Onlardan önce nice nesilleri helak ettik ki, güç bakımından onlardan daha çetindiler. Şehirleri delik deşik ettiler. Hiçbir kaçış var mı?
Diyanet Vakfı
Biz, onlardan önce kendilerinden daha güçlü olan, diyar diyar dolaşan nice nesilleri helak etmişizdir. Kurtuluş var mı!
Kurtubi Tefsiri
Biz bunlardan önce kendilerinden daha çetin güce sahip nice nesiller helâk ettik. Yeri delik deşik etmişlerdi. Kaçıp sığınacak yer buldular mı?
“Biz bunlardan önce kendilerinden daha çetin güce sahip nice nesiller helâk ettik.” Yani ey Muhammed, senin kavminden Önce onlardan daha çetin güce ve yakalayışa sahip nice toplumlar helâk etmiş bulunuyoruz.
“Yeri delik deşik etmişlerdi.” Kurtulmak arzusu ile orada yol almışlardı. Ülkelerde çeşitli eserler bırakmışlardı, diye de açıklanmıştır. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Mücahid dedi ki: Yeryüzünde yol teptiler ve dolaştılar, en-Nadr b. Şumeyl: Dolanıp durdular, diye; Katade de çokça dolaştılar, diye açıklamıştır. el-Müerric: Uzaklaşıp durdular diye açıklamıştır. İmruu’l-Kays’ın şu beyiti de bu anlamdadır:
“Ben pek uzak yerlerde dolaşıp durdum ve sonunda
Geri dönmeyi ganimet bildim.”
Şöyle de açıklanmıştır: Bunlar ticaret yapmak amacıyla ülkelerin en uzak yerlerini dolaştılar. Acaba ölümden bir kurtuluş bulabildiler mi? Her tarafı ölümden kurtulmak için bir sığınak bulmak maksadıyla dolaştılar, diye de açıklanmıştır. el-Haris b. Hillize dedi ki:
“Ölümden korktuklarından her tarafı dolaştılar
Ve yeryüzünde gidilecek her yere gittiler.”
Delik deşik etmişlerdi” anlamındaki âyeti el-Hasen ve Ebû’l-Aliye “kaf” harfi üstün ve şeddesiz olmak üzere: diye okumuşlardır.
” Delmek ve bir şeyin içine girmek” demektir. Bunun dağdaki yol demek olduğu da söylenmiştir bu demektir. Bu açıklamalar İbnu’s-Sikkit’ten nakledilmiştir.
” Duvarı oydu, deldi” demektir. Bu delisin ismi: …diye gelir, çoğulu şeklindedir.
Yani bunlar ülkeleri delip geçtiler (aşıp gittiler) ve onun dağlarındaki yollarında yol aldılar.
Demirin oyup deldiği şeyde etki bıraktığı gibi, orada da etki bıraktılar, diye de açıklanmıştır.
es-Sülemi ile Yahya b. Yamer bu kelimeyi tehdit anlamında emir olarak “kaf’ harfini kesreli ve şeddeli: ” Haydi yeri delik deşik edin!” diye okumuşlardır. Yani yeri dolaşıp durun ve orada gezin, bakın bakalım ölümden
“kaçıp sığınacak bir yer buldular mı?” Son okuyuş olan emir kipine göre: Bakın bakalım ölümden kaçıp sığınacak yer bulacak mısınız, demek olur. Bu açıklamayı es-Salebi nakletmiştir.
el-Kuşeyrî’nin naklettiğine göre şeddesiz “kâP harfi kesreli olarak: okuyuşu da vardır ki, orada -bineklerinin tabanları aşınıp incelinceye kadar- çokça yol aldılar, demek olur. el-Cevherî dedi ki: Esre ile: ” Derenin tabanları inceldi” denilir, “ Adamın devesinin tabanları inceldi.”; “Ayakkabının tabanı parçalandı” demektir.
“ Kaçıp, sığınacak yer” lâfzı:
“o şeyden yana kaydı, meyletti, eder, meyletmek” fiilinin mastarıdır. Mesela: “Ondan kurtuluş, ondan kaçacak yer, kaçış yoktur” denilir. “Kaçıp kurtulmak” da onun gibidir. Dost bilinen kuvvetlere; “Düşmandan yana çekildiler” denilir. Düşman hakkında da: ” Yenildiler, bozguna uğradılar” denilir.