Arkadaşlarımızdan bazıları → Ali b. Abbâs → Ali b. Müyesser → Hammâd b. Amr en-Nasîbî’den nakletti:
Bir adam Âlim’e sordu ve şöyle dedi:
“Ey âlim! Allah katında amellerin hangisinin daha üstün olduğunu bana haber ver.”
Buyurdu:
“Kendisi olmadan hiçbir amelin kabul edilmediği şey.”
Adam dedi ki:
“Bu nedir?”
Buyurdu:
“Allah’a iman; derece bakımından amellerin en yükseği, nasip bakımından en yücesi ve konum bakımından en şereflisidir.”
Dedim ki:
“Bana imanı haber ver. O söz ve amel midir, yoksa amelsiz söz müdür?”
Buyurdu:
“İman bütünüyle ameldir; söz de o amelin bir kısmıdır. Bu, Allah tarafından farz kılınmıştır; Allah onu kitabında açıklamıştır, nuru açık, hücceti sabittir. Kitap ona şahitlik eder ve ona çağırır.”
Dedim ki:
“Bunu bana anlat ki anlayayım.”
Buyurdu:
“İmanın hâlleri, dereceleri, tabakaları ve menzilleri vardır. Ondan tam olanı vardır ki tamlığı son noktasına ulaşmıştır; eksik olanı vardır ki eksikliği son noktasına ulaşmıştır; artan ve ağır basan olanı vardır ki artışı fazladır.”
Dedim ki:
“İman gerçekten tamamlanır, artar ve eksilir mi?”
Buyurdu:
“Evet.”
Dedim ki:
“Bu nasıl olur?”
Buyurdu:
“Allah Tebâreke ve Teâlâ imanı Âdemoğullarının organlarına farz kılmış, onu organlara bölmüş ve onların üzerine dağıtmıştır. Onların organlarından hiçbir organ yoktur ki imandan, kardeş organına yüklenenden başka bir şeyle yükümlü kılınmış olmasın. Bunlardan biri kalbidir; onunla akleder, kavrar ve anlar. O, bedeninin emiridir; organlar ancak onun görüşü ve emriyle gelir ve gider. Bunlardan biri iki elidir; onlarla tutar ve iş görür. İki ayağıdır; onlarla yürür. Cinsel organıdır; cinsel birleşme onun yönünden olur. Dilidir; onunla kitap konuşur ve onun aleyhine şahitlik eder. İki gözüdür; onlarla görür. İki kulağıdır; onlarla işitir.
Allah kalbe, dile farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. Dile, iki göze farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. İki göze, işitmeye farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. İşitmeye, iki ele farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. İki ele, iki ayağa farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. İki ayağa, cinsel organa farz kıldığından başka bir şey farz kıldı. Cinsel organa da yüze farz kıldığından başka bir şey farz kıldı.
Kalbe imandan farz kıldığı şey ise ikrar, marifet, tasdik, teslimiyet, bağlanma ve razı olmadır: Ortağı olmayan, tek, samed, eş ve çocuk edinmeyen Allah’tan başka ilah bulunmadığını ve Muhammed’in O’nun kulu ve resulü olduğunu kabul etmektir.”