (el-Bakara, 2/164) âyetinde de aynı kökten gelen lâfız kullanılmıştır.

Ebû Bekr el-Enbari dedi ki: Bize Ahmed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huseyn b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Ammar b. Muhammed anlattı, dedi ki: Ben Mansur b. el-Mutemir’in arkasında namaz kıldım. O:

“Sana örtüp bürüyenin haberi geldi ya” (1. âyet) sûresini okudu. Bu sûrede:

“Ve etrafa yayılmış, son derece kıymetli yaygılar vardır.” Orada nimetler içerisinde huzurla yaslanmış olacaklardır, diye okudu.

Sıralanmış minderler.

Diyanet Vakfı
12, 13, 14, 15, 16. Orada (cennette) devamlı akan bir pınar, orada yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, sıra sıra dizilmiş yastıklar, serilmiş halılar vardır.

Kurtubi Tefsiri
Dizilmiş yastıklar,

“Dizilmiş” biri diğerinin yanında

“yastıklar” vardır.

Bunun tekili “Numrukatun” dur. Şair şöyle demiştir:

“Ve bizler kâseleri çokça içenlerimiz ile

Ebû Kabus arasında, yastıklar üzerinde gezdirir dururuz.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Olgun yaşlılar ve yüzleri güzel gençler,

Dizilmiş tahtlar ve yastıklar üzerinde.”

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: “En-numreku” ile “En-numrekatu” “Küçük yastık” demektir. (“Nun” harfi) kesreli olarak; “En-nimrakatu” da bu anlamdadır ki; bu Yakub’un naklettiği bir söyleyiş tarzıdır. (Arapların) devenin eğeri üzerindeki küçük yastığa da bu ismi verdikleri olur. Bu açıklama Ebû Ubeyd’den nakledilmiştir.

Ve konulmuş kadehler.

Diyanet Vakfı
12, 13, 14, 15, 16. Orada (cennette) devamlı akan bir pınar, orada yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, sıra sıra dizilmiş yastıklar, serilmiş halılar vardır.

Kurtubi Tefsiri
Yerleştirilmiş sürahiler;

“Yerleştirilmiş sürahiler” yani ibrikler ve kablar vardır. İbrik; kulpu ve emziği olana denilir, Sürahi ise; kulpu ve emziği olmayan su kabına denilir. Buna dair açıklamalar daha önceden ez-Zuhruf Sûresi’nde (43/71. âyetin tefsiri, 2. başlık ve devamında) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır.

Orada yüksek tahtlar vardır.

Diyanet Vakfı
12, 13, 14, 15, 16. Orada (cennette) devamlı akan bir pınar, orada yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, sıra sıra dizilmiş yastıklar, serilmiş halılar vardır.

Kurtubi Tefsiri
Orada yüksek tahtlar vardır.

“Orada yüksek tahtlar vardır.” Rivâyet olunduğuna göre bu tahtların yüksekliği, yüce Allah dostunun sahib olduğu, etrafındaki mülkü görmesi için sema ile arz arası kadar olacaktır.

Orada akan bir kaynak vardır.

Diyanet Vakfı
12, 13, 14, 15, 16. Orada (cennette) devamlı akan bir pınar, orada yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, sıra sıra dizilmiş yastıklar, serilmiş halılar vardır.

Kurtubi Tefsiri
Orada akan bir pınar vardır.

“Orada” kaynayıp coşan su, yerin üstünde yatakları bulunmaksızın, lezzetli çeşitli içeceklerden

“akan bir pınar vardır.” Daha önce el-İnsan Sûresi’nde (76/6. âyetin tefsirinde) orada birden çok pınarların bulunduğuna dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. O halde burada

“bir pınar” birçok pınarlar anlamındadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Orada boş söz işitmez.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. O gün bir takım yüzler de vardır ki, mutludurlar; (dünyadaki) çabalarından hoşnut olmuşlardır, yüce bir cennettedirler. Orada boş bir söz işitmezler.

Kurtubi Tefsiri
Orada boş söz işitmezler.

Hoşlanılmayan, bayağı, aşağılık söz işitmezler demektir. Yüce Allah burada: “Lâğiyeh” “Boş söz” diye buyurmuştur. “El-lağv” “El-leğâ” ile “El-lâğiyeh” hep aynı anlamdadır. Şair de şöyle demiştir:

“Boş söz ve çirkin konuşmalardan…”

el-Ferrâ’ ve el-Ahfeş dedi ki: Orada, boş, tek bir kelime dahi işitmezler. Bundan neyin kastedildiği hususunda altı görüş vardır.

1- Yalan, iftira ve yüce Allah’ın inkârı ve küfür sözler. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

2- Batıl ve günah işitmezler. Bu açıklamayı Katade yapmıştır.

3- Kasıt sövmektir. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

4- Masiyettir. Bu açıklamayı el-Hasen yapmıştır.

5- Orada herhangi bir kimsenin yalan yere yemin ettiği işitilmez. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. el-Kelbî dedi ki: İster doğru, ister yalan yere kimsenin yemin ettiği cennette işitilmeyecektir.

6- Onların konuşmaları arasında boş bir kelime dahi duyulmaz. Çünkü cennet ehli, ancak hikmet ile, Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği sürekli nimetler dolayısıyla, Allah’a hamd ile konuşurlar. Bu açıklamayı da yine el-Ferrâ’ yapmıştır. Bu, sözü geçen bütün görüşleri de kapsayacak genellikte olduğundan ötürü en güzelleridir.

Ebû Amr ve İbn Kesîr (“işitmezler” anlamındaki fiili) meçhul bir fiil olarak “ye” ile: “Yusmeu” “İşitilmez” diye okumuşlardır. Nafi de böyle okumuş olmakla birlikte “ye” yerine ötreli “te” ile okumuştur. Çünkü: “El-lâgiye” “Boş söz” müennes bir isimdir. Bundan dolayı fiili de müennes okumuştur.

“Ye” ile okuyanların bu şekilde okumalarının sebebi ise, isim ile fiil arasında cer harfi ve mecrurun geldiği bir hal oluşundan dolayıdır. Diğerleri ise üstün “te” ile okumuşlardır.

“Lâğiyeh” “Boş söz” şeklinde nasb ile okunması, bunun (yani boş söz işitmenin) yüzlere isnad edilmesi dolayısıyladır. Yani yüzler, orada boş söz işitmeyeceklerdir.

Yüksek bir cennettedir.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. O gün bir takım yüzler de vardır ki, mutludurlar; (dünyadaki) çabalarından hoşnut olmuşlardır, yüce bir cennettedirler. Orada boş bir söz işitmezler.

Kurtubi Tefsiri
Yüksek bir cennettedirler.

“Yüksek bir cennettedirler.” Yüceltilmiş, yükseltilmiş bir cennettedirler. Çünkü bu cennet, önceden de geçtiği üzere semâların üstündedir. “Değeri yüksek” diye de açıklanmıştır. Çünkü o, cennetlerde canların çektiği ve gözlerin zevk duyacağı herşey vardır ve onlar o cennetlerde ebedi kalıcıdırlar.

Çabasıyla hoşnuttur.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. O gün bir takım yüzler de vardır ki, mutludurlar; (dünyadaki) çabalarından hoşnut olmuşlardır, yüce bir cennettedirler. Orada boş bir söz işitmezler.

Kurtubi Tefsiri
Amellerinden dolayı hoşnutturlar.

“Amellerinden dolayı.” Dünyada iken işledikleri amellerinden ötürü, amellerinin karşılığında, kendilerine cennel verileceği vakit, âhirette

“hoşnutturlar.” Yani bu kimseler, yaptıkları işlerin mükâfat sebebiyle hoşnut olacaklardır.

Ayetin başında hazfedilmiş bir “vav” vardır ki: ‘ Ve o günde öyle (başka) yüzler de vardır ki…” anlamındadır. Bu “vav” bu tür yüzler ile daha önce kendilerinden sözedilmiş yüzlerin arasındaki farkı belirtmek içindir. Buradaki

“yüzler” tabiri bizzat insanların kendilerini ifade eder.

O gün birtakım yüzler de nimet içindedir.

Diyanet Vakfı
8, 9, 10, 11. O gün bir takım yüzler de vardır ki, mutludurlar; (dünyadaki) çabalarından hoşnut olmuşlardır, yüce bir cennettedirler. Orada boş bir söz işitmezler.

Kurtubi Tefsiri
Yüzler de vardır ki o gün, nimetin eseri görülür onlarda.

“Yüzler de vardır ki o gün, nimetin eseri görülür onlarda.” Nimel sahibidir onlar. Bu yüzler, mü’minlerin yüzleridir. Yaptıklarının akıbeti ve salih amellerinin karşılığı olarak kendilerine verilenleri görünce sevinmiş olacaklardır.

Ne besler ne de açlığı giderir.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
O, ne semirtir, ne de açlığa karşı fayda verir.

Yani Darî’ yiyen bir kimse şişmanlamaz. Hem diken yiyen nasıl şişmanlayabilir ki?

Müfessirler şöyle demiştir: Bu (bir önceki) âyet-i kerîme nazil olunca, müşrikler şöyle dedi: Şüphesiz ki bizim develerimiz Darr ile semirmektedirler. Bunun üzerine;

“O, ne semirtir, ne de açlığa karşı fayda verir.” âyeti nazil oldu. Hem onlar yalan söylemişlerdir. Çünkü develer onu henüz taze iken, kurumadan otlarlar. Bu ot kurudu mu onu yemezler. Bir görüşe göre onlar bu hususta tereddüde düşmüşlerdir. Bunu diğer faydalı bitkiler gibi sanmışlardır. Çünkü “müdâra’a” (dan’ ile aynı kökten); birbirine benzemek anlamına gelir; fakat onlar bu otun semirtmediğini, açlığa karşı bir faydasının da olmadığını görmüş oldular, öğrendiler.

Onlar için kuru diken dışında bir yiyecek yoktur.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
Onlar için “Darî’den başka bir yiyecek yoktur.

“Onlar”, cehennemlikler

“için Dari’den başka bir yiyecek yoktur.” Yüce Allah, onların İçeceklerini sözkonusu ettikten sonra yiyeceklerini söz konusu etmektedir.

İkrime ve Mücahid dedi ki: Darî’; yere bitişik dikenli bir bitki olup, taze olması halinde Kureyşliler buna şibrik derler. Kuruduğu vakit; darî’ ismini alır. Hiçbir hayvan ve davar ona yaklaşıp, onu yemez. Öldürücü bir zehirdir. En kötü ve en berbat bir yiyecektir. Genel olarak bütün müfessirler bu kanaattedir.

Ancak ed-Dahhak, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bu, denizin attığı bir şeydir. Ona darî’ denilir. İnsanların değil, hayvanların gıdalarındandır. Develer bunu yemeye koyulacak olurlarsa bir türlü doymazlar ve zayıflıklarından dolayı telef olur, giderler.

Ancak sahih olan, Cumhûrun dediği şekilde onun bir bitki olduğudur. Şair Ebû Zueyb şöyle demiştir:

“O taze şibrik otunu otladı, nihayet kuruyup zayıflayıp da

Artık darı’ haline gelince, ondan gebe olmayan yabani dişi eşekler uzaklaştı.”

el-Huzelî de meraları kötü birtakım develerden sözederken şöyle demiştir:

“Kırılıp parçalanmış darı’ otu ile başbaşa kaldılar hepsi de

Sırtlan kamburlaşmış, önayakları kanamış, hemen hemen süt veremez olmuşlar.”

el-Halil dedi ki: Dari’ çok kötü kokan denizin attığı yeşil bir bitkidir, el-Valibi, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmektedir: O ateşten bir bitkidir. Eğer bu bitki dünyada olsaydı yeryüzünü ve üzerindeki herşeyi yakardı.

Saîd b. Cübeyr: O taştır, demiştir. İkrime de böyle demiştir.

Ancak daha kuvvetli olan, bunun dünyadakine benzer dikenli bir bitki olduğudur. İbn Abbâs’tan, onun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyetine göre, Peygamber şöyle buyurmuştur: “Darı” dikene benzeyen sabır denilen bitkiden daha acı, leşten daha kötü kokan, ateşten daha sıcak, cehennem ateşinde bulunacak bir şeyin adıdır. Allah ona Darî’ ismini vermiştir.” Deylemî, Firdevs, II, 434.

Hâlid b. Ziyâd dedi ki: Ben el-Mütevekkil b. Hamdan’a şu:

“Onlar için Dari’den başka bir yiyecek yoktur.” âyeti hakkında soru sorulduğunu ve sorana şu cevabı verdiğini duydum: Bana ulaştığına göre, Darî’; cehennem ateşinden bir bitkidir. Onun meyvesi irin ve kandır, sabırdan daha acıdır. Onların yiyecekleri bu olacaktır.

el-Hasen dedi ki: Bu, yüce Allah’ın mahiyetini saklı tuttuğu azaptandır.

İbn Keysan dedi ki: Bu önünde tazarruda bulunup, zelil kalacakları ve kendisinden ötürü, ondan kurtulmak maksadıyla, yüce Allah’a niyaz edecekleri bir yiyecektir. Bundan dolayı ona bu isim verilmiştir. Çünkü onu yiyen bir kimse onu yemekten muaf tutulmak için tazarruda bulunacaktır. Bu ise oldukça iğrenç ve son derece ağır ve kaba olduğundan dolayıdır. Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki; Bu tabirin zelil, yani yalvarıp yakaran halde bulunan “ed-dari’Men türemesi mümkündür. Yani böyle bir kimse karşı karşıya bulunduğu kötülükten dolayı oldukça zelildir ve bir tazarru (yalvarıp, yakarma hali) gelip onu bulur.

Yine el-Hasen’den bunun zakkum olduğunu söylediği nakledilmiştir. Cehennemdeki bir vadi olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Yüce Allah bir başka yerde:

“Artık bugün burada onun hiçbir yakın dostu yoktur. Ğıslinden başka hiçbir yiyeceği de yok.” (el-Hakka, 69/35-36) diye buyurmakta iken, burada:

“Darî’den başka bir yiyecek yoktur” diye buyurmaktadır. Darı’ ise el-Gıslinden başka bir şeydir, bu iki âyetin birlikte anlaşılması cem’ … şöyle olur: Cehennem ateşi aşağı doğru basamaklar halindedir. Onlardan kimisinin yiyeceği zakkum, kimisinin yiyeceği ğıslin, kimisinin yiyeceği de darı’ olacaktır. Kimilerinin içeceği kaynar su, kimilerinin içeceği de irin olacaktır.

el-Kelbi dedi ki: Darî’; kendisinden başka hiçbir yiyeceğin bulunmadığı bir derecede, zakkum ise bir başka derecede olacaktır. Her iki âyetin farklı iki hal ile ilgili olması ve böylece anlaşılması da mümkündür. Nitekim yüce Allah, şöyle buyurmuştur:

“Onlar bunun ile sıcak su arasında gidip geleceklerdir.” (er-Rahmân, 55/44)

el-Kutebi şöyle demiştir: Darî’in ve zakkum ağacının ateşte biten iki bitki olması, yahutta ateşin yakıp bitirmesi sözkonusu olmayan bir cevher (öz)den meydana getirilecek olması da mümkündür. Aynı şekilde zincirler, bukağılar, oranın akrepleri ve yılanları da böyle olacaktır. Eğer bunlar bizim bildiğimiz şekilde olsalardı cehennem ateşinde kalmaları sözkonusu olmazdı. Ayrıca şöyle demiştir: Yüce Allah, hazır bulunanlar vasıtası ile kendi nezdinde gaib olanlara dair bize delili göstermiş bulunmaktadır. İsimler delaletleri bakımından uyum arzederken, manalar birbirlerinden farklıdır. Aynı şekilde cennette bulunan ağaçlar ve döşekler de böyledir.

el-Kuşeyri dedi ki: el-Kutebi’nin bu açıklamasından daha güzeli de bizim şöyle dememizdir: Azapları devam etsin diye cehennemde kâfirlerin kalmasını sağlayan yüce Allah, kâfirleri onlarla azaprandırsın diye, cehennem ateşinde zakkum ağacına vesair bitkilere kalıcılık verecektir.

Bazılarının iddia ettiklerine göre bizatihi Dari’ ateşte yetişmez. Onlar bundan yemeyeceklerdir. O halde Dari’; davarların gıdalarındandır. insanların gıdaları arasında yer almaz. Develer bunu yemeye koyulacak olurlarsa, bir türlü doymazlar ve açlıktan ölür giderler. Bu kimseler kendilerini doyuracak şeyler yemek istediler. İşte dari’ bu gibi kimselere misal olarak verilmiştir. Onlar, gıdası Darî’ olan kimselerin azâb edileceği gibi, açlık ile azâb edilecektir.

el-Tirmizî el-Hakîm şöyle demiştir: Bu oldukça basit ve oldukça sıradan bir tevildir. Sanki onlar yüce Allah’ın kudreti hakkında hayrete düşmüş, bu toprakta, bu Darî’ yetiştirenin cehennemin ateşinin yandığı yerde yetiştirmeye kadir olmadığını düşünmüş gibidirler. Halbuki yüce Allah, bu dünya hayatında yemyeşil ağaçtan bizim için ateş yaratmıştır. Fakat ne ateş ağacı yakar, ne de ağaçta bulunan suyun nemliliği ondaki ateşi söndürür. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“O, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkarandır. Hemen ondan ateş yakıyorsunuz.” (Yasin, 36/80) Aynı şekilde yüce Allah’ın:

“Biz onları kıyâmet günü … yüzükoyun haşredeceğiz” (el-İsra. 17/97) âyeti nazil olunca ey Allah’ın Rasûlü diye soruldu, insanlar yüzleri üzere nasıl yürüyeceklerdir? Şöyle buyurdu: “Onları ayakları üzerinde yürüten kimse, yüzükoyun onları yürütmeye de kadirdir.” Hâkim, Müstedrek, II, 437; Tirmizi, V, 305, Müsned, 11, 363. O halde bu gibi hususları ancak kalbi zayıf olan kimseler hayretle karşılar. Yüce Allah bizlere:

“Derileri piştikçe azâbı tatmaları için derilerini başka derilerle değiştireceğiz.” (en-Nisa, 4/56);

“Gömlekleri katrandandır.” (İbrahim, 14/50);

“Çünkü Bizim yanımızda, ağır bukağılar… var.” Ve;

“Yakıcı bir ateş de var, boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek… de yardır.” (el-Müzzemmil, 73/12-13) diye buyurmuştur.

Bir görüşe göre bu, içinde diken bulunan yiyecektir. O halde azâb bu şeylerle çeşitlilik arzedecektir.

Kaynar bir pınardan su verilecektir.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
Son derece sıcak bir çeşmeden içirileceklerdir.

“El-âniye”

“Harareti en ileri derecesine ulaşmış olan” demek olup, “ertelemek” anlamına gelen “El-inâu” dan gelmektedir. Merhum müfessirimizin bu lâfzın anlamı ile ilgili açıklaması doğru olmakla birlikte mastarı ve kökü ile ilgili açıklaması doğru değildir. Ayetteki lâfzın kökü E-N-Y(enâ)dır. Bu da hararetin ileri dereceye varması anlamındadır. (Bk. İbn Manzur, Lisanu’l-Arab, XIV, 478; Rağıb el-İsfahanî, el-Müfredât, Mısır, 1381/1961. s. 29; Mecmaul-Luğati’l-Arabiyye, Mu’cemu Elfazi’l-Kur’âni’l-Kerîm, Tahran (ikinci baskıdan tıpkı basım), I, 65) Hemze’sinin medli kullanımı -müfessirimizin de belirttiği gibi- geç kalmak, gecikmek, geri kalmak gibi anlamlara gelir. (Bk. aynı yerler). Burada ise, ism-i fail olduğundan ötürü hemzesi medli gelmiştir. Nitekim tefsirin haskısını hazırlayanlar da düştükleri dipnotta bu hususa dikkat çekmişlerdir. (Hadisteki): “Hem geç kaldın, hem başkasına eziyet verdin” İbn Ebi Şeybe, Mûsannef, I, 473; İmâm Mâlik, el-Müdevvene, I, 160; İmâm Şâfiî, el-Umm, I, 198; İbn Abdi’l-Berr, et-Temhid, XXIV, 441. tabiri de buradan gelmektedir. “Onu geciktirdi, alıkoydu, geç bıraktı” demektir. Yüce Allah’ın:

” Onlar bunun, ile son derece sıcak su arasında gidip gelecektir.” (er-Rahmân, 55/44) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır.

Tefsirlerde:

“Son derece sıcak bir çeşmeden” yani, harareti en ileri dereceye kadar gelmiş olan çeşmeden, diye açıklanmıştır. Eğer bundan bir nokta dünyadaki dağlar üzerine düşecek olursa, bu dağlar hiç şüphesiz eriyecektir.

el-Hasen dedi ki;

“Son derece sıcak”, harareti alabildiğine yüksek, demektir. Yaratıldığı günden beri cehennem, o pınarın üzerinde tutuşturulup, durmaktadır. Onlar, alabildiğine susamış halleriyle o pınara doğru itileceklerdir. İbn Ebi Necih’den nakledildiğine göre o, Mücahid’den şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Bu çeşme alabildiğine ısınmış ve içilecek zamanı gelmiş bir çeşme, demektir.

Kızgın bir ateşe girecek.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
Kızgın bir ateşe gireceklerdir.

Yani, o ateşin kavurucu sıcağı onlara isabet edecektir.

“Kızgın”; alabildiğine sıcak, demektir. Bu ateş alevlendirilmiş ve uzun bir süre kızdınlmış bir ateştir, “Hamiye’n-nehâru” “Gün ısındı” ifadesi ile; “Hamiye’t-tennur” “Tandır ısındı” tabirleri de buradan gelmektedir. Bu iki kullanım için mastar; “Hamyen” …diye gelir ki “harareti, sıcağı ileri dereceye vardı” anlamını ifade eder. el-Kisai’nin naklettiğine göre; “İştedde hamyu’ş-şems” “Güneşin harareti arttı” şeklindeki kullanım ile; “Hamuhâ” “Onun harareti,..” kullanımları aynı anlamdadır.

Ebû Amr, Ebû Bekr ve Yakub;

“Gireceklerdir” anlamındaki âyetini; “Tuslâ” “Girdirileceklerdir” diye “te” harfini ötreli okumuşlardır. Diğerleri ise üstün okumuşlardır. Şeddeli olarak; “Tusellâ” “Girdirilecektir” diye de okunmuştur. Buna dair açıklamalar daha önceden: “Gök çatladığı zaman” (el-înşikak, 84/1) Sûresi açıklanırken (12. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

el-Maverdî dedi ki: Ateş, zaten hep kızgın ve sıcak olur. Kızgın ve sıcaklık da onun en asgari hali olmakla birlikte, o ateşi kızgınlık ve sıcaklıkla nitelendirmenin manası nedir? Böyle eksik bir mana ifade eden bu sıfat ile, bunu mübalağalı ifade etmek istemek nasıl açıklanabilir? diye sorulursa, şu cevabı veririz: Evvela burada

“kızgın”dan ne kastedildiği hususunda dört farklı görüş vardır:

1- Bundan kasıt, onun sürekli kızgın olacağıdır. O, sönmesi ile birlikte kızgınlığı sona eren dünya ateşi gibi olmayacaktır.

2- “Kızgınlıktan kastedilen, onun yasakların işlenip, haramların çiğnenmesine karşı bir yasak bölge (himâ) oluşudur. Nitekim Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz herbir hükümdarın bir yasak bölgesi vardır ve şüphesiz Allah’ın yasak bölgesi O’nun haramlarıdır. Yasak bölge etrafında dolaşan bir kimsenin o bölgeye düşme ihtimali uzak değildir.” Buhârî, I, 2«; Müslim, III, 1219; Tirmizi, III, 511; İbn Mace, 11, 1318; Müsned, IV, 270

3- Bu ateş, el değme kudretine karşı yahut ona temas edilmesine karşı kendisini -arslanın kendi inini himaye ettiği gibi- himaye eder. en-Nabiğa’nın şu beyiti de bu türdendir:

“Kurtlar, köpeği olmayanın üzerine hücum eder;

Fakat arslan kesilen ve kendisini koruyanın savletinden de korunmaya çalışırlar.”

4- Bu, kızgınlık ve öfkenin verdiği hararetten kızgın olduğu anlamındadır ki; bu da intikamın ileri derecesini anlatmak için kullanılan bir mübalağa ifadesidir. Yoksa burada maksat, muayyen olarak bir cismin hararetini kastetmiş değildir. Nitekim bir kimse intikam almak islediği vakit kızıp öfkelendiği zaman: “Filan kişi kızdı” denilir. Yüce Allah bu anlamı:

“Öfkesinden neredeyse çatlayacak gibi olur” (el-Mülk, 67/8) âyetinde dile getirmektedir.

Çalışmış, yorgun düşmüş.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
Amel etmişler, yorulmuşlardır.

Daha sonra yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“Amel etmişler, yorulmuşlardır.” Bu dünyada olanı bildirmektedir. Çünkü âhiret, amel yurdu değildir. O halde mana şöyledir: Yüzler vardır ki, dünya hayatında amel etmiş ve yorulmuşlardır, âhirette ise bunlar

“korkulu ve zelildir.”

Dilciler şöyle demişlerdir: Bir kimse, eğer kesintisiz olarak yürüyüp devam edecek olursa: “Kad amile, ya’melu, amelen” “Amel etti, eder, amel etmek” diye ondan sözedilir. Bulut için; sürekli şimşek çakar durursa, yine (aynı fiil kullanılarak): “Amel etti, eder” denilir. “Zâ sehâb amile” “Bu çokça amel eden (çokça şimşek çakan) bir buluttur” denilir. Şair el-Hüzelî de şöyle demiştir:

“Nihayet gecenin bir vaktinde cılız bir şimşek onları önüne katıp sürükleyecek olursa,

O susamış inekler (şimşeğin olduğu yere) yürüyerek geceyi geçirirler

ve (o şimşek) gece boyunca da uyumaz, (durmaksızın çakar.)”

“Yorulmuşlardır”, yorgun argın düşmüşlerdir, demektir. Bir kimse yorgun argın düştüğü zaman: “Nasibe, yensibu, nasaben” “Yoruldu, yorulur” denilir. Mastarı “Nasuben” diye de gelir. Bir kimseyi bir başkası yoracak olursa; “Ensabehu” “Onu yordu” denilir.

ed-Dahhâk’ın rivâyetine göre, İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar dünya hayatında yüce Allah’a isyan etmek ve küfre sapmak hususunda kendilerini yoran kimselerdir. Puta tapanlar, kitab ehlinden olan ruhban ve benzeri kâfirler bunlara örnektir. Yüce Allah bunların, -kendisi için ihlâs ile yapılmış olanı müstesna- amellerini kabul etmeyecektir,

Said’in rivâyetine göre; Katade,

“amel etmişler, yorulmuşlardır” âyeti hakkında şöyle demektedir: Bunlar dünya hayatındayken yüce Allah’a itaat etmeyi büyüklüklerine yedirmedikleri için yüce Allah, ateşte ağır zincirleri sürüklemek, bukağıları taşımak, süresi ellibin yıl kadar olan bir günde Arasat denilen mevkide çıplak ve ayakkabısız olarak durmak sureti ile amel ettirmiş ve yormuş olacaktır.

el-Hasen ve Said b. Cübeyr şöyle demişlerdir: Dünyada iken bunlar, Allah için amel etmemişler, Onun için yorulmamışlardır. Bu bakımdan onları cehennemde amel ettirmiş ve yormuş olacaktır.

el-Kelbi dedi ki: Bunlar cehennem ateşinde yüzleri üzerinde (yüzüstü) çekileceklerdir. Yine ondan ve başkasından nakledildiğine göre onlar, cehennemde demirden bir dağı tırmanmakla yükümlü kılınacak ve en ileri derecede bu uğurda yorulacaklardır. Bu ise onların zincirlere, bukağılara vurulmuş olmaları, develerin çamurda battıkları gibi ateşe dalmaları, ateşten yüksek tepelere yükselmeleri, yine ateşten aşağı vadilere düşmeleri ve buna benzer ateşteki daha başka azaplara duçar olmalarıyla olacaktır. İbn Abbâs da böyle demiştir.

“Yorulmuşlardır” anlamındaki âyeti İbn Muhaysın, Îsa ve Humeyd hal olarak nasb ile; “Nâsibetu” “Yorulmuş oldukları halde…” diye okumuşlardır ki; bu kıraati aynı zamanda Ubeyd, Şibl’den, o da İbn Kesîr’den rivâyet etmiştir. Bunun onların yerilmesi maksadıyla nasb ile okunduğu da söylenmiştir. Diğerleri ise ya sıfat olarak yahutta bir mübteda takdiri ile ref ile okumuşlardır. Bu durumda “Hâşiatun” “Korkulu ve zelildir” üzerinde vakıf yapılır. Bu mananın âhirette gerçekleşeceğini kabul edenlerin kanaatine göre ise (ref ile okuyuş)

“yüzler vardır ki” hakkında haberden sonra gelen bir başka haber olabilir. Bu durumda

“korkulu ve zelildir” üzerinde vakıf yapılmaz.

“Amel etmişler, yorulmuşlardır” âyetinin, dünyada amel etmişler, âhirette yorulmuş olacaklardır, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamaya göre, âyetin şu anlama gelme ihtimali vardır: O gün dünya hayatında amel etmiş, âhirette yorgun düşmüş olan yüzler

“korkulu ve zelildir.”

İkrime ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Bunlar, dünya hayatında iken masiyetler işlemişlerdir.

Said b. Cübeyr ve Zeyd b. Eslem dedi ki: Bunlar, manastırlarda yaşayan rahiblerdir. İbn Abbâs da böyle açıklamıştır. ed-Dahhak’ın ondan naklettiği rivâyette bu açıklama şekli geçmiş bulunmaktadır.

el-Hasen’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh) Şam topraklarına gelince; oldukça yaşlı, saçı başı birbirine karışmış, kir pas içinde, üzerinde siyah elbiseler bulunan bir rahib yanına geldi. Ömer onu görünce ağladı. Ona: “Ey mü’minlerin emiri, neden ağlıyorsun?” diye sorunca şu cevabı verdi: “Bu zavallı bir hedefe varmak istedi, onu tutturamadı. Bir şeyler ümid etti, umduğunu elde edemedi.” Daha sonra yüce Allah’ın:

“Yüzler var ki, o gün korkulu ve zelildir, amel etmişler, yorulmuşlardır” âyetlerini okudu.

el-Kisâî dedi ki: Buradan itibaren merhum müfessir, rahibin kir pas içerisinde olduğunu ifade eden lâfızlarla tercüme ettiğimiz “mütekahhil” lâfzı ile ilgili birtakım açıklamaları dilbilginlerinden nakletmektedir. Gereksiz gördüğümüz için bu birkaç satırlık açıklamayı ayrıca tercüme etmedik. Ali (radıyallahü anh)’dan gelen rivâyete göre, burada sözü edilenler Haruralılardır. Yani Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın kendilerini sözkonusu ettiği ve haklarında şöyle buyurduğu Haricîlerdir: “Onların namazlarına kıyasla siz kendi namazlarınızı, oruçlarına kıyasla kendi oruçlarınızı, amellerine kıyasla kendi amellerinizi çok basit görürsünüz. Fakat okun hedefini delip geçtiği gibi onlar da dinden öylece çıkarlar… ” Buhârî, III, 1321, IV, 1928, V, 2281, VI, 2540; Muvatta’, 1, 204; Müsned, III, 33, 56, 60, 65, 224.

O gün birtakım yüzler eğilmiş olacaktır.

Diyanet Vakfı
2, 3, 4, 5, 6, 7. O gün bir takım yüzler zelildir, durmadan çalışır, (fakat boşuna) yorulur, kızgın ateşe girer. Onlara kaynar su pınarından içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yemek yoktur, o ise ne besler ne de açlığı giderir.

Kurtubi Tefsiri
Yüzler vardır ki; o gün, korkulu ve zelildir.

İbn Abbâs dedi ki: Bu kimselere dair haber ona gelmediğinden ötürü yüce Allah ona bunlara dair haber vererek:

“Yüzler vardır ki; o gün”, yani kıyâmet gününde

“korkulu ve zelildir” diye buyurmaktadır. Süfyan dedi ki: Azâb dolayısıyla zelildir, demektir.

Oldukça zayıf görünümlü ve hareketsiz olan kimseye “hâşi’: korkulu ve zelil” denilir. Nitekim; Bir kimse zillet gösterip başını eğecek olursa “namazında huşu’ gösterdi” denilir, “Haşea’s-savt” “Ses gizlendi” demektir. Yüce Allah da: “Vehaşeati’l-Esvâtu li’r-Rahmâni”

“Rahmân’ın huzurunda sesler kısılmış olacak” (Tâ-Hâ, 20/108) diye buyurmaktadır.

“Yüzler” ile kastedilen yüzlerin sahibi kimselerdir.

Katade ve İbn Zeyd: Ateş içerisinde

“korkulu ve zelildir”, diye açıklamışlardır. Maksat, kâfirlerin tümünün yüzleridir. Bu açıklamayı Yahya b. Sellam yapmıştır.

Yahudi ve hrıstiyanların yüzlerinin kastedildiği de söylenmiştir ki, bu da İbn Abbâs’ın görüşüdür.

Sana ulaştı mı Gâşiye’nin haberi?

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Dehşeti her şeyi kaplayan kıyametin haberi sana geldi mi?

Kurtubi Tefsiri
Sana, örtüp bürüyenin haberi geldi ya!

“Hel” ” …mi” burada; “…ştir” anlamındadır. (Bundan dolayı biz mealde: “… ya!” anlamını verdik.) Yüce Allah’ın: “Hel etâ ale’l-insânu”

“İnsan üzerinden öyle uzun bir süre geçti ki…” (el-İnsan, 76/1) âyetinde olduğu gibidir. Bu açıklamayı Kutrub yapmıştır. Yani, ey Muhammed, örtüp bürüyenin haberi sana gelmiş bulunmaktadır. Bundan maksat da dehşet ve korkutucu halleriyle bütün mahlukatı kapsayan kıyâmettir. Müfessirlerin çoğu bu açıklamayı yapmıştır.

Said b. Cübeyr ve Muhammed b. Ka’b da şöyle demişlerdir:

“Örtüp bürüyen” kâfirlerin yüzünü örten cehennem ateşidir. Bu açıklamayı ayrıca Ebû Salih, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. Bunun delili de yüce Allah’ın:

“Yüzlerini de ateş kaplayacaktır” (İbrahim, 14/50) âyetidir.

Bütün yaratıkları örtüp bürüyen, diye de açıklanmıştır. Maksadın ölümden sonra diriliş için yapılacak olan ikinci üfürüş olduğu da söylenmiştir. Çünkü bu da bütün mahlukatı örtüp bürüyecektir,

“Örtüp bürüyen” cehennem ehlini örtüp bürüyen ateştir, diye de açıklanmıştır. Çünkü cehennemlikler oraya varacaklar ve ona atılacaklardır.

“Sana… geldi ya” âyetinin şu anlamda olduğu da söylenmiştir: Yani bu senin de, kavminin -de bildiği bir husus değildir.

İbn Abbâs dedi ki: Burada zikredilmiş olan tafsilatlı şekliyle daha önce bu hususta kendisine bilgi gelmemişti. (Bu açıklamaya göre: Geldi mi… anlamı tercih edilmiş olmaktadır.)

Âyetin, Allah’ın Rasûlüne soru sormak sadedinde olduğu da söylenmiştir. Yani eğer sana

“örtüp bürüyen”in haberi gelmemiş ise, işte gelmiş bulunmaktadır. el-Kelbi’nin açıklamasının anlamı da budur.

İbrahim’in ve Musa’nın sahifelerinde.

Diyanet Vakfı
18, 19. Şüphesiz bu (anlatılanlar), önceki kitaplarda, İbrahim ve Musanın kitaplarında da vardır.

Kurtubi Tefsiri
İbrahim ile Mûsa’nın sahifelerinde de vardır.

“İbrahim ile Mûsa’nın sahifelerinde” âyetinde kastedilen onlara indirilen kitaplardır. Burada muayyen olarak lâfızların “sahifeler”de bulunduğunu kastetmiş değildir. Âyet, anlamının yer aldığını ifade etmektedir. Yani bu sözlerin ihtiva ettiği anlam, sözü edilen o sahifelerde zikredilmiştir.

el-Âcurrî, Ebû Zerr’in rivâyet ettiği hadiste söyle dediğini kaydetmektedir:

“Ey Allah’ın Rasûlü” dedim, “İbrahim’in sahifelerinde ne vardır?” O şöyle buyurdu:

“Tümüyle ibretli örnekler ihtiva ediyordu: Ey saltanat sahibi, sınanan ve aldanış içerisinde bulunan kral! Ben seni dünyayı üstüste yığman için göndermedim. Fakat Ben seni mazlumun Bana dua etmesine gerek bırakmayasın diye gönderdim. Çünkü Ben bir kâfirin ağzından dahi çıksa mazlumun duasını geri çevirmem. Yine o sahifelerde ibretli örnekler vardı: Akıllı bir kimsenin zamanını üç bölüme ayırması gerekir. Bir bölümünde Rabbine seslensin, O’nunla baş başa kalsın. Bir bölümünde kendisini hesaba çeksin. Yüce Allah’ın ona yaptıkları üzerinde ve O’nun sanatında tefekkür etsin. Bir bölümünde de yiyecek ve içecek gibi ihtiyaçlarını karşılasın. Akıllı olan bir kimsenin aneak şu üç işle uğraşması gerekir: Ya ölümden sonra diriliş için azık, ya yaşamak için bir şeyler kazanmak, yahutta haram olmayan bir lezzetle uğraşmak. Yine akıllı bir kimsenin zamanını basiretle değerlendirmesi, işine yönelmesi, dilini muhafaza etmesi gerekir. Konuştuklarını ameli cümlesinden sayan bir kimse ise, kendisini ilgilendiren az miktardaki hususlar dışında konuşmaz.” Ebû Zerr dedi ki:

“Ey Allah’ın Rasûlü ya Mûsa’nın sahifelerinde neler vardı?” diye sordum. Şöyle buyurdu:

“Hepsi ibretli şeylerdi: Kesin olarak öleceğine inanan bir kimsenin nasıl sevindiğine hayret ederim. Kadere kesin olarak îman eden bir kimsenin nasıl bitkin düşercesine çabalayıp durduğuna hayret ederim. Dünyayı ve dünyanın hallerinin değişip durduğunu gören bir kimsenin kalb huzuru ile dünyaya nasıl meylettiğine hayret ederim. Yarın hesaba çekileceğine kesin olarak inanan kimsenin nasıl amel etmediğine hayret ederim.” Ebû Zerr dedi ki:

“Ey Allah’ın Rasûlü,” dedim. “İbrahim ve Mûsa’nın ellerinde bulunanlar kabilinden senin üzerine indirilenlerden bizim elimizde bir şey var mıdır?” diye sordum, şöyle buyurdu;

“Evet, ey Ebû Zerr.” “Gerçek şu ki, umduğunu elde eder, iyice temizlenen ve Rabbinin ismini anarak namaz kılan. Oysa siz dünya hayatını tercih edersiniz. Halbuki âhiret hem daha hayırlı, hem de daha kalıcıdır. Şüphe yok ki bu önceki sahifelerde İbrahim ile Mûsa’nın sahifelerinde de vardır” âyetlerini okudu… Daha sonra (Ebû Zerr) hadisin geri kalan bölümlerini zikretti. İbn Hibban, Sahih. II, 78; el-Münziri, et-Terğib, III. 131; Ebû Nuaym, Hilye, I, 167.

Şüphesiz bu, önceki sahifelerde vardır.

Diyanet Vakfı
18, 19. Şüphesiz bu (anlatılanlar), önceki kitaplarda, İbrahim ve Musanın kitaplarında da vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki bu, önceki sahifelerde,

“Şüphe yok ki bu, önceki sahifelerde… vardır” âyeti hakkında Katade ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir; Bununla

“halbuki âhiret, hem daha hayırlı, hem de daha kalıcıdır” (17. âyet) âyetini kastetmektedir. Yine şöyle demişlerdir: Duyduğunuz gibi şanı yüce Allah’ın kitapları, ardı arkasına âhiretin dünyadan daha hayırlı ve daha kalıcı olduğunu belirtip, durmuşlardır.

el-Hasen:

“Şüphe yok ki bu önceki sahifelerde vardır” âyeti hakkında söyle demiştir: Kastedilen şanı yüce Allah’ın bütün kitablarıdır, el-Kelbi de şöyle demiştir:

“Şüphe yok ki bu önceki sahifelerde… vardır” âyeti ile

“Gerçek şu ki umduğunu elde eder” (14. âyet) âyetinden itibaren sûrenin sonuna kadar olan bölümleri kastetmektedir. Çünkü ileride gelecek olan Ebû Zerr’in rivâyet ettiği hadis, bunu ifade etmektedir.

İkrime’nin İbn Abbâs’tan rivâyet ettiğine göre o;

“Şüphe yok ki bu önceki sahifelerde-. vardır” âyeti hakkında: “(Maksat) bu sûredir” demiştir.

ed-Dahhak da şöyle demiştir: Şüphe yok ki bu Kur’ân-ı Kerîm, önceki sahifelerde yani kitablarda vardır.

Oysa ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır.

Diyanet Vakfı
16, 17. Fakat siz (ey insanlar!) ahiret daha hayırlı ve daha devamlı olduğu halde dünya hayatını tercih ediyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki âhiret, hem daha hayırlı, hem de daha kalıcıdır.

Yani âhiret yurdu olan cennet

“daha hayırlı” daha üstün, dünyadan daha sürekli

“hem de daha kalıcıdır.”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Ahirette dünya ancak sizden herhangi bir kimsenin parmağını denize daldırması gibidir. (Parmağını çıkardıktan sonra) denizden ne aldığına bir baksın.” Müslim, IV, 2193; İbn Mâce, II, 1376; İbn Hibbân, Sahih, XIV, 29; İbni Ebi Şeybe, Mûsannef, VII, 75; el-Humeydî, Müsned, II, 378; Taberâni, Kebir, XX, 301, 302

Bu hadis sahih olup daha önceden (Al-i İmrân, 3/190-200. âyetlerin tefsiri, 17. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Malik b. Dinar dedi ki: Eğer dünya sonu gelen altın, âhiret ise kalıcı olan bir testi türünden olsaydı, şüphesiz ki kalıcı bir testinin, sonu gelecek olan altına tercih edilmelidir. Üstelik âhiret kalıcı olan altından, dünya ise sonu gelen bir testi türündendir.

Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz.

Diyanet Vakfı
16, 17. Fakat siz (ey insanlar!) ahiret daha hayırlı ve daha devamlı olduğu halde dünya hayatını tercih ediyorsunuz.

Kurtubi Tefsiri
Oysa siz, dünya hayatını tercih edersiniz.

“Oysa siz… tercih edersiniz” âyeti genel olarak: “Bel tu’sirune”

“Oysa…tercih edersiniz” şeklinde “te” ile okunmuştur. Bunu destekleyen Ubeyy’in: “Bel entum tu’sirune” “Oysa siz… tercih edersiniz” şeklindeki okuyuşudur.

Ebû Amr ve Nasr b. Âsım ise gaib zamir olarak “ye” ile: “Bel yu’sirune” “Oysa onlar… tercih ederler” diye okumuştur. İfadenin takdiri de şöyle olur: Oysa o bedbaht olanlar, dünya hayatını tercih ederler.

Birinci okuyuşa göre, âyetin tevili şöyle olur: Halbuki, siz ey müslümanlar,- daha çok sevab elde etmek maksadıyla dünyadan daha çok şeyler elde etmeyi tercih edersiniz.

İbn Mes’ûd’dan rivâyet edildiğine göre; o bu âyet-i kerîmeyi okumuş ve şöyle demiştir: Dünya hayatını âhirete niçin tercih ettiğimizi biliyor musunuz? Çünkü dünya önümüze geldi ve yiyecekleri, içecekleri, lezzetleri ve göz alıcı nesneleri ile bütün hoş ve temiz şeyleri, bize acilen verildi. Ahiret ise bizim için gayb kılındı. Biz de acil olanı aldık ve sonradan gelecek olanı bıraktık.

Sabit, Enes’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Ebû Mûsa ile birlikte yol alıyordu. İnsanlar da konuşuyor ve dünyayı sözkonusu ediyorlardı. Ebû Mûsa dedi ki:

“Ey Enes, şu kimselerden herhangi birisi neredeyse dili ile bir deriyi kesip parçalayacak gibi oluyor. Gel biz de bir an olsun Rabbimizi hatırlayalım.” Sonra: “Ey Enes” dedi, “insanları alıkoyan nedir? Onları gerileten nedir?” Ben:

“Dünya, şeytan ve arzulardır.” dedim. O:

“Hayır” dedi fakat dünya onlara acilen verildi, âhiret ise gayb kılındı. Allah’a yemin ederim ki, eğer onlar âhireti görmüş olsalardı, asla hiçbir şeyi ona denk tutmaz, onun hakkında asla tereddüt etmezlerdi.

Ve Rabbinin ismini anıp salât eden.

Diyanet Vakfı
14, 15. Temizlenen, Rabbinin adını anıp Ona kulluk eden kimse kuşkusuz kurtuluşa ermiştir.

Kurtubi Tefsiri
Ve Rabbinin ismini anarak namaz kılan.

3. Rablerinin İsmini Anarak Namaz Kılanlar:

“Ve Rabbinin ismini anarak namaz kılan” yani Rabbini zikreden…

Atâ, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bununla Rabbinin huzuruna dönerek yüce Allah’ın, huzurunda duruşunu hatırlayan ve böylelikle O’na ibadet edip, O’nun için namaz kılan kimseleri kastetmektedir.

Namazın başında tekbir ile Rabbinin ismini zikredenlerin kastedildiği de söylenmiştir. Çünkü O’nun ismi anılmadan namaza başlanılmış olmaz. Bu da namaz kılanın “Allahu ekber” demesidir. îftitah tekbirinin farz oluşuna ve namazın dışında(ki farzlardan) oluşuna bu âyet delil gösterilmektedir. Çünkü namaz O’na (Allah’ın adının anılmasına, tekbir getirilmesine) atfedilmiştir.

Ayrıca bu âyette: Yüce Allah’ın isimlerinden herhangi birisi ile namaza başlamak caizdir, diyenlerin görüşünün lehine delil olacak bir taraf da bulunmaktadır. Şu kadar var ki bu, fukaha arasında ihtilaflı bir meseledir. Bu hususa dair açıklamalar el-Bakara Sûresinin baş taraflarında (2/3. âyet, 20. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Kastedilenin bayram tekbirleri olduğu da söylenmiştir.

ed-Dahhak dedi ki: Namaza giderken yolda

“Rabbinin ismini anarak” bayram namazını kılmak suretiyle

“namaz kılan”, demektir.

Bir başka açıklamaya göre

“ve Rabbinin ismini anarak” âyetinde kastedilen, kişinin namazını kılarken kalbiyle Rabbini anıp, O’nun cezasından korkması, mükâfatını ümit etmesidir. Böylece namazını eksiksiz kılmaya gayret etsin, korku ve ümidi oranında da namazda huşu sahibi olabilsin.

Bir başka açıklama şöyledir Bundan maksat, herbir sûrenin başında “bismillahirrahmanirrahim” demektir.

“Namaz kılan”dan kasıt da namaz kılıp, Allah’ı zikreden demektir. Çünkü “bana ikram ettin de beni ziyaret ettin” demek ile “beni ziyaret ettin de bana ikram ettin”, demek arasında bir fark yoktur. İbn Abbâs dedi ki: Bu farz namaz hakkında böyledir. Bunlar da beş vakit namazdır.

Dua anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani dünya ve âhiret ihtiyaçlarının karşılanması için Allah’a dua etmek demektir.

Bayram namazının kastedildiği de söylenmiştir. Bu görüş; Ebû Said el-Hudri, İbn Amr ve başkalarının görüşüdür. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

Zekatını verdikten sonra nafile namaz kılmasıdır, diye de açıklanmıştır. Bu görüş, Ebû’l-Ahvas’ın görüşü olup, Atâ’nın görüşü de bunu gerektirmektedir. Abdullah’tan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Namaz kıldığı halde zekat vermeyen kimsenin namazı yoktur.

Gerçekten felâh bulmuştur, arınan.

Diyanet Vakfı
14, 15. Temizlenen, Rabbinin adını anıp Ona kulluk eden kimse kuşkusuz kurtuluşa ermiştir.

Kurtubi Tefsiri
Gerçek şu ki umduğunu elde eder, iyice temizlenen;

1. “Gerçek Şu Ki Umduğunu Elde Eder,”

Yani cennette ebediliğe kavuşur. Burada kasıt, îman etmek suretiyle şirkten arınıp, temizlenen kimselerdir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, Atâ ve İkrime yapmıştır. El-Hasen ve er-Rabi’ de: Ameli tertemiz ve artıp duran kimsedir, diye açıklamışlardır.

Mamer, Katade’den,

“iyice temizlenen” salih ameliyle (iyice arınan) diye açıkladığını rivâyet etmiştir. Yine Katade’den, Atâ ve Ebû’l-Aliye’den nakledildiğine göre âyet, fitır sadakası hakkında inmiştir.

İbn Sîrîn’den nakledildiğine göre:

“Gerçek şu ki; umduğunu elde eder, iyice temizlenen ve Rabbinin ismini anarak namaz kılan” âyetini: Zekâtı (fıtır sadakasını) eda ettikten sonra, çıkıp namaz kılan diye açıklamıştır. İkrime de şöyle demiştir; Onlardan olanlar, namazımdan önce zekatımı (fıtır sadakamı) vereyim derdi.

Süfyan dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Gerçek şu ki; umduğunu elde eder, iyice temizlenen ve Rabbinin adının anarak namaz kılan.”

Ebû Said el-Hudrî ile İbn Ömer’den rivâyet edildiğine göre bu âyet, fıtır sadakası ve bayram namazı hakkındadır. Ebû’l-Aliye de böyle demiştir. O ayrıca şunları söyler: Medinelilerin görüşüne göre ondan daha faziletli bir sadaka ve (muhtaç olanlara) su içirmekten daha faziletli bir amel yoktur.

Kesir b. Abdullah babasından, o dedesinden o da Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan rivâyet ettiğine göre; yüce Allah’ın:

“Gerçek şu ki umduğunu elde eder, iyice temizlenen” âyeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Fıtır sadakasını çıkartıp veren” kastedilmektedir.

“Ve Rabbinin ismini anarak namaz kılan” âyeti hakkında da, “bayram namazıdır” demiştir Aynı manada, kısmen lafzî farklarla: Bezzâr, Müsned, VIII, 313; Sadece “fıtır sadakası” ile ilgili olan kısmıyla: İbn Huzeyme, Sahih, IV, 90; Beyhaki, es-Sünenu’l-Kübrâ, IV, 159; Münzirî, Terğib, II, 97, -Kesir b. Abdullah’ın “vahi (gevşek)” bir ravi olduğu kaydıyla.-

İbn Abbâs ve ed-Dahhak dedi ki;

“Ve Rabbinin ismini” namazgaha giderken yolda

“anarak” bayram

“namaz”ını

“kılan” demektir.

Âyet-i kerîme ile kastedilenin, mallara dair bütün zekât olduğu da söylenmiştir. Bu açıklamayı Ebû’l-Ahvas ve Atâ yapmıştır. İbn Cüreyc rivâyetle dedi ki: Ben Atâ’ya:

“Gerçek şu ki; umduğunu elde eder iyice temizlenen” âyeti fıtır sadakası için midir?” diye sordum. O: “Bu âyet bütün sadakalar hakkındadır”, diye cevap verdi.

Bundan maksadın amellerin zekâtı (temizlenmesi.) malların zekatı olmadığı da söylenmiştir- Yani kişinin amellerinde riyadan ve amellerindeki kusurdan temizlenmesi demektir. Çünkü mal ile temizlenme (zekat) hakkında çoğunlukla kullanılan “Zekkâ” “Zekat verdi” tabiridir. “Tezekkâ” “Temizlendi, arındı” tabiri değildir.

Cabir b. Abdullah rivâyetle dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Gerçek şu ki; umduğunu elde eder, iyice temizlenen” kimse, Allah’tan başka hiçbir ilâh olmadığına tanıklık ederek, Allah’a koşulan ortakları bir kenara iten ve benim Allah’ın Rasûlü olduğuma şahitlik eden kimsedir. el-Heysemî, Mecmau’z-Zevaid, VII.

İbn Abbâs’tan rivâyete göre;

“iyice temizlenen” lâ ilahe illallah, diyendir. Atâ’nın ondan rivâyetine göre şöyle demiştir: Âyet-i kerîme, Osman b. Affan (radıyallahü anh) hakkında inmiştir. Medine’de bir hurma ağacı bulunan münafık bir kişi vardı. Bu hurma ağacı ensardan birisinin evine doğru eğilmişti. Rüzgarlar esince taze hurmaları ensardan olan kişinin evine düşürürdü. O ve ailesi bu hurmaları yerdi. Münafık kişi ensardan olan bu kişiye böyle bir işten dolayı davacı oldu. Ensardan olan şahıs da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’a komşusunun kendisinden rahatsız olduğundan şikâyette bulundu. Peygamber münafıka haber gönderdi. Münafık olduğunu bilmiyordu, ona şöyle dedi:

“Ensardan olan bu kardeşin senin hurma tanelerinin evine döküldüğünü, kendisinin ve ailesinin bunları yediğini söyledi. Senin o hurma ağacının yerine cennette sana bir hurma ağacı vermeye ne dersin?”

“Ben peşini veresiye mi satayım. Hayır, böyle bir şey yapmam”, demiş.

Naklettiklerine göre Osman b. Affan onun bir tek hurma ağacı yerine bir hurma bahçesi verdi. İşle

“gerçek şu ki umduğunu elde eder, iyice temizlenen” âyeti onun hakkında inmiştir. Münafık olan kimse hakkında da:

“Oldukça bahtsız olan kimse ise ondan kaçacaktır” el-Heysemî Mecmau’z-Zevâid, VII, 137. âyeti inmiştir.

ed-Dahhak’ın naklettiğine göre ise âyet-i kerîme, Ebû Bekr es-Sıddîk (radıyallahü anh) hakkında inmiştir.

2. Fıtır Sadakası İle Bayram Namazı Medine’de Sözkonusu Olmuştur. Bu Âyetler İse Mekkîdir:

Fıtır sadakası ile ilgili yeterli açıklamaları daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/43- âyet, 4. başlıkta) yapmış bulunuyoruz. Bu sûrenin Cumhûrun kanaatine göre Mekke’de indiği görüşü de daha önceden geçmiş bulunmaktadır, Mekke’de ise ne bayram, ne de fıtır sadakası sozkonusu idi.

el-Kuşeyrî dedi ki; Yüce Allah’ın, gelecekte emredeceği fıtır sadakası ile bayram namazı emrini yerine getirecek olan kimselerden övgüyle (bu buyruklarda) sözetmiş olması da uzak bir ihtimal olarak görülemez.

Sonra ne ölür orada ne de yaşar.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. (Allahtan) korkan öğütten yararlanacak. En büyük ateşe girecek olan kötü kimse ise öğütten kaçınır. Sonra o, ateşte ne ölür ne de yaşar.

Kurtubi Tefsiri
Sonra orada hem ölmeyecek, hem de hayat bulmayacaktır.

“Sonra orada hem ölmeyecek, hem de hayat bulmayacaktır.” Yani ölmeyecek ki çektiği azaptan rahat bulsun, kendisine fayda sağlayacak bir hayat da sürmeyecektir. Nitekim şair şöyle demiştir:

“Bu bir cana ne oluyor ki, bir türlü ölmüyor da, sıkıntıları bitiversin;

Ve güzel bir tadı olan bir hayat da yaşamıyor.”

Daha önce en-Nisâ Sûresi’nde (4/40. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde Ebû Said el-Hudrî’nin rivâyet ettiği hadis İşaret edilen, “Şefaat Hadisi” diye bilinen uzunca bir hadistir. Bu hadis uzun uzadıya Müslim, I, 168-170’de yer almaktadır. ve mü’minlerin cehennem ateşine girdikleri vakit -ki bu el-Ferrâ”nın görüşüne göre en küçük ateştir- orada yanacaklarına ve kendilerine şefaat edilinceye kadar (bir çeşit ölümle) öleceklerine dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır ki, bu hadisi Müslim rivâyet etmiştir.

Denildiğine göre, bedbaht olan kimselerin bedbahtlıkları birbirlerinden farklıdır. Buradaki tehdit, bedbahtlığı en ileri derecede olanlar hakkındadır. Bununla birlikte bu mertebeye ulaşmayan birtakım bedbahtların varlığı da sözkonusudur.

Ki o, en büyük ateşe girecektir.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. (Allahtan) korkan öğütten yararlanacak. En büyük ateşe girecek olan kötü kimse ise öğütten kaçınır. Sonra o, ateşte ne ölür ne de yaşar.

Kurtubi Tefsiri
O ki, en büyük ateşe girecek,

“O ki, en büyük ateşe girecek.” Bu; el-Ferrâ’nın dediğine göre, ateş tabakalarının en altta olanıdır. el-Hasen’den; en büyük ateş cehennem ateşi, en küçük ateş de dünya ateşidir, dediği nakledilmiştir. Yahya b. Sellâm da böyle açıklamıştır.

Onu en bedbaht olan kaçınır.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. (Allahtan) korkan öğütten yararlanacak. En büyük ateşe girecek olan kötü kimse ise öğütten kaçınır. Sonra o, ateşte ne ölür ne de yaşar.

Kurtubi Tefsiri
Oldukça bahtsız olan kimse ise; ondan kaçacaktır.

“Oldukça bahtsız olan”, Allah’ın ilminde bahtsız olduğu bilinen

“kimse ise ondan” o öğütten

“kaçacaktır.” Ondan uzaklaşacaktır.

el-Velid b. el-Muğire ile Utbe b. Rabia hakkında indiği söylenmiştir.

Korkan öğüt alacaktır.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. (Allahtan) korkan öğütten yararlanacak. En büyük ateşe girecek olan kötü kimse ise öğütten kaçınır. Sonra o, ateşte ne ölür ne de yaşar.

Kurtubi Tefsiri
Korkan kimse, öğüt alacak.

Allah’tan sakınan ve korkan kimse … demektir.

Ebû Salih, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmiştir: Âyet; İbn Um Mektûm hakkında inmiştir. el-Mâverdî dedi ki: Allah’a kavuşacağını uman kimseler de öğüt alabilir. Şu kadar var ki, korkan kimselere öğüt vermek, uman kimselere öğüt vermekten daha etkilidir. O bakımdan, öğüt almak, her ne kadar korkmak (haşyet) ve ümit (recâ) ile alâkalı ise de yüce Allah, burada ümidi dışarda tutarak, doğrudan doğruya ve yalnızca haşyet ile ilgili olarak öğüt sözkonusu etmiştir.

Verdiğin öğüt, her ne kadar ancak korkan kimselere faydalı oluyor ise de, sen öğüt verip, hatırlatmayı genel olarak herkese yap! Çünkü bu durumda sen, davet etmenin sevabını elde edersin. Bu açıklamayı el-Kuşeyrî nakletmiştir.

O hâlde hatırlat, eğer hatırlatma fayda verirse.

Diyanet Vakfı
8, 9. Seni en kolaya muvaffak kılacağız. O halde eğer öğüt fayda verirse öğüt ver.

Kurtubi Tefsiri
O halde -eğer öğüt fayda verirse- sen de öğüt ver.

“O halde” ey Muhammed “-eğer öğüt fayda verirse- sen de” Kur’ân-ı Kerîm ile kavmine

“öğüt ver” demektir.

Yûnus’un rivâyetine göre el-Hasen şöyle demiştir: Bu, mü’minler için bir öğüt, kâfirlere karşı da bir delildir.

İbn Abbâs da şöyle derdi: Senin verdiğin öğüt benim dostlarıma fayda verir, düşmanlarıma ise fayda vermez.

el-Cürcânî dedi ki: Fayda vermeyecek olsa dahi hatırlatmak, öğüt vermek vaciptir. Âyet: İster fayda versin, ister vermesin, sen öğüt ver, demektir.

“İster vermesin” kısmı hazfedilmiştir. Nitekim:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” (en-Nahl, 16/81) âyetinde de böyledir “Ve soğuktun koruyacak elbiseler” ayrıca zikredilmemiştir

Âyetin muayyen bir takım kimseler hakkında özel olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre buradaki: “İn” “se” “Mâ” “…ikçe” anlamındadır. Yani öğüt fayda verdiği sürece, sen de fayda ver. Bu durumda bu edat şart anlamını taşımış olmaz. Çünkü öğüt her durumda fayda verir. Bu açıklamayı İbn Şecere yapmıştır.

Kimi Arapça bilginlerinin belirttiklerine göre; burada: “İn” “se” edatı; “İz” anlamındadır. Öğüt faydalı olduğu zaman veya öğüt faydalı olduğu için (öğüt ver), demek olur, Yüce Allah’ın: “Ve entumu’l-e’alevne in kuntum mu’minin”

“Sizler eğer mü’min iseniz en üstün olanlar sizlersiniz” (Al-i İmrân, 3/139) âyetinde olduğu gibi. Bu da; “İz kuntum” “Çünkü sizler …lersiniz” demektir. Onların üstünlüklerini ancak îman ettikten sonra kendilerine haber vermiştir. Âyetin: “Kad” “iştir” (Öğüt fayda vermiştir) anlamında olduğu da söylenmiştir.

Seni kolay olana kolaylaştıracağız.

Diyanet Vakfı
8, 9. Seni en kolaya muvaffak kılacağız. O halde eğer öğüt fayda verirse öğüt ver.

Kurtubi Tefsiri
Biz sana, o en kolay olanı gerçekleştirme başarısını vereceğiz.

“Biz sana, o en kolay olanı gerçekleştirme başarısını vereceğiz.” âyeti daha önce geçen

“sana okutacağız” âyetine atfedilmıştir.

“Şüphe yok ki O, açık olanı da bilir, gizli kalanı da” âyeti ise ara cümlesidir

“En kolay olan”, en kolay olan yol, demek olup, hayır işleri yapmak demektir.

İbn Abbâs şöyle demiştir; Biz, sana hayır işlemeyi kolaylaştıracağız.

İbn Mes’ûd da

“en kolay olan”; cennet demektir. Biz sana en kolay olan şeriate uyma başarısını vereceğiz. Bu da müsamahakâr ve kolay olan Hanifliktir, diye de açıklanmıştır. Bu anlamdaki açıklamayı ed-Dahhak yapmıştır.

Sen onu iyice belleyip gereğince amel edinceye kadar, vahyi sana kolaylaştıracağız, diye de açıklanmıştır.

Ancak Allah’ın dilediği hariç. Şüphesiz O, açığı da bilir, gizliyi de.

Diyanet Vakfı
6, 7. Sana (Kuranı) okutacağız; artık Allahın dilediği hariç, sen hiç unutmayacaksın. Şüphesiz Allah, açığı ve gizleneni bilir.

Kurtubi Tefsiri
Allah’ın dilediği müstesna. Şüphe yok ki O, açık olanı da bilir, gizli kalanı da.

Ebû Salih’in, İbn Abbâs’tan rivâyetine yöre bu âyet-i kerimenin nüzulünden sonra Peygamber vefat edinceye kadar

“Allah’ın dilediği müstesna,” hiçbir şey unutmadı.

Said’in rivâyetine göre, Katade şöyle demiştir: Rasûlullah

“Allah’ın dilediği müstesna” hiçbir şeyi unutmazdı.

Bu görüşlere göre; şöyle denilmiştir: Allah’ın unutmasını dilediği şey müstesna. Şu kadar var ki; bu âyetin inişinden sonra, hiçbir şey de unutmamıştır.

Bir diğer açıklamaya göre, Allah’ın unutmasını dilemesi müstesna, bundan sonra unuttuğunu yine hatırlar. O halde Peygamber unutmuştur, fakat unuttuğunu hatırlamıştır. O, tam anlamıyla külli bir şekilde unutmuş değildir. Rivâyet olunduğuna göre namazda Kur’ân okurken bir âyet-i kerimeyi okumamış Ubeyy bu âyetin nesh olduğunu sanmış. Ona durumu sorunca: “Onu unuttum” diye cevab vermiştir.

Burada âyetin unutmayı sözkonusu ettiği de söylenmiştir. Yani yüce Allah’ın, sana unutturmayı diledikleri müstesnadır. İşte neshin anlamı budur. Yüce Allah’ın neshetmesini dilediği şeyler müstesna demektir, diye açıklanmıştır. İstisna da bir çeşit neshtir.

Bir diğer açıklamaya göre nisyan (unutmak), terk etmek anlamındadır. Yani yüce Allah, onun gereğince amel etmemekten seni koruyacaktır. Neshettiği için kendilerini terketmeni Allah’ın diledikleri müstesnadır. Bu açıklama amel hususunda bir neshtir. Birincisi ise kıraatte bir neshtir.

el-Ferğani dedi ki: Cüneyd’in meclisine oldukça engin bilgi sahibi kimseler gelir giderdi. Nahivci İbn Keysân da onun yanına gelirdi. Heybetli birisi idi. Bir gün: “Ey Ebû’l-Kasım yüce Allah’ın:

“Sana okutacağız ve unutmayacaksın” âyeti hakkında ne dersin?” diye sormuş. Cüneyd sanki bu hususta ona uzun zamandan beri soru sorulmuşcasına çabucak: “Gereğince amel etmeyi unutmayacaksın”, diye cevap verdi. Bunun üzerine İbn Keysan: Allah o ağza bir kötülük göstermesin. Senin gibi birisinin görüşü gerçekten kabul edilmeye değer, diye cevab verdi.

” …mayacak…” nefy içindir, nehy için değildir. Bunun nehy için olduğu ve sondaki “ye”nin (nehy için olması halinde yazılmaması gerekmekle birlikte) âyet sonlarının böyle oluşundan dolayı yazıldığı da söylenmiştir. Bu durumda anlam şöyle olur: Onu okumaktan ve tekrarlamaktan yana gaflete düşme! O takdirde onu unutursun. Maslahat dolayısıyla tilavetinin kaldırılması suretiyle, sana unutturmayı Allah’ın diledikleri müstesna.

Ancak birinci görüş, tercih edilen görüştür. Çünkü nehyden istisna yapılırsa bu ancak bilinen ve belirli bir süre için yapılır. Aynı şekilde sondaki “ye” harfi bütün mushaflarda yazıldığı gibi, kıraatte de bu şekildedir.

Allah’ın, indirmesini ertelemeyi dilediği kısmı müstesna, anlamında olduğu söylendiği gibi; anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Allah, o merayı kupkuru ve simsiyah hale getirdi. Bundan Allah’ın Âdemoğullarının ve davarların elde etmelerini dilediği kısım müstesnadır. O, böyle olmaz.

“Şüphe yok ki O, açık olanı” açığa vurulan söz ve ameli

“da bilir, gizli kalanı” gizlenen şeyleri

“de bilir.”

İbn Abbâs’tan kalbinde ve içinde olanları da bilir, diye açıkladığı nakledilmiştir. Muhammed b. Hatim dedi ki: O, açıktan verilen sadakayı da, gizli saklı olarak verilen sadakayı da bilir.

“Açık olan”, senin Kur’ân’dan ezberlediğin bölümlerdir.

“Gizli olan” ise senin kalbinde olup (ezberlediğin) bölümlerden nesholunanlardır, diye de açıklanmıştır.

Sana okutacağız, artık unutmayacaksın.

Diyanet Vakfı
6, 7. Sana (Kuranı) okutacağız; artık Allahın dilediği hariç, sen hiç unutmayacaksın. Şüphesiz Allah, açığı ve gizleneni bilir.

Kurtubi Tefsiri
Sana (Kur’ân’ı) okutacağız ve unutmayacaksın.

Ey Muhammed!

“sana” Kur’ân’ı

“okutacağız”, onu sana öğreteceğiz

“ve unutmayacaksın.” Onu iyiden iyiye ezberleyecek ve belleyeceksin. Bu açıklamayı İbn Vehb, Malik’ten rivâyet etmiştir.

Bu, yüce Allah’tan bir müjdedir. Ona apaçık bir âyet (bir mucize) verdiğini müjdelemektedir. Bu müjdede Cebrâîl’in, Peygambere okuduğu vahyi -kendisi okuması, yazması olmayan bir ümmî olmakla birlikte- ezberleyeceğine ve onu asla unutmayacağına dairdir.

İbn Ebi Necih’in rivâyetine göre Mücahid şöyle demiştir: Unuturum korkusuyla Peygamber zaman zaman gelen vahiyleri hatırlamaya çalışırdı. Ona: “Senin böyle bir külfete katlanmana gerek yok”, denildi.

Mücahid ve el-Kelbî dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a vahiy nâzil oldu mu Cebrâîl âyeti bitirir bitirmez Peygamber, unuturum korkusuyla hemen âyetin başını tekrarlamaya koyulurdu. Bunun üzerine:

“Sana okutacağız” ve bundan sonra da hiçbir şeyi

“unutmayacaksın”; bu hususta senin kendini külfete sokmana gerek yok, buyrukları nazil oldu.

Bu açıklamaya göre, bu âyetten sonra gelen istisnanın mahiyeti el-Ferrâ”nın dediği şekilde şöyledir: Allah’ın dilediği müstesna ve esasen O, senin herhangi bir şeyi unutmanı dilememiştir. Bu yönüyle yüce Allah’ın:

“Gökler ve yer ayakta durduğu müddetçe orada ebediyyen kalıcıdırlar. Rabbinin dilediği kadarı müstesna” (Hud, 11/108) âyetini andırmaktadır ki, O, böyle bir şeyi dilemeyecektir, demektir. Nitekim konuşma esnasında şöyle denilir: İstediğin herşeyi -benim istediğim müstesna ve sana vermeyi istemediklerim dışında- mutlaka herşeyi vereceğim, demekle birlikte; insanın içinde ona herhangi bir şeyi vermemek gibi bir niyet taşımaması haline benzer. İşte yeminler de buna göre değerlendirilir. Yeminlerde, yemin edenin niyeti, bütün hakkında olmakla birlikte istisna yapılır (inşaallah denilir).

Sonra onu karamsı bir çöp hâline getirdi.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.

Kurtubi Tefsiri
Sonra da onu kupkuru ve simsiyah hale getirendir.

“Sonra da onu, kupkuru ve simsiyah hale getirendir.” âyetindeki: “El-ğusâu” “Selin (aktığı zaman) vadinin kenarlarına attığı ot, bitki ve çerçöp” demektir. Şeddeli olarak “El-ğussâu” da aynı şeydir. Çoğulu; “El-eğsâu” …diye gelir.

Katade dedi ki: Bu kelime kuru olan şey demektir. Parçalanıp, kurumuş bulunan sebze ve ota; “Gusâu” ile “Heşim” denilir. Suyun etrafında bulunan çör-çöpe de; “Ğusâu” denilir. Nitekim şair şöyle demiştir:

“el-Müceymir denilen yerin, dağı sabah vakti, (etrafını saran) selden ve çörçöpden;

Sanki yün eğiren bir kirmenin çizdiği yörünge gibidir.”

Dilciler: “Ğasa’l-vâdi vecefen” “Vadi çörçöp getirdi ve bu gibi şeyleri bir kenara bıraktı” diye bir kullanım nakletmişlerdir. Aynı şekilde, suyun üstüne köpük ve fayda vermeyen şeyler, çıkacak olursa bu tabir kullanılır.

“El-ehvâ” “Simsiyah” de siyah demektir. Yani bitki aşırı yeşillikten dolayı siyahı andıran bir renge çalar. “El-hevetu” “Siyahlık” demektir. el-A’şâ da şöyle demiştir:

“Lemyâ’nın dudaklarında siyaha yakın, siyahı andıran bir renk vardır

Onun dişetlerinde soğuk bir tatlılık ve dişlerinde incelik vardır.”

es-Sıhâh’ta şöyle denilmektedir: “El-hevetu” “Dudakların esmerliği” demektir. “Raculun ehvâ” “Dudakları esmer adam” ile; “İmraetu hevâu” “Dudakları esmer kadın” denilir, “Kad heviyet” “Dudakları esmerleşti” demektir. Devenin rengi siyah ve sarı karışımı olursa; “Beırun ehvâ” denilir. Küçültme ismi -siyahak anlamında- “Useyvid” diyenlerin söyleyişine göre; “Ehin” …diye gelir.

Buradaki “simsiyah” anlamındaki lâfzın “mera” anlamındaki lâfzın hali olması da mümkündür, denilmiştir. O takdirde anlam şöyle olur: Sanki o meranın yeşilliği, siyaha çalar gibidir. İfade de: O siyaha çalan merayı çıkarandır ve sonra onu kupkuru yapandır, takdirinde olur. “Kad heviye’n-nebet” “Bitki siyaha çaldı” denilir. Bu kullanımı el-Kisâî nakletmiş ve şu beyiti zikretmiştir:

“Bir bahar yağmuru ki, yüksekçe tepelerinin bitkileri simsiyahtır,

Cesur yürekli atların içine daldığı.”

“Simsiyah” lâfzının

“kupkuru” lâfzının sıfatı olması da mümkündür. Anlam: O önceleri yeşilken daha sonra böyle oldu, demek olur. Ebû Ubeyde dedi ki: Yanmasından ve eskiliğinden dolayı onu siyaha dönüştürmüştür. Nemli olan bir şey kurudu mu siyahlaşır, kararır. Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: O yeşil merayı çıkardı. Bu yeşil mera kuruyunca yanmasından dolayı kararır. Sonunda rüzgarların ve sellerin alıp götürdüğü çörçöp olur. Bu; yüce Allah’ın, dünyanın parlak ve göz alıcı iken sonradan geçip gittiğine dair kâfirlere vermiş olduğu bir örnektir.

Ve O, otlağı çıkardı.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.

Kurtubi Tefsiri
O ki; mer’alar çıkaran,

“O ki, mer’alar çıkaran” dır. Mer’alardan kasıt, nebat ve yeşil ottur. Şair söyle demiştir:

“Mera, bazen toprağın üzerinde kalın bir tabaka oluşturmuş kerme (hayvan pisliği) üzerinde yeşerebilir.

Buna karşılık içteki kalp ağrıları olduğu gibi kalır.”

Ve O, takdir etti ve yol gösterdi.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.

Kurtubi Tefsiri
O ki; takdir edip, yol gösterendir.

“O ki takdir edip, yol gösterendir” âyetindeki: “Kaddera” “Takdir edip” âyetini Ali (radıyallahü anh) ile es-Sülemî ve el-Kisâî “dal” harfi şeddesiz olarak; “Kadera” diye okumuşlar, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. Her iki okuyuş da aynı anlamdadır. Yani her şekle (varlığa), kendisine uygun şekli verip öylece takdir etti.

“Yol gösterendir”, irşâd edendir.

Mücahid dedi ki: Bedbahtlığı ve mutluluğu takdir edip, doğruluk ve sapıklığı gösterendir. Yine ondan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: İnsana mutluluk ve bedbahtlığını gösterdi, davarları da mer’alara iletti.

Bir diğer açıklamaya göre, onların temel gıdalarını ve rızıklarını takdir etti. Eğer insan iseler onlara mÂişet yollarını gösterdi, eğer hayvan iseler onlara mer’alarını gösterdi.

İbn Abbâs, es-Süddî, Mukâtil ve el-Kelbî’den yüce Allah’ın:

“Yol gösterendir” âyeti hakkında şöyle dedikleri rivâyet edilmiştir: O yarattıklarına erkeğin dişiye nasıl ulaşacağını öğretmiştir. Nitekim Tâ-Hâ Sûresi’nde şöyle buyurmuştur:

“Rabbiniz bütün herşeye hilkatini verip, sonra da doğru yolu gösterendir,” Yani erkeği dişiye iletendir.

Atâ da şöyle demiştir: Herbir canlıya kendisine uygun olanı takdir edip yarattı ve ona iletti.

Eşyada menfaatleri yarattı, insana da, o eşyadan menfaatleri çıkartma yolunu gösterdi, diye de açıklanmıştır.

Bir diğer açıklamaya göre: O, her bir canlı için kendisine uygun olanı takdir etti ve onu uygun olana götüren yolu gösterdi. Ondan nasıl yararlanacağını öğretti.

Anlatıldığına göre, yılanın üzerinden bin yıl geçti mi kör olur. Yüce Allah, ona gözünü “râziyânic” denilen taze ot yaprağına sürecek olursa, gözlerinin göreceği ilhamını vermiştir. Bazan kendisi ile bu otun bulunduğu meskun yer arasında günlerce mesafenin bulunduğu bir çölde bulunur ve kör olmasına, mesafenin de uzaklığına rağmen bu kadar mesafeyi kateder ve sonunda buradaki bahçelerden birisinde bulunan râziyân ağacına atılır ve isabet etmemesi de sözkonusu olmaz. Gözlerini ona sürer ve yüce Allah’ın izniyle tekrar görür.

İnsanın sınırsız denecek kadar çok maslahatlarına, tesbit edilemeyecek kadar fazla olan gıda, ilaç gibi ihtiyaçlarına, din ve dünyasını ilgilendiren hususlarda hidayete iletilmesi, diğer taraftan hayvanların, kuşların, yeryüzündeki haşerelerin ilhamlara mazhar olmaları da çok geniş bir konudur ve pek büyük bir meseledir. Kimse bunları gereği gibi kuşatamaz, kavrayamaz. En yüce olan Rabbim, her türlü eksiklikten münezzehtir.

es-Süddi dedi ki: Yüce Allah, ceninin rahimde kalacağı süreyi dokuz ay, bundan daha az veya daha çok bir süre olarak takdir etmiş sonra da ona rahimden çıkış yolunu göstermiştir.

el-Ferrâ’ dedi ki: Yani o takdir etti, doğru yolu gösterdi ve saptırdı. Bunlardan birisini zikretmekle yetinmiştir. Yüce Allah’ın:

“Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler… bağışladı.” (en-Nahl, 16/81) âyetinde olduğu gibi.

Âyetin: Îmana davet etti, anlamında olma ihtimali vardır. Yüce Allah’ın:

“Ve muhakkak ki sen dosdoğru yola iletirsin.” (eş-Şura, 42/52) âyetinde olduğu gibi ki davet edersin demektedir. Peygamber, herkesi îmana davet etmiştir.

“Yol gösterendir”, yani o fiilleriyle onlara vahdaniyetinin delillerini, kendisinin Alîm ve Kadir (herşeyi bilen, herşeye güç yetiren) olduğunu göstermiştir.

“Takdir etti” anlamındaki lâfzın “dal” harfini şeddeli okuyanların bu okuyuşlarının “takdir etmek”den geldiğinde görüş ayrılığı yoktur. Yüce Allah’ın:

“Herşeyi yaratıp onu inceden inceye takdir ve tayin etmiştir.” (el-Furkan, 25/2) âyetinde olduğu gibi.

“Dal” harfini şeddesiz okuyanların bu okuyuşunun da “takdir”den gelme ihtimali vardır. O vakit, her iki okuyuş da aynı anlamda olur. Diğer taraftan “kudret ve mülk”den gelme ihtimali de vardır. O vakit, herşeye malik olup, dilediği kimseleri doğru yola ileten (hidayet veren)dir, demek olur.

Derim ki: Hocalarımdan birisini şöyle derken dinledim: O, yaratıp düzenleyendir, takdir edip hidâyete iletendir. İşte bu, yüce Allah’ın celâline yakışır şekilde bütün mahlukatının üstünde olduğunu açıklayıcı bir ifadedir.

Ki O, yarattı ve düzene koydu.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.

Kurtubi Tefsiri
O ki; yaratıp, düzenleyendir.

“O ki; yaratıp, düzenleyendir” âyetinde geçen

“tesviye”

“düzenleme”nin anlamı daha önceden el-İnfîtar Sûresinde (82/7. âyetin tefsirinde) ve başka yerlerde geçmiş bulunmaktadır. Yani o, yarattığını düzenli kılandır. O’nun yaratmasında karışıklık ve düzensizlik yoktur.

ez-Zeccâc dedi ki: Boyunu, posunu düzeltti, demektir. İbn Abbâs’ın: Yarattığı şeyleri güzel yarattı, diye açıkladığı rivâyet edilmiştir. ed-Dahhak dedi ki: Âdem’i yarattı ve onun yaratılışını düzenli kıldı.

Şöyle de açıklanmıştır: O, babaların sulblerinde yarattı, annelerin rahimlerinde düzenledi.

Bir diğer açıklamaya göre: Bedenleri yarattı ve kavrayışları düzenledi. İnsanı yaratıp, onu teklife hazırladı, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Tesbih et Rabbinin en yüce ismini.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5. Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.

Kurtubi Tefsiri
O en yüce Rabbinin ismini tesbih et!

Kur’ân okuyan bir kimsenin

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” âyetini okuduğu takdirde hemen arkasından

“Subhane rabbiye’l-a’lâ: En yüce Rabbimi tesbih ederim” demesi müstehabtır. Bunu -ileride geleceği üzere- Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile ashab ve tabiinden bir topluluk söylemiştir.

Cafer b. Muhammed, babasından, o dedesinden şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Yüce Allah’ın, Hizkıyâil diye anılan bir meleği vardır. O meleğin onsekizbin kanadı vardır. İki kanat arası mesafe beşyüz yıldır. İçinden: Arşın tamamını görebilir misin? diye bir soru geçti. Allah ona kanatları kadarını verdi. İki kanat arası mesafe beş yüz yıl olmak üzere otuzaltıbın kanadı oldu. Sonra yüce Allah ona: “Ey melek uç!” diye vahyetti. Yirmibin yıl kadar süre uçtu. Arş’ın bacaklarından birisinin üst noktasına ulaşamadı. Daha sonra yüce Allah, kanatlarını ve gücünü bir kat daha arttırdı ve ona uçmasını emretti. Otuzbin yıllık bir süre daha uçtu, yine oraya ulaşamadı. Yüce Allah, ona şunu vahyettı:

“Ey melek! Eğer sen bu kanatların ve bu gücünle Sûra üfürüleceği vakte kadar uçacak dahi olsan, Arşımın bacağına ulaşamazsın.” Bunun üzerine melek:

“Subhâne Rabbiye’l-a’lâ” dedi, yüce Allah da:

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” âyetini indirdi. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a: “Bunu secde ettiğiniz vakit söyleyin” diye buyurdu. Sadece sûrenin nüzulü ve secde halinde tesbihin söyleneceğini ifade eden son bölümleri: İbn Huzeyme, Sahih, I, 334; İbn Hibbân, Sahih, V, 225; Hâkim, Müstedrek, I, 347, II, 519; Dârimî, Sünen, I, 341; Ebû Davud, I, 230; İbn Mace, I, 287; Müsned, IV, 155.

Bu hadisi es-Sa’lebî “el-Arais” diye bilinen kitabında zikretmiş bulunmaktadır.

İbn Abbâs ve es-Süddi dedi ki:

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et!” âyeti, en yüce Rabbini tazim et, anlamındadır. Buradaki “isim” lâfzı sıladır. Bununla müsemma (ismin ad olduğu zat)ın tazimi kastedilmiştir. Lebid’in şu mısraında dediği gibi:

“Bir sene (doluncaya kadar ağlayınız), sonra da Selâm’ın ismi üzerinize olsun.”

Kötülüklerden, ilhad edenlerin (onun hakkında eğri ve yanlış yola sapanların) söylediklerinden Rabbini tenzih et, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Taberi’nin zikrettiğine göre anlamı, Rabbinin ismini, başkasına ismini vermekten, tenzih et, şeklindedir.

Sen huşu’ ve tazim edici olmaksızın O’nun adının anılması halinde gerekli saygıyı göstermeksizin Rabbini anmaktan ve O’nun ismini ağzına almaktan tenzih et, anlamında olduğu da söylenmiştir. Böyle diyenler “ism”i isim verme (adlandırma) anlamında kabul etmişlerdir. Ancak en uygunu ismin müsemmânın kendisi olmasıdır.

Nâfı’, İbn Ömer’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Allah’ın ismi, yüce oldu deme. Çünkü Allah’ın ismi en yüce olanın ta kendisidir.

Ebû Salih, İbn Abbâs’tan: En yüce Rabbinin emriyle namaz kıl, (diye açıkladığını) rivâyet etmektedir. O dedi ki: Bu da; Subhane Rabbike’l-a’lâ, demektir.

Ali (radıyallahü anh), İbn Abbâs, İbn Ömer, İbnu’z-Zübeyir, Ebû Mûsa ve Abdullah b. Mesud (radıyallahü anhnh)’dan rivâyet edildiğine göre; onlar bu sûreyi okumaya başladıklarında bu sûrenin başında böyle bir emir verildiği için bu emre uymak üzere; “Subhâne Rabbiye’l-a’lâ: en yüce Rabbimi tenzih ederim” derlerdi. O bakımdan bu husustaki okuyuşlarında onlara uymak tercih edilir. Yoksa “Subhane Rabbiye’l-a’la” sözü -bazı sapıkların söyledikleri gibi- Kur’ân’dandır, diye bu söz söylenmez.

Ubeyy’in kıraatinde bu âyetin: “Subhane Rabbiye’l-A’la” “En yüce Rabbimi tenzih ederim” şeklinde olduğu da söylenmiştir. İbn Ömer de bunu böylece okurmuş. Hadiste belirtildiğine göre Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bunu okuduğu vakit: “Subhane Rabbiye’l-a’la: en yüce Rabbimi tenzih ederim” dermiş Taberi, Câmiu’l-Beyân, XXX, 151; Süyûtî, el Câmiu’s-Sağir, I, 190; Beyhakî, Şuabu’l-îman, II, 377

Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: Bana Muhammed b. Şehriyar anlattı, dedi ki: Bize Huseyn b. el-Esved anlattı, dedi ki: Bize Abdu’r-Rahmân b. Ebi Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Îsa b. Ömer anlattı. O babasından şöyle dediğini nakletmektedir: Alî b. Ebi Talib (aleyhisselâm) namazda:

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” âyetini okudu sonra da: “Subhane Rabbiye’l-a’lâ: En yüce Rabbimi tenzih ederim” dedi. Namaz bittikten sonra kendisine:

“Ey mü’minlerin emiri, sen bunu Kur’ân’a ilave mi ediyorsun?” diye soruldu. O:

“Neden sözediyorsunuz?” deyince, onlar:

“Subhane Rabbiye’l-a’lâ (demeni kastediyoruz)” dediler. Ali:

“Hayır, bizler bir hususla emrolunmuştuk, ben de onu söyledim”, dedi.

Ukbe b. Amir el-Cüheni’den dedi ki:

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” âyeti nazil olunca, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem): “Bunu secde ettiğiniz vakit söyleyiniz” diye buyurdu Bu âyetin tefsirinin haştaraflarındaki ilk nota bakınız

Bütün bunlar (buradaki) “ism”in müsemmâ’nın kendisi olduğuna delil teşkil etmektedir. Çünkü onlar: “Subhane ismi rabbiye’l-a’lâ: En yüce Rabbimin ismini tenzih ederim” dememişlerdir.

Denildiğine göre ilk olarak “Subhâne Rabbiye’l-a’lâ” diyen kişi Mikâil (aleyhisselâm)’dır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Cebrâîl’e şöyle sormuş:

“Ey Cebrâîl! Bana namazda veya namazın dışında; Subhane Rabbiye’l-a’lâ diyen kimsenin sevabını bildir.” Cebrâîl şöyle demiş:

“Ey Muhammed! Bu sözü ister secde halinde, ister secde hali dışında söyleyen mü’min erkek veya kadına mutlaka onun Mizanından, Arş’tan, Kürsi’den ve dünyanın dağlarından daha ağır (sevab) konulur. Yüce Allah: “Kulum doğru söyledi. Ben herşeyin üstündeyim. Benim üstümde hiçbir gey yoktur. Ey meleklerim, Benim ona mağfiret ettiğime ve onu cennete koyduğuma şahitlik edin”, der. Bu kişi vefat etti mi Mikail her gün onu ziyaret eder. Kıyâmet günü oldu mu o kimseyi kanadı üzerinde taşır. Yüce Allah’ın huzurunda onu durdurur. “Ey Rabbim! Beni bunun hakkında şefaatçi kıl, ” der. Yüce Allah da: Seni ona şefaatçi kıldım, haydi onu cennete götür, diye buyurur.”

el-Hasen dedi ki:

“O en yüce Rabbinin ismini tesbih et” âyeti; en yüce Rabbin için namaz kıl, demektir. Bir başka açıklamaya göre; yüce Allah’ın isimleri ile dua et (namaz kıl)! Müşriklerin dua esnasında yaptıkları şekilde ıslık çalarak ve el çırparak değil, demektir.

Rabbini anarak sesini yükselt! anlamında olduğu da söylenmiştir. Cerir şöyle demiştir:

“Hacılar tesbih edip tekbir getirdikleri sürece yüce Allah da Tağliblilerin yüzlerini çirkin etsin!”

O hâlde kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Bu nedenle o kâfirlere mühlet ver, onlara azıcık mühlet ver!

“Bu nedenle, o kâfirlere mühlet ver, onlara azıcık mühlet ver!” Yani onları ertele. Allah’tan onların çabucak helâk edilmelerini isteme ve onların işleri hakkındaki tedbirine razı ol. Daha sonra yüce Allah’ın:

“Kılıç âyeti” diye bilinen; “Artık o müşrikleri nerede bulursanız öldürün” (et-Tevbe, 9/5) âyeti ile nesh oldu.

“Onlara … mühlet ver” lâfzı bir tekiddir. (Âyet-i kerimedeki şekilleriyle): “Mehhil” ile “Emhil” aynı anlamdadır. Tıpkı: “Nezzil” ile “Enzil” şekillerinin “indir” anlamında olduğu gibi. “Emhelehu” “Ona mühlet verdi” demektir. de “Mehelehu” da aynı anlamdadır, mastarı “Temhilân” diye; ismi de: “mühlet’dir. “El-İstimhâl” “Mühlet istemek, süre tanımak” demektir. “Temehhele fi emrihi” “İşinde ağır davrandı” anlamındadır. “Etmehelu’l-mehulâlen” “Ayağa kalktı, dikildi” anlamındadır. Yine; “El-Tumhilâl” “Durgunluk ve hareketsizlik” demektir, “Mehlen yâ fulân” “Yavaş ol, yumuşak ol” demektir.

“Azıcık”; İbn Abbâs’tan rivâyete göre; yakın bir zamana kadar, demektir. Katade “biraz” diye açıklamıştır. İfade: Onlara az bir mühlet ver, takdirindedir. Arapçada; “Ruveydan” lâfzı “Ruvd”un küçültme ismidir. Ebû Ubeyd bunu böyle açıklamış ve şu mısraı zikretmiştir:

“Sanki o ağır ağır yürüyen bir sarhoş (ya da; uyku sersemi) gibidir.”

“Ruveydan” “Yavaş ve ağır” demektir. “Ruveydeke” “Mühlet ver, süre ver” anlamındadır. Sondaki “kef” eğer: “Ef’ıl” “Yap” emir anlamını veriyor ise gelir, başka anlamlarda getirilmez. “Dal” harfinin harekelenmesi ise iki sakinin arka arkaya gelmesinden ötürüdür. Bundan dolayı mastarlar gibi nasbedilmiştir. Bu ise emir anlamında küçültme lâfzıdır. Zira bu küçültme; “İrvâd”den yapılan terhimden bir küçültmedir ve bu; “Evrade, yuvridu”nun mastarıdır. Bunun dört şekli sözkonusudur. Fiil isim, sıfat, hal ve mastar. İsim: “Ruveyd amran” “Amr’a süre tanı” kabilîndendir. Sıfat hali: “Sâru siren ruveydân” “Yavaşça yol aldılar” gibi ifadelerde kullanılır. “Sâra’l-kavmu ruveydan” “O adamlar yavaş olarak yürüdüler” kabilindeki ifadeler de haldir. Çünkü bu lâfız, marife ile bitişik geldiğinden o marife ismin hali olmuştur. Mastar olarak kullanımı da: “Ruveyde amru” şeklinde izafetli kullanımdır. Yüce Allah’ın; “Fedarbe’r-rikâb”

“Boyunlarını vurun” (Muhammed, 47/4) âyetinde olduğu gibi. Bütün bu açıklamaları el-Cevherî yapmıştır.

Âyet-i kerimedeki şekil ise bunlardan bir mastara sıfat olması şeklidir ki; “İmhâlen ruveyden”

“Onlara az bir mühlet (ver)” demek olur. Bununla birlikte hal olması da mümkündür. Azaplarının çabuk gelmesini istemeksizin onlara mühlet ver, süre tanı, demek olur.

Târik Sûresi’nin tefsiri burada sona ermektedir. Allah’a hamd olsun.

Ben de bir tuzak kuruyorum.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Ben de bir hile yaparım.

“Ben de bir hile yaparım.” Yani onların hile ve tuzak kurmalarının karşılığı olan ceza ile onları cezalandırırım.

Bedir günü, onların öldürülmeleri ve kimilerinin esir alınmaları şeklindeki musibetin kastedildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de

“Allah’ın hilesi” onların bilmedikleri bir yerden derece derece azaba yakınlaştırılmaları demektir. Bu anlamdaki açıklamalar yüce Allah’ın:

“Asıl, Allah onlarla alay eder.” (el-Bakara, 2/15) âyeti açıklanırken Bakara Sûresi’nin baştaraflarında yeteri kadarıyla geçmiş bulunmaktadır.

Onlar tuzak kuruyorlar.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Gerçekten onlar oldukça hile yapıyorlar.

“Gerçekten onlar” Allah’ın düşmanları

“oldukça hile yapıyorlar.” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a ve ashabına hile ve tuzaklar kuruyorlar.

O, boş bir söz değildir.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
O, bir şaka değildir.

“O” Kur’ân-ı Kerîm

“bir şaka” batıl ve oyuncak

“değildir.”

“Hezl: Şaka” ciddiyetin zıttıdır. “Hezele, yehzilu” “Şaka yaptı, yapar” denilir. Şair el-Kumeyt şöyle demiştir:

“Hergünde bize karşı ciddi davranılır, biz ise şaka ile geçiştiriyoruz.”

Şüphesiz o, ayırt edici bir sözdür.

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Şüphesiz o, kesinlikle ayırdedici bir sözdür.

“Şüphesiz o kesinlikle ayırdedici bir sözdür.” İşte yemin bu husus hakkındadır. Yani şüphesiz ki Kur’ân, hak ile batılı birbirinden ayırdeder. Bu kitabın baş taraflarında el-Hâris’in, Ali (radıyallahü anh)’dan rivâyet ettiği şu hadis de geçmiş bulunmaktadır: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim:

“Bu öyle bir kitabtır ki, onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin hükmü vardır. O ayırdedici bir sözdür. O bir şaka değildir. Herhangi bir zorba (zorbalık ederek) onu terkedecek olursa, Allah onun belini kırar. Kim hidayeti ondan başka bir yerde arayacak olursa, Allah onu saptırır.”

“Ayırdedici söz”den kastın daha önce bu sûrede geçmiş bulunan:

“Şüphe yok ki O, onu döndürmeye elbette güç yetirendir, O günde gizlilikler açığa çıkartılır” (8-9. âyeter) âyetindeki tehdit olduğu da söylenmiştir.

Ve çatlayan yere,

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Yarılan yere ki;

“Yarılan yere ki”, âyeti da bir başka kasemdir. Bitki, ağaç, meyve ve ırmakları dışarı çıkartarak yarılır. Bunun bir benzeri yüce Allah’ın:

“Sonra da yeri gereği gibi yararız” (Abese, 80/26) âyetidir.

(Abese Sûresi’ndeki) bu âyette yer alan “Es-Sad’ “

“Yarılan” lâfzı “yarmak” anlamındadır. Çünkü bitki de yeri yararak çıkar ve yer o dışarı çıkınca yarılır. Sanki bitkisi olan yere (yemin olsun) buyurulmuş gibidir. Çünkü bitki yeri yararak çıkar.

Mücahid de şöyle demiştir: Yürüyenlerin yardıkları yolları bulunan yer, demektir. Ekinli olan yer, diye de açıklanmıştır. Çünkü ekin için çift sürülürken yer yarılır. Ölüleri olan, diye de açıklanmıştır. Çünkü ölümden sonra dirilmeleri ve mahşere gelmeleri için yer, onların üzerinden yarılacaktır.

Andolsun dönüşlü göğe,

Diyanet Vakfı
11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. Dönüş sahibi olan (yağmur yağdıran) göğe, (nebat ile) yarılan yere yemin ederim ki Kuran, (hak ile batılı) ayıran bir sözdür. O, asla bir şaka değildir. Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım. Kafirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak (pek yakında desteğimiz sana gelecek).

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun, dönüşlü olan semaya.

“Yemin olsun dönüşlü olan” yani yağmuru olan

“semaya.” Çünkü her yıl semadan ardı arkasına yağmur yağar. Genel olarak müfessirler böyle demişlerdir. Dilciler de Er-Rac’”

“Dönüş” yağmur demektir, demişler ve suya benzettiği bir kılıcı nitelendiren el-Mütenahhil’in şu beyitini zikretmişlerdir:

“Su gibi beyazdır o, içerilere kadar işler

Kalabalıklar arasında (birisinin vücuduna) battı mı o yapayalnız kalır (görülmez olur.)”

el-Halil dedi ki: “Er-Rac’ ” “Bizzat yağmur” demektir. Aynı zamanda bahar bitkisi anlamına da gelir.

“Dönüşlü”, faydalı anlamındadır diye de açıklanmıştır. Yağmura; “Evben” “Dönüş” denildiği gibi, bazan: “Rac’an” “Dönüş” de denilebilir. Şair şöyle demiştir:

“O tepesine ancak bulutun sığındığı ve ancak yuvalarına dönen arılarla,

Yağmur damlalarının düştüğü, çok yüksek bir kale (gibi)dir.”

Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: Güneş, ay ve yıldızlar, semada (yerlerine) dönerler. Bir taraftan doğar, diğerinden batarlar.

Melekli (semâ) diye de açıklanmıştır. Çünkü onlar, kulların amelleri ile birlikte oraya geri dönerler. Bu bir kasemdir.

Artık onun ne bir gücü olur ne de bir yardımcısı.

Diyanet Vakfı
9, 10. Gizlenenlerin ortaya döküldüğü günde insan için ne bir güç ne de bir yardımcı vardır.

Kurtubi Tefsiri
Onun ne bir gücü olur, ne de bir yardımcısı.

“Onun” insanın ne

“bir gücü” kendisini koruyacak ve kollayacak

“bir gücü ne de” karşı karşıya bulunduğu bu hale karşı kendisine yardım edecek

“bir yardımcısı” olur.

İkrime’den rivâyet edildiğine göre o,

“onun ne bir gücü olur, ne de bir yardımcısı” âyeti hakkında şöyle demiştir: Bunlar hükümdarlardır. Kıyâmet gününde onların ne bir gücü olacaktır, ne de bir yardımcıları.

Süfyan dedi ki: Güçten kasıt aşiret, yardımcıdan kasıt ise antlaşmalıdır.

Bir diğer açıklamaya göre

“onun” bedeninde

“ne bir gücü olur, ne de” Allah’a karşı kendisini koruyacak ve kendisi dışında

“bir yardımcısı” olacaktır.

Bu da Katade’nin açıklaması ile aynı anlamı ifade eder.

Sırlar yoklandığı gün,

Diyanet Vakfı
9, 10. Gizlenenlerin ortaya döküldüğü günde insan için ne bir güç ne de bir yardımcı vardır.

Kurtubi Tefsiri
O gün gizlilikler açığa çıkartılır.

Gizliliklerin Açığa Çıkartılacağı Gün:

Âyeti, o insanı yeniden diriltemeye güç yetirendir, anlamında kabul edenlerin görüşüne göre: “Yevm”

“Gün” lâfzında âmil, yüce Allah’ın;

“güç yetirendir” (8. âyet) âyetidir. Bunda

“onu döndürmeye” (8. âyet) âyeti amel etmez. Çünkü bu durumda; “İnne”

“Şüphe yok ki” (8. âyet) âyetinin haberine muttasıl olan ifade ile sıla birbirinden ayrılmış olur.

“Şüphe yok ki O, onu döndürmeye elbette güç yetirendir” âyeti ile ilgili diğer görüşlere göre ise

“o günde” âyetindeki amil gizli bir fiildir. Bunda

“güç yetirendir” anlamındaki lâfız amel etmez. Çünkü bundan (onu döndürmeye güç yetirmekten) kasıt bunun dünyada olacağıdır.

“Açığa çıkartılır” sınanır, imtihan edilir, demektir. Ebû’l-Ğûl et-Tuhavî şöyle demiştir:

“Kahramanlıkları son bulmaz onların, velev ki onlar

Ardı arkasına çeşitli zamanlarda savaş ateşine düşseler bile.”

Bu beyitin ilk kelimeleri; “Teblâ bâletuhum” diye de rivâyet edilir. Bunun “te” harfini ötreli olarak; “Tublâ” diye rivâyet edenler, bu lâfzı ‘sınamak, denemek’:ten gelen bir kelime olarak kabul ederler. Bu rivâyete göre -kahramanlık anlamı verilen kelime olan-: “el-bâletu” hoşlanmayın anlamına gelir. Sanki: Onların bu hususta yani savaş hususunda hoşlanmadıkları bilinmez, demek istemiş gibidir. “Tublâ”

“Açığa çıkartılır” lâfzı da bilinir anlamına gelir. Bu durumda beyit: Onların -savaşa girseler dahi- savaştan hoşlanmadıkları bilinmez demek olur.

Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Bugünden önce sen beni küçümsüyordun

Bugün de ben seni tanıyorum artık ve sen de beni tanıyorsun.”

Bir önceki beyitin ilk kelimelerini “te” harfini üstün olarak: “Teblâ” diye rivâyet edenlerin rivâyetine göre de anlam şöyle olur: “Savaş onların aleyhine zaman zaman tekrarlanacak olsa dahi, onlar savaşmaktan yana zaaf göstermezler.” Çünkü zorlu işler insanın aleyhine tekrarlanacak olursa onu yıkar ve onu zayıf düşürür.

“Gizlilikler açığa çıkartılır.” Görünmeyen, saklı olan şeyleri dışarı çıkar ve görünür anlamında olduğu da söylenmiştir. Gizli olan ve saklı olan şeyler ise, insanın açığa vurmadığı hayır ya da şer türünden olup içinde saklayıp, dışa vurmadığı îman ya da küfür türünden herşeydir. Nitekim el-Ahvas şöyle demiştir:

“Kalbin içinde ve ciğerimde onun için saklı kalacaktır.

Gizli, saklı bir sevgi, gizliliklerin açığa çıkacağı günde.”

“Gizlilikler”in Mahiyeti İle İlgili Görüşler;

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir:

“Yüce Allah, dört hususta kullarına güveni esas kılmıştır, bunlar namaz, oruç, zekât ve gusüldür. İşte yüce Allah’ın kıyâmet gününde sınayacağı gizlilikler bunlardır.” Ebû Nuaym, Hilye, II, 193

Bu hadisi el-Mehdevî zikretmiştir.

İbn Ömer dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurduki:

“Üç husus vardır ki, kim onları gereği gibi korursa; o, gerçek anlamıyla Allah’ın dostudur. Kim de bunlara ihanet ederse o gerçek anlamda Allah’ın düşmanıdır. Namaz, oruç ve cünüblükten gusletmek.” Heysemî, Mecmâ’, I, 293.

Bunu da es-Sa’lebî zikretmiştir.

el-Maverdî, Zeyd b. Eslem’den şöyle dediğini zikretmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“Emanet üç husustur. Namaz, oruç ve cünüblük. Yüce Allah Âdemoğluna namazı emanet etmiş ve bu hususta ona güveni esas kılmıştır. O, dilerse namaz kılmadığı halde, namaz kıldım diyebilir. Yine yüce Allah, Âdemoğluna orucu emanet etmiş ve bu hususta ona güvenilmesini esas kılmıştır. Dilerse oruç tutmadığı halde, oruç tuttum diyebilir. Yine yüce Allah, cünüblük hususunda Âdemoğluna güveni esas kılmıştır. O dilerse gusletmediği halde guslettim diyebilir. Arzu ederseniz “o günde gizlilikler açığa çıkartılır” âyetini okuyunuz.” Maverdi, Nüket, VI, 248.

Bu hadisi es-Sa’lebî de Atâ yoluyla zikretmiş bulunmaktadır.

Eşheb’in rivâyetine göre; o şöyle demiştir: Ben Malik’e yüce Allah’ın:

“O gün gizlilikler açığa çıkartılır” âyeti hakkında şöyle sordum:

“Abdestin gizliliklerden olduğuna dair sana bir rivâyet ulaştı mı?” O şöyle dedi:

“Bu husus bana insanların söylediği sözler arasında ulaşmış bulunmaktadır. Rivâyet edeceğim bir hadis olarak ise bana böyle bir şey ulaşmış değildir. Namaz gizliliklerdendir, oruç gizliliklerdendir. Kişi isterse namaz kılmadığı halde namaz kildim diyebilir. Kalblerde bulunan hususlar da gizliliklerdendir ve Allah kullarına bunların karşılıklarını verir.”

İbnu’l-Arabî dedi ki: İbn Mes’ûd dedi ki: Emanet dışında şehidin bütün günahları bağışlanır, Abdest emanettendir, namaz ve zekât emanettendir. Bir kimsenin yanında emanet olarak bırakılan mal emanettendir. Bunun en ağır olanı ise emanet olarak bırakılan maldır. Kıyâmet gününde bu kişiye aldığı günkü şekliyle müşahhas olarak gösterilir ve ona gösterilen bu emanet cehennemin dibine atılır. Ona: Onu çıkart denilir, o da onun arkasından gider ve onu alıp boynuna koyar. Nihayet onu dışarı çıkartacağını ümit edeceği bir noktaya gelince üzerinden kayar, geri düşer. O da onun arkasından gider. Zaman uzayıp gittikçe onun bu hali de devam edip gidecektir.

Ubeyy b. Ka’b dedi ki: Ferci hususunda kadına güven duyulması emanettendir. Eşheb dedi ki: Süfyan bana dedi ki: Ay hali ve gebelik hususunda bu böyledir. Eğer: Ben ay hali olmadım ve ben hamileyim diyecek olursa, bu hususta kendisinin yalan söylediği bilinecek herhangi bir şey ortaya çıkmadığı sürece, onun dediği kabul edilir.

Hadiste şöyle denilmiştir: “Cünüblükten gusletmek emanettendir.”

İbn Ömer dedi ki: Yüce Allah, kıyâmet gününde gizli olan herbir sırrı açığa çıkartır ve bu, yüzlerde ya bir güzellik ya da bir çirkinlik olarak görülür. Allah herşeyi bilendir. Fakat meleklerin ve mü’minlerin alâmetlerini açığa çıkartır (böylece başkaları da bu gizlilikleri öğrenmiş olur).

Onu geri döndürmeye gerçekten kadirdir.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7, 8. İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı. (O su) sırt ile göğüs kafesi arasından çıkar. İşte Allah (başlangıçta bu şekilde yarattığı) insanı tekrar yaratmaya da kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki O, onu döndürmeye elbette güç yetirendir.

“Şüphe yok ki; O”, yani şanı yüce Allah

“onu döndürmeye” yani suyu geldiği yere geri çevirmeye

“elbette güç yetirendir.” Mücahid ve ed-Dahhak böyle açıklamıştır. Yine onlardan gelen rivâyete göre anlam şudur: O suyu tekrar omurgaya geri çevirmeye güç yetirendir. İkrime de böyle açıklamıştır.

Yine ed-Dahhak’tan anlamın şöyle olduğu rivâyet edilmiştir: O insanı önceden olduğu gibi tekrar suya döndürmeye güç yetirendir.

Ondan gelen bir diğer rivâyete göre anlam şudur; O, insanı yaşlılıktan gençliğe, gençlikten yaşlılığa döndürmeye güç yetirendir. el-Mehdevî’de de böyledir. el-Maverdî ve es-Sa’lebî de: Gençliğe, gençlikten nutfeye (döndürmeye güç yetirendir) demektir.

İbn Zeyd dedi ki: O, suyu çıkmamak üzere alıkoymaya güç yetirendir.

İbn Abbâs, Katade, el-Hasen ve yine İkrime şöyle demişlerdir: O, ölümden sonra insanı tekrar geri döndürmeye (yaratmaya) güç yetirendir. Taberi’nin tercih ettiği açıklama da budur. es-Sa’lebî dedi ki: Daha güçlü olan açıklama da budur. Çünkü yüce Allah:

“O gün, gizlilikler açığa çıkartılır” (9. âyet) diye buyurmaktadır.

el-Maverdî dedi ki: Âhirette onu dirilttikten sonra tekrar dünyaya geri döndürmeye güç yetirendir, anlamına gelme ihtimali de vardır. Çünkü kâfirler, o halde yüce Allah’tan dünyaya geri döndürülmeyi isteyeceklerdir.

Bel ile göğüs kemikleri arasından çıkar.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7, 8. İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı. (O su) sırt ile göğüs kafesi arasından çıkar. İşte Allah (başlangıçta bu şekilde yarattığı) insanı tekrar yaratmaya da kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
O su, omurga ile göğüs kemikleri arasından çıkar.

“O su, omurga” yani sırt

“ile göğüs kemikleri arasından çıkar.”

“Omurga” lâfzı dört şekilde kullanılır. “Sulb” ile “Sulub” şekillerinin her ikisi de kıraatte okunmuştur. Üçüncü şekil “lam” harfi üstün olarak; “Salebe” şeklinde, dördüncüsü ise “kaaleb” vezninde; “Saalebe” şeklindedir, el-Abbas’ın şu mısraında da bu şekilde kullanılmıştır:

“Sen bir omurgadan (sulbden) rahime taşınıyordun.”

“Göğüs kemikleri” anlamındaki “Et-terâib”in tekili “Teribetun” şeklinde gelir. Bu da göğüse gerdanlık takılan yeri ifade eder. Şair şöyle demiştir:

“Zayıf ve göbeksiz, beyaz tenli, göbeği sarkmamış,

Gerdanlığı ise ayna gibi parlak ve düzdür.”

“Omurga” ile erkekten, gelen,

“göğüs kemikleri” ile de kadından gelen kast edilmiştir. İbn Abbâs dedi ki:

“Göğüs kemikleri” gerdanlığın yeridir. Yine ondan, memeleri arasındaki yerdir, dediği nakledilmiştir. İkrime de böyle demiştir. Yine ondan rivâyet edildiğine göre

“kadının teraibi” (mealde; göğüs kemikleri) elleri, ayakları ve gözleridir. ed-Dahhak da böyle demiştir. Said b. Cübeyr: Gerdandır, demiştir. Mücahid omuzlar ile göğüs arasındaki yerdir demiştir. Yine ondan göğüstür, diye açıkladığı rivâyet edildiği gibi köprücük kemikleri olduğunu söylediği de nakledilmiştir.

İbn Cübeyr’in İbn Abbâs’tan naklettiğine göre

“göğüs kemikleri” bu taraftan dört kaburga kemiğidir demiştir. ez-Zeccâc’ın naklettiğine göre, göğüs kemikleri göğsün sağ tarafından dört kaburga kemiği, sol tarafından da dört kaburga kemiğidir. Mamer b. Ebi Habibe el-Medenî de şöyle demiştir: “Göğüs kemikleri” kalbin özüdür, çocuk da ondan meydana gelir. Arapça’da meşhur olan ise, bunların göğüs kemikleri ile göğsün boğaza yakın kemikleri olduğudur. Dureyd b. es-Simme şöyle demiştir:

“Eğer geri döner kaçarsanız, peşinize takılır sizlerin sırtına bineriz

Şayet üzerimize gelirseniz, bu sefer göğüslerinize bineriz.”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Sanki gerdanından görünen göğüs kemikleri bir elde bulunan ve uzun süre yanıp sönmeyen

Arabistan kirazı ağacından alev alev parlayan kor ateşmiş gibi göründü.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Ve zaferan göğüs kemikleri üzerindedir,

Gerdanı ve göğsünün üst tarafı onunla dolup taşmıştır.”

İkrime’den “göğüs kemikleri”nin göğüs olduğunu söylediği nakledilmiş. Semra da şu mısraı zikretmiştir:

“Onun göğüs (kemik)leri üzerinde inciden dizilmiş bir gerdanlık vardır.”

Zu’r-Rimme de şöyle demiştir;

“Hür göğüsler üzerinden gömleklerini yırttılar.”

Burada (mısranın ilk kelimesi) “hı” harfi ile “Sarahne” diye de rivâyet edilir ki; bu da “attılar” anlamındadır.

es-Sıhah’ta “teribetun” lâfzı “terâib”in tekili olup bu da köprücük kemiği ile göğüs arasında bulunan göğüs kemikleridir, denilmektedir.

Şair şöyle demiştir;

“İki memesi göğüs kemikleri üzerine yükseldi.”

El-Mûsakkib el-Abdi de şöyle demiştir:

“Ve göğüs kemiği üzerinde parıldayan altın,

Kırışıklığı bulunmayan fildişi rengi gibi.”

el-Cevherî’den başkaları da şöyle demiştir: Erkek için: “Eş-şedvetu” kadın için “meme” gibidir. el-Asmai: Memenin yuvasıdır demiştir. İbnu’s-Sikkît: Memenin etrafında bulunan ettir, diye açıklamıştır. İlk harfini ötreli söylersek hemzeli kullanırız, üstün söylersek hemzesiz kullanırız.

Tefsir’de şöyle denilmektedir: Erkeğin omurgasından çıkan sudan kemikler ve sinirler yaratılır. Kadının göğüs kemikleri arasından çıkan sudan da et ve kan yaratılır. Bu açıklamayı el-A’meş yapmıştır. Daha önce bu Al-i İmrân sûresinin baş taraflarında (3/6. âyet, 1. başlıkla) Peygamber efendimize merfû’ bir rivâyet olarak da geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun. el-Hucurat Süresi’nde de:

“Ey insanlar! Biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık” (el-Hucurat, 49/13) diye buyurulmaktadır. (Bu hususa dair açıklamalar) önceden (el-Hucurat, 49/13. âyet, 5. başlıkta) geçmiş bulunmakladır.

Denildiğine göre; erkeğin suyu beyinden iner, sonra hayalarda bir araya gelir. Bu yüce Allah’ın:

“Omurga… arasından çıkar” âyeti ile çelişmemektedir. Çünkü eğer beyinden iniyorsa elbette omurga ile göğüs kemikleri arasından geçer,

Katade dedi ki: Yani (o su) erkeğin omurgasından ve kadının göğüs kemiklerinden çıkar,

el-Ferrâ’dan nakledildiğine göre; arablardan bu kabilden ifadeler nakledilir. Buna göre;

“omurga… arasından” lâfzı

“omurgadan” demek olur.

el-Hasen dedi ki: Yani o su, erkeğin omurgasından ve yine erkeğin göğüs kemiklerinden, kadının da omurgasından ve yine kadının göğüs kemiklerinden çıkar. Diğer taraftan biz şunu biliyoruz ki; nutfe bedenin bütün cüzlerindendir. Bundan dolayı kişi anne babasına çokça benzer. Meninin çıkışından dolayı, bedenin tümünün yıkanmasındaki hikmet de işte budur. Aynı şekilde çokça cima’ eden bir kimse sırtında ve omurgasında ağrılar bulur. Bunun sebebi ise, daha önce onun sulbünde bulunan suyun boşalmasından başka bir şey değildir.

İsmail, Mekkelilerden

“omurga” anlamındaki lâfzı “lam” harfini ötreli olarak; “Sulub” diye okuduklarını rivâyet etmiştir. Bu okuyuş aynı şekilde Îsa es-Sakafî’den de rivâyet edilmiştir. el-Mehdevî bunu nakletmiş olup şöyle demiştir: Meninin erkeğin omurgası ile göğüs kemiklerinden çıktığını kabul edenlere göre

“çıkar” lâfzındakİ zamir suya racidir. Erkeğin omurgası ile kadının göğüs kemikleri arasında çıktığını kabul edenlere göre ise, zamir insana ait olur.

Bu kelime “sad” ve “lam” harfleri üstün olarak; “Saleb” diye de okunmuştur Bu lâfzın (önceden geçtiği üzere); “Sulb, sulub, salebe,saalebe” şeklinde döıt ayrı söyleyişi vardır. el-Accac dedi ki:

“Yüklü bulut gibi bir omurgadan…”

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın öğülmesi sadedinde de şöyle denilmiştir:

“Bir sulbden (omurgadan) rahime taşınırdın.”

Bu husustaki beyitler meşhur olup bilinmektedir.

Atılan bir sudan yaratıldı.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7, 8. İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı. (O su) sırt ile göğüs kafesi arasından çıkar. İşte Allah (başlangıçta bu şekilde yarattığı) insanı tekrar yaratmaya da kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
O, atılıp, dökülen bir sudan yaratılmıştır.

Daha sonra yüce Allah:

“O atılıp, dökülen bir sudan yaratılmıştır” diye buyurmaktadır ki, bu da sorunun cevabıdır,

“Atılıp, dökülen su” da menidir.

“Ed-Dafiku” “Suyun dökülmesi” demektir. “Defaktu’l-mâe, edfukuhu, defkan” “Suyu döktüm, dökerim” denilir. Bu durumda olan suya; “Mâun dâfikun” “Dökülen su” denilir ki; (kipi ism-i fail olmakla birlikte ism-i mef’ûl olan): “Medfuk” “Dökülen” anlamındadır, Nitekim “gizlenen sır” anlamında: “Sırrun kâtimun” “Gizli sır” demeleri de bu kabildendir. Zira bu tabir meçhul fiil olarak “Dufika’l-mâu” “Su döküldü” ifadesinden gelmektedir. Buna karşılık -aynı anlamda- “Defeka’l-mâu” denilmez. Diğer taraftan: “Defeka’llahu ruhehu” “Allah onun canını alsın” denilerek bir kimse hakkında ölmesi için beddua edilebilir.

el-Ferrâ” ve el-Ahfeş:

“Atılıp, dökülen bir sudan” rahime dökülen demektir, diye açıklamışlardar. ez-Zeccâc ise: Dökülme özelliği olan sudan, diye açıklamıştır. Zırhlı, oklu ve atlı kişi anlamında “Dâriu vefârisu vemâbilu” denilir. Bu aynı zamanda Sîbeveyh’in de görüşüdür. O halde: “Ed-Dâfiku: İleri derecedeki gücü ile atılan” demektir.

Burada erkeğin ve kadının suyu olmak üzere her iki suyu da kastetmiştir. Çünkü insan bu ikisinden yaratılmıştır, fakat her ikisi birbirine karıştığından ötürü yüce Allah, onların ikisini de tek bir su kılmıştır.

İkrime’nin İbn Abbâs’tan rivâyetine göre o, “atılıp, dökülen” lâfzını cıvık ve yapışkan diye açıklamıştır.

İnsan neden yaratıldığına baksın.

Diyanet Vakfı
5, 6, 7, 8. İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı. (O su) sırt ile göğüs kafesi arasından çıkar. İşte Allah (başlangıçta bu şekilde yarattığı) insanı tekrar yaratmaya da kadirdir.

Kurtubi Tefsiri
O halde, insan neden yaratılmış olduğuna bir bakıversin.

“O halde, insan” Âdemoğlu

“neden yaratılmış olduğuna bir bakıversin.”

Bu âyetin bundan önceki âyetlerle ilişkisi şudur. İnsana önce ilkin ne olduğuna ve ilkin hangi kanunlara tabi olarak yaratıldığına bakması tavsiye edilmektedir. Böylece onu yaratanın, kendisini yeniden yaratıp amellerinin karşılığını vermeye kadir olduğunu bilsin, bunun sonucunda da yeniden yaratılacağı ve amellerinin karşılığını göreceği gün için çalışsın. Kendisini korumakla görevli olan meleklere ancak nihayetinde kendisini sevindirecek şeyleri yazdırsın.

“Mimmâ hulika”

“Neden yaratılmış” lâfzı bir sorudur. “Hangi şeyden yaratılmış” demektir.

Her canın üzerinde mutlaka bir gözetleyici vardır.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Gökyüzüne ve tarıka (sabah yıldızına ) yemin ederim. Tarıkın ne olduğunu nereden bileceksin? (O, karanlığı) delen yıldızdır. Hiç kimse yoktur ki üzerinde bir koruyucu, bir denetleyici bulunmasın.

Kurtubi Tefsiri
Üzerinde bir gözetleyicinin bulunmadığı hiçbir nefs yoktur.

Katade dedi ki: Rızkını, amelini, ecelini tesbit ve muhafaza eden “hafaza” (melekleri kastedilmektedir.) Yine ondan şöyle dediği nakledilmiştir: Hayır ya da şer türünden amelini onun için tesbit edip, muhafaza eden, onunla birlikte bulunan melek demektir. Bu âyet, yeminin cevabıdır.

Cevabın:

“Şüphe yok ki O, onu döndürmeye elbette güç yetirendir” (8. âyet) âyeti olduğu da söylenmiştir ki, bu görüş et-Tirmizi Muhammed b. Ali’nin görüşüdür.

“İn”: Edat şeddelisinden hafifletilmiştir. “Mâ” da tekid içindir. Yani şüphesiz herbir nefsin üzerinde bir koruyucu vardır.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Mutlaka herbir nefsin üzerinde onu kadere sağsalim teslim edinceye kadar, afetlere karşı koruyan bir koruyucu vardır. .

el-Ferrâ’ dedi ki: Koruyucu Allah tarafındandır. Onu takdirlere sağsalim teslim etsin diye onu korur. el-Kelbî de böyle demiştir.

Ebû Ümâme dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Herbir mü’min ile birlikte -onun aleyhinde bir kader tayin edilmediği sürece- onu koruyan yüzaltmış melek vardır. Göz bunlar arasındadır. Sineklerin bal tabağına düşmeleri nasıl kollanıyorsa onu da yedi melek koruyup kollar. Eğer kul göz kırpacak bir süre kadar dahi kendisine bırakılacak olursa, şüphesiz şeytanlar onu kapar götürür.” Heysemi, Mecma’, VII, 209.

İbn Âmir. Âsım ve Hamza “Lemmâ” lâfzını “mim” harfini şeddeli okumuşlardır. “Mâ kullu nefsin illâ aleyhâ hâfiz” “Üzerinde kuruyucu olmayan hiçbir nefs yoktur” demektir. Bu Huzeylilerin lehçesidir. Mesela onlar: “Neşdetuke lemmâ kumte” “Mutlaka kalkasın diye sana yemin veriyorum” derler. Diğerleri ise -belirttiğimiz gibi- tekid edici zaid bir lâfız okrak şeddesiz okumuşlardır.

Bu âyetin bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir:

“Onun önünden, arkasından kendisini Allah’ın emri ile gözetleyip, koruyan izleyicileri vardır.” (er-Ra’d, 13/11) Önceden de geçtiği üzere.

Koruyan’ın şanı yüce Allah’ın kendisi olduğu da söylenmiştir. Şayet O’nun bu varlıkları koruması olmasaydı bunlar kalamazlardı.

Koruyan’ın aklı olduğu da söylenmiştir. Akıl insanı kendi menfaatine olan şeylere iletir ve kendisine zarar verecek şeylerden onu alıkoyar.

Derim ki: Akıl ve benzerleri araçtır. Gerçekte koruyucu ise yüce Allah’tır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah en hayırlı koruyucudur.” (Yusuf’, 12/65) Bir başka yerde de şöyle buyurmaktadır:

“De ki: Gece ve gündüz Rahmâna karşı sizi kim koruyabilir?” (el-Enbiya, 21/42) ve benzeri başka âyetler.

Delip geçen yıldızdır.

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Gökyüzüne ve tarıka (sabah yıldızına ) yemin ederim. Tarıkın ne olduğunu nereden bileceksin? (O, karanlığı) delen yıldızdır. Hiç kimse yoktur ki üzerinde bir koruyucu, bir denetleyici bulunmasın.

Kurtubi Tefsiri
O, delip geçen yıldızdır.

İbn Abbâs: Bu oğlaktır demiştir. Yine ondan ve Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahü anhüma) ile el-Ferrâ’dan nakledildiğine göre

“delip geçen yıldız” yedinci semadaki bir yıldızdır. Bu semada, o yıldızdan başka yıldız bulunmaz. Sair yıldızlar semada yerlerini aldıklarında bu yıldız da onların semasına iner ve onlarla birlikte bulunur. Sonra da yedinci semadaki yerine geri döner. Bu yıldız Zuhal (Satürn)dir. O bakımdan bu inerken de bir Tarık’tır, yerine çıkarken de bir Tarık’tır.

el-Ferrâ’, kuş yükseldiği vakit; “Sekabe’t-tâiru” denildiğini nakletmektedir.

Ebû Salih, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), Ebû Talib ile birlikte oturuyor idi. Bir yıldız düştü, yeryüzünün her tarafı aydınlandı. Ebû Talib bundan korktu ve:

“Bu nedir?” dedi. Peygamber şöyle buyurdu:

“Bu kendisi ile (şeytanların) taşlandığı bir yıldızdır, bu yüce Allah’ın âyetlerinden bir âyettir.” Ebû Talib bu işe hayret etti ve:

“Yemin olsun göğe ve Tarık’a” âyeti nazil oldu. el-Vâhidi, Esbâbu Nüzûli’l-Kur’ân, s. 476.

Yine İbn Abbâs’tan rivâyet edildiğine göre şöyle demiştir:

“Yemin olsun göğe ve Tarık’a” semaya ve onda yükselen şeylere demektir. Yine İbn Abbâs ve Atâ’dan:

“Delip geçen” şeytanın kendisi ile taşlandığı yıldızdır, diye açıklamış oldukları rivâyet edilmiştir.

Katade dedi ki: Bu âyet diğer yıldızlar hakkında da umumidir. Çünkü bu yıldızların hepsi geceleyin doğarlar. Geceleyin sana gelen herbir şeye; “Târik” denilir. Şair şöyle demiştir:

“Senin gibi hamile ve süt emziren nice kadına geceleyin gittim de,

Nazarlık taktığı yahut süt emzirdiği evladı ile ilgilenmekten alıkoydum onu.”

Yine bir başka şair şöyle demektedir:

“Görmediniz mi beni, geceleyin (ona) gittiğim her seferinde

Koku sürünmemiş olsa dahi, onda bir hoş koku gördüğümü?”

Buna göre “Târik” yıldız için cins isimdir. Ona bu ismin veriliş sebebi geceleyin görülmesidir. Şu Hadîs-i şerîfte de (bu lâfız) bu anlamda kullanılmıştır: “Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kocası yanında bulunmayan hanım, (etek) traş(ı) olsun, saçı başı birbirine karışmış kadın taransın diye, yolculuktan dönenin hanımının yanına geceleyin (habersiz) girmesini yasaklamıştır.” Bu manadaki hadisler için bk: Buhârî, V, 2008, 2009: Müslim, III, 1527; Müsned, III. 298, 355.

Araplar geceleyin bir yere giden herkese “Târik” derler. Geceleyin gelen bir kimseye; “Taraka fulanun” “Filan geceleyin geldi” denir. Fiil; “Taraka, yetruku, turukan” “Geceleyin geldi gelir, geceleyin gelmek” …diye gelir. Bu işi yapan kimseye de (ism-i fail): “Târık” denilir. İbnu’r-Rumî şöyle demiştir:

“Ey başlangıcı vaktinde sevinip, geceleyin uyuyan kişi!

Kötü musibetler bazan seher vakti gelebilirler.

Baş tarafı hoş olan bir gece dolayısıyla sevinme sakın!

Nice gece sonları ateşler körükler.”

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: Târik, kendisine ‘sabah yıldızı” denilen bir yıldızdır. Hind’in söylediği şu beyitte de bu anlamdadır:

“Bizler, yani Tarık’ın kızları

Yastıklar (değerli yaygılar) üzerinde yürürüz.”

Yani bizim babamız, şeref itibariyle aydınlık saçan yıldız gibidir.

el-Maverdî dedi ki: “Tark”ın asıl anlamı dövmektir. (Balyoza, büyük çekice) “mitraka” denilmesi de burdan gelmektedir. Geceleyin gelen kimseye “Târık” deniliş sebebi, yerine ulaşmak için (kapı ve benzerlerini) “çalmaya” ihtiyacı oluşundan dolayıdır. Bazıları da şöyle demiştir: Tark, gündüz de olabilir. Çünkü Araplar: “Eteytuke’l-yevme tarkateyni” “Bugün sana iki tarka (defa) geldim.” derler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır: “Euzu bike min şerri tavâriki‘l-leyli ve’n-nehâri illâ târikân yetruku bihayrin yâ Rahmân” “Geceleyin ve gündüzün gelenlerin şerlerinden -hayır ile gelip kapıyı çalan müstesna- Sana sığınırım, ey Rahmân!” Muvatta’, II, 950; Nesâî, es-Sünenu’l-Kübrâ, VI, 237; Taberânî, Evsat, I, 19, Kebir, IV, 114, XXV, 12

Şair Cerir bu fiili kullanarak şöyle demiştir

“Kalbleri avlayan çaldı kapını; fakat bu vakit

Ziyaret zamanı değildir “esenlikle geri dön” (dedim ona).”

Daha sonra yüce Allah (Tarık’ı) açıklayarak şöyle buyurmaktadır:

“Tarık’ın ne olduğunu ne bildirdi sana? O delip, geçen yıldızdır” âyetindeki: “Es-sâkib”

“Delip, geçen;” aydınlatan, aydınlık saçan, demektir. “Şihâbun sâkibun” “Parlak, delici bir alev” (es-Saffat, 37/10) âyetinde de bu anlamda kullanılmıştır. “Sekabe, yeskubu, sukuben ve sikâbeten” “Aydınlattı, aydınlatır, aydınlatmak” ifadeleri aydınlatmayı anlatmak için kullanılır. (Buna göre) “delip geçmesi” onun aydınlatması, ışık saçması demektir. Araplar: “Ateşini aydınlat (alevlendir)” anlamında; “Eskib nârake” derler. Şair de şöyle demiştir:

“İnsanlar onu (ününü) etrafa yaydılar, sanki o,

Çalıçırpı ile yakılıp alevlendirilmiş yükseklerdeki bir ateş gibidir.”

Mücahid: Delip geçen: Alev ve hararet saçan demektir. el-Kuşeyri dedi ki: Çoğunluk “Târik” ve “Sâkıb’ın kendileriyle genel anlamın kastedildiği -Mücahid’den de zikrettiğimiz gibi- bir cins ismi olduğu kanaatindedir.

“Tarık’ın ne olduğunu ne bildirdi sana?” âyeti da kendisine yemin içilen bu vatlıkların şanının büyüklüğüne işaret etmek içindir.

Süfyan dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de: “Vemâ edrâke”

“Sana ne bildirdi?” diye varid olmuş herbir hususu ona (Peygambere) haber vermiştir. “Vemâ yudrike”

“Sen nerden bileceksin” diye soru sorulmuş herbir şey de ona (Peygambere) bildirilmemiştir.

Târıkın ne olduğunu sana ne bildirdi?

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Gökyüzüne ve tarıka (sabah yıldızına ) yemin ederim. Tarıkın ne olduğunu nereden bileceksin? (O, karanlığı) delen yıldızdır. Hiç kimse yoktur ki üzerinde bir koruyucu, bir denetleyici bulunmasın.

Kurtubi Tefsiri
Tarık’ın ne olduğunu ne bildirdi sana?

Târik, yıldız demektir. Nitekim yüce Allah;

“Tarık’ın ne olduğunu ne bildirdi sana? O, delip geçen yıldızdır.” âyetiyle bunu açıklamaktadır. Hangi yıldız olduğu hususunda da görüş ayrılığı vardır. Bunun yedinci semada bulunan gezegen olan Zuhal (Satürn) olduğu söylenmiştir. Bunu Muhammed b. el-Hasen (b. Miksem, Ebû Bekir el-Attar) Tefsir’inde zikretmiş ve bu hususta birtakım haberler kaydetmiştir. Bunların ne kadar sahih olduğunu en iyi bilen Allah’tır.

İbn Zeyd: Bu yıldız Ülker yıldızıdır demiştir. Yine ondan, bu yıldızın Zuhal (Satürn) olduğu da nakledilmiştir, el-Ferrâ” da böyle demiştir.

Andolsun göğe ve Târıka,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4. Gökyüzüne ve tarıka (sabah yıldızına ) yemin ederim. Tarıkın ne olduğunu nereden bileceksin? (O, karanlığı) delen yıldızdır. Hiç kimse yoktur ki üzerinde bir koruyucu, bir denetleyici bulunmasın.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun göğe ve Tarık’a;

“Yemin olsun göğe ve Tarık’a”; âyetinde, iki şeye yemin edilmektedir.

“Göğe” bir yemin,

“Tarık’a” da bir diğer yemindir.

Korunmuş bir levhada.

Diyanet Vakfı
21, 22. Hakikatte o (yalanladıkları, aslı) levh-i mahfuzda bulunan şerefli Kurandır.

Kurtubi Tefsiri
Levh-i Mahfuz’dadır.

“Levh-i Mahfuzdadır.” Yani, yüce Allah tarafından şeytanların kendisine ulaşmasından yana koruma altında bulunan bir Levh’de yazılıdır. Bunun Ümmü’l-Kitab olduğu da söylenmiştir. Kur’ân-ı Kerîm ve sair kitablar ondan intinsah edilmiştir.

ed-Dahhak, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Levh, kırmızı bir yakuttandır. Üst tarafı Arş’a bağlanmıştır, alt tarafı ise Mâtiryûn diye anılan bir meleğin kucağındadır. Onun yazısı da nurdur, kalemi de nurdur. Yüce Allah, her gün ona üçyüzaltmış defa bakar. Mutlaka bunların herbirisinde dilediğini yapar. Düşük durumda olanı yükseltir, yüksek durumda olanı alçaltır. Fakir bir kimseyi zengin kılar, zengini fakir kılar. Öldürür, diriltir, dilediği herşeyi yapar. O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur.

Enes b. Malik ve Mücahid dedi ki: Yüce Allah’ın sözkonusu ettiği Levh-i Mahfuz İsrafil’in alnındadır.

Mukâtil dedi ki: Levh-i Mahfuz Arşın sağ tarafındadır.

Yaratıkların, yaratılmışların çeşitlerinin durumlarının açıklamasının bulunduğu, ecellerinin, azıklarının ve amellerinin sözkonusu edildiği, haklarında uygulanacak olan hüküm ve kazalar, işlerinin akibetlerinin belirtildiği Levh-i mahfuz ile Ummu’l-Kitab aynı şeylerdir,

İbn Abbâs dedi ki: Yüce Allah’ın Levh-i Mahfuz’a yazdığı ilk şey şudur: “Şüphesiz ki Ben Allah’ım, Benden başka hiçbir ilâh yoktur. Muhammed Benim Rasûlümdür. Her kim Benim kazama teslimiyet gösterir, belalarıma sabreder, nimetlerime şükredecek olursa, Ben onu sıddîk olarak yazarım, sıddiklarla birlikte onu diriltirim. Kim kazama teslimiyet göstermez, belâma karşı sabretmez, nimetlerime şükretmezse Benden başka bir ilâh edinsin.”

el-Haccac, Muhammed b. el-Hanefiyye (radıyallahü anh)’a bir mektub yazarak onu tehdit etmişti. Muhammed İbnu’l-Hanefiyye ona şunları yazdı: “Bana ulaştığına göre yüce Allah her gün Levh-i mahfuza üçyüzaltmış defa nazar eder. Kimisini aziz, kimisini zelil eder. Kimisini belaya maruz bırakır, kimisini sevindirir, dilediği herşeyi yapar. Belki bu nazarlarından birisi seni bizzat kendinle meşgul eder, sen onunla uğraşır ve (bana zarar verecek) vakit bulamazsın.”

Müfessirlerden kimisi şöyle demiştir: Levh, meleklere parıldayan ve onların da kendisini okudukları bir şeydir.

İbnu’s-Semeyka’ ve Ebû Hayve: “Kur’ân’un mecidun” “Mecid (çok şerefli) olanın Kur’ân’ı” diye izafet olarak okumuşlardır ki, Mecid (çok şerefli) bir Rabbin Kurân’ı demek olur.

“Levh-i mahfuzdadır” anlamındaki âyeti da Nafi: “Fi levhin mahfuzun” “Bir levhtedir, korunmuştur” şeklinde, Kur’ân’ın sıfatı olmak üzere merfu okumuştur. Yani daha doğrusu o çok şerefli ve bir levhte korunmuş Kur’ân’dır, anlamındadır. Diğerleri ise (mahfuz lâfzını) cer ile “levh’in sıfatı diye okumuşlardır.

“Levh” lâfzının “lam” harfinin fethalı okunacağında kıraat âlimlerinin ittifakı vardır. Bundan tek istisna Yahya b. Ya’mer’den gelen rivâyettir. O “lam” harfini ötreli olarak “luvhin” diye okumuştur ki, “o parıldar” demek olur. O, nurlu, yüce ve şereflidir.

ez-Zemahşerî dedi ki: “El-luh” “Hava” demektir. Yani “lûh” içinde Levh’in bulunduğu yedinci semanın üstündedir. es-Sıhah ta da şöyle denilmektedir: “Lâhe’ş-şey’u, yeluhu, levhan” “O şey göründü, görünür” demektir. “Lâhehu’s-sefer” “Yolculuk onu değiştirdi”; “Lâhe, levhan ve levâhen” “Susadı, susamak” demektir, “El-lâhu” da aynı onun gibidir. “El-levh” “Kürek kemiği ve enîi olan herbir kemik” demektir. “El-levh” “Üzerinde yazı yazılan (tahta)”dır. Ötreli olarak; “El-luh” “Sema ile arz arasındaki hava (boşluğu)” demektir.

Hayır! O, şanlı bir Kur’an’dır,

Diyanet Vakfı
21, 22. Hakikatte o (yalanladıkları, aslı) levh-i mahfuzda bulunan şerefli Kurandır.

Kurtubi Tefsiri
Daha doğrusu o, çok şerefli bir Kur’ândır.

“Daha doğrusu o, çok şerefli bir Kur’ândır.” Şerefi, cömertliği, bereketi sonsuzdur. O insanların ihtiyaç duydukları din ve dünya ahkamına dair bir açıklamadır. Müşriklerin iddia ettikleri gibi değildir.

“Mecid: Çok şerefli” yaratılmamış anlamındadır, diye de açıklanmıştır.

Oysa Allah onları çepeçevre kuşatmıştır.

Diyanet Vakfı
Allah onları arkalarından kuşatmıştır.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki Allah, onları arkalarından kuşatandır.

“Halbuki Allah, onları arkalarından kuşatandır.” Yani Fir’avun’un başına indirdiği belaların benzerini bunların başına indirmeye kadirdir. Etrafı kuşatılan kimse tıpkı muhasara altına alınmış bir kimse gibidir. Allah, onları çok iyi bilendir. O bakımdan Allah, onları cezalandıracaktır, demek olduğu da söylenmiştir.

Fakat inkâr edenler hâlâ yalanlama içindedir.

Diyanet Vakfı
Doğrusu inkarcılar (gerçeği) yalanlayıp dururlar.

Kurtubi Tefsiri
Hayır! Bu kâfir olanlar yalanlamaktadırlar.

“Hayır!” Şu sana îman etmeyen,

“bu kâfir olanlar” kendilerinden öncekilerin yaptıkları şekilde seni

“yalanlamaktadırlar.”

Özellikle Fir’avun ve Semûd’u sözkonusu etmesi, Semûd’un Arap topraklarında yaşamış olmaları, onların kıssalarının Araplarca -eski dönemlerde yaşamış olanlardan olmakla birlikte- meşhur olmasıdır. Fir’avun’un durumu da kitab ehli ve diğerleri nezdinde meşhur idi, O da son dönemlerde helâk edilenlerdendi, Böylelikle bu ikisinin sözkonusu edilmesi, helâk hususunda kendileri gibi olanların da helâk edileceğine delil olmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Firavun ve Semud’un,

Diyanet Vakfı
17, 18. Orduların, Firavun ve Semudun (uğradıkları felaketin) haberi sana geldi mi?

Kurtubi Tefsiri
Fir’avun ile Semûd’un.

Sonra bunların kim olduklarını açıklayarak: “Fir’avun ile Semûd’un” diye buyurmaktadır. Burada bu iki lâfız da

“ordular” anlamındaki lafızdan bedel olarak cer konumundadırlar. Yani, şüphesiz ki sen, bunların peygamber ve rasulllerini yalanlamaları üzerine Allah’ın onlara neler yaptığını bilmiş bulunuyorsun.

Sana orduların haberi geldi mi?

Diyanet Vakfı
17, 18. Orduların, Firavun ve Semudun (uğradıkları felaketin) haberi sana geldi mi?

Kurtubi Tefsiri
Geldi ya sana! O orduların haberi,

“Geldi ya sana! O orduların haberi!” Yani ey Muhammed, o kâfir ve peygamberlerini yalanlayan toplulukların haberi sana gelmiş bulunmaktadır.

Bu âyet ile ona (Peygambere) ünsiyet vermekte ve onu teselli etmektedir.

Dilediğini yapandır.

Diyanet Vakfı
Dilediği şeyleri mutlaka yapandır.

Kurtubi Tefsiri
Ne dilerse yapandır.

“Ne dilerse yapandır.” Dilediği hiçbir şeyi engelleyecek kimse yoktur.

ez-Zemahşerî dedi ki:

“…yapandır” âyeti hazfedilmiş bir mübtedânın haberidir Burada; “Fa’âlun”

“Yapandır” şeklinde gelmesi, O’nun dileyip, yaptığı şeylerin son derece çok oluşundan dolayıdır.

el-Ferrâ” dedi ki; Bu âyet tekrar ve isti’nâf olmak üzere merfu gelmiştir. Çunku katıksız hır nekredir.

Taberî de şöyle demiştir

“Yapandır” anlamındaki lâfzın katıksız bir nekre olmakla birlikte ref ile gelmesi.

“O, çok mağfiret eden, pek sevendir” anlamındaki âyetin irabına tabi kılmak suretiyledir.

Ebû’s-Sefer’den şöyle dediği nakledilmiştir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından bir grub, Ebû Bekir (radıyallahü anh)’ın hastalığında onu ziyaret etmek üzere girdiler ve:

“Sana bir doktor getirelim mi?” dediler, O:

“Doktor beni gördü” dedi.

“Sana ne dedi?” diye sordular:

“Ben dilediğimi yapanım, dedi” diye cevab verdi.

Şanlı Arş’ın sahibidir,

Diyanet Vakfı
Arşın sahibidir, çok yücedir.

Kurtubi Tefsiri
Arş’ın sahibidir, Mecîd’dir.

“Arş’ın sahibidir, Mecîddir.” Âsım dışında kalan Kûfeliler:

“Mecîd”

“Arş’ın sahibi” şeklinde kesreli ve

“Arş”ın sıfatı diye okumuşlardır. “Rabbinin” lâfzının sıfatı diye de açıklanmıştır. Yani senin Mecid olan Rabbinin azâb ile yakalayışı pek çetindir. Burada arada başka ifadelerin girmesi (ona sıfat olmasına) engel değildir. Çünkü bunlar da şiddeti açıklamak bakımından sıfat hükmündedirler.

Diğerleri ise; “Zu” “Sahib” lâfzının sıfatı olarak ref ile okumuşlardır ki bu da yüce Allah’dır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim bu okuyuşu tercih etmişlerdir. Çünkü Mecd, kerem ve lütuftaki en ileri dereceyi ifade eder. Şanı yüce Allah da bununla muttasıftır. Bununla birlikte el-Mü’minün Sûresinin sonlarında (23/116. âyet-i kerimede) yüce Allah’ın arşı “el-Kerîm” olmakla nitelendirilmiş bulunmaktadır.

Araplar der ki: “Fi kulli şecerin nârun, ve estemcede’l-merhu ve’l-afâru” “Her ağaçta ateş vardır fakat bu bilhassa merh ve afar denilen ağaçlarda çok daha fazladır.” Yani bunlardaki ateş en ileri derecededir ki, bunlardan kolaylıkla (birbirlerine sürtmek suretiyle) ateş alınır.

“Arş’ın sahibi” mutlak mülk ve saltanatın sahibi demektir. Nitekim “filan kişi mülkünün tahtı üzerindedir” denilir, isterse o fiilen tahtın üzerinde olmasın. “tulle arşuhu” “Saltanat ve egemenliği gitti” de denilir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-A’raf Sûresinde. (7/54. âyetin tefsirinde) ve özellikle de “Kitabu’l-Esnâ fi Şerhi Esmaillahi’l-Hüsnâ” adlı eserimizde geçmiş bulunmaktadır.

O, çok bağışlayandır, çok sevgili olandır.

Diyanet Vakfı
O, çok bağışlayan ve çok sevendir.

Kurtubi Tefsiri
O, çok mağfiret eden, pek sevendir.

“O, çok mağfiret eden” mü’min kullarının günahlarını çokça örtüp, günahları sebebiyle onları rezil ve rüsvay etmeyen, gerçek dostlarını “pek sevendir.”

ed-Dahhâk, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet eder: (Vedûd) tıpkı sizden bir kimsenin kardeşine müjde ve sevgi vermeyi istemesi gibi (sever)

Yine ondan rivâyete göre

“el-Vedüd: pek seven” gerçek dostlarının günahlarını bağışlayarak onlara sevgi gösterendir. Mücahid: Gerçek dostlarına çokça sevgi gösteren demek olup, burada “feûl” veznindeki lâfız “fail” anlamındadır.

İbn Zeyd: Rahîm (pek merhametli) demektir diye açıklamıştır. el-Müberred, İsmail b. İshak’dan naklettiğine göre Vedûd, çocuğu olmayan demektir, demiş ve şairin şu beyitini zikretmiştir:

“Ve ben, korku ve dehşet zamanlarımda (savaşta) çıplak (eğersiz)

Binilmesi kolay, dizgine vurulmamış ve vedûd (bir ata) binerim.”

Kendisine şefkat duyacak tayı olmayan at demektir.

Buna göre, âyetin anlamı şöyle olur: O kullarına mağfiret buyurur, oysa O’nun kendisi sebebiyle onlara mağfirette bulunacağı bir evladı da yoktur. Böylelikle onlara karşılıksız mağfiret etmekle lütufta bulunmuş olur.

“Vedûd”un mevdûd (pek sevilen) anlamında olduğu da söylenmiştir. “Rekub”un binilen “helûb”un da süt veren anlamında olduğu gibi. Salih kulları onu pek sever, demek olur.

Şüphesiz O, başlatır ve tekrar döndürür.

Diyanet Vakfı
Bilin ki O, (kainat yokken) ilk olarak yaratan, (ölümden sonra tekrar hayatı) geri getirendir.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü ilkin var eden de, diriltecek olan da yalnız O’dur.

“Çünkü ilkin var eden de, diriltecek olan da yalnız O’dur.” İlim adamlarının çoğunluğundan gelen rivavetlere göre kasıt, yaratılmışlardır. İlk olarak onları, O, var ettiği gibi, ölümden sonra diriliş halinde de tekrar onları yaratacak olan O’dur. İkrime rivâyetle dedi ki Kâfirler şanı yüce Allah’ın, Ölüleri dirilteceğine hayret etmişlerdir. İbn Abbâs dedi ki: Dünya hayatında iken yanma azabını onlar için ilk olarak var edeceği gibi. âhırette de bu azâbı onlar için tekrar yaratacaktır. Taberî’nin tercih ettiği açıklama da budur.

Şüphesiz Rabbinin yakalaması çok şiddetlidir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz Rabbinin yakalaması çok şiddetlidir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki; Rabbinin azabla yakalayıverişi pek çetindir.

“Şüphe yok ki; Rabbinin” zorbaları ve zâlimleri

“azabla yakalayıverişi pek çetindir.” Bu âyet, yüce Allah’ın:

“Rabbin zulüm yapan ülkeleri yakaladığında işte böyle yakalar. Şüphesiz O’nun yakalayışı pek acıklı, pek şiddetlidir.” (Hud, 11/102) âyeti gibidir. Daha önceden geçmiş bulunmaktadır.

el-Müberred dedi ki:

“Şüphe yok ki; Rabbinin azabla yakalayıverişi” âyeti yeminin cevabıdır. Yani yemin olsun burçlara sahih göğe ki, şüphesiz Rabbinin azapla yakalayıverişi… demektir Aradaki ifadeler ise mutariz (ara cümlesi) olup, yemini tekid etmektedir. et-Tirmizî el-Hakîm de Nevâdiru’l Usul adlı eserinde böyle demiştir Yemin “pek çetin” olmakla nitelendirilmiş olan şey hakkındadır.

Şüphesiz iman edenler ve salih işler yapanlar için altından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte bu büyük kurtuluştur.

Diyanet Vakfı
İman edip salih ameller işleyenlere ise, zemininden ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur.

Kurtubi Tefsiri
Muhakkak îman edip, salih amel işleyenler için altlarından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur.

“Muhakkak” Allah’a

“îman edip” yani O’nu ve rasûllerini tasdik edip

“salih amel işleyen” bu kimse

“ler için altlarından (zemininden)” kokmayan sudan, tadı değişmeyen sütten, içenlere bir lezzet veren şaraptan “ırmaklar akan” ve süzülmüş baldan ırmaklar akan “cennetler” bahçeler

“vardır. İşte büyük” yani hiçbir kurtuluşun kendisine benzemediği

“kurtuluş budur.”

Şüphesiz iman eden erkeklerle kadınları işkenceden geçirenler, sonra tövbe etmeyenler için cehennem azabı vardır, alevli azap da onlar içindir.

Diyanet Vakfı
Şüphesiz inanmış erkeklerle inanmış kadınlara işkence edip sonra tevbe de etmeyenlere cehennem azabı ve (orada) yanma cezası vardır.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki mü’min erkeklerle, mü’min kadınlara işkence edip, sonra da tevbe etmeyenler için, (evet) onlar için cehennem azâbı ve onlar için bir de yanma azâbı vardır.

“Şüphe yok ki mü’min erkeklerle, mü’min kadınlara işkence edip” yani onları ateşte yakıp…

Araplar bir kimse dirhemin ya da dinarın kalitesini anlamak maksadıyla ateş ocağına sokacak olursa (burada işkence anlamı verilen “fitne” kökünden gelen fiili kullanarak; “Fetene fulânun eddirheme ved-dinâra” “Filan kişi dirhemi ve dinarı ateşe arzetti” derler. “Dinârun meftunun” “Fitneye maruz kalmış dinar” “ateşe arzedilmiş dinar” demektir. O bakımdan kuyumcuya “el-Fettân” ismi verilir. Şeytana da bu isim verilir. “Verikun fetinun” “Ateşte yanmış gümüş” demektir. Çürümüş siyah taşlan bulunan (el-Harre diye bilinen) yere de “Fetin” denilir. Taşları ateşte yakılmış gibi yer, demek olur. Böyle denilmesi ise siyahlığından ötürüdür.

“Sonra da tevbe etmeyenler” yani o delikanlı vasıtası ile Allah’ın bu zorba ve zalim hükümdar ile onun kavmine göstermiş olduğu bunca âyet ve belgelere rağmen, yaptıkları çirkin işten tevbe etmeyenler

“için”, (evet)

“onlar İçin” küfürleri sebebiyle, “cehennem azâbı ve onlar için” mü’minleri ateşte yaktıkları için dünyada da

“bir de yanma azâbı vardır.” Bu (dünyada yanışları) daha önce İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiş idi.

Bir diğer açıklamaya göre;

“ve onlar için bir de yanma azâbı vardır” yani âhirette, onlar için mü’minleri yaktıklarından ötürü, kâfirliklerinin azabından ayrı olarak bir azâb daha olacaktır.

Bir diğer açıklamaya göre, onlar için bir azâb vardır ve ayrıca yanma azâbı olan cehennem azâbı vardır.

“Yanma” “el-harik” cehennemin “es-Sâir” ismi gibi isimlerinden bir isimdir. Cehennem ateşinin bir çok derekesi, türleri vardır ve çeşitli isimleri bulunmaktadır. Sanki onlar cehennemde zemherîr ile azâb edilecekler, sonra da yanma azâbı ile azâb edileceklerdir. Birincisi cehennemin soğuğu ile azabtır, ikincisi ise sıcağı ile bir azabtır.

O ki göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Allah her şeye şahittir.

Diyanet Vakfı
8, 9. Onlardan, sırf, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, aziz ve hamid olan Allaha iman ettikleri için intikam aldılar. Oysa ki Allah her şeyi görür.

Kurtubi Tefsiri
O, göklerin ve yerin mülkü yalnız kendisinin olandır. Allah herşeyi çok iyi görür.

“O, göklerin ve yerin mülkü yalnız kendisinin olandır.” Onun bunlarda hiçbir ortağı, eşi ve benzeri voktur.

“Allah herşeyi çok iyi görür.” Yani yarattıklarının amellerini çok iyi bilir ve hiçbir şey O”na gizii kalmaz

Onlardan intikam aldıkları tek şey, Allah’a, üstün ve övgüye layık olana iman etmeleriydi,

Diyanet Vakfı
8, 9. Onlardan, sırf, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, aziz ve hamid olan Allaha iman ettikleri için intikam aldılar. Oysa ki Allah her şeyi görür.

Kurtubi Tefsiri
Onların bunlardan İntikam almalarının tek sebebi, Aziz ve Hamid olan Allah’a îman etmiş olmaları idi.

“Onların bunlardan intikam almalarının tek sebebi” âyetindeki:

“Nekamu”

“intikam almaları” lâfzını Ebû Hayve kesreli olarak; “Nekimu” diye okumuştur. Ancak fasih olan “kaf” harfinin üstün okunmasıdır. Buna dair açıklamalar daha önce et-Tevbe Sûresi’nde (9/74, âyet,. 4. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Yani o kral ve arkadaşlarının ateşte yaktıkları kimselerden intikam almalarının tek sebebi,

“Aziz”, kendisine zarar verilemeleyen mutlak galib

“ve Hamid”, her durumda kendisine hamdedilen

“Allah’a îman etmiş” tasdik etmiş

“olmaları idi.”

Ve müminlere yaptıklarını seyrediyorlardı,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Ve onlar mü’minlere yaptıkları şeyleri görüyorlardı.

“Ve onlar, mü’minlere yaptıkları şeyleri görüyorlardı.” Yani kâfirler, orada hazır bulunuyorlardı. Onlar mü’minlere küfrü teklif ediyorlar. Tekliflerini kabul etmeyeni ateşe atıyorlardı. Bu ifadeler onları önce katı yüreklilikle, diğer taraftan da bu hususta gayretli olmakla nitelendirilmektedirler.

“Alâ” burada; “Mea” “Beraber” anlamındadır. Yani onlar mü’minlere yaptıklarına aynı zamanda şahit idiler.

Onlar onun başında oturmuşlardı,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
O zaman onlar, o ateşin etrafında oturuyorlar;

“O zaman onlar, o ateşin etrafında oturuyorlar(di).” Yani o hendekleri açıp ateşin üzerinde oturanlar, mü’minleri o ateşe atıyorlardı. Bunlar Îsa ile Muhammed (ikisine de selam olsun) arasındaki fetret döneminde Necran denilen yerde idiler. Onlara dair hadisi rivâyet edenler, bazı farklılıklarla birlikte rivâyetlerinin anlamı birbirine yakındır.

Müslim’in Sahih’inde Suhayb’dan rivâyete göre, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“Sizden öncekiler arasında bir kral vardı, Onun bir de sihirbazı vardı. Bu sihirbaz yaşlanınca krala dedi ki:

“Ben artık yaşlandım. Sen bana genç birisini gönder de ona büyüyü öğreteyim.” Kral ona büyüyü öğretmek üzere bir genci gönderdi. Bu gencin gidip geldiği yolda bir rahib vardı. Onun yanına oturup sözlerini dinledi, hoşuna gitti. Bundan dolayı, büyücüye gidip geldiğinde rahibe de uğrar, onun yanında otururdu Büyücüye varınca, büyücü onu döverdi. Bu halini rahibe anlatıp şikâyette bulundu. Rahib ona:

“Büyücüden korkacak olursan “ailem beni geç gönderdi”, dersin. Ailenden korkacak olursan, “büyücü benî alıkoydu”, dersin.” O bu halde iken, insanları bir yerde alıkoymuş pek büyük bir hayvan ile karşılaştı.

“Bugün büyücünün mü üstün, rahibin mi üstün olduğunu öğreneceğim gündür,” dedi. Bir taş aldı ve:

“Allah’ım, eğer rahibin durumu Senin tarafından büyücünün durumundan daha çok sevilen bir hal ise, bu hayvanı öldür ki, insanlar yollarına devam edebilsinler” dedi ve taşı attı, O hayvanı öldürdü. İnsanlar da yollarına devam ettiler.

Rahibe giderek durumu bildirdi. Rahib ona:

“Evladım” dedi. “Bugün sen benden daha üstünsün. Sen gördüğüm şu hale ulaşmış bulunuyorsun. Şüphesiz pek yakında sen birtakım belalarla sınanacaksın. Eğer sınanacak olursan, sakın beni kimseye söyleme.”

Delikanlı anadan doğma körü, abraşı iyileştiriyor, insanların diğer hastalıklarını tedavi ediyordu. Kral ile birlikte oturup kalkan kör birisi bu durumu işitti. Ona pek çok hediyeler götürerek dedi ki:

“Eğer bana şifa verecek olursan, buradakilerin hepsi senin olacaktır.” Delikanlı:

“Ben kimseye şifa veremem” dedi. “Şifayı ancak Allah verir. Eğer sen Allah’a îman edecek olursan, ben de Allah’a dua eder, sana şifa verir.” Bu şahıs Allah’a îman etti, Allah da ona şifa verdi.

Krala giderek önceden yanında oturduğu gibi oturdu. Kral ona:

“Senin yeniden görmeni sağlayan kimdir?” diye sordu, O:

“Rabbimdir”, dedi. Kral:

“Senin benden başka bir rabbin de mi varmış?” deyince, arkadaşı:

“Benim de Rabbim, senin de Rabbin Allah’tır,” dedi. Kral onu yakalattı ve delikanlıyı gösterinceye kadar ona işkence edip durdu. Delikanlı getirilince kral ona:

“Evladım” dedi senin büyücülüğün anadan doğma körü ve abraşı iyileştirecek noktaya, şunu şunu yapacak hale kadar da mı ulaştı?” dedi. Delikanlı:

“Ben hiç kimseye şifa veremem, şifayı ancak Allah verir”, dedi.

Kral onu alıp yakalattı ve rahibin yerini gösterinceye kadar ona işkence edip durdu. Rahib getirildi, ona:

“Dininden dön” denildi. Ancak rahib bunu kabul etmedi. Kral testerenin getirilmesini istedi. Testere başının tepesine, saçlarını ayırdığı yere yerleştirildi ve iki parçası yere düşünceye kadar başını ortadan biçti.

Daha sonra kralın sohbet arkadaşı getirildi ona:

“Dininden dön”, denildi, O da kabul etmeyince testere başının ortasına, saçlarını ayırdığı yere yerleştirildi ve iki tarafı da düşünceye kadar testere ile başını biçti. Daha sonra genç delikanlı getirildi, ona da:

“Dininden dön”, denildi. Genç de bu teklifi kabul etmeyince kral onu arkadaşlarından birkaç kişiye teslim etti ve:

“Bunu alın, filan filan dağa götürün. Onu dağın tepesine çıkartın, zirvesine ulaştığınız vakit dininden dönerse mesele yok, aksi takdirde onu aşağıya atın,” dedi. Delikanlıyı alıp gittiler ve onunla birlikte dağın tepesine çıktılar. Delikanlı:

“Allah’ım, ne ile dilersen onların kötülüklerine karşı beni koru!” dedi. Dağın üzerinde iken dağ sarsılmaya başladı, aşağı düştüler. Delikanlı kralın yanına yürüyerek geldi, kral ona:

“Seninle beraber gönderdiklerim ne yaptı?” diye sordu. Delikanlı:

“Allah, onlara karşı beni korudu”, dedi.

Kral delikanlıyı arkadaşlarından bir diğer gruba teslim etti ve:

“Bunu alıp götürün, büyükçe bir gemiye bindirin, Denizin ortasına ulaştırın. Eğer dininden dönerse (mesele yok) aksi takdirde onu denize atın”, dedi.

Delikanlıyı alıp gittiler. O da:

“Allah’ım, dilediğin şekilde onlara karşı beni koru!” diye dua etti. Onlar içinde oldukları halde gemi ters dönüp battı ve suda boğuldular. Delikanlı ise krala yürüyerek geri geldi. Kral ona:

“Beraberindekiler ne yaptı?” diye sordu. O da:

“Onlara karşı, Allah beni korudu”, dedi. Delikanlı krala dedi ki:

“Benim söyleyeceklerimi yapmadığın sürece beni öldüremeyeceksin. ” Kral;

“Peki o nedir?” diye sordu. Delikanlı dedi ki:

“Herkesi bir yerde toplayacaksın. Beni de bir ağacın üzerinde asacaksın. Sonra benim ok torbamdan bir ok al. Bu oku yaya yerleştir, sonra da: “Bu delikanlının Rabbi olan Allah adına”, de ve bana oku at. Eğer sen böyle yapacak olursan, beni öldürebileceksin.”

Kral halkı bir meydanda topladı. Delikanlıyı bir ağaca astı, sonra onun ok torbasından bir ok alıp oku yaya yerleştirdikten sonra: “Bu delikanlının Rabbi Allah adına!” deyip ona oku attı. Ok alnına isabet etti. Delikanlı elini okun düştüğü yerde alnına koydu ve vefat etti.

Ahali; “Delikanlının Rabbine îman ettik, delikanlının Rabbine îman ettik, delikanlının Rabbine îman ettik,” dedi. Bu sefer krala gidilip, ona:

“Şimdi korktuğun şey başına geldi mi? Allah’a yemin olsun ki korktuğun şey başına geldi. İnsanlar îman etti”, denildi. Bunun üzerine yolların başlarında hendekler kazılmasını emretti. Hendekler kazıldı, ateşler yakıldı ve şu emri verdi: “Kim dininden dönmeyecek olursa, o kimseyi o hendeklere atınız.” Ya da ona: “Haydi buraya atla”, denilsin (diye rivâyet edilmiştir.) Denileni yaptılar. Nihayet beraberinde bir yavrusu bulunan bir kadın geldi. Hendeğe atlamakta tereddüt etti. Yavrusu ona: “Anacığım sabret. Çünkü sen hak üzeresin, dedi.” Müslim, IV, 2299-2300; İbn Hibban, Sahih, 111, 155-157; Taberani, Kebir, VIII, 43-44; Nesâî, es-Sünenu’l Kübra, VI, 510-511, Müsned, VI, 17.

Bu hadisi (Müslim’den başka) Tirmizi de bu manada rivâyet etmiştir. Tirmizi, V, 437.

Tirmizi’de su ifadeler de yer almaktadır: “Delikanlının yolu üzerinde manastırında ibadet eden bir rahib vardı.” Ma’mer dedi ki: “Zannederim o günlerde manastırlarda bulunan kimseler müslüman idiler.” Yine orada şöyle denilmektedir: İnsanları alıkoyan o hayvan bir arslan idi. Sözü edilen delikanlı defnedildi. -(Devamla) dedi ki-: “Nakledildiğine göre, Ömer b. el-Hattâb döneminde kabrinden çıkarıldığında, öldürüldüğü vakit koyduğu şekliyle parmağı alnı üzerinde duruyordu.” Tirmizi dedi ki: Bu hasen, garib bir hadistir. Tirmizi, V, 437.

Bunu ed-Dahhak da, İbn Abbâs’tan rivâyet etmiştir. İbn Abbâs dedi ki: Necran’da bir kral vardı. Onun ahalisi arasında kölesi bulunan bir adam vardı. O bu kölesine büyüyü öğretmek üzere bir büyücüye gönderdi. Kölenin yolu İncil okuyan bir rahibin yanından geçiyordu. Rahibten duydukları hoşuna gidiyordu. Rahibin dinine girdi. Döndüğü bir günde çok büyük bir yılanın insanların yolunu kestiğini gördü. Bir taş alıp; “Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbi olan Allah adına!” dedi (ve taşı attı) yılanı öldürdü,.. Sonra da az önce anlatılanlara yakın şeyleri zikretti… Kral ona ok atıp o köleyi öldürünce, kralın ülkesinin ahalisi:

“Abdullah b. Sâmir’in ilâhından başka hiçbir ilâh yoktur”, dediler. Abdullah b. Sâmir o kölenin ismi idi. Kral bu işe çok kızdı ve emir verdi, hendekler kazıldı. Oraya odunlar toplandı, ateş yakıldı. Ülkesindeki ahaliyi ateşe sundu. Tevhidden vazgeçip dönenlere ilişmedi, dini üzerinde sebat edenleri ise ateşe attı. Süt emziren bir kadın getirildi, ona;

“Dininden dön, aksi takdirde seni çocuğunla birlikte (ateşe) atarız”, denildi. Kadın çekindi ve içten içe dininden dönmek istedi. Süt emen bebek ona;

“Anacığım üzerinde bulunduğun inanç üzere sebat göster. Şüphesiz ki bu, bir göz açıp kapatacak kadar bir süredir”, dedi. Kadını, çocuğu ile birlikte attılar.

Ebû Salih’in, İbn Abbâs’tan rivâyet ettiğine göre ateş, hendeklerden yukarılara çıktı. Kralın ve arkadaşlarının üzerinden kırk zira kadar yükseldi ve onları yaktı.

ed-Dahhâk dedi ki; Bunlar bir hristiyan topluluğu idiler. Yemen’de Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın peygamber olarak gönderilmesinden kırk yıl önce yaşamışlardı. Onları yakalayan Yusuf b. Şerâhil b. Tubba el-Himyerî idî. Bunlar otuz küsur adam idiler. Onlara hendek kazmış ve onları bu hendekte yakmıştı. Bunu el-Mâverdî nakletmiştir.

es-Sa’lebî’nın ondan (ed-Dahhak’tan) naklettiğine göre Ashab-ı Uhdud İsrailoğullarından idiler. Bunlar pek çok erkek ve kadın yakalamışlar ve onlara hendekler kazmışlardı. Sonra bu hendeklerde ateşler yaktılar, arkasından mü’minler bu hendeklerin başına getirildiler. Onlara: “Ya küfre döneceksiniz yahut ateşe atılacaksınız”, dediler. İddia ettiklerine göre bu kimse Danyal ve arkadaşları idi. Bu açıklamayı Atiyye el-Avfi yapmıştır. Buna yakın bir rivâyet İbn Abbâs’tan da nakledilmiştir.

Ali (radıyallahü anh) dedi ki: Bir kral sarhoş olup, kızkardeşi ile birlikte oldu. Bunu yönetimi altındakiler için bir kanun haline getirmek istedi. Fakat bunu kabul etmediler. Bu kadın ona; yüce Allah, kızkardeşleri nikâhlamayı helal kıldı, diye bir hutbe irad ettirmesi görüşünü işaret etti. Fakat onun bu dedikleri kabul edilmedi. Bu sefer ona onlar için hendekler kazmasını ve kendisine karşı gelen herkesi oraya atmasını telkin etti, o da bunu yaptı. İşte onlardan geri kalanlar kizkardeşleriyle evlenirler. Bunlar da mecusilerdir. Bunlar önceleri kitab ehli idiler.

Yine Ali (radıyallahü anh)’dan rivâyet edildiğine göre Uhdud sahiblerinin (başına gelen olayların) sebebi şu idi. Yüce Allah, bir peygamberi Habeşlilere göndermişti, Ona birtakım insanlar tabi oldu. Ancak kavimleri bu îman edenlere hendekler kazdı. Peygambere uyan kimse bu hendeklere atılırdı. Süt emen bir bebeği bulunan bir kadın getirildi. Kadın bu işten korktu. Bebeği ona: “Anacığım devam et ve korkma”, dedi.

Eyyûb’un rivâyetine göre İkrime dedi ki:

“Lanet olsun hendeklerin sahiblerine” âyeti hakkında dedi ki: Bunlar senin kavminden Sicistan’dan idiler.

el-Kelbî dedi ki: Bunlar Necran hristiyanları idi. Bu hendeklerin başına îman etmiş kimseleri yakalayıp getirdiler. Onlara yedi hendek kazdılar. Herbir hendeğin uzunluğu kırk zira, eni ise oniki zira idi. Daha sonra bu hendeğe naft (petrol) ve odun atıldı. Onlar da bu ateşe sunuldular. (Tekliflerini) kabul etmeyen kimseyi bu ateşe attılar.

Bu kimselerin Kostantin zamanında Konstantiniye’de bulunan hristiyan bir topluluk olduğu da söylenmiştir.

Mukâtil dedi ki: Uhdud sahibleri üç grubtur. Birisi Necran’da, diğeri Şam’da, diğeri ise Fars topraklarındadır. Şam’dakinin ismi Romalı Antıniyanus’dur. Fars diyarındakinin ismi Buht Nassar’dır. Arab topraklarındakinin ismi Yusuf b. Zû Nuvâs’dır. Allah Fars diyarı ile Şam diyarındaki hakkında Kur’ân’dan herhangi bir âyet indirmedi, fakat Necran’da bulunan kimse hakkında Kur’ân’dan âyetler indirdi. Şöyle ki; müslüman iki kişi vardı. Bunlardan birisi Tihame’de, diğeri Necran’da idi. Biri ücretle işçi oldu. Bir taraftan çalışıyor, diğer taraftan İncil okuyordu. Onu işçi tutanın kızı İncil’in okunuşundaki nuru gördü, babasına haber verdi, o da müslüman oldu. Îsa’nın yükseltilmesinden sonra erkek, kadın seksenyedi kişiye ulaştılar. Yusuf b. Zû Nuvâs b. Tubba el-Himyeri onlar için bir hendek kazdı ve o hendekte bir ateş yaktı. Onlara küfre dönmelerini teklif etti. Küfre dönmeyi kabul etmeyenleri ateşe attı ve: “Îsa’nın dininden dönen kimse ateşe atılmayacak”, dedi. Bir kadının beraberinde henüz konuşmaya başlamamış küçük çocuğu vardı. Dininden geri dönecek oldu. Oğlu kendisine; “Anacağım” dedi. “Ben senin önünde asla sönmeyen bir ateş görüyorum.” Her ikisi de kendilerini ateşe attı. Allah o kadını da, oğlunu da cennete koydu. Bir gün içinde o ateşe yetmişyedi kişi atıldı.

İbn İshak, Vehb b. Münebbih’den naklen dedi ki: Meryem oğlu Îsa (aleyhisselâm)’ın dinine mensub kimselerden geriye Kîmyûn adında bir kişi kalmıştı Bu kişi salih, çokça ibadet eden, dünyaya karşı zahid, duası kabul olunan bir zattı. Kasabalarda, kentlerde dolaşırdı. Bir yerde tanındı mı mutlaka oradan çekip giderdi. Yapı ustası idi, çamur yapardı.

Muhammed b. Ka’b el-Kurazî dedi ki: Necranlılar müşrik kimseler olup, putlara taparlardı. Necran’a yakın bir kasabada büyücü bir kişi vardı. Bu da Necranlıların çocuklarına büyü öğretirdi. Kîmyûn buraya gelip yerleşince, Necran ile büyücünün bulunduğu o kasaba arasında bir çadır kurdu. Necranlılar çocuklarını o büyücüye gönderiyor, o da onlara büyü öğretiyordu. Sâmir ona Abdullah b. es-Sâmir’i gönderdi. Bu da Necranlıların çocukları ile birlikle idi. Abdullah bu çadırda duran kimsenin (Kîmyûn) yanından geçti mi onun namaz kılması ve ibadeti hoşuna giderdi. Onun yanında oturmaya ve onun sözlerini dinlemeye başladı. Nihayet İslam’a girdi. Allah’ı tevhid etti ve ona ibadet etti. Allah’ın ism-i a’zam’ı hakkında sormaya koyuldu. Rahib ona bildiklerini öğretiyor fakat bu ismi ondan gizleyip, “kardeşimin oğlu” dedi. “Sen onu taşıyamazsın, onu taşıyamayıp zaafa düşeceğinden korkarım” dedi. Ebû Sâmir ise oğlunun diğer çocuklar gibi büyücüye gidip geldiğini zannediyor, hatırına başka bir şey gelmiyordu. Abdullah, rahibin kendisine Allah’ın ism-i azamini öğretmek istemediğini görünce, ok yapımında kullanılan tahta parçalarını toplayıp, bir araya getirdi. Allah’ın bildiği ne kadar ismi varsa onu bir parça üzerine yazıyordu. Herbir isine bir ok ayırmış oldu. Nihayet bütün isimleri yazınca bir ateş yaktı. Okları tek tek bu ateşe atmaya koyuldu. Nihayet ism-i azama gelince, onu da ateşe attı. Bu ok harekete gelip, ateşten çıktı ve ateşin ona hiçbir zaran olmadı. Bu oku alıp adamının yanına gitti ve kendisine öğretmeyip, gizlediği Allah’ın ism-i a’zaınını öğrenmiş olduğunu ona haber verdi. Abid ona:

“O nedir? ” diye sorunca, genç

“şu ve şudur” dedi. Abid:

“Peki nasıl öğrendin?” diye sorunca, ona yaptıklarını bildirdi. Abid ona:

“Kardeşimin oğlu onu isabet ettirdin, fakat kendini iyi kolla! Ancak kendini koruyacağını da zannetmiyorum.” Abdullah b. Sâmir Necran’a girdi mi artık her kimde bir rahatsızlık görüyor ise mutlaka: “Ey Allah’ın kulu sen Allah’ı tevhid et, dinime gir, ben de senin için Allah’a dua edeyim, O da senin başına gelen bu beladan seni esenliğe kavuşturup afiyet verecek” diye teklif ediyor, o şahıs da: “Olur” deyip, Allah’ı tevhid edip müslüman oluyordu. Genç de onun için Allah’a dua ediyor, şifa buluyordu. Öyle ki Necran’da bir musibeti bulunan herkes onun yanına geldi ve onun dinine uydu, o da o kimseye dua etti ve iyileşti.

Nihayet onun bu durumu krallarına bildirildi. Kral onu çağırarak şöyle dedi;

“Sen benim ülke ahalimi, benim aleyhime ifsad etmiş oldun. Benim ve atalarımın dinine muhalefet ettin. Yemin olsun seni ibretli bir şekilde cezalandıracağım”, dedi. Genç:

“Buna gücün yetmez”, dedi. Kral onu birileriyle yüksekçe dağa gönderiyor, tepesi üzerine atılıyor, fakat hiçbir şey olmaksızın ayağa kalkıyordu. Onu Necran sularına atılmak üzeru gönderiyordu. Bu sulara düşen herşey mutlaka yok olur. giderdi. Bu sulara atılıyor, fakat ona hiçbir şey olmaksızın dışarı çıkıyordu. Nihayet onu aciz bırakınca Abdullah b. Sâmir ona dedi ki;

“Allah’ı tevhid etmedikçe benim îman ettiğime sen de inanmadıkça beni öldüremeyeceksin. Eğer sen bunu yaparsan o vakit bana musallat kılınır ve beni öldürebilirsin.”

Bu kral Allah’ı tevhid etti ve onun getirdiği şekilde şehadet getirdi. Sonra ona bir sopa ile darbe indirdi. Başında pek büyük olmayan küçük bir yara açtı ve onu öldürdü. Kral da olduğu yerde öldü.

Necranlılar Abdullah b. Sâmir’in dinini hep birlikte kabul ettiler. O da Meryem oğlu Îsa’nın getirdiği İncil’e ve onun hükmüne bağlı idi. Daha sonra onların din mensuplarına isabet eden olaylar ve onların başlarına gelen musibetler, bunların da başına geldi. İşte Necran’da hristiyanlığın esası buraya dayanır.

Yahudi Zu Nuvaş, Himyer’den askerleriyle üzerlerine yürüdü. Onları yahudiliği kabul etmeye davet etti ve yahudi olmak ya da öldürülmekten birisini tercih etmelerini istedi. Onlar öldürülmeyi tercih ettiler. Onlar için hendekler açtı. Kimilerini ateşle yaktı, kimilerini kılıçla öldürdü. Kimilerinin de azalarını kesti. Nihayet onlardan yirmibin kişi öldürdü. Vehb b. Münebbih, oniki bin kişi dedi.

el-Kelbî dedi ki: Ashab-ı Uhdud yetmişbin kişi idiler.

Vehb dedi ki: Daha sonra Aryât, Yemen’i ele geçirince, Zû Nuvâs kaçarak çıkıp gitti. Atıyla denize yürüdü ve suda boğuldu.

İbn İshak dedi ki: Burada sözü edilen Zû Nuvâs’ın asıl ismi Zür’a b. Tubbân Es’ad el-Himyeri’dir. Aynı şekilde ona Yusuf da deniliyor idi. Bunun sallanan saç örükleri vardı. Bundan dolayı ona Zû Nuvâs (örüklü) ismi verildi. O bu işi Necranlılara yaptı, onlardan ismi Devs Zû Salebân olan birisi kurtuldu. Onlardan intikam almak üzere Habeşlileri, Necranlıların üzerine gitmeye teşvik etti. Onlar da Yemen’i ele geçirdiler ve Zû Nuvâs denizde kendisini denize atarak öldü. Amr b. Madîkerib onun hakkında şunları söylemektedir:

“Sanki sen en nimetli yaşayış süren Zû Ruayn

Yahut Zû Nuvâs’mışsın gibi, beni tehdit mi ediyorsun?

Fakat senden önce nice nimet görmüş kimse vardı,

İnsanlar arasında sapasağlam ve sabit mülk sahibi,

Eski dönemden taat döneminden beri süre gelen,

Büyük kahredici zorba ve katı kimseler.

Zaman onların mülklerini ortadan kaldırdı, sonunda

Bu kimilerinden, kimilerine aktarılır oldu.”

(Burada sözü geçen) Zû Ruayn, Himyer krallarından bir kraldır. Ruayn onun bir kalesi idi. Bu kişi de el-Haris b. Amr b. Himyer b. Sebe’ soyundandır.

İnanç Dolayısıyla Karşı Karşıya Kalınan Mihnetler ve Bunlara Karşı İnananların Takınmaları Gereken Tutum:

İlim adamlarımız dedi ki: Yüce Allah, bu âyet-i kerimede, bu ümmetin îman edenlerine kendilerinden önce Allah’ı tevhid edenlerin karşı karşıya kaldıkları zorlukları bildirmekte ve bu yolla onları teselli etmektedir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara karşılaştıkları işkence ve acılara, fiilen yaşadıkları meşakkatlere sabır göstersinler diye onlara bu delikanlının kıssasını anlattı ki; onlar da bu delikanlının sabır, haktaki sebat ve ona sımsıkı sarılması, davasının güçlenerek ortaya çıkması için kendisini feda etmesi, yaşının küçüklüğüne rağmen insanların dinîne girmesi ve sabrının büyüklüğü hususunda, bu delikanlının gösterdiği örneklere uysunlar. Rahib de aynı şekilde sımsıkı hakka sarılarak sabretmiş ve sonunda testere ile ikiye bölünmüştür. Aynı şekilde birçok insan da yüce Allah’a îman edip, îman onların kalplerine yerleşince, kök salınca, ateşe atılmaya dahi sabrettiler ve dinlerinden geri dönmediler.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Daha önce en-Nahl Sûresi’nde (6/106. âyet, 2. başlık ve devamında) geçtiği üzere- bu, bize göre mensuhtur.

Derim ki: Bize göre mensuh değildir. Nefsi güçlü olan ve dininde sebat gösteren kimseler için, bu gibi hususlar üzerinde sabretmek daha uygundur. Yüce Allah Lukman’dan haber vererek şöyle buyurmaktadır:

“Oğulcuğum namazı dosdoğru kıl, iyiliği emret, münkerden alıkoy. Sana isabet edene de sabret. Çünkü bunlar kesin olarak emredilen işlerdendir.” (Lukman, 31/17)

Ebû Said el-Hudrî’nin rivâyetine göre Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“Şüphesiz ki zalim bir hükümdar huzurunda söylenecek adaletli (hak) bir söz, en büyük cihad türündendir,”

Bu hadisi Tirmizî rivâyet etmiş olup, “hasen, garib bir hadistir” demiştir. Tirmizi, IV, 471; Ebû Davud, IV, 124; Nesâî, VII, 161; İbn Mace, II. 1329, 1330; Müsned, III, 19, 61, IV, 315

İbn Sencer (Muhammed b. Sencer) Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın azadlılarından Umeyme’den şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın abdest almasına yardım ediyordum. Ona bir adam geldi ve: Bana tavsiyede bulun, dedi. Peygamber: “Parça parça edilsen yahut ateşte yakılsan dahi Allah’a hiçbir şeyi ortak koşma…” diye buyurdu.’ Hakim, Müstedrek, IV, 44; Ebû Bekr eş-Şeybânî, el-Âhâd ve’l-Mesâni, VI, 315; ayrıca bk. İbn Mâce, 11, 1339; Taberânî, Kebir, IV, 81

İlim adamlarımız dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) in ashabından pek çok kimse öldürülmek, asılmak ve ağır işkencelere tabi tutulmakla mihnete uğratıldı. Onlarsa sabrettiler ve hiç bu kabilden şeylere (ruhsatlara) iltifat etmediler. Bu hususta Âsım, Hubeyb ve arkadaşlarının kıssası ile onların karşı karşıya kaldıkları savaşlar, mihnetler, ölüm, esirlik, yakılmak ve daha benzer hususlar örnek olarak yeter. Nahl Sûresi’nde (az önce belirtilen yerde) bu hususta gücü yeten ve tahammül gösteren kimseler hakkında bu tutumun icma’ ile kabul edilmiş olduğuna dair açıklama geçmiş bulunmaktadır. Bu açıklamayı oradan takib edebilirsiniz.

“Lanet olsun… hendeklerin sahiblerine.” Bu, o kâfirlere yüce Allah’ın rahmetinden uzaklaştırılmaları için yapılan bir bedduadır.

O mü’minlerin öldürüldüğüne dair haber vermek anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani onlar ateşte yakılarak öldürüldüler, fakat sabrettiler.

Bir başka açıklamaya göre bu, sözü edilen o zâlimler hakkında haber veren bir âyettir. Çünkü rivâyet edildiğine göre yüce Allah, hendeklere atılan kimselerin ruhlarını ateşe ulaşmadan önce kabzetmiştir. Hendeklerden bir ateş çıkıp, ateşin başında oturan o kimseleri yakmıştır.

Bir diğer görüşe göre; mü’minler kurtuldu ve ateş orada oturan kimseleri yaktı. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir.

“Aleyhâ”

“Etrafında” lâfzı; “Indehâ”

“Yanında” demektir. Burada: “Alâ” “Üzerinde” lâfzı; “Inde” “Yanında” demektir.

“Etrafında” âyetinin hendeklerin kıyılarında, ona yakın olan yerlerde, anlamında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu mısraında olduğu gibi:

“Ve bol bağışlarda, basit şeylerde ateşin üzerinde (yakınında) kaldı.”

“İz” “O zaman” lâfzındaki âmil, “Kutile” “lanet olsun” anlamındaki âyettir ki; o vakitte onlara lanet olundu, demektir.

Yakıtla dolu ateşin,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Lanet olsun tutuşturulmuş ateş hendeklerinin sahiplerine!

“Lanet olsun… ateş hendeklerinin sahiblerine!” İbn Abbâs dedi ki: Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan her

“Kutile”

“Lanet olsun”; Lanet edildi demektir.

el-Ferrâ’nın görüşüne göre bu, yeminin cevabıdır. (Başına gelmesi gereken) “lam” ise mukadderdir. Yüce Allah’ın:

“Yemin olsun. güneşe ve aydınlığına” (eş-Şems, 9/1) diye buyurduktan sonra;

“Onu temizleyen muhakkak felâh bulmuştur.” (eş-Şems, 91/9) diye buyurmasına benzer. Bu da; “Yemin olsun… felâh bulmuştur” demektir.

İfadede takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Yani hendek sahibleri öldürüldü, burçlara sahib gök hakkı için. Bu açıklamayı Ebû Hatim es-Sicistani yapmıştır. İbnu’l-Enbari dedi ki: Bu yanlıştır. Çünkü herhangi bir kimsenin Zeyd kalktı Allah hakkı için, anlamında; “Allah’a yemin ederim ki Zeyd kalktı” demesi doğru değildir.

Bazıları yeminin cevabının: “Şüphe yok ki Rabbinin azabla yakalayıverişi pek çetindir” (12. âyet) olduğunu söylemişlerse de, bu güzel bir açıklama değildir. Çünkü her ikisi arasında ifadeler alabildiğine uzayıp gitmiş olmaktadır.

Cevabın:

“Şüphe yok ki mü’min erkeklerle, mü’min kadınlara işkence edip…” (10. âyet) âyeti olduğu da söylenmiştir.

Yeminin cevabı hazfedilmiştir. Yani yemin olsun burçlara sahib göğe. Elbette sizler ölümden sonra diriltileceksiniz, anlamındadır, diye de açıklanmıştır. İbnu’l-Enbari’nin tercih ettiği de budur.

“El-Uhdud”

“Hendekler”; Yerde uzunlamasına açılmış büyük yarık demektir. Çoğulu “Ehâdid” …diye gelir. Gözyaşlarının aktığı yer için kullanılan “El-hadd” “Yanak” da buradan gelmektedir. “El-mehaddetu” “Yastık” da bu köktendir. Çünkü yanak, (aynı kökten gelen) onun üzerine konulur. Birtakım yaralardan dolayı kişinin yüzünde eğer uzunlamasına izler oluşursa: “Tehaddede vechu’r-raculu” “Adamın yüzünde (uzunlamasına) derin izler oluştu” denilir. Şair Tarafe şöyle demiştir:

“Ve bir yüz ki; sanki güneş onun üzerine örtüsünü, açmıştır

Rengi parlaktır, onda (parlaklığı veren) çizgileri yoktur.”

“Tutuşturulmuş ateş” âyetindeki

“ateş” lâfzı, “hendekler”den bedel-i istimaldir.

“El-vekud”

“Tutuşturulmuş” lâfzı genel olarak “vav” harfi üstün olarak okunmuştur. Bu da odun demektir.

Katade, Ebû Recâ ve Nasr b. Âsım ise mastar olarak “vav”ı ötreli okumuşlardır. Alevli ve alev alarak yanan ateş demek olur. İnsanların bedenlerinde yanan, diye de açıklanmıştır.

Eşheb el-Ukaylî, Ebû’s-Semmâl el-Adevî ve İbn es-Semeyka; “En-nâru zâtu” diye her iki kelimeyi de ötreli okumuşlardır ki; alevi bulunan o ateş, onları yaktı, demek olur.

Hendek sahipleri öldürüldü,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Lanet olsun tutuşturulmuş ateş hendeklerinin sahiplerine!

Şahide ve şahit olunana,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Şahidlik edene ve edilene.

“Şahidlik edene ve edilene” hakkında farklı görüşler vardır, Ali, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre (radıyallahü anhüm) şöyle demişlerdir: Şahitlik eden cuma günü, şahit olunan Arife günüdür. el-Hasen’in görüşü de budur. Ayrıca bunu Ebû Hüreyre (Peygambere) merfû’ bir hadis olarak rivâyet etmiş olup. şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

“Vaadolunan gün kıyâmet günüdür, şahid olunan gün de Arafe günüdür. Şahidlik eden de cuma günüdür…”

Bu hadisi Ebû Îsa et-Tirmizi Camii’nde (Sünen’inde) rivâyet etmiş olup şöyle demiştir: Bu hasen, garib bir hadistir. Biz bunu ancak Mûsa b. Ubeyde yoluyla gelen bir hadis olarak biliyoruz. Mûsa b. Ubeyde ise hadiste zayıf kabul edilir. Yahya b. Said ve başkaları onu zayıf kabul etmişlerdir. Bununla birlikte Şu’be, Süfyan es-Sevri ve İmâmlardan birden çok kimse ondan hadis rivâyet etmiştir Tirmizi, V, 436.

el-Kuşeyri dedi ki; Cuma günü amelde bulunan herkese, kendisinde ne ameller işlediğine dair şahitlik eder.

Derim ki: Diğer günler ve geceler de böyledir. O halde her gün bir şahittir, her gece de böyledir. Bunun delili, Hafız Ebû Nuaym’ın, Muaviye b. Kurre’den, onun Ma’kil b. Yesar’dan, onun Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan, diye rivâyet ettiği şu Hadîs-i şerîftir:

“Kulun üzerinden geçip de kendisinde: Ey Âdem oğlu, ben yeni bir yaratıkım ve ben yapacağın ameller hususunda sana tanıklık edeceğim. O bakımdan bende hayırlı ameller işle ki, yarın bu hususta senin lehine şahitlik edeyim. Çünkü ben geçip gidecek olursam ebediyyen beni göremeyeceksin, diye seslenilmeyen bir gün yoktur. Gece de bunun benzerini söyler.” Ebû Nuayın, Hilye, II, 203-204.

Bu, Muaviye yoluyla gelen garib bir hadistir. Zeyd el-Ammî bu hadisi ondan münferid olarak rivâyet etmiştir. Bu hadisin bu isnad dışında Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a kadar merfu olarak ulaştığa bir başka senedini bilmiyorum.

el-Kuşeyrî’nin, İbn Ömer ve İbn ez-Zübeyr’den naklettiğine göre, şahitlik eden, kurban bayramının birinci günüdür, Said b. el-Müseyyeb dedi ki: Şahitlik eden terviye (zülhiccenin sekizinci günü, Arafeden bir önceki gün)dür. Şahit olunan ise Arafe günüdür.

İsrail, Ebû İshak’dan o el-Haris’den, o Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet eder: Şahitlik eden, Arafe günü, şahit olunan, kurban bayramı birinci günüdür. en-Nehaî de böyle demiştir.

Yine Ali (radıyallahü anh)’dan, şahit olunan Arafe günüdür, dediği nakledilmiştir. İbn Abbâs ve el-Hüseyn b. Ali (radıyallahü anhüma) dedi ki: Şahit olunan kıyâmet günüdür. Çünkü yüce Allah:

“O kendisinde bütün insanların toplanacakları bir gündür. O şahit olunacak bir gündür.” (Hûd, 11/103) diye buyurmaktadır.

Derim ki: İşte buna binaen ilim adamlarının “şahitlik eden” hakkındaki görüşleri farklı farklıdır.

Şahitlik edenin yüce Allah olduğu söylenmiştir. Bu görüş İbn Abbâs, el-Hasen ve Said b. Cübeyr’den nakledilmiştir. Bunun delili:

“Şahit olarak Allah yeter.” (en-Nisa, 4/79) âyeti ile;

“De ki: Kimin şahitliği en büyüktür? De ki: Benim ve sizin aranızda Allah şahittir.” (el-En’am, 6/19) âyetleridir.

Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, yine İbn Abbâs’tan ve el-Hüseyn b. Ali’den rivâyet edilmiştir. İbn Abbâs yüce Allah’ın:

“Her ümmetten birer şahit getirip, bunlara karşı da seni şahit getireceğimiz zaman halleri nice olur?” (en-Nisa, 4/41) âyetini, el-Hüseyn de:

“Ey Peygamber, şüphe yok ki, Biz seni bir şahit, bir müjdeleyici, bir uyarıcı olarak gönderdik.” (el-Ahzab, 33/45) âyetini okumuştur.

Derim ki: Ben de yüce Allah’ın:

“Bu peygamber de size karşı şahit olsun diye.” (el-Bakara, 2/143) âyetini okuyorum.

Peygamberlerin ümmetlerine karşı şahitlik edecekleri de söylenmiştir. Çünkü yüce Allah:

“Her ümmetten birer şahit getirip… zaman halleri nice olur?” (en-Nisâ, 4/41) diye buyurmaktadır.

Şahidin Âdem olduğu söylendiği gibi. Meryem oğlu Îsa olduğu da söylenmiştir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ben, aralarında bulunduğum müddetçe üzerlerinde bir şahit idim.” (el-Mâide, 5/117) Hakkında şahit olunan ise onun ümmeti olacaktır

Yine İbn Abbâs ve Muhammed b. Ka’b’dan rivâyet edildiğine göre şahit; insandır. Delili de yüce Allah’ın:

“Bugün kendine karşı iyi hesablayıcı olarak kendin yetersin” (el-îsra. 17/14) âyetidir.

Mukâtil , (şahit) insanın azalardır, demiştir. Bunu açıklayan âyet da:

“O gün onların dilleri, elleri ve ayakları yaptıkları her şeyi söyleyerek aleyhlerine şehadet edeceklerdir.” (en-Nûr. 24/24) âyetidir.

el-Hüseyn b. el-Fadl dedi ki: Şahitlik eden bu ümmettir. Şahit olunan diğer ümmetlerdir. Bunu açıklayan da

“Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık. Bütün insanlara karşı şahitler olasınız” (el-Bakara, 2/143) âyetidir.

Şahitlik edenin Hafaza melekleri, hakkında şahitlik edilecek olanın Âdem oğulları olduğu söylendiği gibi. geceler ve gündüzler olduğu da söylenmiştir ki, bunu da az önce açıklamış bulunuyoruz.

Derim ki: Mal da sahibinin aleyhine, yer de üzerinde işlenen amellere dair şahitlik edecektir. Müslim’in Sahih’inde Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğu kaydedilmektedir: “Şüphesiz bu mal yeşil ve tatlıdır. O maldan yoksula, yetime ve yolcuya veren kimse için o (mal), müslümanın ne güzel arkadaşıdır.” -Ya da Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın buyurduğu gibi-. “Şüphesiz ki o malı hak olmayan bir şekilde alan bir kimsenin durumu, yeyip de bir türlü doymayan bir kimsenin haline benzer. Kıyâmet gününde de onun aleyhine şahit olur. ” Müslim, 11, 727; İbn Hibban, Sahih, VIII, 19, 20; İbn Mace, II, 1323; Müsned, 111, 21.

Tirmizî’de Ebû Hüreyre’den şöyle dediği rivâyet edilmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem):

“O gün yer bütün haberlerini anlatacaktır” (ez-Zilzal, 99/4) âyetini okudu ve:

“Haberlerinin ne olduğunu biliyor musunuz?” diye sordu. Ashab:

“Allah ve Rasûlü daha iyi bilir” dediler. Peygamber şöyle buyurdu:

“Onun haberleri, erkek ya da kadın herbir kul hakkında, üzerinde neler işlediğine dair haber vermesidir. Filan gün şunu, şunu ve şunu işledi, diyecektir.” (Peygamber devamla) buyurdu ki:

“İşte onun haberleri budur.”

(Tirmizi) dedi ki: Bu hasen, garib,”sahih bir hadistir, Tirmizi, IV, 619, V, 446; Hakim, Müstedrek, II, 281; Nesâî, es-Sunenu’l-Kübra, VI, 520.

Bir diğer görüşe göre, şahit yaratıklardır. Onlar Allah’ın vahdaniyetine şahitlik etmişlerdir. Hakkında şahitlik olunan ise yüce Allah’ın tevhidi, vahdaniyetidir.

Şahit olunanın cuma günü olduğu da söylenmiştir. Nitekim Ebû’d-Derdâ yaptığı bir rivâyette Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şöyle buyurduğunu zikretmektedir:

“Cuma gününde bana çokça salât (ve selam) getiriniz. Çünkü o gün meleklerin şahit olacağı, şahit olunan bir gündür” deyip, hadisin geri kalan bölümünü zikretmektedir. Bu hadisi İbn Mace ve başkaları rivâyet etmiştir. İbn Mace, 1, 524; Münziri, Terğib, II, 328 -senedinin ceyyid (sahiha yakın) olduğu kaydıyla-.

Buna göre Arafe günü meleklerin onda şahitlik etmeleri ve bugünde rahmetle inmeleri sebebiyle şahit olunan bir gündür, -İnşaallah- Kurban bayramının birinci günü de böyledir.

Ebû Bekr el-Attar dedi ki: Şahitlik eden, Hacer-i Esved’dir. O samimiyet, ihlâs ve yakın ile kendisine elini değdirenin lehine şahitlik edecektir. Şahit olunanlar ise hacılardır.

Şahitlik edenin peygamberler, hakkında şahitlik edilenin Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) olduğu da söylenmiştir. Buna yüce Allah’ın:

“Hani Allah, peygamberlerden; size verdiğim kitab ve hikmetten sonra size beraberinizdekini doğrulayıcı bir peygamber gelince … Öyleyse şahit olun ben de sizinle beraber şahitlik edenlerdenim, diye buyurmuştur” (Al-i İmrân, 3/81) âyeti açıklık getirmektedir.

Vaat edilmiş güne,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Vaad olunmuş o güne;

“Vaad olunmuş o güne” kendisi ile tehditte bulunulmuş o güne, demektir. Bu da bir başka yemindir. Bugünün kıyâmet günü olduğu hususunda, tevil bilginleri arasında görüş ayrılığı yoktur.

İbn Abbâs dedi ki: Semadakilerle yerdekilerin bugünde toplanıp, bir araya getirileceği vaad olunmuştur.

Burçlarla dolu göğe andolsun,

Diyanet Vakfı
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiş olan güne, (o günde) tanıklık edene ve edilene andolsun ki, ateşle dolu hendeğe atılanlar (yakılarak) öldürüldü. Onlar (yakanlar) da başlarına oturmuşlar, müminlere yapmakta oldukları işkenceyi seyrediyorlardı.

Kurtubi Tefsiri
Yemin olsun burçlara sahib göğe;

Bu, Allah’ın ettiği bir yemindir.

“Burçlar”ın mahiyeti hakkında dört görüş vardır:

1- Yıldızlar sahibi demektir. Bu açıklamayı el-Hasen, Katade, Mücahid ve ed-Dahhak yapmıştır.

2-Yüksek köşkler demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs, İkrime ve yine Mücahid yapmıştır. İkrime dedi ki: Burçlar, semadaki yüksek köşklerdir. Mücahid dedi ki; burçlarda bekçiler, koruyucular bulunur.

3- Güzel yaratılış sahibi demektir. Bu açıklamayı el-Minhâl b. Amr yapmıştır.

4- Konaklar sahibi demektir. Bu açıklamayı Ebû Ubeyde ve Yahya b. Sellâm yapmıştır.

Burçlar oniki tane olup gezegenlerin, güneş ve ayın konaklarıdır. Ay bunların herbirisinde iki tam gün ve üçte bir günlük bir süre ile yol alır. Böylece toplam yirmi sekiz gün eder. Daha sonra da iki gece görünmez. Güneş ise burçların herbirinde bir ay süre ile yol alır.

Bu burçlar koç, öküz, ikizler, yengeç, arslan, başak, terazi, akreb, yay, oğlak, kova. ve balık ismini alırlar.

Arapçada

“burûc; burçlar” yüksek köşkler demektir. Yüce Allah:

“…yüksek burçlar (kaleler) içinde olsanız bile” (en-Nisâ, 4/78) diye buyurmaktadır. Daha önceden (4/78. âyet, 1. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Ancak iman edenler ve salih işler yapanlar başka. Onlar için kesintisiz bir ödül vardır.

Diyanet Vakfı
İman edip salih amel işleyenler başkadır; onlar için arkası kesilmeyen bir mükafat vardır.

Kurtubi Tefsiri
Ancak îman edip, salih ameller İşleyenler müstesnadır. Onlar için eksilmez ve kesilmez bir mükâfat vardır.

“Ancak îman edip, salih ameller işleyenler müstesnadır.” Bu istisna munkatı’ bir istisnadır. Şöyle buyurmuş gibidir: Ama Allah’tan başka ilâh olmadığına, Muhammed’in Allah’ın Rasûlü olduğuna dair şehadeti doğru kabul edip, tasdik edenler ve salih amel işleyenler, yani onlara farz olan emirleri eksiksiz yerine getirenler,

“onlar için eksilmez ve kesilmez bir mükâfat,” bir sevab

“vardır.”

“Menentu’l-hable” “Halatı kestim” denilir. Daha önceden (Fussilet. 41/8. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Nâfi’ b. el-Ezrak, İbn Abbâs’a yüce Allah’ın:

“Onlar için eksilmez ve kesilmez bir mükâfat vardır” âyeti hakkında sormuş, o da: Kesintisiz demektir, diye açıklamıştır. Peki Araplar bu anlamı biliyorlar mı, diye sormuş,

İbn Abbâs, şöyle demiş: Evet, Yeşkurlulardan olan şair şu beyiti ile bu anlamda olduğunu bilmiş ve zikretmiş bulunmaktadır:

“Sen arkalarında süratle yürüyüşünden ötürü

Âdeta etrafa yayılmış ince bir toz gibi görürsün.”

el-Müberred dedi ki: “El-menin” “Toz” demektir. Çünkü (atlar) o tozu arkalarından kesmektedir (arkalarında bırakmaktadır). Zayıf olan herbir şeye de: “Menin” ile “Memnun” denilir.

“Ğayru memnun”

“Kesilmez ve eksilmez”in, kendisi sebebiyle onlara minnet olunmaz, anlamına geldiği de söylenmiştir.

İlim ehlinden birtakım kimselerin zikrettiklerine göre, yüce Allah’ın:

“Ancak îman edip, salih ameller işleyenler müstesnadır” âyeti bir istisna değildir. Burada (istisna) “vav: ve” anlamındadır. Sanki; îman edip … gelince” diye buyurmuş gibidir. el-Bakara Sûresi’nde (2/150. âyetin tefsirinde) bu hususta açıklamalar geçmiş bulunmaktadır. Allah’a hamdolsun.

Artık onlara elem verici bir azabı müjdele.

Diyanet Vakfı
(Resulüm!) Onlara acı azabı müjdele!

Kurtubi Tefsiri
Artık sen, onlara çok acıklı bir azâbı müjdele!

“Artık sen onlara” yalanlamalarına karşılık cehennemde

“çok acıklı” can yakıcı, acılıcı

“bir azâbı müjdele!” Yani bunu onlara müjde yerine bildir.

Allah onların içlerinde topladıklarını daha iyi bilir.

Diyanet Vakfı
Halbuki Allah onların gizlediği şeyleri çok iyi bilir.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki Allah, içlerinde neyi gizlemekte olduklarını en iyi bilendir.

“Halbuki Allah, içlerinde neyi gizlemekte olduklarını en iyi bilendir.”

İçlerinde gizledikleri yalanlamayı en iyi bilendir. ed-Dahhak da İbn Abbâs’tan böylece rivâyet etmiştir.

Mücahid dedi ki: Gizledikleri davranışlarını (en iyi bilendir). İbn Zeyd: Hem salih, hem de kötü amelleri bir arada işlediklerini (en iyi bilendir).

(Buradaki “gizlemekte oldukları” anlamı verilen fiil) içinde bir şeylerin toplandığı kab demek olan; “El-viâu”den alınmıştır. Azığı ve eşyayı bir kaba koyduğumuz zaman: “Ev’aytu’z-zâde ve’l-menâi” deriz. Şair de şöyle demiştir:

“Aradan uzun zaman geçse dahi, hayır daha bir kalıcıdır

Kötülük ise senin kaba doldurduğun en kötü azıktır.”

“Veâe” “Onu belledi” demektir. “Veaytu’l-hadise eıhi va’yen” “Sözü belledim, bellerim” denilir. “Uzunu vâiyetun” “İyice belleyen, kulak” demektir Buna dair açıklamalar daha önceden (el-Hakka, 69/12. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

Bilakis, inkâr edenler yalanlıyorlar.

Diyanet Vakfı
Aksine, kafirler yalanlıyorlar.

Kurtubi Tefsiri
Aksine o inkâr edenler yalanlarlar.

“Aksine o inkâr edenler” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı ve onun getirdiklerini

“yalanlarlar.”

Mukâtil dedi ki: Ayet Amr b. Umeyroğulları hakkında inmiştir. Bunlar dört kişi idi. Onların ikisi müslüman oldu.

Bütün kâfirler hakkında olduğu da söylenmiştir.

Kendilerine Kur’an okunduğunda secde etmiyorlar.

Diyanet Vakfı
Onlar kendilerine Kuran okununca secde de etmezler.

Kurtubi Tefsiri
Onlara karşı Kur’ân okunduğunda secde etmezler?

“Onlara karşı Kur’ân okunduğunda secde etmezler?” Namaz kılmazlar, demektir. Sahih-i Müslim’de şöyle buyurulmaktadır: Ebû Hüreyre:

“Gök yarılıp çatladığı zaman” (sûresin)i okudu ve onda secde yaptı. Bitirdikten sonra Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın burada secde ettiğini onlara bildirdi. Müslim, I, 406; Dârimi, I, 408; Nesâî, II, 161; Muvatta’, I, 205; Müsned, II, 434, 456, 466, 487; Tayalisi, Müsned, I, 307

Malik dedi ki: Bu mutlaka gerekli secdelerden değildir. Çünkü âyet; onlar amellerini gereği gibi yerine getirmeye kulak asmazlar ve itaat etmezler, demektir.

İbnu’l-Arabî dedi ki: Sahih olan ise, bunun yapılması gerekli secdelerden olduğudur. Medineli Maliki âlimlerin İmâm Mâlik’ten yaptığı rivâyet de bu şekildedir. Dolayısıyla Kur’ân ve sünnet bu hususta birbirini desteklemektedir. İbnu’l-Arabî dedi ki: Ben insanlara İmâmlık yapmaya başlayınca onu okumayı terkettim. Çünkü secde yapacak olursam buna tepki gösterirlerdi, secde etmeyecek olursam bu da benim kusurlu bir davranışım olurdu. Bundan dolayı yalnız başıma namaz kıldığım vakitler müstesna (namazda) onu okumaktan uzak durdum. O doğru sözlünün dediği gibi “marufun münker, münkerin maruf görüleceği bir zaman.,.” şeklindeki sözünün tahakkukudur bu. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Âişe (radıyallahü anha)’ya şöyle demişti: “Eğer senin kavminin küfrü bırakması üzerinden az bir zaman geçmemiş olsaydı, beyti yıkar ve onu İbrahim’in temelleri üzerine yeniden bina ederdim” Buhârî, 11, 574; Müslim, II, 969, Nesâî, V, 216; Müsned, VI, 239

(İbnu’l-Arabi devamla dedi ki:) Hocamız Ebû Bekr el-Fihri, rükua giderken ve rükûdan kalkarken ellerini kaldırırdı. Malik’in ve Şafii’nin görüşü bu olduğu gibi, şia da böyle yapar. Bir gün ders verdiğim yer olan Suğur’deki İbn eş-Şevva karargahında öğle namazında yanıma geldi. İsmi anılan karargahtan mescide girdi. Saffın ön taraflarına geçti, ben ise arka taraflarda denize bakan pencerelerde oturuyordum, aşırı sıcaktan dolayı esen rüzgarı teneffüs etmeye çalışıyordum. Benimle birlikte aynı safta bahriye kumandanı Ebû Simne arkadaşlarından bir grub ile birlikte oturmuş namaz vaktini bekliyorlardı. Limanda gidip gelen gemilere bakıyordu. Hocamız rukûa giderken ve rukûdan başını kaldırırken ellerini kaldırınca Ebû Simne ve arkadaşları:

“Şu meşrıkli kimseyi görmüyor musunuz? Bakın mescide nasıl girmiş? Haydi kalkın onu öldürün ve denize atın, kimse sizi görmüyor.” Aklım başımdan gitti ve;

“Subhanallah! Bu zamanın fakihi et-Turtuşi’dir.” dedim. Bana:

“Peki niye ellerini kaldırıyor”, diye sordular. Ben:

“Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da böyle yapıyordu. Medinelilerin ondan yaptığı rivâyete göre Malik’in görüşü de budur.” dedim. Onları teskin etmeye ve susturmaya koyuldum. Nihayet namazını bitirdi. Karargahtan onunla birlikte kalkıp, eve gittim. Benim yüzümün değiştiğini görünce tepki gösterdi ve sebebini sordu. Ben de ona durumu bildirdim. Gülerek:

“Ben nerede, bir sünneti uyguladığım için öldürülmek nerede?” dedi. Ben ona:

“Fakat böyle bir iş yapmak senin için helal değildir. Çünkü sen öyle bir topluluk arasında bulunuyorsun ki, böyle bir sünneti yerine getirecek olursan, senin başına üşüşürler ve belki de kanın boşu boşuna dökülür gider”, dedim. Bana:

“Sen bu sözleri bırak da başka bir konuya geç”, dedi.

Öyleyse onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?

Diyanet Vakfı
Böyleyken onlar acaba neden iman etmezler?

Kurtubi Tefsiri
O halde, onlara ne oluyor; neden Îman etmezler;

“O halde onlara ne oluyor, neden îman etmezler.” Belgeler onlar için tam anlamıyla açıklık kazanmışken, deliller ortaya konulmuşken, onları îman etmekten alıkoyan şey nedir?

Bu, inkârı bir istifhamdır, taaccub ifade ettiği de söylenmiştir. Yani bunca âyet ve belgelere rağmen imanı terketmeleri dolayısıyla onların bu haline hayret ediniz.

Ki siz mutlaka halden hale bineceksiniz.

Diyanet Vakfı
16, 17, 18, 19. Hayır! Şafağa, geceye ve onda basan karanlığa, dolunay olmuş aya yemin ederim ki, halden hale geçersiniz.

Kurtubi Tefsiri
Mutlaka sizler, biri diğerine mutabık halden hale geçeceksiniz.

“Mutlaka sizler, biri diğerine mutabık halden hale geçeceksiniz.”

Ebû Amr, İbn Mes’ûd, İbn Abbâs, Ebû’l-Âl-iye, Mesrûk, Ebû Vâil, Mücahid, en-Nehaî, eş-Şa’bi, İbn Kesîr ve Hamza el-Kisai

“mutlaka sizler… geçeceksiniz” anlamındaki âyeti Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’a hitab olmak üzere; “Leterkebenne” “Mutlaka sen … geçeceksin” diye okumuşlardır ki; mutlaka ey Muhammed sen, bir halden sonra bir diğer hale geçeceksin, demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır.

en-Nehaî dedi ki: Ey Muhammed, sen mutlaka bir semadan sonra bir diğer semaya, bir dereceden sonra bir diğerine yüce Allah’a yakınlık bakımından bir mertebeden diğerine mutlaka geçeceksin.

İbn Mes’ûd dedi ki: Şüphesiz ki sema bir halden sonra bir diğer hale geçecektir. Bununla yüce Allah’ın semaları nitelendirdiği, yarılıp çatlamak, katlayıp dürmek, kimi zaman erimiş bakır gibi, kimi zaman kırmızı bir sahtiyan gibi oluşu, şeklindeki hallerin birinden diğerine geçeceği kast edilmektedir.

İbrahim’den onun da Abdu’l-Ala’dan rivâyetine göre; “halden hale” âyeti hakkında şöyle demiştir: Sema bir halden sonra bir diğer hale değiştirilir. Abdu’l-Ala dedi ki: Kırmızı sahtiyanı andıran bir gül gibi ve erimiş bir bakır gibi olur.

Bir diğer açıklamaya göre; ey insan şüphesiz ki sen bir halden bir diğer hale geçeceksin. Nutfeden sonra alakaya, sonra bir çiğnem ete, sonra canlı bir varlık, sonra ölü zengin ve fakir olacaksın. O halde hitab;

“Ey insan, gerçekten sen Rabbine doğru durmadan çalışıp çabalayacaksın” âyetinde sözü edilen insanadır. Bu da bir cins isimdir, manası insanların tümüdür.

Diğerleri ise bütün insanlara hitab olmak üzere “be” harfini ötreli olarak: “Leterkebunne”

“Mutlaka sizler … geçeceksiniz” diye okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim bu kıraati tercih etmişlerdir. Ebû Hatim dedi ki: Çünkü buradaki anlamın insanlar ile ilgili olması Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ile ilgili olmasından daha uygundur. Zira bu âyet-i kerimeden önce kitabı sağ elinden verilecekler ile kitabı sol tarafından verilecek kimseler sözkonusu edilmiştir. Yani sizler kıyâmetin şiddetli hallerinden sonra bir başka hale mutlaka geçeceksiniz. Yahutta sizler peygamberlere muhalefet etmek ve onları yalanlamak hususunda, sizden öncekilerin izledikleri yoldan aynen geçeceksiniz, o yolu izleyeceksiniz, demektir.

Derim ki: Bunların hepsi de kastedilmiştir. Bu hususta bir takım hadisler de gelmiş bulunmaktadır, (Bk, Kaf, 50/21. âyetin tefsiri) Hafız Ebû Nuaym, Cafer b. Muhammed b. Ali’den, o Cabir (radıyallahü anh)’dan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı şöyle buyururken dinledim:

“Şüphesiz ki Âdem oğlu yüce Allah’ın kendisini nasıl yarattığından yana gaflet içerisindedir. Kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah onu yaratmak istediği vakit meleğe: Onun rızkını, eserini (ayak izlerini) ve ecelini yaz. Mutlu mu yoksa bedbaht mı olacağını yaz. Sonra bu melek yukarı çıkar, Allah bir başka melek gönderir. Olgunlaşıncaya kadar bu melek onu muhafaza eder. Sonra yüce Allah, onun iyilik ve kötülüklerini yazacak iki melek gönderir. Ölüm vakti geldi mi bu iki melek yükselirler. Sonra ona ölüm meleği (selam ona) gelir, ruhunu alır. Kabrine yerleştirildiği vakit tekrar ruh bedenine geri verilir. Sonra ölüm meleği yükselir. Ona kabir melekleri gelir, onu imtihan ederler. Sonra onlar da çıkarlar. Kıyâmet koptuğu vakit iyilik meleği ile kötülük meleği onun üzerine iner. Boynunda bağlı bulunan bir kitabı çözerler. Sonra da onunla birlikte gelirler, Birisi önden sürücü, diğeri ise şehittir.” Sonra yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“Yemin olsun sen bundan gaflet içinde idin. Şimdi senden perdeni kaldırdık, bugün gözün pek keskindir.” (Kaf, 50/22) Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem):

“Mutlaka sizler biri diğerine mutabık, halden hale geçeceksiniz.” âyetini okudu. (Peygamber) buyurdu ki: ‘Bir halden sonra bir diğer hale (geçeceksiniz.)” Sonra Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki sizin önünüzde çok büyük bir iş vardır. O büyük olan Allah’tan yardım dileyiniz”

Ebû Nuaym, Hilye, III, 190. Hadis daha önce Kaaf, 50/22. ayetin tefsiri yapılırken kayd edilmiş idi.

Bu hadis yaratıldığı günden, ölümden sonra diriltileceği zamana kadar insanın karşı karşıya kalacağı bütün halleri kapsamaktadır. Bu hallerin hepsi de zorluktan sonra bir diğer zorluktur. Önce hayat, sonra ölüm, sonra ölümden sonra diriliş, sonra da amellerin karşılıklarının verilmesi. Bu hallerin her birisinde bir takım zorluklar vardır.

Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) da şöyle buyurmuştur:

“Sizden öncekilerin izinden karış be karış, kulaç be kulak gideceksiniz. Hatta onlar bir keler deliğine girecek olsalar bile siz de şüphesiz ona gireceksiniz.”

“Ey Allah’ın Rasûlü, bunlar yahudilerle, hristiyanlar mıdır?” diye sordular. Peygamber:

“Başka kim olabilir ki?” diye buyurdu. Buhârî, III, 1274, VI, 2669; Müslim, IV, 2054; Müsned, II, 327, 511. III, 84, 89

Bu hadisi Buhârî rivâyet etmiştir.

Müfessirlerin görüşlerine gelince; İkrime: Bir halden sonra bir diğer hale geçeceksiniz. Önceleri süt emerken sütten kesilecek, önceleri gençken yaşlı olacaksınız. Şair şöyle demiştir:

“İşte insan böyledir, eceli belli vakte kadar geciktirilecek olursa;

O bir hale geçer, ondan sonra da bir başka hal gelir.”

Mekhul’den şöyle dediği nakledilmiştir: Her yirmi senede bir daha önce olmadığınız bir hal ile karşılaşırsınız. el-Hasen dedi ki; Bir durumdan sonra bir başka durum ile karşı karşıya kalırsınız. Sıkıntıdan sonra bolluk, bolluktan sonra sıkıntı, fakirlikten sonra zenginlik, zenginlikten sonra fakirlik, hastalıktan sonra sağlık, sağlıktan sonra hastalık.,,

Said b. Cübeyr dedi ki: Bir mevkiden sonra bir diğer mevkiye geçeceksiniz. Bir takım insanlar dünyada iken aşağı mertebelerde idiler, âhirette yükseleceklerdir. Birtakım kimseler dünyada yüksek mertebede idiler, âhirette alçalacaklardır.

Bir diğer açıklamaya göre, bir mevkiden bir diğer mevkiye, bir halden bir diğer hale geçeceksiniz. Şöyle ki, doğru yol üzere salih olan bir kimsenin bu hali kendisini daha ileri derecede salih olmaya iter. Bozuk yolda olan bir kimsenin bu hali de onu daha ileri derecede fesada götürür. Çünkü herşey kendi şekli üzere cereyan eder, gider.

İbn Zeyd dedi ki: Sizler dünya halinden, âhiret haline geçeceksiniz

İbn Abbâs dedi ki: Zorlu ve dehşetli haller kastedilmiştir. Ölüm, sonra diriliş, sonra amellerin sunulması (arz.) Araplar oldukça zorlu ve sıkıntılı bir duruma düşen kimse hakkında: “Vekaa’ fi benâti tabaka, veihdâ benâti tabaka.” derler. Pek büyük ve zorlu musibet ve sıkıntıya; “Em tabak, veihdâ benâti tabaka.” denilir. Bunun aslı ise bir tür yılandır. Çünkü yılana yuvarlanması dolayısıyla; “Em tabak” Tabak gibi” denilir. Sözlükte “tabak” açıkladığımız gibi hal demektir. el-Akra b. Habis et-Temimi dedi ki:

“Ben zamanın iyi kötü her türlü halini denemiş bir kimseyim.

Onun bir hali beni bir başkasına sürüklemiştir.”

Bu durum alemin, hadis (sonradan yaratılmış) olduğuna ve yaratıcının varlığının isbatına dair en açık bir delildir. Hükema şöyle demiştir: Bugün bir halde, yarın bir başka halde olan bir varlığın tedbiri (işlerinin çekilip çevrilmesi)nin başkasına ait olduğu, bilinmelidir.

Ebû Bekr el-Verrak’a şöyle soruldu: Bu alemin bir yaratıcısının olduğunun delili nedir? O: Hallerin birinden diğerine geçirilmesidir. Kuvvetin azlığı, bünyenin zayıflığı, niyetin gerçekleştirilememesi, kararlılığın ortadan kaldırılmasıdır, diye cevap verdi.

“Etenâ tabak mine’n-nâsi ve tabak mine’l-cerâdi” “Bize insanlardan bir topluluk ve çekirgelerden bir topluluk geldi” denilir. el-Abbas’ın, Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ı överken söylediği:

“Sen sulbden rahime intikal edersin

Bir alem geçip gitti mi bir tabak (topluluk) ortaya çıkar.”

Beyitinde insanlardan bir nesli kastetmektedir.

Buna göre yeryüzünün “tıbâk”ı onun dolu olması demek olur. “Tabak” aynı zamanda iki omuru birbirinden ayıran ince bir kemiktir. “Medâ tabak mine’lleyli, vetabaka mine’n-nehâri” “Gecenin büyük bir bölümü ve gündüzün büyük bir bölümü geçti” denilir. “Tabak” lâfzı “atbak”ın çoğuludur. O halde bu lâfız müşterektir.

“Mutlaka sizler… geçeceksiniz” anlamındaki lâfız, nefse hitab olmak üzere, “be” harfi kesreli olarak: “Leterkebinne” ” (Ey nefs) mutlaka sen… geçeceksin” diye okunduğu gibi, diye “ye’: harfi ile de okunmuştur. “Leyerkebine” “Mutlaka insan… geçecektir” demek olur.

“An tabakin” Bir halden” lâfzı: “Tabakan” “Bir hale” lâfzının sıfatı olarak, nasb mahallindedir. Bu da: “Tabakan mucavezen litabak” Bir hali aşıp, bir diğer hale (geçeceksiniz) demektir. Yahutta: “Leterkebunne” “Mutlaka sizler… geçeceksiniz” lâfzındaki zamirinden hal (olarak nasbedilmiştir.) Yani onlar bir hali aşarak, bir diğer hale geçeceklerdir. Ya da insan yahut nefis -kıraatlere göre- bir hali geçip, bir diğer hale geçecektir, demek olur.

Ve dolunay halini almış aya,

Diyanet Vakfı
16, 17, 18, 19. Hayır! Şafağa, geceye ve onda basan karanlığa, dolunay olmuş aya yemin ederim ki, halden hale geçersiniz.

Kurtubi Tefsiri
Nuru tamamlandığı zaman aya ki;

“Nuru tamamlandığı zaman aya.” Yani nuru kemale erip, en mükemmel hale geldiği zaman aya. el-Hasen dedi ki: Tam durgunlaşıp, nuru bir araya geldiği zaman demektir. İbn Abbâs: Tam kemale erdiği vakit, Katade: Tam yuvarlak olduğu vakit, diye açıklamışlardır. el-Ferrâ” dedi ki: Ayın nurunun tamamlanması, dolunay olduğu gecelerdeki doluluğu ve mükemmelliği demektir. (Ayet-i kerimedeki lâfzıyla) bir araya gelip, toplanmak demek olan: “El-Vesk”den “iftial” veznindedir. “Vesektuhu fetteseka” “Ben onu toplayıp, bir araya getirdim, o da toplandı” denilir. Tıpkı: “Veseltuhu fe’t-tesele” “Ben onu bitiştirdim, ekledim, o da bitişti, eklendi” demek gibi. “Emera fulânun muttesikun” “Filanın işleri doğruluk ve iyilik üzere toplanmış ve böylece düzene girmiştir” demektir. Bir şey ardı arkasına geldiği takdirde; “İtteseka’ş-şey’u” denilir.

Ve geceye ve onun toparladığına,

Diyanet Vakfı
16, 17, 18, 19. Hayır! Şafağa, geceye ve onda basan karanlığa, dolunay olmuş aya yemin ederim ki, halden hale geçersiniz.

Kurtubi Tefsiri
Geceye ve onun kaplayıp topladığı şeylere,

“Geceye ve onun kaplayıp, topladığı şeylere!” Topladığı, içinde barındırıp, sardığı şeylere demektir. Asıl anlamı sultanın gazab etmesi, kızıp köpürmesi ile alakalıdır. Eğer yüce Allah rahmet ve lütfü ile kullarına bunu ihsan etmeseydi, kullar geceyi getiremezlerdi. Fakat o kullarına rahmeti ile tecelli ederek, o rahmeti ile onlara yumuşaklıkla davrandı, yaratıklar da bundan dolayı sükunet buldular, sonra da etrafa kaçışıp dağıldılar, sarılıp sarmalandılar ve içeri doğru çekildiler. Herkes kendi barınağına geri dönüp yalnızlık hissi ile onun dehşetinden sükunete erişti. İşte yüce Allah’ın şu âyeti -önceden de geçtiği üzere- bunu anlatmaktadır:

“Geceyi ve gündüzü sizin için kendisinde” yani geceleyin

“sükun bulasınız ve” gündüzün de

“lütfundan arayasınız diye yaratmış olması onun rahmetindendir.” (el-Kasas, 28/73) O halde gece, gündüzün işleri dolayısıyla etrafa yayılmış olanları bir araya getirir ve birbirine katar, barındırır. İşte İbn Abbâs, Mücahid, Mukâtil ve başkalarının açıklamalarının ifade ettiği anlam budur.

Dabi b. el-Haris el-Burcumi de şöyle demiştir:

“Ben ve sizler ve size duyulan özlem

Parmak uçlarının yakalayamadığı bir suyu avuçlayıp, elini kapatan kimseye benzeriz.”

Şair şunu söylemek istiyor: Nasıl ki eline su alıp, avucunu kapatan kimsenin elinde su diye bir şey kalmıyorsa, bu hususta da benim elime bir şey geçmiyor.

Gece; dağları, ağaçları, denizleri ve yeri örtüp bürüdüğü zaman, bütün bunlar onun için toplanıp bir araya gelmiş olacağından, onları kaplayıp, toplamış olur.

“El-vesak” “Kaplayıp, toplamak bir şeyi bir şeye katmak” anlamındadır. “Vesaktuhu, usikuhu, veskan” “Onu topladım, toplarım” denilir. Bir araya getirilmiş çok miktardaki buğdaya “vesk” denilmesi de buradan gelmektedir ki; altmış sa’dır. “Taamu musekun” “Bir araya getirilmiş, toplanmış yiyecek (buğday)” demektir. “İbilu mustevsikatun: Bir araya gelip, toplanmış develer” anlamındadır. Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Bizim; genç, güzel görünümlü, beş ve dört yaşında develerimiz vardır.

Ve bunlar bir aradadırlar. Keşke onları güdecek birisi bulunsa!”

İkrime dedi ki:

“Onun kaplayıp, topladığı şeyler” barınacağı yere doğru önüne katıp, götürdüğü herbir şey demektir. O halde “vesk” önüne katıp, kovalamak demektir. O bakımdan kovulup, uzaklaştırılmış deve. koyun ve merkeblere “vesika” denilmesi buradan gelmektedir. Şair şöyle demiştir:

“İz sürücünün davarların izlerini sürmesi gibi.”

İbn Abbâs’tan rivâyete göre;

“kaplayıp, topladığı şeyler” örtüp, kapattığı şeyler; ondan gelen başka bir rivâyete göre; taşıdığı şeyler demektir. Taşınan herbir şey hakkında; “Vesaktuhu” “Onu taşıdım” denilir.

Araplar: “Lâef’aluhu mâvesekat ıni’l-mâe” Gözüm su taşıdığı (gördüğü) sürece bu işi yapmam” derler. “Vesekati’n-nâkatu tusika veskan” “Dişi deve gebe kaldı ve rahmini suya karşı kapattı” denilir. Bu durumda olan deveye; “Nâkatun vâsikun” denilir. Çoğulu “Nuku visâk” …diye gelir. “Nâim” “Uyuyan” lâfzının çoğulunun; “Niyâm” şeklinde; “Sâhib” “Arkadaş” lâfzının çoğulunun; “Sihâb” diye gelmesi gibi. Bişr b. Ebi Hazım dedi ki:

“Onlara türkü çağırıp ayrılmadı yanlarından

Gebe develer gebe olmayanlardan ayırdedilinceye kadar.”

Çoğulu aynı şekilde “Mevâsik” diye de gelir.

“Evsaktu’l-baira” “Deveye yükünü yükledim” demektir. “Evsaktu’n-Nahle” “Hurma ağacının taşıdığı meyve yükü çok oldu” demektir.

Yeman, ed-Dahhak ve Mukâtil b. Süleyman: Taşıdığı karanlık, diye açıklamışlardır, Mukâtil dedi ki: Ya da taşıdığı yıldızlar, anlamındadır.

el-Kuşeyri dedi ki: “Taşımak”ın anlamı toplayıp, bir araya getirdiği şeyler demektir. Gece, karanlığı ile her şeyi örter. Bunları örtmesi halinde onları “vesk” etmiş olur. Böylece bu âyet, gece hepsini ihtiva etmiş olduğundan ötürü, bütün yaratılmışlara bir yemin olur. Yüce Allah’ın:

“Hayır! Yemin ederim ki gördüğünüz şeylere, görmediğiniz şeylere de.” (el-Hakka, 69/38-39) âyeti gibidir.

İbn Cübeyr dedi ki:

“Kaplayıp, topladığı şeyler,” onda işlenen ameller demektir. Yani (mü’minlerin) teheccüd ve seher vakitlerinde mağfiret dilemelerdir. Şair dedi ki:

“Bir gün bizi salih kimseler görürsün, kimi zaman da

Sen bizi oldukça kararlı, amel eden bir kimse gibi de görürsün.”

Hayır! Andolsun akşam kızıllığına,

Diyanet Vakfı
16, 17, 18, 19. Hayır! Şafağa, geceye ve onda basan karanlığa, dolunay olmuş aya yemin ederim ki, halden hale geçersiniz.

Kurtubi Tefsiri
O halde (durum) öyle değildir. Andederim şafağa,

“O halde, öyle değildir” âyetindeki:

“Lâ”

“Değildir” lâfzı sıla (fazladan gelmiş ulama lâfzı)dır.

“Andederim şafağa” güneşin batışı esnasında görülen ve yatsı namazı vakti girinceye kadar devam eden kırmızılığa…

Abdullah b. el-Hakem, Yahya b. Yahya ve onların dışında pek çok sayıda bir kimse, Malik’ten şöyle dediğini nakletmektedir: Şafak batıdaki kırmızılıktır. Bu kırmızılık gittiği vakit, akşam namazının vakti çıkar ve yatsı namazı vacib olur.

İbn Vehb, rivâyetle dedi ki: Bana birden çok kişi Ali b. Ebî Tâlib, Muaz b. Cebel, Ubâde b. es-Sâmit, Şeddâd b. Evs ve Ebû Hüreyre’den naklen şunu haber verdiler: Şafak kırmızılıktır. Malik b. Enes de böyle demiştir. İbn Vehb’den başkaları, ashab-ı kiramdan Ömer, İbn Ömer, İbn Mes’ûd, İbn Abbâs, Enes, Ebû Katade, Câbir b. Abdullah ve İbn ez-Zübeyri; Tabiînden Said b. Cübeyr, İbnu’l-Müseyyeb, Tavus, Abdullah b. Dinar ve ez-Zührî’yi de zikretmektedirler. Fukahâdan el-Evzai, Malik, Şâfiî. Ebû Yusuf, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, Ahmed ve İshak da böyle demişlerdir.

Bir görüşe göre de bu, beyazlık demektir. Bu açıklama da İbn Abbâs, yine Ebû Hüreyre, Ömer b. Abdu’l-Aziz. el-Evzaî ve kendisinden gelmiş iki rivâyetten birisinde Ebû Hanife’den rivâyet edilmiştir. Esed b. Amr, Ebû Hanife’nin bu görüşten vazgeçtiğini rivâyet etmiştir. Yine İbn Ömer’den rivâyet edildiğine göre, şafaktan kasıt beyazlıktır. Ancak tercih edilen birinci görüştür. Çünkü ashabın, tabiînin ve fukahanın çoğunluğu bu görüştedirler. Diğer taraftan Arap dilinin şahitleri de iştikak ile sünnet de bu görüşün doğruluğuna şahitlik etmektedir.

el-Ferrâ” dedi ki: Araplardan birisinin üzerinde boyalı bir elbise hakkında; “bu sanki şafağı andırmaktadır” dediğini duydum. Bu elbise de kırmızı renkte idi. İşte bu, şafağın kırmızılık anlamına geldiğine bir delildir. Şair de şöyle demiştir:

“Rengi kırmızı, tıpkı şafağın kırmızılığı gibidir.”

Bir başka şair ise şöyle demiştir

“Kalk ey delikanlı, elin ayağına dolaşmadan yardım et bana,

Zamana karşı; içi şafak (gibi kırmızı şarabla) dolmuş bir kase ile.”

Boyamak maksadıyla kullanılan kırmızı çamura (mağra’ya) da şafak denilir.

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir: Şafak; gecenin başlangıcından, yatsı vaktine yaklaşıncaya kadar, güneş ışıklarının geriye kalanlarına ve kırmızılığına verilen isimdir. el-Halil dedi ki: Şafak; güneşin batınımdan yatsı vaktine kadar görülen kırmızılıktır. Bu kırmızılık kayboldu mu, şafak kayboldu, denilir. Diğer taraftan, kelimenin asıl anlamının, bir şeyin ince oluşu ile alakalı olduğu da söylenmiştir. Mesela: “Şey’un şefiun” “İnceliği dolayısıyla birbirini tutmayan şey”: denilir. “Eşfeka aleyhi” “Ona şefkat gösterdi” yani ona karşı kalbi inceldi, yumuşadı demektir. “Şefkat” de “işfak”den isim olup, kalb inceliği demektir. Şafak da aynı şekildedir. Şair de şöyle demiştir:

“O benim hayatta kalmamı ister, bense şefkatim dolayısıyla ölümünü isterim.

Çünkü ölüm mahremlere gelen en iyi misafirdir.”

O halde “şafak”; güneş ışığının geriye kalan kısımları ve kırmızılığıdır. Sanki bu incelik, güneş ışığından geliyor gibidir. Hukema beyazlığın asla kaybolmadığını (batmadığını) iddia ederler. el-Halil dedi ki: Ben İskenderiye minaresine çıktım. Beyazlığı gözetledim, onun bir ufuktan bir başka ufuğa gidip geldiğini görmekle birlikte battığını görmedim. İbn Ebi Üveys dedi ki: Ben, bu beyazlığın, tan yeri ağarıncaya kadar devam ettiğini gördüm.

İlim adamlarımız dedi ki: Onun (beyazlığın) vakti sınırlandırılamadığından ötürü o nazar-ı itibara alınmaz.

Ebû Davud’un Sünen’inde en-Numan b. Beşir’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Aranızda yatsı namazının vaktini en iyi bileniniz benim. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu namazı, ayın üç günlükken batışı vaktinde kılardı.

Ebû Davud, I, 114; İbn Hibban, Sahih, IV, 392; Hakim, Müstedrek, I, 30H; Tirmizi, I, 306; Nesâî, I, 364; Müsned, IV, 274; Tayalisi, Müsned, I, 108; Dârimi, I, 298; Darakutni, I, 269.

İşte bu bir sınırlandırmadır, bunun hükmü de ismin kapsadığı vaktin ilkine taalluk eder. Sizin bu iddianız birinci fecir (fecr-i kazib) ile çürütülür, denilemez. Çünkü bizlere göre; birinci fecir ile namaz olsun, imsak (oruç başlaması) olsun herhangi bir hüküm taalluk etmez. Çünkü Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem); fecri, hem sözü, hem de fiili ile açıklayarak şöyle buyurmuştur: “Fecir böyle demen değildir” -ellerini yukarı doğru kaldırdı- “fakat fecir böyle demendir” -deyip ellerini yaydı.

Az lafzi farklarla: Buhârî, VI, 2647; Müslim, 11, 768, 769, Ebû Davud, II, 303; Nesâî, IV. 148; İbn Mâce, 1541.

Buna dair açıklamalar el-Bakara Süresi’nde oruç âyetinde (2/187. âyet, 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. O bakımdan tekrar etmenin anlamı yoktur.

Mücahid dedi ki: Şafak gündüzün tamamıdır. Çünkü yüce Allah:

“Geceye ve onun kaplayıp topladığı şeylere” diye buyurmuştur.

İkrime; gündüzün geri kalan bölümüdür, demiştir.

Yine şafak, bayağı şeylere verilen isimdir. Oldukça az bir bağış” denilir. el-Kümeyt şöyle demiştir:

“O bütün krallardan işleri daha şerefli ve güzel bir kraldır, elleri;

Dilenenler için az vermeksizin âdeta (sağılan süt gibi bağışlar) akıtmıştır.”

Hayır! Şüphesiz Rabbi onu görüyordu.

Diyanet Vakfı
Oysa gerçekten Rabbi onu görüyordu.

Kurtubi Tefsiri
Hayır, şüphe yok ki Rabbi onu çok iyi görendi.

“Hayır!” Durum onun zannettiği gibi değildir. Aksine, o bize dönecektir.

“Şüphe yok ki Rabbi onu” kendisini yaratmadan önce

“çok iyi görendir” kendisine döneceğini bilendi.

Şöyle de açıklanmıştır: Hayır, yemin olsun o geri dönecektir. Sonra yeni bir ifade ile:

“Şüphe yok ki Rabbi onu” yarattığı günden ölümden sonra dirilteceği güne kadar çok iyi görendir.

Onun hakkında geçmişte takdir edilmiş bedbahtlığı ya da mutluluğu bilendir, diye de açıklanmıştır.

O, asla geri dönmeyeceğini sanmıştı.

Diyanet Vakfı
O hiçbir zaman Rabbine dönmeyeceğini sandı.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü o, asla dönmeyeceğini sanmıştı.

“Çünkü o asla dönmeyeceğini sanmıştı.” Asla ölümden sonra diriltilip, döndürüleceğini, hesaba çekileceğini, sonra sevab ya da ikab göreceğini zannetmiyordu.

“Hâra-yehuru” “Döndü, döner” denilir. Şair Lebid de şöyle demiştir:

“Kişi ancak kayan bir yıldızın alevi ve saçtığı ışık gibidir.

Daha önce parlayan bir ışık iken, küle dönüşür.”

İkrime ile Davud b. Ebi Hind dedi ki: “Yehuru” Habeşçe bir kelime olup “döner” anlamındadır. Bununla birlikte her iki kelimenin (iki ayrı dilde) aynı şekilde uyum arzetmesi de mümkündür. Çünkü her iki (dilde bu) kelime türemiş kelimelerdendir. “El-hubzu’l-huvarâ” “Beyaz (has) undan yapılmış ekmek” tabiri de buradan gelmektedir. Çünkü rengi beyaza döner.

İbn Abbâs dedi ki: Ben: “Yehuru” “Döner” lâfzının ne demek olduğunu bilmiyordum. Nihayet bedevi bir kadının kızını çağırırken: “Huri” dediğini duydum. “Bana dön!” demek istiyordu. Buna göre Arapçada: “El-havr” “Dönüş, dönmek” demektir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in söylediği şu sözlerde de bu anlamdadır: “Allahumme inni euzubike mine’l-havri ba’de’l-kevri” “Allah’ım fazlalıktan sonra eksikliğe dönüşten Sana sığınırım.”

İbn Huzeyme, Sahih, IV, 138; Tirmizi, V, 497; Dârimi, II- 373; Nesâî, VIII, 272, 273; İbn Mace, II, 1279; Müsned, V, 82, 83; Tirmizi rivâyeti kayd ettikten sonra bu ibareyi şöylece açıklamaktadır: “Maksat imandan küfre, itaatten masiyete dönüştür. Yani içinde bulunulan halden daha eksik (aşağı) bir hale intikal kastedilmiştir.”

Allah’ın üzerimdeki lütuflarının azalmasından sana sığınırım, demektir. “Ha” harfi ötreli olarak; “El-huru” da böyledir. Nitekim misalde: “Hurun fi mehâratin” “Eksiklik içinde eksiklik” denilmiştir. Bu da, bir kişinin işinde bir gerileme olduğunu anlatmak için kullanılan bir darb-ı meseldir. Şair de şöyle demiştir:

“Çabuk çiğneyerek acele edip hemen yutuverdiler.

Fakat yenen şeyler geçip giderken başkalarının yergisi kalıcıdır.”

“el-huru” aynı zamanda; “Tehaneti’t-tâhinetu femâ ehârat şey’en” “Öğütücü öğüttü fakat geriye un namına bir şey vermedi” sözünden isimdir. Bu kelime aynı zamanda helâk olmak, helâk oluş anlamına da gelir. Recez vezninde şair şöyle demiştir:

“Helâk edici bir kuyuda yürüyüp gitti de farkına varmadı.”

Ebû Ubeyde dedi ki: Buradaki olumsuzluk edatı olan; “Lâ” fazladan gelmiş olup, “helâk edici kuyu” anlamındadır. (Hadîs-i şerîfin son iki kelimesi): “Ba’de’l-kevni” “Varlıktan sonra… ” Müslim, II, 979; Tirmizi, V, 497. diye de rivâyet edilmiştir. İşin tamam olmasından sonra dağılmasından (Sana sığınırım) demek olur.

Mamer’e; “El-havru ba’de’l-kevni”

“Oluştan sonra helâk oluş” hakkında sorulmuş o da: o, el-Küntidir demiştir. Abdurrezzak kendisine el-künti ne demektir? diye sorunca, şu cevabı vermiştir: Kişi önceleri salih iken sonraları kötü bir adama dönüşür.

Ebû Amr dedi ki: Kişi yaşlanacak olursa ona; “künti” denilir. Sanki bu ifade: “Kuntu fi şebâbi kezâ” “Ben gençliğimde şu idim” sözüne nisbet edilmiş gibidir. Şair şöyle demiştir:

Ben artık küntî oldum ve âcin (hamur yoğurucu) oldum

Kişinin en kötü özellikleri ise “küntü” ve “âcin’dir.”

Kişi yaşlılıktan dolayı yere dayanarak ayağa kalkacak olursa: “Acine’r-raculu” “Adam hamur yoğurdu” denilir. İbnu’l-Arabî dedi ki: el-küntî” ben: “Kuntu şâben vekuntu şucâan” “Genç idim, kahraman idim” diyen kimseye denilir. “Kâne li male ve kuntu ehabbe ve kâne li hayle vekuntu erkebe.” “Benim malım vardı ve ben o malı bağışlıyor idim. Benim atlarım vardı, onlara biniyor idim” diyen kimseye “el-kânî” denilir.

Çünkü o, ailesi içinde sevinçliydi.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. Kimin de kitabı arkasından verilirse, derhal yok olmayı isteyecek; alevli ateşe girecektir. Zira o, (dünyada) ailesi içinde (mal-mülk sebebiyle) şımarmıştı.

Kurtubi Tefsiri
Çünkü o, ailesi arasında şımarıktı.

“Çünkü o” dünyada iken

“ailesi arasında şımarıktı.”

İbn Zeyd dedi ki: Yüce Allah, cennetlikleri dünyada iken korkmak, üzülmek, ağlamak ve endişeli olmakla nitelendirmiştir. Sonunda bunların yerine âhirette onlara pek büyük nimetleri ve sevinci ihsan edecektir. Arkasından yüce Allah’ın:

“Gerçekten biz daha önce ailelerimiz arasında (iken) korku içinde idik. Allah bize lütfetti de bizi semum (kavurucu ateş) azabından korudu.” (et-Tur, 52/26-27) âyetini okudu (ve devamla) dedi ki: Cehennem ehlini ise, dünya hayatında iken sevinç, gülmek ve nimetlerden yararlanmakla nitelendirerek:

“Çünkü o ailesi arasında şımarıktı” diye buyurdu.

Ve alevli ateşe girecektir.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. Kimin de kitabı arkasından verilirse, derhal yok olmayı isteyecek; alevli ateşe girecektir. Zira o, (dünyada) ailesi içinde (mal-mülk sebebiyle) şımarmıştı.

Kurtubi Tefsiri
Ve alevli ateşi boylayacaktır.

“Ve alevli ateşi boylayacaktır.” Yani onun sıcağı ile kavruluncaya kadar ateşe girecektir.

İki el-Haremi Kıraat kitaplarında Haremi b. Abdullah b. Mekki, Haremî b. Umare b. Ebi Hafsa ve Haremi b. Yûnus el-Müeddeb b. Habib olmak üzere üç tane Haremî adlı kıraat aliminden söz edilmektedir. (Bk. Şemsu’d-Din İbnu’l-Cezerî, Gayetu’n-Nihaye fi Tabakati’l Kurrâ, Mısır 1351/1932, I, 203) ile İbn Amir ve el-Kisai “ye” harfini ötreli, “sad”ı üstün ve “Lam”ı şeddeli olarak; “Veyusallâ” “Atılır” diye okumuşlardır. Yüce Allah’ın: “Summe’l-cahimu salluhu”

“Sonra cehenneme ulaştırın onu.” (el-Hakka, 69/31) âyeti ile; “Veteslibuhu cahim”

“Ve cehenneme bir atılış (vardır).” (el-Vakıa, 56/94) âyetinde olduğu gibi. Diğerleri ise “sad” harfini üstün ve şeddesiz olarak;

“Veyeslâ: Boylayacaktır” diye, geçişsiz (müteaddi olmayan), lazım bir fiil olarak okumuşlardır.

Çünkü yüce Allah, şöyle buyurmuştur: “İllâ men huve sâli’l-cehimi”

“Kendisi cehenneme girecek olan müstesna.” (es-Saffat, 37/163); “Yeslâ’n-nâra’l-kubrâ”

“O ki en büyük ateşe girecek.” (el-A’lâ, 87/12): “Summe innehum lesâlu’l-cehim”

“Sonra onlar hiç şüphesiz cehennemi boylayacaklardır.” (el-Mutaffifin, 83/16)

Eban’ın, Âsım ve Harice’den (onların), Nâfi’ ve İsmail el-Mekki’den (onların) İbn Kesîr’den rivâyet ettikleri üçüncü bir kıraat daha vardır ki, bu da “ye” harfi ötreli, “sad” sakin ve “lam” harfi şeddesiz ve fethalı olarak; “Veyuslâ”

“Girdirilir” şeklindedir. Nitekim;

“… gireceklerdir” (en-Nisa, 4/10) anlamındaki âyette “ye” harfini ötreli olarak; “Veseyuslevne” diye okunduğu gibi. el-Ğaşiye Sûresinde de; “kızgın bir ateşe gireceklerdir” anlamındaki âyette -te harfi üstün değil de ötreli olarak-; “Tuslâ nâran” diye de okunmuştur. Bunlar “Saliye” ile “Eslâ” şeklinde iki ayrı söyleyiştir. “Nezele” “İndi” ile; “Enzele” “İndirdi” buyrukları gibi.

O, yok oluşu çağıracaktır.

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. Kimin de kitabı arkasından verilirse, derhal yok olmayı isteyecek; alevli ateşe girecektir. Zira o, (dünyada) ailesi içinde (mal-mülk sebebiyle) şımarmıştı.

Kurtubi Tefsiri
O hemen ölümü çağıracaktır.

“O hemen ölümü çağıracaktır.” Vaveyla ey ölüm! diyerek ölümün gelmesini isteyecektir.

Kimin kitabı arkasından verilirse,

Diyanet Vakfı
10, 11, 12, 13. Kimin de kitabı arkasından verilirse, derhal yok olmayı isteyecek; alevli ateşe girecektir. Zira o, (dünyada) ailesi içinde (mal-mülk sebebiyle) şımarmıştı.

Kurtubi Tefsiri
Kitabı arkasından verilecek kimseye gelince;

“Kitabı arkasından verilecek kimseye gelince” âyeti; Ebû Seleme’nin kardeşi Abdu’l-Esed oğlu Esved hakkında inmiştir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Aynı zamanda bu âyet-i kerîme her mü’min ve kâfir hakkında umumidir.

İbn Abbâs dedi ki: Kitabını almak üzere sağ elini uzatacak, melek onu öyle bir çekecek ki, sağ elini yerinden koparacak. Kitabını sırtının arkasından sol eliyle alacaktır.

Katade ve Mukâtil de şöyle demişlerdir: Bu (çekiş ile) göğsünün kemiklerini ve (îman ) tahtasını sökecek, sonra eli girip sırtından çıkacak ve kitabını böylece alacaktır.

Ve sevinçli olarak ailesine dönecektir.

Diyanet Vakfı
Ve sevinçli olarak ailesine dönecektir.

Kurtubi Tefsiri
Ve o, ailesine sevinçli dönecektir.

“Ve o ailesine sevinçli dönecektir.” Cennette bulunan Huru’l-în’den eşlerine

“sevinçli” gözü aydın ve gıbta edilmeye değer bir halde

“dönecektir.”

Dünyadaki ailesine kurtuluşa erip, esenliğe kavuştuğuna dair onları haberdar etmek üzere dönecektir, diye de açıklanmıştır.

Birincisi Katade’nin görüşüdür. Yani o, Allah’ın kendisi için cennette hazırlamış olduğu ailesîne dönecektir.

Denildiğine göre; âyet-i kerîme Abdu’l-Esed oğlu Ebû Seleme hakkında inmiştir. O Mekke’den, Medine’ye hicret eden ilk kimsedir.

O, kolay bir hesaba çekilecektir.

Diyanet Vakfı
Kolay bir hesapla hesaba çekilecek;

Kurtubi Tefsiri
O kolay bir hesab ile hesaba çekilecek,

“Kitabı sağ eline verilecek kimse” mü’min olan kimsedir-,

“…ye gelince; o kolay bir hesab ile hesaba çekilecek.” Hesabında onunla münakaşa edilmeyecek.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan Âişe (radıyallahü anha)’nın rivâyet ettiği hadiste de böyle buyurulmuştur. Dedi ki: Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Kıyâmet gününde (sıkı sıkıya) hesaba çekilen kimseye azâb edilir.” Ben:

“Ey Allah’ın Rasûlü” dedim. “Yüce Allah:

“Kitabı sağ eline verilecek kimseye gelince, o kolay bir hesab ile hesaba çekilecek” diye buyurmamış mıdır?” Peygamber şöyle buyurdu:

“Bu hesab o değildir. O hesabın arzedilmesidir. Kıyâmet gününde hesaba inceden inceye çekilen bir kimse azaba uğratılır.”

Bu hadisi Buhârî, Müslim ve Tirmizi rivâyet etmiş olup. Tirmizi hasen, sahih bir hadistir demiştir. Buhârî, 1- 51, V, 2394; Müslim, IV- 2204, 2205; Tirmizi, IV, 617, V, 435; Ebû Davud, III- 184; Müsned, VI, 47, 48, 91, 108, 127, 185, 206.

Kimin kitabı sağına verilirse,

Diyanet Vakfı
Kimin kitabı sağından verilirse,

Kurtubi Tefsiri
Kitabı sağ eline verilecek kimseye gelince;

Âyetin tefsiri için bak:8

Ey insan! Gerçekten sen, Rabbine doğru çabalayarak gidiyorsun, sonunda O’na varacaksın.

Diyanet Vakfı
Ey insan! Şüphe yok ki sen Rabbine karşı çaba üstüne çaba göstermektesin; sonunda Ona varacaksın.

Kurtubi Tefsiri
Ey insan! Gerçekten sen Rabbine doğru durmadan çalışıp çabalayacaksın. Sonunda O’na kavuşacaksın.

“Ey insan! Gerçekten sen Rabbine doğru durmadan çalışıp, çabalayacaksın.” âyetinde

“insan” ile kastedilen insan cinsidir. Ey Âdemoğlu, demektir. Said de Katade’den böylece rivâyet etmiştir; Ey Âdemoğlu, senin çalışman hiç şüphesiz çok zayıftır. O bakımdan her kim çalışıp çabalamasının Allah’a itaat yolunda olmasını istiyorsa, bunu yapıversin; fakat ancak Allah’tan aldığı kuvvet ile bunu yapabilir.

“insan’ın” muayyen bir kimse olduğu da söylenmiştir. Mukâtil dedi ki: Bununla el-Esved b. Abdi’l-Esed’i kastetmektedir, Ubey b. Halefin kastedildiği de söylenir, bütün kâfirlerin kastedildiği de söylenir: Ey kâfir sen … çalışıp, çabalamaktasın.

Arap dilinde; “Kadh” Çalışıp, çabalamak”; amel etmek ve kazanmak demektir. İbn Mukbîl dedi ki:

“Zaman ancak iki defadır, onlardan birisinde

Ölürüm, diğerinde ise geçimimi arayarak çalışıp, çabalarım.”

Bir başka şair de şöyle demiştir:

“Güzel herbir yaşantının güleryüzlülüğü geçip gitti,

Ve ben hayat için çalışıp çabalamaya ve yorulup didinmeye kaldım.”

Burada; çalışmaya … kaldım, demektir.

ed-Dahhak, İbn Abbâs’tan şöylece açıkladığını rivâyet etmektedir:

“Gerçekten sen Rabbine doğru durmadan çalışıp çabalamaktasın.” Yani kesin ve kaçınılmaz olarak O’na döneceksin.

“Sonunda O’na” yani Rabbine

“kavuşacaksın.”

Amelin ile karşılaşacaksın, diye de açıklanmıştır. el-Kutebi de şöylece açıklamıştır:

“Gerçekten sen… çalışıp çabalayacaksın.” Yani Rabbine kavuşuncaya kadar geçimin için çalışacak, yorulacak, didineceksin.

Burada; “El-mulâkihi; Karşılaşmak”, kavuşmak anlamındadır. Sen amelinle Rabbinin huzuruna çıkacaksın. Amel defterin ile karşılaşacaksın, diye de açıklanmıştır. Çünkü amel olup bitmiş olandır. Bundan dolayı da: “Kitabı sağ eline verilecek kimseye gelince” diye buyurulmuştur.

Ve Rabbine kulak verip hak ettiği gibi boyun eğdiği zaman,

Diyanet Vakfı
3, 4, 5. Yer dümdüz edildiği, içinde bulunanları atıp boşaldığı ve Rabbini dinleyip Ona hakkıyla itaata mecbur kılındığı vakit (insanoğlu yaptıkları ile karşılaşır).

Kurtubi Tefsiri
Rabbine itaatle boyun eğdiği zaman ki zaten ona layık olan da budur.

“Rabbine” Ölüleri bırakmak hususunda

“itaatle boyun eğdiği zaman -ki zaten Ona layık olan da budur.-” Yani ona yakışan, O’nun emrini dinleyip itaat etmektir.

“İzâ” “…Zaman” lâfzının cevabının hangisi olduğu hususunda farklı görüşler vardır.

el-Ferrâ”:

“İtaatle boyun eğdiği zaman” âyeti onun cevabıdır ve başına gelen “vav” zaiddir, demiştir. Aynı şekilde;

“Dışarıya bırakıp…” âyete da böyledir.

İbnu’l-Enbari dedi ki: Kimi müfessirler

“Gök yarılıp, çatladığı zaman” âyetinin cevabı

“itaatle boyun eğdiği zaman” âyeti olup, ‘Vav”ın fazladan geldiğini söylemiştir. Ancak bu bir yanlışlıktır. Çünkü Araplar bu şekilde “vav”ı ancak yüce Allah’ın:

“Nihayet oraya gelip, kapıları açılacağında” (ez-Zümer, 39/73) âyetinde olduğu gibi “Nihayet …dığı” ile ve yine yüce Allah’ın:

“Böylece ikisi de teslim olup, onu alnı üzere yıkınca Biz, ona … seslendik.” (es-Saffat, 37/103-104) âyetinde olduğu gibi; “Lemmâ”

“…dığında…” ile birlikte kullanılması halinde getirirler. “Vav” harfi ancak bu iki halde fazladan getirilir.

Cevabın, (başına) “fe” getirilmiş mukadder bir ifade olduğu da söylenmiştir. Şöyle buyurmuş gibidir:

“Gök yarılıp, çatladığı zaman” artık ey insan sen gerçekten … durmadan çalışıp, çabalamaktasın” diye buyurmuş gibidir.

Cevabın;

“Sonunda ona kavuşacaksın” âyetinin delil teşkil ettiği ifade olduğu da söylenmiştir. Yani gök yarılıp çatlayacağı vakit, insan da çalışıp çabalaması ile karşılaşmış olacaktır.

İfadede takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Yani: “Ey insan gerçekten sen Rabbine doğru durmadan çalışıp, çabalamaktasın. Sonunda Ona -gök yarılıp, çatladığı zaman- Ona kavuşacaksın.” Bu açıklamayı el-Müberred yapmıştır.

Yine ondan nakledildiğine göre, cevab:

“Kitabı sağ eline verilecek kimseye gelince” âyetidir. el-Kisai”nin görüşü de budur. Yani gök yarılıp, çatladığı vakit kitabı sağ eline verilecek olan kimsenin durumu şu olacaktır, demektir. Ebû Cafer en-Nehhâs dedi ki: Bu, bu hususta yapılmış en doğru ve en güzel açıklamadır.

Âyetin,

“gök yarılıp çatladığı zaman”ı hatırla! Anlamında olduğu da söylenmiştir. Muhataplar tarafından bilindiğinden ötürü cevabın hazfedildiği de söylenmiştir. Yani bu hususlar gerçekleşecek olursa, o zaman ölümden sonra dirilişi yalanlayan kimseler sapıklıklarını ve hüsranlarını da bilmiş olacaktır.

Bir görüşe göre de önce onlar kıyâmetin ne zaman kopacağına dair soru sormuşlar, onlara: Şartları (alametleri) ortaya çıktı mı kıyâmet olur ve o vakit sizler de onu yalanlamanızın akibetini (cezasını) görmüş olacaksınız, diye cevab verildi. Esasen Kur’ân-ı Kerîm, bir bölümünün diğerine delaleti bakımından tek bir âyet gibidir.

el-Hasen dedi ki: Yüce Allah’ın:

“Gök yarılıp, çatladığı zaman” âyeti bir yemindir. Ancak Cumhûr (büyük çoğunluk) bunun bir kasem (yemin) olmayıp, haber olduğunu kabul ederek, onun görüşüne muhalefet etmiştir.

İçindekini dışarı atıp boşaldığı zaman,

Diyanet Vakfı
3, 4, 5. Yer dümdüz edildiği, içinde bulunanları atıp boşaldığı ve Rabbini dinleyip Ona hakkıyla itaata mecbur kılındığı vakit (insanoğlu yaptıkları ile karşılaşır).

Kurtubi Tefsiri
İçinde ne varsa dışarıya bırakıp bütünüyle boşaldığı;

“İçinde ne varsa dışarıya bırakıp bütünüyle boşaldığı”; ölülerini çıkartıp artık içinde onları barındırmadığı…

İbn Cübeyr dedi ki: İçinde bulunan ölüleri dışarı çıkartıp bırakacak ve üzerinde bulunan canlılardan da büsbütün boşaltılacaktır. Bir diğer açıklamaya göre, içinde bulunan hazine ve madenleri çıkartıp, onları boşaltacaktır. Yani içi büsbütün boşalacak, içinde hiçbir şey kalmayacaktır. Bu da işin ne kadar büyük olacağını haber vermektedir. Tıpkı gebe kadının zorluk esnasında içindekini düşürmesi gibi.

Bir başka açıklamaya göre, yer üzerinde bulunan dağlardan ve denizlerden ayrılmış olacaktır. Kendisine bırakılmış şeyleri bırakarak, koruması istenen şeyleri boşaltması diye de açıklanmıştır. Çünkü yüce Allah, diri ve ölü olsunlar kullarını yere emanet vermiş ve gerek ziraat, gerekse gıdaları itibariyle kendisine ait bu yurdun korunmasını ondan istemiştir.

Ve yeryüzü uzatılıp yayıldığı zaman,

Diyanet Vakfı
3, 4, 5. Yer dümdüz edildiği, içinde bulunanları atıp boşaldığı ve Rabbini dinleyip Ona hakkıyla itaata mecbur kılındığı vakit (insanoğlu yaptıkları ile karşılaşır).

Kurtubi Tefsiri
Yer de alabildiğine uzatıldığı;

“Yer de alabildiğine uzatıldığı” yani dümdüz edilip yayıldığı ve dağları düzeltildiği… Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “(Yer) derinin uzatılması gibi uzatılır.” Hakim, Müstedrek, II, 416, IV, 534, 588; İbn Mace, II, 1365; Müsned, I, 375.

Çünkü deri uzatılacak olursa, ondaki her kıvrım ortadan kalkar ve dümdüz bir şekilde uzanır.

İbn Abbâs ve İbn Mes’ûd dedi ki: Ayrıca onun düzlüğü arttırılır, genişliği şu kadar şu kadar olacaktır. Çünkü bütün yaratılmışlar hesab için onun üzerinde duracaktır. Öyle ki insanlardan herbirisinin ancak ayaklarını koyacak yer kadar, bir yeri olacaktır. Buna sebep ise üzerindeki yaratıklığın çokluğu olacaktır. Daha önce İbrahim Sûresi’nde (14/48. âyetin tefsirinde) yerin bir başkası ile değiştirileceğine ve yine İbn Abbâs’tan gelen ve daha önceden (en-Naziat, 79/14. âyetin tefsirinde) geçtiği gibi bu arzın ismi da es-Sahire olacaktır.

Ve Rabbine kulak verip hak ettiği gibi boyun eğdiği zaman,

Diyanet Vakfı
1, 2. Gök yarıldığı, Rabbine kulak verip boyun eğecek hale getirildiği zaman,

Kurtubi Tefsiri
Ve Rabbine itaatle boyun eğdiği zaman -ki zaten ona layık olan da budur-;

“Ve Rabbine itaatle boyun eğdiği zaman -ki zaten ona layık olan da budur.-”

Yani gök Rabbine kulak verdiği zaman. Zaten onun kulak verip (itaatle) dinlemesi ona layık olandır. Bu anlamdaki açıklama İbn Abbâs, Mücahid ve başkalarından da rivâyet edilmiştir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın şu hadisi şerifinde de bu anlamda kullanılmıştır: “Allah Kur’ân’ı teğanni ile okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi, hiçbir şeye kulak verip dinlemiş değildir.” Buhârî, VI, 2743; Müslim, I, 743; Ebû Davud, II, 75: Nesâî, II, İ8O; Müsned, 11, 271.

Şair de şöyle demiştir:

“Kendisi sebebiyle anıldığım bir hayır işitecek olurlarsa sağırdırlar,

Şayet onların huzurunda benden kötülükle söz edilecek olursa o zaman kulak verirler.”

Yani dînlerler

Ka’neb b. Ümmi Sahib de şöyle demiştir:

“Eğer onlar şüpheyi gerektiren kötü bir şey işitecek olurlarsa, sevinçle onu uçururlar.

Fakat onlar iyi bir şey işitecek olurlarsa, hemen onu gömerler.”

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Allah, sema hakkında yarılıp çatlamak suretiyle kendi emrini dinlemeyi, gerçek bir hüküm olarak tesbit etmiştir.

ed-Dahhak: “Hukkat” “Ona layık olan da budur.” İtaat etti ve Rabbine itaat etmesi de O’na layık olandır, çünkü onu (semayı) yaratan O’dur, diye açıklamıştır. Nitekim “Fulânun mahkukun bikezâ” “Filana layık olan budur” denilir. Semanın itaat etmesi, Allah’ın kendisi hakkında irade buyurduğuna karşı çıkmaması demektir. İtaat edip, emrine uyacak şekilde semada hayatın yaratılacak olması da uzak bir ihtimal değildir. Katade dedi ki: Ona böyle yapmak yaraşır, demektir. Küseyyir’in şu beyitinde de bu anlamdadır:

“Eğer hoşnutluk olursa, hoş geldi safa geldi.

Zaten nezdimizde onun hoşnutluğu ona yakışır, hatta çok da azdır.”

Gök yarıldığı zaman,

Diyanet Vakfı
1, 2. Gök yarıldığı, Rabbine kulak verip boyun eğecek hale getirildiği zaman,

Kurtubi Tefsiri
Gök yarılıp, çatladığı zaman

“Gök yarılıp, çatladığı zaman.”

Çatlayıp, beyaz bulutları andıran bulutla yarıldığı zaman demektir. Ebû Salih, İbn Abbâs’tan böylece rivâyet etmiştir. Ali (radıyallahü anh)’dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Gök samanyolundan yarılıp çatlayacaktır. Yine o: Samanyolu göğün kapısıdır, demiştir.

Bu olay, kıyâmetin şart ve alametlerindendir.

Kâfirlere yaptıklarının karşılığı verildi mi?

Diyanet Vakfı
Kafirler yaptıklarının cezasını buldular mı! (Elbette buldular.)

Kurtubi Tefsiri
O kâfirlere işleyegeldiklerinin cezası verildi mi?

“Tahtlar üzerinde bakarlar, o kâfirlere İşleyegeldiklerinin cezası verildi mi?” Bu husus el-Bakara Sûresi’nin baş taraflarında (2/15. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

“Cezası verildi mi?” âyetinin anlamı şudur: Bu kâfirlere böyle bir uygulama yapılmakla dünyada iken mü’minlere alay etmelerinin cezası verilmiş oldu mu?

Bir görüşe göre bu,

“bakarlar” âyeti ile alakalıdır. Yani onlar, kâfirlere yapageldiklerinin cezası verildi mi, diye bakarlar. Bu durumda;…mi'” takrir anlamında olur ve;

“bakarlar” anlamındaki fiil ile nasb konumunda olur.

Bir diğer görüşe göre, âyet i’rabtan mahalli olmayan bir istinafdır (sorudur). Bunun basma “demek” fiilinin takdir edildiği de söylenmiştir. Yani, mü’minlerin bazıları diğer bazısına:

“O kâfirlere… cezası verildi mi?” diyecek.

“Cezası verildi” fiili; Döndü, döner” fiilinden gelmektedir. Buna göre “sevab” kula işlediği amelin karadığında dönen şey denilmektedir. Hem hayır hem şer hakkında kullanılır.

Mutaffîfîn Sûresi (ve tefsiri) burada sona ermektedir. En iyi bilen Allah’tır.

Koltuklara yaslanarak bakarlar.

Diyanet Vakfı
Koltuklar üzerinde etrafa bakarlar.

Kurtubi Tefsiri
Tahtlar üzerinde bakarlar.

Âyetin tefsiri için bak:36

Bugün ise iman edenler kâfirlere güler.

Diyanet Vakfı
İşte o gün (ahirette) de iman edenler kafirlere gülerler.

Kurtubi Tefsiri
İşte bugün ise îman edenler, o kâfirlere gülerler.

“İşte bugün ise” yani işte kıyâmet günü olan bugün, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a

“îman edenler, o kâfirlere” kâfirler dünya hayatında iken kendilerine güldükleri gibi

“gülerler.”

Bunun bir benzeri de Müıninun Sûresi’nin sonlarında (23/109-111. âyetlerde) geçmiş bulunmaktadır.

İbnu’l-Mübarek şunu zikretmektedir: Bize Muhammed b. Beşşar, yüce Allah’ın:

“İşte bugün ise îman edenler, o kâfirlere gülerler” âyeti hakkında Katade’den şöyle dediğini haber vermiştir: Ka’b şöyle derdi: Cennet ile cehennem arasında birtakım pencereler vardır. Mü’min dünya hayalında kendisine düşman olan bir kimseyi görmek istediğinde bu pencerelerden birisinden bakar. Yüce Allah bir başka âyet-i kerimede:

“Baktı ve onu cehennemin ortasında gördü.” (es-Saffat, 37/55) diye buyurmaktadır. (İbnu’l-Mübarek) dedi ki: Bize nakledildiğine göre o cehenneme bakacak ve birtakım kimselerin kafalarının kaynamakta olduğunu görecektir. Yine İbnu’l-Mübarek şöyle demiştir: Bize el-Kelbi, Ebû Salih’ten yüce Allah’ın:

“Allah onlarla alay eder.”(el-Bakara, 2/15) âyeti hakkında şöyle demiştir: Cehennemliklere onlar cehennemde iken: Çıkın denilecek, onlara ateşin kapıları açılacak. Cehennemin kapılarının açıldığını göreceklerinde dışarı çıkmak isteyerek oraya doğru gelecekler. Mü’minler ise koltukları üzerinde onlara bakacaklar. Nihayet cehennemin kapılarına varacaklarında kapıları yüzlerine kapanacak. Yüce Allah’ın:

“Allah onlarla alay eder” âyeti iste bunu anlatmaktadır.

Kapılar yüzlerine kapanacağı vakit mü’minler de onlara gülecektir. İşte yüce Allah’ın:

“İşte bugün ise îman edenler, o kâfirlere gülerler” âyeti da bunu anlatmaktadır.

Oysa onları gözetleyici olarak gönderilmemişlerdi.

Diyanet Vakfı
Halbuki onlar, müminleri denetleyici olarak gönderilmediler.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki onlar, bunların üzerine gözetleyiciler olarak gönderilmemişlerdi.

“Halbuki onlar, bunların” amelleri

“üzerine gözetleyiciler” hallerini gözetlemekle görevli kimseler

“olarak gönderilmemişlerdi.”

Onları gördüklerinde: “Bunlar gerçekten sapıtmış” derlerdi.

Diyanet Vakfı
Müminleri gördüklerinde: «Şüphesiz bunlar sapıtmış» derlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Onlar, bunları gördüklerinde de: “Şüphe yok ki bunlar sapmışlardır” derlerdi.

“Onlar, bunları gördüklerinde” yani bu kâfirler Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabını gördüklerinde

“şüphe yok ki bunlar” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’a uymakla

“sapmışlardır, derlerdi.”

Ailelerine döndüklerinde eğlenerek dönerlerdi.

Diyanet Vakfı
Ailelerine döndüklerinde, (alaylarından dolayı) keyiflenerek dönerlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Ailelerine döndükleri vakit zevk duyarak dönerlerdi.

“Ailelerine” yani ailelerine, arkadaşlarına ve kendileri gibi olanların yanına

“döndükleri vakit zevk duyarak” yanı onların bu hallerinin şaşıma olduğunu belirterek

“dönerlerdi.” Bir diğer açıklamaya göre, gittikleri küfür yolunu beğenerek ve mü’minleri alıp eğlenerek (dönerlerdi), demektir.

İbnu’l-Ka’kâ’, Hafs, el-A’rec ve es-Sülemî “elif “siz olarak: Zevk duyarak” diye okumuşlardır. Diğerleri ise (“fe” harfinden sonra) “elif ile okumuşlardır. el-Ferrâ’ dedi ki: Bunlar iki ayrı söyleyiştir. Tamahkâr ve ihtiyatlı” kelimelerinde olduğu gibi. Daha önce ed-Duhan Sûresi’nde (44/27 âyeti açıklanırken) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamdolsun.

…..lâfzının

“Şımarık ve azgın” ‘in ise “nimet ve rahat içerisinde olan kimse” anlamında olduğu da söylenmiştir.

Yanlarından geçtiklerinde kaş göz işareti yaparlardı.

Diyanet Vakfı
Onlarla karşılaştıklarında kaş göz hareketiyle alay ederlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Yanlarından geçtiklerinde de birbirlerine kaş-göz işareti yaparlardı.

Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın yanına gittiklerinde

“yanlarından geçtiklerinde de birbirlerine kaş-göz işareti yaparlardı.” Biri diğerine kaş-göz işareti yapıyor, gözleriyle işarette bulunuyordu. Müslüman oldukları için onları ayıplıyor ve onları tenkid ediyorlardı, anlamında olduğu da söylenmiştir.

O şeyi elimle yokladım” denilir. Şair şöyle demiştir:

“Ben bir kavmin mızrağını elimle yokladım mı?

Onun boğumlarını kırar ya da düzelirlerdi.”

Âişe (radıyallahü anha) dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) secde etti mi: “Beni eliyle dürter, ben de ayaklarını kendime doğru çekerdim” demiştir. Buhârî, IT 150, 192, 405; Müslim, I, 3Ğ7; Nesâî, I, 102; Muvatta’, I, 117; Müsned, VI, 148. Bu hadis daha önce en-Nisa Sûresi ‘nde (4/43. âyetin tefsiri 26. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır, Ona gözümle işaret ettim” demektir.

Kusur” anlamında olduğu da söylenmiştir. Onu ayıpladı” denilir. Filanın hiçbir ayıbı yoktur” demektir.

Mukâtil dedi ki: Âyet-i kerîme Ali b. Ebî Tâlib ile Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın huzuruna gelen bir grub müslüman hakkında inmiştir. Münafıklar onu ayıplamış, onlara gülmüş ve birbirlerine kaş-göz işareti yapmışlardı.

Suçlular, iman edenlere gülerlerdi,

Diyanet Vakfı
Şüphesiz günahkarlar, (dünyada) iman edenlere gülerlerdi.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki o günahkârlar îman edenlerden bir kısmına gülerlerdi.

“Şüphe yok ki o günahkârlar…” âyeti ile yüce Allah, dünyada kâfirlerin ruhlarının mü’minler ile birlikteki hallerini nitelendirmekte ve onların mü’minlerle alay ettiklerini belirtmektedir.

Kastedilenler, şirk ehlinden olan Kureyş’in elebaşılarıdır. Birtakım kimseler İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivâyet etmişlerdir: Burada sözü edilenler el-Velid b. el-Muğîre, Ukbe b. Ebi Muayt, el-Aas b. Vail, el-Esved b. Abdi Yağus, el-Âs b. Hişam, Ebû Cehil ve en-Nadr b. el-Haris’tir. İşte bunlar:

“Îman edenlerden” Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabından Ammar, Habbab, Suheyb ve Bilal gibi olan

“bir kısmına” onlarla alay etmek üzere

“gülerlerdi.”

Yaklaştırılmış olanların içtiği bir pınar.

Diyanet Vakfı
(O Tesnim Allaha) Yakın olanların içecekleri bir kaynaktır.

Kurtubi Tefsiri
O, yakmlaştırılmiş olanların kendisinden içecekleri bir pınardır.

“O, yakınlaştırmış olanların kendisinden içecekleri, bir pınardır.” Yani ondan Adn cenneti sakinleri içeceklerdir. Bunlar cennetliklerin en faziletlileridirler ve bu şarabı katkısız içeceklerdir. Başkalarına ise katkılı olarak sunulacaktır.

“Bir pınar” medh (övgü) olmak üzere nasb edilmiştir. ez-Zeccâc dedi ki: Bu,

“Tesnîm”den hal olarak nasbedilmiştir. Teşnîm, marife bir kelime olup, bunun iştikakı (hangi kökten türediği) bilinmemektedir. Eğer bunu “senam: hörgüç”den müştak bir mastar kabul edecek olursak o takdirde “bir pınar” lâfzı nasbedilmiş olur, çünkü mef’ûlün bihdir. Yüce Allah’ın:

“Yahut açlığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir… bir yetime” (el-Beled, 90/14-15) âyetinde(ki “yetim” anlamındaki lafızda) olduğu gibi. Bu el-Ferrâ”nın da görüşü olup, buna göre

“bir pınar” lâfzı, teşnîmden dolayı nasbedilmiştir. el-Ahfeş’e göre ise

“onlara… içirilecek” lâfzı ile nasbedilmıştir ki; bu da; onlara bir pınardan içirilir, demektir. el-Müberred’e göre ise övgü olmak üzere: Yani” takdiri ile nasbedilmiştir.

Karışımı Tesnîm’dendir,

Diyanet Vakfı
Karışımı Tesnimdendir.

Kurtubi Tefsiri
Onun katkısı “Tesnîm”dendir.

“Onun katkısı” yani bu katıksız şarabın katkısı

“Tesnîmdendir.” Tesnîm, onların üzerine yukardan dökülen bir şaraptır. Cennetteki Arapların en üstünüdür. Sözlükle ” Tesnîmin asıl anlamı yüksekliktir. Bu yukardan aşağı doğru akan bir su pınarıdır. Devenin hürgücü bedenine nisbetle üstün olduğundan dolayı hörgüce “senam” denilmesi de buradan geldiği gibi “kabirlerin Tesnîmi (deve hürgücü gibi tümsek yapılması)” tabiri de buradan gelmektedir.

Abdullah’tan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Tesnîm, cennette bir pınar olup mukarrebler katıksız olarak ondan içerler. Ashabu’l-Yemin’in bardaklarına ise Tesnîmden katılır ve içkileri daha da güzelleşir. İbn Abbâs yüce Allah’ın:

“Onun katkısı Tesnîmdendir” âyeti hakkında şöyle buyurmuştur; Bu yüce Allah’ın:

“Onlara gözleri aydınlatan ne nimetler gizlendiğini hiçbir kimse bilmez” (es-Secde, 32/17) diye buyurduğu şeyler arasında yer alır.

Tesnîmin yüce Allah’ın kudreti ile havada akan ve cennetliklerin kablarına alabilecekleri kadar su döken bir ırmak olduğu da söylenmiştir. Kabları doldu mu su tutulur ve ondan yere bir damla dahi düşmez. Ayrıca su almaya ihtiyaçları olmaz. Bu açıklamayı Katade yapmıştır. İbn Zeyd de şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre bu Arşın altından akan bir ırmaktır. el-Hasen’in mürsellerinde de böyle denilmektedir. Biz bunu daha önceden el-İnsan Sûresi’nde (76/15-18. âyetlerin tefsirinde) zikretmiş bulunuyoruz.

Mührü misktir. İşte yarışacaklar onda yarışsın.

Diyanet Vakfı
Onun içiminin sonunda misk kokusu vardır. İşte yarışanlar ancak onda yarışsınlar.

Kurtubi Tefsiri
Ki onun mührü misktir. O halde yarışanlar, bunun için yarışsınlar.

“Ki onun mührü misktir.” Mücahid dedi ki: Son yudumu ona misk ile mühürlenir.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani onlar o halis şarabı içeceklerinde ve bardaklarında bulunanlar bittiği takdirde, buna misk ile mühür vurulacaktır (bitirilecektir).

İbn Mes’ûd şöyle derdi: O şarabın sonunda misk tadını alacaklardır. Buna yakın bir açıklama Said b. Cübeyr ve İbrahim en-Nehaî’den nakledilmiştir. Onlar: Onun sonu, mührü, tadının sonu demektir. Bu da güzel bir açıklamadır. Çünkü genelde tortu içeceklerin sonunda bulunur. Yüce Allah, cennetliklerin içeceğinin sonundaki kokusunu misk kokusu olmakla nitelendirmiştir.

Mesrûk’tan, onun Abdullah’tan naklettiğine göre, Abdullah şöyle demiştir; Sonu mühürlü (anlamı verilen: el-mahtum): katılmış, karıştırılmış demektir.

Bunun mühürlenmiş ve iyiler tarafından mührü çözülünceye kadar herhangi bir kimsenin el sürmesi engellenmiş, anlamında olduğu da söylenmiştir.

Ali, Alkame, Şakîk, ed-Dahhak, Tavus ve el-Kisai

“onun mührü” anlamındaki lâfzı, diye “hı” harfi ile “te” harfi -aralarında “elif bulunmak suretiyle üstün okumuşlardır.

Alkame dedi ki; Kadının, koku satıcısına: “Onun mührünü misk koy!” dediğini ve bu sözleriyle sonunu kastettiğini görmediniz mi?

“Mühür” ile Son, nihayet (mealde: mühür)” anlam itibariyle birbirine yakındır, ancak birincisi isim, ikincisi mastardır. Bu açıklamayı el-Ferrâ” yapmıştır.

es-Sıhah’ta şöyle denilmektedir; Sonda mühür olarak kullanılan çamur” demektir. Mücahid ve İbn Zeyd de böyle demişlerdir: O içkinin kabı, çamur yerine misk ile mühürlenmiştir. Bu açıklamayı el-Mehdevi nakletmiştir. el-Ferezdak şöyle demiştir:

“Ve ben mühür kapaklarını açmaya koyuldum.”

el-A’şâ da şöyle demiştir:

“Ve ben onu üzerinde mühür olduğu halde çıkartıyordum.”

Üzerinde mühür basılmış bir çamur olduğu halde, demektir. Tıpkı: ‘in; Silkelenmiş” anlamında, ‘in; Kabzedilmiş” anlamında kullanılmasına belemektedir.

İbnu’l-Mübarek ve -lâfız İbn Vehb’in olmak üzere- İbn Vehb, Abdullah b. Mesud’dan yüce Allah’ın:

“Ki onun mührü misktir” âyetini onun karışımı misktir, yoksa sonuna vurulan mühür değildir, diye açıklamıştır. Nitekim sizden herhangi bir kadının: Onun hoş koku olarak karışımı şu ve şudur, dediğine dikkat etmiş olmalısınız. Burada maksat onun karışımının misk olacağıdır, (Devamla İbn Mes’ûd) dedi ki: Gümüş gibi beyaz bir içecektir. Son İçkilerini onunla bitirirler. Eğer dünya ehlinden herhangi bir kimse ona elini sokup, sonra çıkartacak olursa, onun o hoş kokusunu almayacak canlı hiçbir kimse kalmayacaktır.

Ubey b. Ka’b rivâyetle dedi ki: Ey Allah’ın Rasûlü, mühürlü halis şarab nedir? diye sorulmuş o da: “Şarabın geriye kalan kısmıdır.” diye buyurmuştur.

Bir diğer açıklamaya göre bu şarab, kablarda mühürlüdür ve bu ırmaklarda akan şarabtan ayrıdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

“O halde yarışanlar bunun içîn” ve cennete dair anlattıklarımız için

“yarışsınlar.” İsteyenler, arzu edenler bunu arzulasınlar, demektir.

O şey hususunda bencillik gösterdim ve ona ulaşmasını eline geçmesini istemedim’ demektir.

Âyetteki “fe”nin, (……) anlamında olduğu da söylenmiştir. Yani amel hususunda ellerini çabuk tutacak olanlar, haydi bu hususta ellerini çabuk tutsunlar. Bunun bir benzeri de yüce Allah’ın:

“İşte çalışanlar böylesi için çalışsınlar.” (es-Sâffât, 37/61) âyetidir.

Mühürlü saf bir içecek sunulur onlara;

Diyanet Vakfı
Kendilerine mühürlü halis bir içki sunulur.

Kurtubi Tefsiri
Onlara mühürlü halis şarabtan içirilecek.

“Onlara mühürlü, halis” el-Ahfeş ve ez-Zeccâc’a göre; katkısı bulunmayan

“şarabtan içirilecek” ‘in “saf, katıksız şarab” olduğu söylenmiştir. es-Sıhak’ta da şöyle denilmektedir: Şarabın halis olanı” demektir. Anlam birdir. el-Halil dedi ki: Bu, şarabın en ileri derecesi ve en kalitelisidir. Mukâtil ve başkaları da şöyle demiştir: Katıksız, saf, beyaz, eski ve parlak şarap demektir. Hassan şöyle demiştir:

“el-Baris’te yanlarına gelen konuklara

Boğazdan rahat geçen, beyaz şarap katılmış,

Beradâ ırmağından içirirler.”

Bir başka şair de şöyle demektedir:

“Hem gençliğe ve onu anmaya yol yoktur

Benim için, rahatça akan, katıksız şarabtan daha çok canın çekeceği.”

Yüzlerinde nimetin parlaklığını tanırsın.

Diyanet Vakfı
Onların yüzünde nimetlerin sevincini görürsün.

Kurtubi Tefsiri
O nimetlerin güzelliğini yüzlerinde tanırsın.

“O nimetlerin güzelliğini” parlaklığını, tazeliğini ve aydınlığını

“yüzlerinde tanırsın.”

Bitki çiçek verip, dai uçları beyazlaşmaya başladığında: Bitki güzelleşti, alımlılaştı” denilir.

“Tanırsın” anlamındaki lâfız genel olarak “te” harfi üstün, “re” harfi kesrelî olarak; diye ve: Güzelliğini” lâfzı da nasb ile okunmuştur ki; ey Muhammed, sen tanırsın, demektir.

Ebû Cafer b. el-Ka’â, Yakub, Şeybe ve İbn Ebi İshak ise, meçhul bir fiil olarak “te” harfini ötreli, “re” harfini üstün: Tanınır” şeklinde; Güzelliği” lâfzı da merfû’ olarak okunmuştur. (Güzelliği tanınır, demek olur.)

Koltuklara yaslanarak bakarlar.

Diyanet Vakfı
Onlar orada koltuklar üzerinde etrafa bakarlar.

Kurtubi Tefsiri
Tahtlar üzerinde seyrederler.

“Tahtlar üzerinde” süslü çadırlar içerisindeki tahtlar üzerinde, Allah’ın kendileri için hazırlamış olduğu türlü bağış ve ihsanları

“seyrederler.” Bu açıklamayı İkrime, İbn Abbâs ve Mücahid yapmıştır. Mukâtil de şöyle demiştir; Onlar cehennem ehlini seyrederler. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan: “Cehennemde düşmanlarını seyrederler” Âlûsî, Rûfıu’l-Meânt, XXX, 75’te Mukiitil’in açıklaması olarak diye açıkladığı da nakledilmiştir. Bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Onun lütuf ve ihsanlarının tahtları üzerinde, onun zatına ve celaline bakarlar, diye de açıklanmıştır,

Şüphesiz iyiler nimet içindedir,

Diyanet Vakfı
İyiler kesinkes cennettedir.

Kurtubi Tefsiri
Şüphe yok ki o iyiler, nimetler İçindedirler.

“Şüphe yok ki o iyiler” sadakat ve itaat ehli olan kimseler

“nimetler içindedirler.” Yani onlara ihsan edilen nimetlere gark edileceklerdir.

Allah ona nimetler verdi, o da bu nimetlerden yararlandı” denilir. Nimet içinde bir kadın” ile aynı anlamdadır.

Yani iyi olan kimseler cennetlerde, nimetler içerisinde onlardan yararlanacaklardır.

Yaklaştırılmış olanlar ona tanıktır.

Diyanet Vakfı
O kitabı, Allaha yakın olanlar görür.

Kurtubi Tefsiri
Mukarreb olanlar, onu müşahede ederler.

“Mukarreb olanlar onu müşahede ederler.” Yani iyi kimselerin ameline her semadaki mukarreb melekler şahit olurlar.

Vehb ve İbn İshak dedi ki: Burada

“mukarreb olanlar” İsrafil (aleyhisselâm)’dır. Mü’min iyi bir amelde bulunduğu vakit melekler yerde güneşin nurunu andıran bir nûr ile semavatta parıldayan bir nuru bulunan sahife ile o amelini alıp yükseğe çıkarlar. Nihayet bu sahife İsrafil’e ulaştırıldığında o sahife mühürlenir ve üzerinde yazı yazılır. İşte yüce Allah’ın:

“Mukarreb olanlar onu müşahede ederler”, yani onların yazdıklarına şahitlik ederler, âyeti bunu anlatmaktadır.

Yazılı bir kitaptır,

Diyanet Vakfı
(O İlliyyundaki kitap) İçinde ameller kaydedilmiş bir kitaptır.

Kurtubi Tefsiri
O yazılmış bir kitaptır.

“O yazılmış bir kitabtır. Mukarreb olanlar onu müşahede ederler.”

Bir diğer görüşe göre;

“o yazılmış bir kitabtır” âyeti

“İlliyyîn”in açıklaması değildir. Aksine yüce Allah’ın:

“İlliyyîn…” âyeti ile ifade tamam olmakladır. Sonra yeni bir ifade başlangıcı olarak;

“o yazılmış bir kitabtır” diye buyurmuştur. Yani iyilerin kitabı yazılmış bir kitabtır. Bundan dolayı yüce Allah, “günahkarların kitabı”ndan sözederken “yazımdan tam aksi bir surette sözetmektedir. Bu açıklamayı el-Kuşeyri yapmıştır.

Rivâyet olunduğuna göre, melekler, kulun amelini alıp, yukarı çıkartırlar. (Melekler) onu karşılarlar. Yüce Allah’ın egemenliği altında bulunan dilediği bir yere kadar onu ulaştırdıklarında onlara şöyle vahyeder Siz Benim kullarımın bekçileri idiniz. Onun kalbinde ne olduğunu görüp gözeten ise Benim. O Benim için ihlâs ile amelde bulunmuştur. O bakımdan siz onu İlliyyîne yerleştiriniz. Ben ona mağfiret buyurdum. Yine melekler (böyle olmayan bir) kulun amelini alıp çıkartırlar. Allah’ın dilediği bir yere ulaştıklarında onu orada bırakırlar, Allah da onlara şunu vahyeder: Siz kullarımın üzerindeki bekçiler idiniz. Onun kalbinde olanı görüp gözeten de Bendim. O Bana ihlâs ile amel etmedi, o bakımdan onu Siccînde bırakınız.

İlliyyîn’in ne olduğunu sana ne bildirdi?

Diyanet Vakfı
İlliyyun nedir, bilir misin?

Kurtubi Tefsiri
“İlliyyîn”in ne olduğunu sana ne bildirdi?

Daha sonra yüce Allah, şöyle buyurmaktadır:

“İlliyyînin ne olduğunu sana ne bildirdi?” Yani ey Muhammed, İlliyyînin nasıl bir şey olduğunu sana bildiren nedir? Bu Hz. Peygamber efendimizin üstün mertebesinin büyüklüğüne ve üstünlüğüne işaret olmak üzere sorulmuş bir sorudur. Daha sonra İlliyyîni ona açıklayarak şöyle buyurmaktadır;

Hayır! İyilerin kitabı mutlaka İlliyyîn’dedir.

Diyanet Vakfı
Hayır! Andolsun iyilerin kitabı İlliyyundadır.

Kurtubi Tefsiri
Hayır! Şüphe yok ki iyilerin kitabı “İlliyyîn”dedir.

“Hayır! Şüphe yok ki iyilerin kitabı İlliyyîn’dedir.” âyetindeki

“Hayır” lâfzı

“gerçekten” anlamındadır. Vakıf (bir önceki âyet-i keri mede geçen):

“Yalanlayageldiğiniz” (17. âyet) lâfzı üzerindedir.

Şöyle de açıklanmıştır: Durum onların dedikleri gibi de değildir, zannettikleri gibi de değildir. Aksine onların kitabı

“Siccîyn”de, mü’minleri kitabı ise

“İlliyyîn”dedir.

Mukâtil şöyle demiştir: Hayır, yani onlar boylayacakları azaba îman etmiyorlar. Daha sonra yeni bir ifadeye başlayarak şöyle buyurmaktadır:

“Şüphe yok ki iyilerin kitabı…” mertebelerine göre “İlliyyîn”de yükseltilmiş olacaktır.

İbn Abbâs dedi ki: Cennette… demektir. Yine ondan; Onların amelleri semada Allah’ın Kitabındadır, diye açıkladığı nakledilmiştir.

ed-Dahhak, Mücahid ve Katade dedi ki: Bu mü’minlerin ruhlarının yer aldığı yedinci sema demektir. İbnul-Eclah. ed-Dahhak’tan şöyle dediğini rivâyet etmektedir: Bu Sidre-i Munteha’dır. Allah’ın emrinden olan herşey oraya kadar ulaşır, kendileri de bu Sıdreyi aşmazlar ve: Rabbim -o kulunu kendilerinden daha iyi bildiği halde- (bu) senin filan kulundur, derler. Yüce Allah’tan ona azaptan emin olduğuna dair olarak mühürlenmiş bir kitab gelir. İşte yute Allah’ın:

“Şüphe yok ki iyilerin kitabı İlliyyîndedir” âyeti bunu anlatmaktadır,

Ka’b el-Ahbardan şöyle dediği nakledilmiştir: Mü’minin ruhu, alındıktan sonra alsmp semaya yükseltilir. Semanın kapıları o ruha açılır, melekler o ruhu müjde ile karşılar. Sonra Arş’a ulaşıncaya kadar o ruh ile birlikte çıkarlar. Arşın altından onlara bir deri parçası çıkartılır. Onun üzerinde yazılır ve kıyâmet gününde hesaptan kurtulacağına dair ona bir mühür basılır buna mukarreb melekler de tanıklık ederler.

Yine Katade şöyle demiştir:

“İlliyyîndedir” yani Arşın sağ bacağı yanında, yedinci semadadır.

el-Bera b. Azib dedi ki: Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İlliyyîn, Arşın altında yedinci semadadır.” Süyûtî, ed-Durru’l-Mensur, VIII, 448 -Katadenin açıklaması olarak-

Yine İbn Abbâs’tan rivâyete göre o şöyle demiştir: İlliyyîn yeşii bir zebercetten bir levh (kara tahta) olup, Arş’a asılıdır. Onların amelleri buna yazılmıştır. el-Ferrâ” dedi ki: İlliyyîn, yükseklik üstüne yüksekliktir.

İlliyyînin en yüksek mekan olduğu da söylenmiştir. Bir diğer açıklamaya göre, bunun yüksekliği kat kattır. Âdeta sonu yok gibidir, denilmiştir. İşte vav ve nün ile çoğulunun gelmesi de bundandır. Taberi’nin açıklamasının anlamı budur.

el-Ferrâ” dedi ki: Bu çoğul suretinde meydana getirilmiş bir isimdir, bunun kendi lâfzından tekiü yoktur. Tıpkı: Yirmi” ile; Otuz” demeye benzer. Araplar bir çoğul yapıp, aynı yapıdan tekili de, tesniyesi de yoksa bu tür çoğulları müzekker ve müennes hallerinde de “nun” ile yaparlar. et-Taberi’nin açıklaması da bu anlamdadır.

ez-Zeccâc dedi ki: Bu ismin irabı çoğul irabı gibidir. Nitekim; Bu Kınnesrûn (ki’n-nesrin)dir” ve; Kınnesrini gördüm” demek de böyledir.

Yûnus en-Nahvî dedi ki: Bunun tekili; ile …diye gelir.

Ebû’l-Feth dedi ki; “İlliyyîn” kelimesi in çoğuludur. Bu çoğul “el-uluvv”den “fi’îl” veznine getirilmiş bir kelimedir. Aslında bunun diye gelmesi gerekirdi. Tıpkı yüksek odaya: denilmesi gibi. Çünkü bu kelime; ‘den gelmektedir, den “te” harfi hazfedilince bunun yerine “vav” ve “nun” ile çoğul yapıldı, tıpkı: Arzlar” demelerinde olduğu gibi.

Bir diğer görüşe göre

“İlliyyîn” meleklerin bir sıfatıdır. Mele-i a’la diye bilinenler, onlardır. Nitekim “filan kişi filanoğulları arasındadır” denilirken o onlardandır ve onların nezdindedir, demektir. İbn Ömer yoluyla rivâyet edilen hadisteki haberde belirtildiğine göre de Rasülullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz İlliyyîn ehli (İlliyyîn mertebesinde olanlar) cennete şöyle şöyle bir yerden bakarlar. İlliyyînden olan bir kimse yukarıdan baktı mı yüzünün aydınlığı dolayısıyla cennet de apaydınlık olur. Cennetlikler burada ne oluyor, derler, İlliyyîn ve ebrardan olan bir kimse, itaat ve sıdk ehli olan kimselere yukarıdan baktı, denilir.” İbn Ebi Şeybe, Mûsannef, VII, 37 -Abdullah b. Amrın açıklaması olarak, aynı anlamda.-

Bir diğer haberde de şöyle denilmektedir: “Şüphesiz ki cennet ehli, İlliyyîn ehlini apaydınlık yıldızın, semanın ufkunda görülmesi gibi görürler.” Aynı manada kısmen İafzi farklarla: Ebû Davud, IV, 34; Müsned, III, 50, 61; Taberânî, Evsat, II, 217, VI, 132, XI, 184; Heysemî, Mecma’, IX, 54.

İşte bu

“İlliyyîn”in yüksekçe yerin ismi olduğunun delilidir.

Bazı kimseler İbn Abbâs’tan yüce Allah’ın:

“îlliyyîn” âyeti ile ilgili olarak şunları söylediğini rivâyet etmektedirler: Yüce Allah, onların amellerinin ve ruhlarının dördüncü semada olduğunu haber vermektedir.

Sonra onlara: “İşte yalanladığınız budur” denir.

Diyanet Vakfı
Sonra onlara: «İşte yalanlamış olduğunuz (cehennem) budur» denilir.

Kurtubi Tefsiri
Sonra: “İşte bu, sizin yalanlayageldiğiniz şeydir” denilir.

“Sonra” onlara yani cehennemin bekçilerince;

“işte bu sizin” dünya hayatında iken Allah’ın rasûllerini

“yalanlayageldiğiniz şeydir, denilir.”

Sonra elbette cehenneme girerler.

Diyanet Vakfı
Sonra onlar cehenneme girerler.

Kurtubi Tefsiri
Sonra onlar hiç şüphesiz cehennemi boylayacaklardır.

“Sonra onlar, hiç şüphesiz cehennemi boylayacaklardır.” Oradan asla ayrılmayacaklar, orada sürekli kalacak, oradan hiç çıkmayacaklardır.

“Derileri piştikçe azâbı tatmaları için derilerini başka derilerle değiştireceğiz.” (en-Nisa, 4/56);

“Alevi yavaşladıkça Biz, onlara alevini arttırırız.” (el-îsra, 17/97) el-Cahim’in cehennem ateşinin dördüncü kapısı olduğu söylenir.

Hayır! O gün Rablerinden elbette perdelenirler.

Diyanet Vakfı
Hayır! Onlar şüphesiz o gün Rablerinden (Onu görmekten) mahrum kalmışlardır.

Kurtubi Tefsiri
Hayır! Muhakkak ki onlar o günde Rabblerinden elbette perdelenmiş olacaklardır.

“Hayır! Muhakkak ki onlar” gerçekten kâfirler

“o günde” kıyâmet gününde

“Rabblerinden elbette perdelenmiş olacaklardır.”

“Hayır!” âyetinin red ve azar için olduğu da söylenmiştir. Yani durum onların dedikleri gibi değildir, aksine

“muhakkak ki onlar o günde Rabblerinden elbette perdelenmiş olacaklardır.”

ez-Zeecac dedi ki: Bu âyet-i kerimede yüce Allah’ın kıyâmet gününde görüleceğine dair delil vardır. Eğer durum böyle olmasaydı bu âyetin herhangi bir faydası olmazdı ve Rabblerinden perdelenmiş olmak suretiyle kâfirlerin mertebesinin aşağı olması sözkonusu olmazdı. Yüce Allah ayrıca:

“O günde yüzler var ki apaydınlıktır, Rabblerine bakıcıdırlar,” (el-Kıyame, 75/22-23) diye buyurmaktadır. Şanı yüce Allah, mü’minlerin kendisine bakacaklarını haber vermekte ve kâfirlerin O’nu görmekten yana perdelenmiş olacaklarını bildirmektedir.

Malik b. Enes, bu âyet-ı kerîme hakkında şöyle demiştir: Yüce Allah, düşmanlarını perdeleyip, onlar da O’nu göremeyince, dostlarına kendisini görsünler diye tecelli edecektir.

Şafii de şöyle demiştir: Gazab ile birtakım kimseleri perdelemesi, rıza ile birtakım kimselerin Onu göreceklerine delildir. Daha sonra şöyle demiştir: Allah’a yemin olsun ki eğer Muhammed b. İdris, âhirette Rabbini göreceğine kesin olarak, inanmazsa dünyada ona ibadet etmezdi.

el-Huseyn b. el-Fadl dedi ki: Yüce Allah, dünya hayatında iken onları tevhidin nurunun gerisinde perdelediğinden ötürü, âhirette de kendi zatını görmekten yana onları perdeleyecektir.

Mücahid yüce Allah’ın: “Perdelenmiş olacaklardır” âyeti hakkında şöyle demiştir: Yani O’nun lütuf ve rahmetinden engellenmiş, alıkonulmuş olacaklardır.

Katade dedi ki: Yüce Allah, onlara rahmetiyle bakmayacaktır, onları temize çıkarmayacaktır ve onlar için çok acıklı bir azâb olacaktır, demektir.

Ancak birinci görüş, Cumhûr tarafından kabul edilmiş olup, onların Allah’ı görmekten yana perdelenmiş olacakları, bundan dolayı Onu göremeyecekleri demek olduğunu kabul etmişlerdir.

Hayır! Kazandıkları kalplerini paslandırdı.

Diyanet Vakfı
Hayır! Bilakis onların işlemekte oldukları (kötülükler) kalplerini kirletmiştir.

Kurtubi Tefsiri
Hayır! Aksine onların kazandıkları kalplerini örtmüştür.

“Hayırl Aksine onların kazandıkları kalplerini örtmüştür” âyetindeki:

“Hayır!” red ve azardır. Yani o geçmişlerin masalları değildir. el-Hasen: Gerdekten

“onların… kalplerini Örtmüştür” anlamındadır, demiştir.

Bir açıklama da şöyledir: Tirmizi’de Ebû Hüreyre’den gelen rivâyete göre, Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kul bir günah işlediği’ takdirde onun kalbine siyah bir nokta konulur. Bu işten vazgeçer, Allah’tan mağfiret dileyip tevbe ederse, kalbi cilalanır. Eğer (tevbe ve istiğfar etmeyip) tekrar o günahı işlerse bu nokta daha da arttırılır. Ta ki kalbinin tamamını Örtünceye kadar. İşte yüce Allah’ın; “Hayır! Aksine onların kazandıkları kalplerini örtmüştür” âyetinde sözkonusu ettiği “er-Ra’n (Örtüp, bürümek)” budur.” (Tirmizi) dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir Tirmizi, V, 434; İbn Hibban, Sahih, III, 210, VII, 27; Nesâî, es-Sünenu’l-Kübrâ, VI, 110, 509.

Müfessirler de böyle demişlerdir: Bu, kalb kararıncaya kadar günah üstüne günah işlemektir, Mücahid dedi ki: Bu, bir günah işleyip günahın kalbini çepeçevre kuşattığı, sonra tekrar bir günah daha işleyip bu günahın da kalbini çepeçevre kuşattığı ve nihayet günahlar kalbini tamamıyla örtüp perdelediği kimsedir.

Mücahid dedi ki: Bu âyet el-Bakara Sûresi’nde yer alan:

“Hayır, kim bir kötülük işler ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa…” (el-Bakara, 2/81) âyeti gibidir. Buna yakın bir açıklama el-Ferrâ’dan nakledilmiştir. O şöyle demektedir: Yüce Allah, boylelerinin çokça masiyet ve günah işlediklerini ve bunun kalblerini çepeçevre kuşattığını anlatmaktadır. İşte kalplerin üzerinin perdelenmesi, örtülmesi budur.

Yine Mücahid’den şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Kalb bir mağaraya benzer, deyip elini kaldırdı. Kul bir günah işledi mi kalb büzülür, dedi ve bir parmağını kapattı. Bir günah işledi mi yine içeri doğru çekilir, dedi ve diğer bir parmağını kapattı, sonunda bütün parmaklarını kapattı.., ve nihayet artık onun kalbine mühür basılır. (Mücahid devamla) dedi ki: Onlar (bizden önceki âlimler) işte “reyn (kalbin örtülmesi)”nin bu olduğu görüşünde idiler. Daha sonra:

“Hayır! Aksine onların kazandıkları kalblerini örtmüştür” âyetini okudu.

Bunun bir benzeri aynı şekilde Huzeyfe (radıyallahü anh)’dan da rivâyet edilmiştir.

Bekr b. Abdullah dedi ki: Kul, günah işledi mi kalbinde iğne batmış gibi bir iz olur. Sonra İkinci bir defa daha günah işledi mi aynı şey olur. Nihayet günahlar çoğaldı mı bu sefer kalp bir elek yahut bir kalbur gibi olur, hayır diye bir şeyin farkına varmaz ve o kalpte salâh diye bir şey sebat bulmaz.

Bu anlamda Rasûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem)’dan sabit olmuş haberler ışığında bu hususu daha önceden el-Bakara Sûresi’nde (2/7. âyet, 4 ve 5. başlıklarda) açıklamış bulunuyoruz. O bakımdan bunları tekrarlamanın anlamı yoktur.

Abdu’l-Ğani b. Said, Mûsa b. Abdu’r-Rahmân’dan, o İbn Cüreyc’den, o Atâ’dan, o İbn Abbâs’tan ve yine (Abdu’l-Ğani), Mûsa (b. Abdurrahman)’dan, o Mukâtil ‘den, o ed-Dahhak’tan, o İbn Abbâs’tan bir şeyler rivâyet etmiş bulunuyor ki, bunun sıhhatini en iyi bilen Allah’tır. Bu rivâyette o şöyle demektedir: O iki baldır, bacak ve ayak üzerinde olan “er-rân” diye bilinen şeydir ve o savaşta giyilen şeydir. (Abdu’l-Ğani) dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: er-Rân kişinin kalbinden geçen duygudur. Ancak bunlar, sıhhati hakkında teminat verilemeyen rivâyetlerdendir. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Genel olarak tefsir bilginleri ise bundan önce yapılmış olan açıklamaları benimsemiş bulunmaktadırlar. Dilbilginlerİ de bu açıklamayı kabul etmişlerdir. Nitekim şöyle denilir: Kişinin kalbine günahı baskın geldi, gelir” denilir. Ebû Ubeyde yüce Allah’ın:

“Hayır! Aksine onların kazandıkları kalblerini örtmüştür.” Yani kalblerine baskın, galib gelmiştir, demektir. Ebû Ubeyd dedi ki: Seni yenik düşüren ve sana üstün gelen herbir şey: Seni yenik düşürdü, ,sana galib geldi” diye ifade edilir. Şair de şöyle demiştir:

“Nice günah var ki, günahkârın kalbinin üstüne çıkıp galib gelmiştir,

o da kalbine üstün ve galib gelen günahtan tevbe etmiş de kalbi de cilâlanmıştır.”

Şarab aklına galib geldi (aklını örttü, onu sarhoş etti)” denilir. Uyuklama ona galib geldi, onu bürüdü” denilir.

Ömer (radıyallahü anh)’ın Cüheyneli Useyfi hakkında söylediği: Artık borçlar ona galib gelmiş (onun malını aşmış) bulunmaktadır” sözleri de bu kabildendir. Bu kişi çokça borç alan bir kimse idi.

Ebû Zübeyr’in şarabın etkisi ile sarhoş oluncaya kadar içki içmiş bir kimseyi anlatırken söylediği şu beyit de bu kabildendir:

“Sonra onu şarabın etkilediğini ve buna karşılık,

Korkarak onu etkisi altına almadığını gördü.”

Burada “şarabın onu etkilemesi” aklına ve kalbine galib gelmesi anlamındadır.

el-Umevi dedi ki: O kavmin davarları telef oldu ve oldukça güçsüz ve zayıf kaldı” tabiri, onlar davarları telef olup, güçsüz kalan kimselerdir, demektir. Buna sebep ise onların kendilerini yenik düşüren (çaresiz bırakan) bir hususla karşı karşıya kalıp buna katlanabilme gücünü bulamayışlarıdır,

Ebû Zeyd dedi ki: Bir kimse içinden çıkılamayacak kadar zor bir durum ile karşı karşıya kalıp, buna güç yetiremeyecek olursa bu halini anlatmak üzere: denilir.

Ebû Muaz en-Nahvi dedi ki: “Reyn” kalbin günahlardan ötürü kararması, “tab”‘ kalbe mühür vurulması demektir. Bu reynden daha ağırdır. îkfal (kilitlemek) ise tabdan daha ağırdır.

ez-Zeccâc dedi ki: Reyn ince bir bulut gibi kalbi örten pas gibi bir şeydir. “el-Ğayn” de onun gibidir. Kalbinin üzeri örtüldü” denilir. Yine “ğayn” birbirine sarmaş dolaş ağaçlar, demektir. Tekili …diye gelir ki yaprakları çok, dalları birbirine sarılmış yeşil ağaç anlamındadır. Bunun günahın kalbi çepeçevre kuşatması anlamına geldiğine dair el-Ferrâ’nın görüşü daha önceden geçmiş, bulunmaktadır.

es-Sa’lebi, İbn Abbâs’tan:

“Kazandıkları kalblerini örtmüştür” âyetini kalblerini Örtüp, kapatmıştır, diye açıkladığını zikretmektedir. Yüce Allah’ın izniyle ondan sahih olarak gelen rivâyet de budur.

Hamza, el-Kisai, el-Ameş, Ebû Bekr ve el-Mufaddal: Örtmüştür” lâfzını imale ile okumuştur. Çünkü burada fau’l-fiil (yani fiilin birinci harfi) “rc”dir. Aynul-fiil olan “elif” ise ‘ye’den kalb olmuştur. Bundan dolayı burada imale yapmak güzeldir. Fethalı okuyan ise aslına göre okumuştur. Çünkü feale” babından gelen fiillerde fau’l-fiil (birinci harf) üstündür. ölçtü, sattı” ve benzeri fiillerde olduğu gibi. Ebû Ubeyd ve Ebû Hatim de bunu tercih etmişlerdir.

Hafs, “Aksine” üzerinde vakıf yapar, sonra da: “Örtmüştür” diye okumaya başlar. Onun bu vakfı “lam” harfini açıkça beyan etmek içindir, yoksa susmak (sekle) için değildir.

Ayetlerimiz kendisine okunduğunda “Öncekilerin masalları” der.

Diyanet Vakfı
Böyle birine ayetlerimiz okununca «Eskilerin masalları» derdi.

Kurtubi Tefsiri
Ona karşı âyetlerimiz okunduğunda: “Evvelkilerin efsaneleridir” derdi.

“Ona karşı âyetlerimiz okunduğunda: ‘Evvelkilerin efsaneleridir’ derdi.”

“Okunduğunda” anlamındaki lâfzı, genel olarak iki “te” ile okunmuştur, Ebû Hayve, Ebû Simak, Eşheb el-Ukayli ve es-Sülemî ise (birinci :te” yerine) “ye” ile diye okumuşlardır (anlam değişmez).

“Evvelkilerin efsaneleri”; onların yazıp, allayıp pulladıkları sözleri ve batılları demektir. Efsaneler”in tekili ile şeklinde gelir. Daha önce geçmiş bulunmaktadır.

Onu, ölçüsüz günahkârdan başkası yalanlamaz;

Diyanet Vakfı
Onu ancak hükümleri çiğneyen ve günaha dalan kimseler yalanlar.

Kurtubi Tefsiri
Halbuki onu, haddi aşan ve çok günahkâr olan bir kimseden başkası yalanlamaz.

“Onlar ki, o din gününü” hesab, amellerin karşılığının verileceği (ceza) ve kulların arasında hüküm verileceği günü

“yalan sayarlar. Halbuki onu haddi aşan ve çok günahkâr olan bir kimseden başkası yalanlamaz.” Günahkâr ve haktan sapan insanlarla olan ilişkilerinde onlara ve kendisine haksızlık yapan, Allah’ın emrini terketmek hususunda da çok günahkâr olan kimseden

“başkası yalanlamaz.”

Burada sözü edilen kimsenin el-Velid b. el-Muğire, Ebû Cehil ve benzerleri olduğu söylenmiştir. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır: