Şimdi, Allah’ın babamız Âdem’i nasıl itaat konusunda imtihan ettiğini, bu imtihanda başarısız olduğu için onu nasıl musibete uğrattığını; Allah’ın ona verdiği şeref ve yüksek makamdan sonra nasıl Rabbine karşı geldiğini; Allah’ın cennetinde ona helal ve bol nimetler verdiği halde bunları nasıl kaybettiğini ve cennetin nimet, zevk ve bolluk içindeki hayatından yeryüzünün sıkıntılı hayatına—toprağı sürme, kazma ve ekme işlerine—nasıl geçtiğini anlatacağız.
Allah, Âdem’i ve eşini cennete yerleştirdiğinde, onlara bir ağacın meyvesi dışında istedikleri her meyveden yemeyi serbest kıldı. Bu yasak, onları imtihan etmek ve Allah’ın onlar ve soyları hakkında hükmünü gerçekleştirmek içindi. Nitekim Allah şöyle buyurur: “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette yerleşin! Dilediğiniz yerden bol bol yiyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.” (Bakara 35)
Şeytan onlara vesvese verdi ve sonunda, Rablerinin yemelerini yasakladığı ağacın meyvesini onlara güzel göstererek Allah’a karşı gelmelerine sebep oldu. Ondan yediler; bunun sonucunda daha önce kendilerinden gizli olan avret yerleri kendilerine açığa çıktı.
Allah düşmanı İblis’in onları nasıl aldattığı, Mûsâ b. Hârûn el-Hemdânî – Amr b. Hammâd – Esbat – es-Süddî – Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih – İbn Abbas; ayrıca (es-Süddî) – Murre el-Hemdânî – İbn Mes‘ûd ve bazı sahâbîlerden nakledilen şu rivayette anlatılmıştır:
Allah Âdem’e: “Sen ve eşin cennette yerleşin! Dilediğiniz yerden bol bol yiyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz” dediğinde, İblis onların yanına gitmek istedi. Fakat cennetin bekçileri onun girmesine izin vermedi. Bunun üzerine dört ayaklı, deveye benzeyen ve en güzel hayvanlardan biri gibi görünen yılanın yanına gitti. Onu kandırarak ağzına girmesine izin vermesini istedi. Yılan bunu kabul etti. İblis, bekçilerin fark etmediği bir şekilde onunla içeri girdi; bu Allah’ın takdiriydi.
İblis yılanın ağzından Âdem’e konuştu, fakat Âdem onun sözlerine aldırmadı. Bunun üzerine İblis açıkça ona gelerek dedi ki: “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” (Tâhâ 120) Yani: Ondan yersen Allah gibi hükümdar olursun ya da sen ve eşin ebedî yaşarsınız ve hiç ölmezsiniz.
İblis, “Ben size öğüt verenlerdenim” (A‘râf 21) diye Allah adına yemin etti. Aslında amacı, daha önce kendilerinden gizli olan avret yerlerini açığa çıkarmaktı. Meleklerin kitaplarından, Âdem’in bilmediği bir şeyi biliyordu: onların avret yerleri vardı. Cennetteki elbiseleri “zıfr” idi.
Âdem o ağaçtan yemeyi reddetti. Fakat Havvâ öne çıkıp yedi ve dedi ki: “Ye Âdem! Ben yedim, bana bir zarar gelmedi.” Bunun üzerine Âdem de yedi. “Bunun üzerine onların avret yerleri kendilerine açıldı ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye başladılar.” (A‘râf 22)
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak – Leys b. Ebî Süleym – Tâvûs el-Yemânî – İbn Abbas’tan gelen rivayete göre:
İblis, yeryüzündeki hayvanlara kendisini cennete sokmalarını teklif etti, fakat hepsi reddetti. Sonunda yılana gitti ve ona dedi ki: “Beni cennete sokarsan seni Âdemoğullarından korurum ve himayem altında olursun.” Yılan onu dişlerinin arasına aldı ve içeri soktu. İblis, Âdem ve eşine yılanın ağzından konuştu.
O zaman yılan örtülüydü ve dört ayak üzerinde yürüyordu. Daha sonra Allah onu örtüsünden mahrum bıraktı ve karnı üzerinde sürünür hale getirdi. İbn Abbas der ki: Onu nerede bulursanız öldürün ve Allah düşmanının ona verdiği korumayı bozun.
Hasan b. Yahyâ – Abdürrezzâk – Ömer b. Abdurrahman b. Muhrib – Vehb b. Münebbih’e göre:
Allah, Âdem’i ve eşini cennete yerleştirdiğinde, o ağacı onlara yasakladı. Ağacın dalları iç içe geçmişti ve üzerinde meleklerin ebedî yaşamak için yedikleri bir meyve vardı. İşte Allah’ın Âdem ve eşine yasakladığı meyve buydu.
İblis onları saptırmak istediğinde yılanın içine girdi. Yılan dört ayaklıydı ve iki hörgüçlü deveye benziyordu; Allah’ın yarattığı en güzel hayvanlardan biriydi. Yılan cennete girince İblis onun içinden çıktı. Allah’ın Âdem ve eşine yasakladığı ağacın meyvesinden aldı, Havvâ’ya götürdü ve dedi ki: “Şu ağaca bak! Kokusu ne kadar güzel, tadı ne kadar hoş, rengi ne kadar güzel!”
Havvâ o meyveden aldı ve yedi. Sonra onu Âdem’e götürdü ve aynı sözleri söyledi. Bunun üzerine Âdem de yedi. Böylece avret yerleri kendilerine açıldı. Âdem saklanmak için ağacın içine girdi. Rabbi ona seslendi: “Âdem, neredesin?” Âdem dedi: “Buradayım Rabbim.” Allah dedi: “Dışarı çıkmayacak mısın?” Âdem dedi: “Senden utanıyorum Rabbim.”
Bunun üzerine Allah dedi: “Yaratıldığın toprağa lanet olsun; meyvelerini dikenlere çevirecek bir lanetle.” Rivayet devam eder: Ne cennette ne de yeryüzünde akasya (talkan) ve sidr ağacından daha üstün bir ağaç yoktu.
Sonra Allah şöyle dedi: “Ey Havvâ! Kulum (Âdem’i) aldatan sensin. Hamilelik sana zor olacak; doğurmak istediğinde çoğu zaman ölüm tehlikesiyle karşılaşacaksın.”
Yılana da şöyle dedi: “Lanetli İblis’i karnına alarak kulumu saptırmasına sebep olan sensin. Ayakların karnına çekilecek ve yalnızca toprakla besleneceksin. Âdemoğullarına düşman olacaksın, onlar da sana düşman olacaklar. Onlardan biriyle karşılaştığında topuğuna sarılacaksın; onlar da seni gördüklerinde başını ezecekler.”
Vehb’e “Melekler ne yerdi?” diye sorulduğunda şöyle cevap verdi: “Allah dilediğini yapar.”
Kâsım b. Hasan – Hüseyin b. Dâvûd – Haccâc – Ebû Ma‘şer – Muhammed b. Kays’a göre:
Allah, Âdem ile Havvâ’yı cennette bir ağaçtan men etti, fakat onun dışındaki nimetlerden diledikleri gibi yemelerine izin verdi. Şeytan yılanın içine girerek Havvâ’ya konuştu ve Âdem’e vesvese verdi. Dedi ki: “Rabbiniz size bu ağacı sadece melek olmayasınız veya ebedî yaşamayasınız diye yasakladı.” Ve “Ben size öğüt verenlerdenim” diye yemin etti (A‘râf 20-21).
Havvâ ağacı kesti ve ağaç kanadı. Âdem ile Havvâ’yı örten örtüler düştü ve cennet yapraklarıyla kendilerini örtmeye başladılar. Rableri onlara seslendi: “Ben size bu ağacı yasaklamadım mı? Şeytanın size apaçık düşman olduğunu söylemedim mi?” (A‘râf 22)
Allah Âdem’e: “Neden yedin?” diye sordu. Âdem: “Rabbim, Havvâ bana yedirdi” dedi. Allah Havvâ’ya sordu: “Neden ona yedirdin?” O: “Yılan bana emretti” dedi. Yılana sorulduğunda o da: “İblis bana emretti” dedi.
Bunun üzerine Allah dedi: “Lanetlenmiş ve kovulmuş olan İblis’tir.” Havvâ’ya: “Ağacı kanattığın için her ay kan göreceksin” dedi. Yılana da: “Ayaklarını keseceğim, yüzüstü sürüneceksin. Seni gören başını taşla ezecek” dedi.
Sonra şöyle buyurdu: “Birbirinize düşman olarak inin!” (Bakara 36)
Ammâr b. Hasan – Abdullah b. Ebî Ca‘fer – babası – Rebî‘ b. Enes’e göre:
Şeytan cennete ayaklı bir hayvan suretinde, deveye benzeyen bir varlık şeklinde girdi. Lanetlenince ayakları düştü ve yılan haline geldi.
Ammâr – Abdullah b. Ebî Ca‘fer – babası – Rebî‘ b. Enes – Ebû’l-Âliye’den nakledildiğine göre:
Bazı develer aslında cinlerdendi. Cennetin tamamı Âdem’e serbest kılınmıştı; sadece o ağaç hariç. Ona ve Havvâ’ya şöyle denilmişti: “Şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.” (Bakara 35)
Şeytan önce Havvâ’ya gitti ve dedi ki: “Size herhangi bir şey yasaklandı mı?” Havvâ: “Evet, bu ağaç” dedi. Bunun üzerine şeytan şöyle dedi: “Rabbiniz size bu ağacı sadece melek olmayasınız veya ebedî yaşamayasınız diye yasakladı.” (A‘râf 20)
Havvâ önce o ağaçtan yedi. Sonra Âdem’e de yemesini söyledi. Rivayete göre bu ağaçtan yiyen kimse dışkı yapardı; oysa cennette dışkı olmazdı. Bunun üzerine “Şeytan onların ayağını kaydırdı ve içinde bulundukları yerden onları çıkardı.” (Bakara 36) Böylece Âdem cennetten çıkarıldı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – bazı âlimlere göre:
Âdem cennete girip oradaki nimetleri ve kendisine verilen payı görünce: “Keşke ebedî yaşasaydık!” dedi. Şeytan bunu duyunca onun zayıf noktasını anladı ve ona ebedîlik meselesi üzerinden yaklaştı.
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak’tan nakledildiğine göre:
Şeytan, Âdem ve Havvâ’yı kandırmak için önce onların hâline üzülüyormuş gibi ağladı. Bu onları etkiledi. Ona neden ağladığını sorduklarında şöyle dedi: “Sizin için ağlıyorum. Öleceksiniz ve şu bolluk ve nimetleri terk edeceksiniz.” Bu söz onları derinden etkiledi.
Sonra yanlarına gelip şöyle fısıldadı: “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” (Tâhâ 120) Ayrıca: “Rabbiniz size bu ağacı sadece melek olmayasınız veya ebedî yaşamayasınız diye yasakladı. Ben size öğüt verenlerdenim” diye yemin etti (A‘râf 20-21).
Böylece onları aldatarak kandırdı (A‘râf 22).
Yûnus – İbn Vehb – İbn Zeyd’e göre:
Şeytan Havvâ’ya ağacı fısıldadı ve onu oraya götürdü; sonra onu Âdem’e de güzel gösterdi. Âdem ona ihtiyaç duyup çağırdığında Havvâ: “Hayır, oraya gitmedikçe olmaz” dedi. Âdem gidince yine: “Hayır, bu ağaçtan yemedikçe olmaz” dedi. Bunun üzerine ikisi de yedi ve avret yerleri açıldı.
Âdem cennette kaçmaya başladı. Rabbi ona seslendi: “Âdem, benden mi kaçıyorsun?” Âdem: “Hayır Rabbim, senden utanıyorum” dedi.
Allah ona sebebini sorduğunda: “Havvâ, Rabbim” dedi. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: “Bu ağacı kanattığın için ona her ay kan görmeyi farz kıldım. Onu akıllı yarattım ama aklını azaltacağım. Hamileliği ve doğumu zorlaştıracağım; oysa bunları kolay yaratmıştım.”
İbn Zeyd dedi ki: Eğer Havvâ’ya bu musibet verilmemiş olsaydı, dünya kadınları hayız görmez, akıllı olur ve kolay doğum yaparlardı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Yezîd b. Abdullah b. Kusayt – Sa‘îd b. el-Müseyyeb’e göre:
O, Allah’a yemin ederek şöyle dedi: Âdem aklı başındayken o ağaçtan yemedi. Havvâ ona içki içirdi; sarhoş olunca onu ağaca götürdü ve o da ondan yedi.
Âdem ile Havvâ yasaklanan ağaçtan yeme günahını işlediklerinde, Allah onları cennetten çıkardı ve içinde bulundukları nimet, bolluk ve rahat hayatı onlardan aldı. Onları, düşmanları olan İblis’i ve yılanı birlikte yeryüzüne indirdi. Rab şöyle buyurdu: “Birbirinize düşman olarak inin!” (Bakara 36)
Bu konuda erken dönem âlimleri de aynı görüşü ifade etmişlerdir:
Yûnus – İbn Vehb – Abdurrahman b. Mehdi – İsrail – İsmail es-Süddî – İbn Abbas’tan nakledildiğine göre, “Birbirinize düşman olarak inin!” (Bakara 36) ifadesi Âdem, Havvâ, İblis ve yılan hakkında söylenmiştir.
Süfyân b. Vekî‘ ve Mûsâ b. Hârûn – Amr b. Hammâd – Esbat – es-Süddî – Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih – İbn Abbas; ayrıca (es-Süddî) – Murre el-Hemdânî – İbn Mes‘ûd ve bazı sahâbîlerden nakledildiğine göre: Allah yılanı lanetledi, ayaklarını kesti, onu karnı üzerinde sürünür hale getirdi ve toprağı onun rızkı kıldı. Sonra Âdem, Havvâ, İblis ve yılanı yeryüzüne indirdi.
Muhammed b. Amr – Ebû Âsım – Îsâ b. Meymûn – İbn Ebî Necîh – Mücâhid’e göre de “Birbirinize düşman olarak inin!” (Bakara 36) ifadesi Âdem, Havvâ, İblis ve yılanı ifade eder.