Ebu Cafer’e göre: Bölgesel prensler dönemine Amittai oğlu Yunus’un hikâyesi de aittir. Onun Musul bölgesinde Ninova denilen bir şehirden olduğu söylenir. Kavmi putlara tapıyordu. Bunun üzerine Allah onu onlara gönderdi; bu putperestliği yasaklamasını, tövbe etmelerini, inkârlarından dönüp yalnızca tek olan Allah’a iman etmelerini emretti.
Onun ve gönderildiği kavmin başına gelenler Kur’an’da anlatılmıştır. Orada şöyle denir: “Keşke iman edip de imanı kendisine fayda veren bir şehir olsaydı; ancak Yunus’un kavmi müstesna. Onlar iman edince, dünya hayatındaki rezillik azabını üzerlerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.” Ayrıca şöyle buyurulur: “Zünnun da, öfkeli olarak gitmişti ve bizim ona güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı. Sonra karanlıklar içinde şöyle seslendi: ‘Senden başka ilah yoktur. Seni tenzih ederim. Ben gerçekten zalimlerden oldum.’ Bunun üzerine duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte biz müminleri böyle kurtarırız.”
Muhammed ümmetinin ilk âlimleri, Yunus’un Rabbine karşı gelmesinin nasıl olduğu ve bunun ne zaman gerçekleştiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunun, gönderildiği kavmi çağırmadan ve ilahî mesajı tebliğ etmeden önce olduğunu söylemiştir. Buna göre peygamber, kendisine gönderildiği kavme gitmesi ve onlar hakkında takdir edilmiş olan ilahî azabı haber vermesi için görevlendirilmişti. Aynı zamanda Allah’ın azabı kaldırarak onlara tövbe fırsatı verdiğini bildirmesi istenmişti. Peygamber bu görevden muaf tutulmayı istemiş, fakat kendisine mühlet verilmemişti. Bunun üzerine, emrin acele ettirilmesine ve mühlet talebinin reddedilmesine öfkelenmiştir.
Bu görüşü benimseyenler
el-Hâris – el-Hasan el-Eşyeb – Ebû Hilâl Muhammed b. Süleym – Şehr b. Havşeb rivayetine göre: Yunus’a Cebrâil geldi ve ona, “Ninova halkına git ve onları yaklaşan azapla uyar” dedi. Bunun üzerine Yunus, “Bir binek arayayım” dedi. Cebrâil, “Emir çok acildir” diye karşılık verdi. Yunus bu defa, “Ayakkabı arayayım” dedi. Cebrâil yine, “Emir çok acildir” dedi. Bunun üzerine Yunus öfkelenerek bir gemiye gitti ve bindi; fakat gemi ne ileri gidiyor ne de geri dönüyordu.
Sonra kura çektiler ve kura Yunus’a çıktı. Balık (hut) kuyruğunu sallayarak geldi. İlâhî bir sesle, “Ey balık! Biz Yunus’u sana rızık yapmayacağız; aksine seni onun için bir sığınak ve barınak kılıyoruz” denildi. Balık Yunus’u yuttu ve onu oradan Ubulla’ya götürdü. Oradan Dicle boyunca ilerledi ve sonunda Yunus’u Ninova’ya bıraktı.
el-Hâris – el-Hasan – Ebû Hilâl – Şehr b. Havşeb – İbn Abbas rivayetine göre: Yunus’un görevi balığın onu çıkarmasından sonra gerçekleşti. Başkaları ise bunun, Yunus’un gönderildiği kavmi ilahî emre davet edip onlara Rabbin mesajını iletmesinden sonra olduğunu söyler. Yunus onlara belirli bir vakitte ilahî azabın geleceğini haber verdi; fakat onlar ne tövbe ettiler ne de Allah’a itaat edip iman etmeyi düşündüler. Bunun üzerine Yunus onları terk etti.
Ancak ilahî azap onların üzerine gölge salıp Kur’an’da anlatıldığı gibi onları kuşatınca tövbe ettiler ve Allah’a yöneldiler. Allah da azabı kaldırdı. Yunus onların kurtulduğunu ve kendisinin haber verdiği azabın kaldırıldığını duyunca öfkelendi ve, “Onları tehdit ettim ama sözüm boşa çıktı” dedi. Bu yüzden Rabbine öfkeli olarak ayrıldı ve onların yanına dönmeyi reddetti; çünkü onlar onu yalancı saymışlardı.
Bu görüşü benimseyenler
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak – Yezid b. Ziyad – Abdullah b. Ebî Seleme – Said b. Cübeyr – İbn Abbas rivayetine göre: Allah Yunus’u kavmine gönderdi; fakat onlar onun getirdiği mesajı reddettiler ve aldırmadılar. Bunun üzerine Allah ona, “Şu ve şu gün onlara azap göndereceğim; o zaman onları terk et” diye vahyetti. Yunus kavmine kendilerine gelecek azabı haber verdi. Onlar da, “Onu gözleyin; eğer sizi terk ederse, vallahi söylediği gerçekleşir” dediler. Azap günü yaklaşınca Yunus kavminden ayrıldı. Kavmi de gizlice onu takip etti. Şehri terk edip açık bir alana çıktılar, hayvanları yavrularından ayırdılar ve Allah’a yalvarmaya başladılar. Ondan hükmünü kaldırmasını istediler; Allah da bunu kabul etti.
Yunus ise şehirden haber bekliyordu. Yoldan geçen biri ona kavminin yaptıklarını anlattı. Yunus, “Şehir halkı ne yaptı?” diye sordu. Adam, “Peygamberleri onları terk edince onun doğru söylediğini anladılar. Şehri terk edip açık alana çıktılar, anneleri yavrularından ayırdılar ve Allah’a yalvardılar. Tövbe ettiler, tövbeleri kabul edildi ve azap kaldırıldı” dedi. Bunun üzerine Yunus öfkeyle, “Vallahi artık onların yanına yalancı olarak dönmem. Onları belirli bir günde azapla tehdit ettim ama bu kaldırıldı” dedi. Böylece Rabbine öfkeli olarak ayrıldı ve şeytanın tuzağına düştü.
el-Müsenna b. İbrahim – İshak b. el-Haccac – Abdullah b. Ebî Cafer – babası – er-Rabi’ rivayetine göre: Ömer b. Hattab zamanında Kur’an’ı ezbere bilen bir adamdan işittim. Yunus’un kavmini uyardığını fakat ona inanılmadığını anlatıyordu. Yunus onlara azabın geleceğini söyledi ve onları terk etti. Azabın üzerlerine çöktüğünü görünce evlerinden çıkıp yüksek bir yere gittiler. Allah’a içtenlikle dua edip azabın ertelenmesini ve peygamberlerinin geri verilmesini istediler. Bunun üzerine Allah azabı kaldırdı. Bu yüzden şöyle denir: “Yunus’un kavmi hariç, iman edip imanı kendisine fayda veren bir şehir olmadı; onlar iman edince dünya hayatındaki zillet azabını kaldırdık ve onları bir süre faydalandırdık.” Azap gelip de sonra kaldırılan başka bir şehir yoktur; bu yalnız Yunus’un kavmine mahsustur.
Fakat Yunus bunu böyle görmedi; Rabbine kırgınlık duydu ve öfkeyle ayrıldı. Allah’ın kendisine ulaşamayacağını sanarak bir gemiye bindi. Gemidekiler şiddetli bir fırtınaya yakalandı ve “Bu aranızdan birinin günahı yüzündendir” dediler. Yunus bunun kendi hatası olduğunu anlayarak, “Bu benim günahımdır, beni denize atın” dedi. Onlar kabul etmediler; kura çektiler ve Yunus’a çıktı. O, “Size söylemiştim bu benim yüzümden” dedi. Yine de onu denize atmadılar, üçüncü kez kura çektiler; yine ona çıktı. Bunun üzerine Yunus geceleyin kendini denize attı.
Balık onu yuttu ve o karanlıklar içinde, “Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim, ben gerçekten zalimlerden oldum” diye seslendi. Daha önce salih ameller işlemişti; bu yüzden Allah onun hakkında, “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” buyurdu. Yani salih amel insanı düştüğü yerden kaldırır. “Onu hasta halde ıssız yere attık.” Yunus sahile atıldı ve Allah onun üzerine bir kabak bitkisi bitirdi. Bu bitkiden süt damlayarak gücü geri geldi.
Bir gün ağacın kuruduğunu görünce üzüldü ve ağladı. Bunun üzerine ona, “Bir ağaç için üzülüp ağlıyorsun da yok olmasını istediğin yüz bin veya daha fazla insan için üzülmüyorsun” denildi.
Sonra Allah onu hatasından kurtardı ve salihlerden kıldı. Yunus’a kavmine dönüp Allah’ın onları affettiğini bildirmesi emredildi. Yolda bir çobana rastladı ve kavminin durumunu sordu. Çoban onların iyi olduğunu ve peygamberlerinin dönmesini umduklarını söyledi. Yunus ona, “Onlara Yunus’la karşılaştığını söyle” dedi. Çoban, “Şahit olmadan bunu söyleyemem” dedi. Bunun üzerine Yunus bir keçiyi ve bulunduğu yeri şahit gösterdi, ayrıca bir ağacı da şahit kıldı.
Çoban kavmine gidip Yunus’la karşılaştığını söyledi, fakat ona inanmadılar ve ona kötülük yapmayı düşündüler. Çoban, “Sabaha kadar bana dokunmayın” dedi. Sabah olunca onları olayın geçtiği yere götürdü. Yere seslendi; yer onun Yunus’la karşılaştığını söyledi. Keçiye sordular; o da bunu doğruladı. Ağaca sordular; o da aynı şeyi söyledi. Daha sonra Yunus onların yanına geldi. Nitekim şöyle buyrulur: “Onu yüz bin veya daha fazla kişiye gönderdik; onlar iman ettiler ve biz de onları bir süre faydalandırdık.”
el-Hüseyin b. Amr – babası – İsra’il – Ebû İshak – Amr b. Meymun – İbn Mesud rivayetine göre: Yunus kavmini üç gün içinde azapla tehdit etmişti. Kavmi anneleri yavrularından ayırdı ve Allah’tan bağışlanma diledi. Allah da azabı kaldırdı. Yunus sabah erkenden azabı görmek için çıktı ama hiçbir şey görmedi. Delilsiz yalancı öldürülürdü. Bu yüzden öfkeyle ayrıldı ve “karanlıklar içinde seslendi.” Bu karanlıklar balığın karnı, gece ve deniz karanlığıdır.
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak – Abdullah b. Rafi’ – Ebû Hureyre rivayetine göre Peygamber şöyle dedi: “Allah Yunus’un balığın karnında kalmasını istediğinde balığa, ‘Onu al ama etini zedeleme ve kemiklerini kırma’ diye vahyetti.” Balık onu alıp denizin derinliklerine indi. Orada Yunus bir ses duydu. Allah ona, “Bu deniz canlılarının tesbihidir” diye bildirdi. Yunus da balığın karnında Allah’ı tesbih etti. Melekler bu sesi duyunca, “Ya Rab, garip bir yerde zayıf bir ses duyuyoruz” dediler. Allah, “Bu kulum Yunus’tur; bana karşı geldi, ben de onu balığın karnında tuttum” dedi. Melekler, “Gece gündüz sana salih ameller yükselten kulun mu?” dediler. Allah “Evet” dedi. Bunun üzerine onun için şefaat ettiler ve balığa onu sahile atması emredildi.
Yunus sahile atıldığında yeni doğmuş bir çocuk gibiydi. Allah onun üzerine bir bitki bitirdi. Ebû Hureyre bunun kabak olduğunu söylemiştir. Ayrıca Allah onun için dişi geyikler ve benzeri hayvanlar gönderdi; onlar sabah akşam gelip sütleriyle onu beslediler, güçleninceye kadar.