Bu yılda, Vâkıdî’nin zikrettiğine göre, Abdülmelik b. Mervân’ın oğlu Abdullah b. Abdülmelik Bizanslılara karşı bir sefer gerçekleştirdi ve bu sefer sırasında el-Maggîgah’ı fethetti.

Bu yılda ayrıca Haccâc, İbnü’l-Eş‘as ile birlikte bulunanlardan biri olan Eyyûb b. el-Kırrıyye’yi öldürdü. Onu öldürmesinin sebebi olarak zikredilenler arasında şu da vardır: Deyrü’l-Cemâcim’den ayrıldıktan sonra, Haccâc’ın Kûfe valisi olan Havşeb b. Yezîd’in huzuruna girerdi. Havşeb de, “Benim yanımda duran şu adama bakın. Yarın ya da öbür gün emîrden bir mektup gelecek ve ben onu uygulamak zorunda kalacağım” derdi.

Bir gün o yine onun yanında dururken Haccâc’tan bir mektup geldi. Mektupta şöyle yazıyordu: “Bundan sonra: Sen Irak’taki münafıklar için bir sığınak ve barınak oldun. Bu mektubumu okuduğunda İbnü’l-Kırrıyye’yi, eli boynuna bağlı halde, güvendiğin adamlardan biriyle bana gönder.” Havşeb mektubu okuyunca onu İbnü’l-Kırrıyye’ye attı. O da okuyup, “İşittik ve itaat ettik” dedi. Bunun üzerine Havşeb onu bağlı halde Haccâc’a gönderdi.

İbnü’l-Kırrıyye Haccâc’ın huzuruna girince, Haccâc ona, “Ey İbnü’l-Kırrıyye, bu durum için ne hazırladın?” dedi. O şöyle cevap verdi: “Emîr Allah seni başarılı kılsın, üç söz: sanki yerinde duran üç süvari gibi; dünya, ahiret ve iyilik yapmak.” Haccâc, “Açıkla, yoksa başın derde girer” dedi.

O da şöyle açıkladı: “Dünya, hazır bulunan bir maldır; onu hem salihler hem de kötüler tüketir. Ahiret ise adil bir terazidir ve içinde hiçbir batılın bulunmadığı bir toplanma yeridir. İyilik yapmaya gelince; eğer benden istenirse kabul ederim, bana yapılması istenirse de onu iki elimle alırım.” Haccâc, “O hâlde kılıç üzerine indiğinde onu kabul et” dedi.

İbnü’l-Kırrıyye, “Emîr Allah seni başarılı kılsın, hatamı bağışla ve bana biraz mühlet ver. Her hızlı at tökezler ve her cesur kişi bir zaman zayıf düşer” dedi. Haccâc, “Asla! Allah’a yemin ederim ki seni cehenneme göndereceğim” dedi. O da, “Öyleyse bırak beni; onun hararetini neredeyse hissediyorum” dedi. Bunun üzerine Haccâc, “Onu götürün ve boynunu vurun!” emrini verdi.

Haccâc onu kendi kanı içinde çırpınırken görünce, “Keşke İbnü’l-Kırrıyye’yi bırakmış olsaydık da sözlerinden daha fazlasını duysaydık” dedi. Sonra cesedinin kaldırılıp atılmasını emretti.

Hişâm’ın, Avâne’den rivayetine göre: Haccâc İbnü’l-Kırrıyye’nin konuşmasını yasakladığında, İbnü’l-Kırrıyye ona, “Allah’a yemin ederim ki seninle ben eşit şartlarda olsaydık ikimiz de düşerdik ya da beni alt edilemez bulurdun” dedi.

Bu yılda ayrıca Yezîd b. el-Muhallab, Bâdgîs’te Nîzek kalesini fethetti.

Ali b. Muhammed – el-Mufaddal b. el-Muhallab’a göre: Nîzek, Bâdgîs’te bir kalede bulunuyordu. Yezîd, ona karşı sefer yapmak için uygun bir zamanı kolladı ve üzerine casuslar yerleştirdi. Nîzek’in kaleden çıktığı haberi kendisine ulaşınca, Yezîd onun yokluğunda kaleye yöneldi. Bu durum Nîzek’e ulaşınca geri döndü. Bunun üzerine Yezîd onunla şu şartla barış yaptı: Kalede bulunan hazineleri kendisine teslim edecek ve maiyetiyle birlikte kaleden çıkacaktı.

Bu hususta Ka‘b b. Ma‘dan el-Eşgarî şöyle dedi:

Bâdgîs öyle bir yerdir ki, onun üst tarafına hâkim olan
krallara üstün gelir ve dilerse zorbalık ve zulüm eder.

O sağlam tahkim edilmiştir: Yezîd’den önce hiçbir hükümdar
onu hile ile ele geçirmemiştir;
ancak büyük bir ordu ile karşısına çıkıldığında alınabilir.

Onun ateşleri uzaktan bakıldığında,
gecenin ilk üçte birinde yıldızlar sanılabilir.

Yezîd onu kuşattığında, onların kalpleri çöktü
ve hükmü ona bıraktılar; o da hükmetti.

Oranın sahibini (yani Nîzek’i), önceki büyüklüğünden sonra alçalttı,
onu cizye ödemeye mecbur etti; böylece zilleti ve boyun eğişi kabul etti.

Birkaç gün sonra,
daha önce senin açığa vurduğun keder ve baskıdan önce,
Rızık veren sana bunu verdi ve kulları arasında paylaştırdı;
mahrum olan ise gerçekten mahrum olandır.

Senin bir elin düşmana zehir içirirken,
diğer elinin cömertliği kesintisizdir.

Yezîd’in ihsan ve fazlı,
coşkun hâlde Fırat ve Nil’den başka neyle kıyaslanabilir?

Onlar en yüksek seviyelerine ulaştıklarında bile
onun kadar cömert değildirler,
yüksek yerleri ve tepeleri aştıklarında dahi.

Ve şöyle dedi:

Benim el-‘Atîk kabilesine olan övgüm şudur:
Onlar misafirperverlikte cömert ve soyda asildirler.

Bir kimseyle anlaşma yaptıklarında onu korurlar;
o kişi yüksek, güvenli ve sağlam bir sığınakta bulunur.

O, Nîzek’i Bâdgîs’ten çıkardı;
Nîzek öyle bir konumdaydı ki kralların onu çekip alması zordu.

Gökyüzünün altında yükselen bir yerdi,
yağmur bulutlarının çekildiği beyaz bir yaz bulutu gibiydi.

Onun en yüksek yerlerine dağ keçileri bile ulaşamaz,
kuşlar dahi ancak kartalı ve balıkçılı ulaşır.

Oranın halkının çocukları kurttan korkmamış,
köpekleri yıldızlardan başka hiçbir şeye havlamamıştır.

Ben hikmet sahibi el-‘Atîk kabilesiyle karşılaşmayı arzuladım;
onlar hüküm sahibi kılınmış, binek develeri korunmuştur.

Nasıl ki kurak toprak sahibi olan kimse bol yağmur isterse,
öyle istedim;

Sonra ümitsizlikten sonra suya kavuşur,
öyle ki su yolları yetmez ve dalgalar fokurdar.

Allah birbirinden uzak olanları bir araya getirdi
ve farklı uzak yerlerden topluluklar birleşti.

Ali b. Muhammed dedi ki: Nîzek kaleyi yüceltirdi; onu gördüğünde secde ederdi. Yezîd b. el-Muhallab fetih hakkında Haccâc’a mektup yazdı. Yezîd’in Haccâc’a yazdığı mektupları Yahyâ b. Ya‘mer el-Advânî yazıyordu; o, Huzeyl kabilesinin bir müttefikiydi. Şöyle yazdı: “Düşmanla karşılaştık ve Allah bize üstünlük verdi. Onlardan bir kısmını öldürdük, bir kısmını esir aldık; diğerleri ise dağların zirvelerine, vadilerin diplerine, alçak arazilere ve nehir kıvrımlarına kaçtı.”

Haccâc, Yezîd’in kâtibinin kim olduğunu sordu ve ona Yahyâ b. Ya‘mer olduğu söylendi. Bunun üzerine Yezîd’e yazıp Yahyâ’yı kendisine göndermesini istedi. Yezîd de onu posta yoluyla gönderdi. Bu en fasih kişilerden biri onun yanına geldi. Haccâc ona, “Nerede doğdun?” dedi. O, “Ahvaz’da” dedi. “Bu fasihlik?” “Babamın sözlerini ezberledim; o fasih bir adamdı.” “Peki söyle, ‘Anbese b. Sa‘îd dil hatası yapar mı?” “Evet, sık sık.” “Falan?” “Evet.” “Beni söyle; ben dil hatası yapar mıyım?” “Evet, çok az fark edilen bir hata yaparsın: Bir harf eklersin ve bir harf düşürürsün; ayrıca ‘inna’ yerine ‘anna’, ‘anna’ yerine ‘inna’ dersin.” Bunun üzerine Haccâc, “Sana üç gün veriyorum. Üç gün sonra seni Irak topraklarında görürsem seni öldürürüm” dedi. Yahyâ da Horasan’a döndü.

Bu yılda haccı Hişâm b. İsmâil el-Mahzûmî yönetti. Bu, Ahmed b. Sâbit’in, onun da kendisine rivayet eden kimsenin, onun da İshak b. İsa’nın, onun da Ebû Ma‘şer’in rivayetiyle bana ulaşmıştır.

Bu yılda şehirlerin valileri, 83 yılı altında zikrettiklerimin aynısıydı.