Ebû Mihnef – Seyf b. Bişr el-İclî – el-Münahhal b. Habis el-Abdî’ye göre: Abdurrahman b. Muhammed Kirman’a girdiğinde, onun oradaki valisi olan Amr b. Lagî‘ el-Abdî kendisini karşıladı, onun için misafirlik hazırladı ve o da orada konakladı. Abdülkays’tan Ma‘gil adlı bir şeyh ona şöyle dedi: “Vallahi ey İbnü’l-Eş‘as, senin hakkında bize korkak olduğun ulaştı.” Abdurrahman dedi ki: “Vallahi ben korkak değildim. Yaya birliklerle yaya birliklere karşı ilerledim, süvarileri süvarilerle sarıp kuşattım; hem süvariyle hem piyadeyle savaştım ve yenilmedim. Savaş meydanını hiçbir zaman düşmana bırakmadım; ancak savaşacak yer kalmadığını ve yanımda savaşacak kimse görmediğimi anlayınca ayrıldım. Ben korkak değilim; bilakis erken bir hâkimiyet aradım.” Sonra yanındakilerle birlikte yürüdü ve Kirman çölüne girdi.
Ebû Mihnef – Hişâm b. Eyyûb b. Abdurrahman b. Ebî Akîl’e göre: İbn Muhammed Kirman çölüne girdiğinde ve Suriyeliler de onu takip ederken, Suriyelilerden biri çölde bir yere girdi ve orada Kûfelilerden birinin yazdığı, Ebû Cilde el-Yeşkürî’nin uzun bir kasidesinden bazı beyitleri buldu:
“Yazık ve her şeyi kaplayan bir hüzün,
başımıza gelenlerden dolayı ne büyük bir keder!
Biz hem dini hem dünyayı terk ettik,
eşlerimizi ve çocuklarımızı bıraktık.
Biz dindar kimseler değildik ki
imtihan edildiğimizde sabredelim;
Ne de dünya ehliydik ki
onu koruyabilelim,
dine yönelmemiş olsak bile.
Evlerimizi Akk’ın ayak takımına,
yerli köylülere ve Eş‘arîlere bıraktık.”
Sonra İbn Muhammed ilerleyerek Sicistan’ın merkezi olan Zerenc’e ulaştı. Orada kendi tayin ettiği Temîm kabilesinden Abdullah b. Âmir en-Nâ‘ir (Benû Mücâşi‘ b. Dârim’den) bulunuyordu. Abdurrahman b. Muhammed yenilmiş halde onun yanına gelince, şehir kapısını yüzüne kapattı ve içeri girmesine engel oldu. Abdurrahman birkaç gün orada kaldı, içeri girebilme umuduyla bekledi; fakat bunu başaramayacağını anlayınca Bust’a gitti. Bust’un başına, Bekr b. Vâil’den İyâd b. Himyân Ebû Hişâm b. İyâd es-Sedûsî’yi tayin etmişti.
İyâd onu karşıladı ve Bust’ta kalmasını istedi; o da kaldı. Sonra İyâd, Abdurrahman’ın adamlarının gaflete düştüğü ve ondan uzaklaştığı bir zamanı kolladı; üzerine atıldı, onu bağladı. Böylece Haccâc karşısında güvence elde etmek ve onun gözünde itibar kazanmak istiyordu.
Bu sırada Abdurrahman’ın geldiği haberi Zunbil’e ulaşmıştı; o da onunla buluşmaya gelmişti. İyâd, Abdurrahman’ı yakalayınca Zunbil Bust’a yürüdü ve şehri kuşattı. Bekrî’ye şöyle haber gönderdi: “Vallahi onun başından bir kıl kadar zarar görürse, seni ve yanındakileri öldürmeden savaş meydanından ayrılmam; çocuklarınızı esir alır ve mallarınızı askerlere dağıtırım.” Bekrî ona şöyle haber gönderdi: “Bize ve mallarımıza eman ver; biz de onu sana sağ salim teslim edelim, hem de bütün malıyla birlikte.” Zunbil bu şartla onlarla anlaştı ve onlara eman verdi. Onlar da kapıyı açtılar, İbnü’l-Eş‘as’ı serbest bıraktılar.
Abdurrahman Zunbil’in yanına geldi ve dedi ki: “Bu adam benim bu şehre tayin ettiğim valimdi; onu göreve getirirken ona güvenmiş ve razı olmuştum. Fakat bana ihanet etti ve gördüğün şeyi yaptı. Bırak onu öldüreyim.” Zunbil dedi: “Ben ona eman verdim ve ona ihanet etmeyi uygun görmem.” Abdurrahman dedi: “Öyleyse ona vurayım, göğsüne ve boynuna darbeler indireyim ve onu aşağılayayım.” Zunbil buna izin verdi; Abdurrahman b. Muhammed de bunu yaptı.
Sonra Abdurrahman Zunbil ile birlikte onun ülkesine gitti. Zunbil onu ağırladı ve ona ikramda bulundu. Onunla birlikte çok sayıda dağılmış asker vardı. Ayrıca, Haccâc’a karşı İbnü’l-Eş‘as ile birlikte her savaşta yer almış olan, eman ummayan, Haccâc’ın emanını kabul etmeyen ve onunla tüm güçleriyle savaşan birçok kişi de vardı. Bunlar İbnü’l-Eş‘as’ı aramak üzere yola çıktılar ve Sicistan’a ulaştılar. Sicistan Araplarından ve yerli halktan da onlara katılanlarla birlikte sayıları yaklaşık altmış bin oldu.
Bunlar Abdullah b. Âmir en-Nâ‘ir üzerine yürüdüler ve onu kuşattılar. Ayrıca Zunbil’in yanında bulunan Abdurrahman’a mektup yazarak ilerleyişlerini, sayılarını ve birlik hâlinde olduklarını bildirdiler. Onlara namaz kıldıran kişi, Abdurrahman b. el-Abbas b. Rabîa b. el-Hâris b. Abdülmuttalib idi. Sonra tekrar İbnü’l-Eş‘as’a yazdılar: “Bize gel. Belki Horasan’a gideriz. Orada çok sayıda asker var; belki Suriyelilere karşı bizimle biat ederler. Orası geniş ve büyük bir ülkedir; içinde insanlar ve kaleler vardır.”
Bunun üzerine Abdurrahman b. Muhammed ve yanındakiler onların yanına gittiler. Abdullah b. Âmir en-Nâ‘ir’i kuşattılar ve onu yerinden çıkardılar. Abdurrahman’ın emriyle dövüldü, işkence gördü ve hapsedildi.
Daha sonra Ümâre b. Temîm Suriyelilerle birlikte onların üzerine yürüdü. Abdurrahman’ın adamları ona şöyle dediler: “Bizi Sicistan’dan çıkar; burayı Ümâre’ye bırakıp Horasan’a gidelim.” Abdurrahman b. Muhammed dedi ki: “Horasan’da Yezid b. el-Muhallab var; kararlı ve cesur bir gençtir. O, hâkimiyetini size bırakmaz. Oraya girerseniz, size karşı hızla hareket eder. Ayrıca Suriyeliler de sizi takip etmeyi bırakmaz. Horasanlılarla Suriyelilerin birleşmesinden hoşlanmam ve aradığınızı elde edemeyeceğinizden korkarım.” Onlar dediler ki: “Horasan halkı bizdendir; oraya girersek bize katılacakların, bizimle savaşacaklardan daha fazla olacağını umuyoruz. Orası çok geniş bir ülkedir; istediğimiz yere yönelir ve Allah Haccâc ile Abdülmelik’i yok edinceye kadar kalırız yahut başka bir karar veririz.”
Abdurrahman onlara, “Allah’ın adıyla gidin” dedi. Onlar da yola çıktılar ve Herat’a ulaştılar. Bu sırada, Abdurrahman’ın yanında kalanlar farkında olmadan, Ubeydullah b. Abdurrahman b. Semüre el-Kureyşî iki bin kişiyle birlikte ondan ayrıldı ve farklı bir yoldan gitti.
Ertesi sabah İbn Muhammed ayağa kalktı, Allah’a hamd etti ve şöyle dedi: “Sözün devamı olarak: Sizi bu savaş meydanlarında gördüm; öyle bir yer yoktur ki orada sizin için kendimi ortaya koymamış olayım ve sonunda orada sizden hiç kimse kalmamış olsun. Sizin ne savaşmakta ne de sıkıntıya dayanmakta kararlı olmadığınızı görünce bir sığınak ve güvenli bir yer aradım. Oraya vardığımda bana mektuplarınız geldi; bana gelmemi, bir olduğumuzu ve düşmanla belki savaşacağımızı söylediniz. Bunun üzerine size geldim. Sonra Horasan’a gitmem gerektiği görüşünü benimsediniz ve benimle birlik olduğunuzu, benden ayrılmayacağınızı iddia ettiniz. Şimdi ise bu adam, Ubeydullah b. Abdurrahman, gördüğünüz şeyi yaptı. Bugün artık sizden bıktım. İstediğinizi yapın. Ben ise sizin için geldiğim dostun yanına dönüyorum. Bana katılmak isteyen benimle gelsin; istemeyen ise dilediği yere gitsin, Allah’tan koruma isteyerek.”
Bunun üzerine bir grup onlardan ayrıldı; bir grup da Abdurrahman ile birlikte gitti; ordunun büyük kısmı ise yerinde kaldı. Abdurrahman ayrılınca, onlar Abdurrahman b. el-Abbas etrafında toplandılar ve ona biat ettiler. İbn Muhammed Zunbil’e gitti; onlar ise Horasan’a yöneldiler ve Herat’a ulaştılar. Orada el-Atîk kolundan el-Azdî er-Rugad ile karşılaştılar ve onu öldürdüler. Bunun üzerine Yezid b. el-Muhallab onların üzerine yürüdü.
Ali b. Muhammed el-Medâinî’nin, el-Mufaddal b. Muhammed’den nakline göre: İbnü’l-Eş‘as Maskîn’de mağlup olduktan sonra Kâbil’e gitti. Ubeydullah b. Abdurrahman b. Semüre ise Herat’a geldi ve İbnü’l-Eş‘as’ı kaçışı sebebiyle kınayıp ayıpladı. Bunun ardından Abdurrahman b. el-Abbas Sicistan’a geldi; İbnü’l-Eş‘as’ın dağılmış askerleri ona katıldı. Yirmi bin civarında bir toplulukla Horasan’a yöneldi ve Herat’ta konakladı. Orada el-Atakî Rugad b. Ubeyd ile karşılaştılar ve onu öldürdüler.
Abdurrahman b. el-Abbas’ın yanında Abdülkays kabilesinden Abdurrahman b. el-Mündir b. el-Cârûd da vardı. Yezid b. el-Muhallab ona şöyle bir mesaj gönderdi: “Bu bölgede geniş bir hareket alanın olabilir ve benim gibi keskin ve güçlü olmayan biriyle karşılaşabilirsin. Benim yetkim altında olmayan bir yere git; çünkü seninle savaşmayı istemiyorum. Eğer yolculuğun için gerekli olan şeyleri sağlamamı istersen, sana yardım ederim.” Abdurrahman b. el-Mündir ona şu cevabı verdi: “Biz bu bölgeye savaşmak için de yerleşmek için de gelmedik. Sadece biraz dinlenmek ve sonra, Allah dilerse, yolumuza devam etmek istiyoruz. Senin teklif ettiğin şeye ihtiyacımız yok.” Yezid’in elçisi bu cevabı ona götürdü.
Bunun ardından Haşimî olan Abdurrahman b. el-Abbas vergi toplamaya başladı. Bu durum Yezid’e ulaşınca şöyle dedi: “Dinlenmek ve sonra ayrılmak isteyen biri vergi toplamaz.” Bunun üzerine el-Mufaddal b. el-Muhallab’ı dört bin, bazılarına göre altı bin kişilik bir öncü kuvvetle gönderdi; ardından dört bin kişi daha sevk etti. Yezid zırhıyla birlikte tartıldı ve ağırlığının dört yüz rıtl geldiğini gördü. “Sanırım savaşmak için fazla ağırlaştım. Beni hangi at taşıyabilir?” dedi. Sonra el-Kâmil adlı atını istedi, Merv’e dayısı Cuday‘ b. Yezid’i vekil bıraktı ve Mervü’r-Rûdh’a gitti. Orada babasının kabrini ziyaret etti, üç gün kaldı ve yanında bulunanların her birine yüz dirhem verdi. Ardından Herat’a gitti ve Haşimî’ye şu mesajı gönderdi: “Dinlendiniz, semirdiniz ve vergi topladınız. Topladığınız vergiler sizde kalsın; daha fazlasını isterseniz size daha fazlasını da veririz. Fakat Allah aşkına buradan ayrılın. Sizinle savaşmak istemiyorum.”
Medâinî der ki: Abdurrahman b. el-Abbas el-Haşimî, Ubeydullah b. Abdurrahman b. Semüre ile birlikte savaşmakta ısrar etti. Haşimî gizlice Yezid’in ordusunu etkilemeye çalıştı; onlara vaatlerde bulunuyor ve kendisine çağırıyordu. Bu durum Yezid’e haber verildi. Yezid şöyle dedi: “Bu artık sadece bir kınama meselesi değil; o beni akşam yemeği yapmadan ben onu öğle yemeği yaparım.” Bunun üzerine onun üzerine yürüdü.
İki ordu birbirine yaklaştı ve savaş için hazırlandı. Yezid için bir kürsü kuruldu; o da üzerine oturdu ve savaşın idaresini kardeşi el-Mufaddal’a verdi. Haşimî’nin adamlarından, Abdülkays kabilesinden Huleyd ‘Aynayn adlı biri atına binerek ilerledi, sesini yükseltti ve şöyle dedi:
“Ey Yezid b. el-Muhallab, bir kadın sana feryat etti,
kederli bir feryat; ardından gözleri yaşla doldu.
Eğer çağıran sesi duyurabilseydi,
sen ona sık mızraklarla ve kınları atılmış kılıçlarla cevap verirdin.
Irak’ın ileri gelenleri kaçtı ve orada
boynuzsuz sığırları kaderleriyle baş başa bıraktı.”
Bununla Yezid’i kışkırtmak istiyordu. Yezid uzun süre sustu; halk şiirin onu etkilediğini sandı. Sonra bir adama “Seslen de onlar duysun” dedi. Bunun üzerine Huleyd şöyle dedi:
“Adı anılan ve övülen kim ne kötüdür;
Irak’ın bakireleri ve dul kadınları ona sesleniyor.
Yezid ağır bir savaş gününe çağrıldığında,
korumakla yükümlü olduğu kimseleri savunmak için,
ırzlar ancak gerçek koruyucular tarafından korunur.
Sanırım yakında o da bağlanacaktır,
tıpkı başkalarını bağladığı gibi.
Onun için hür kadınlar ağlamayacak,
ancak kiralık ağıtçılar ağlayacak;
benekli ve siyah olanlar, yani köleler.”
Bunun üzerine Yezid, el-Mufaddal’a “Süvarini ileri sür” dedi. O da ileri sürdü ve iki taraf birbirine saldırdı. Çok geçmeden insanlar Abdurrahman’ın etrafından dağıldı. O ise en dayanıklı adamlarından ve Abdîlerden bir grupla birlikte direndi. Sa‘d b. Necd el-Kurdusî, Abdurrahman’ın önünde bulunan Huleys eş-Şeybânî’ye hücum etti; Huleys onu mızrakladı ve attan düşürdü. Adamları onu korudu. Ardından Yezid’in askerleri üstün geldi ve Abdurrahman’ın adamları bozguna uğradı.
Yezid adamlarına onları takip etmemelerini emretti. Onların ordugâhındaki eşyaları aldılar ve bir kısmını esir ettiler. Yezid, ordugâhın başına Alâ b. Ebî es-Sâib’i tayin etti ve içindekileri toplamasını emretti. Orada on üç kadın buldular; onları Yezid’e getirdiler. Yezid onları Murre b. Alâ b. Ebî es-Sâib’e verdi; o da onları önce Tabasayn’a, sonra Irak’a götürdü.
Yezid, Sa‘d b. Necd’e “Seni kim mızrakladı?” diye sordu. O da “Huleys eş-Şeybânî. Vallahi ben yaya olarak ondan daha güçlüyüm” dedi. Bu söz Huleys’e ulaştı ve “Yalan söylüyor! Vallahi ben hem süvari hem de yaya olarak ondan daha güçlüyüm” dedi.
Abdurrahman b. el-Mündir b. Bişr b. Hârise kaçtı ve Musa b. Abdullah b. Hazim’in yanına gitti.
el-Medâinî devam etti: Esirler arasında Muhammed b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs; Ömer b. Mûsâ b. Ubeydullah b. Ma‘mer; Ayyâş b. el-Esved b. Avf ez-Zührî; el-Hilgam b. Nu‘aym b. el-Ka‘ka‘ b. Ma‘bed b. Zürâre; Feyrûz Hugayn; Ebû’l-İlc (Ubeydullah b. Ma‘mer’in mevlâsı); Âl-i Ebî Akîl’den bir adam; Sevvar b. Mervân; Abdurrahman b. Talha b. Abdullah b. Halef; ve Abdullah b. Fudâle el-Ezhranî vardı.
Abdurrahman b. el-Abbas el-Haşimî Sind’e ulaştı, İbn Semüre ise Merv’e vardı. Ardından Yezid Merv’e gitti ve esirleri Sabra b. Nakhf b. Ebî Sufre ile birlikte Haccâc’a gönderdi. Bundan önce İbn Talha ile Abdullah b. Fudâle’yi serbest bırakmıştı. Ayrıca bazı kimseler Ubeydullah b. Abdurrahman b. Semüre hakkında iftirada bulundular; bunun üzerine Yezid onu yakalayıp hapsetti.
Hişâm b. Muhammed el-Kelbî – el-Kâsım b. Muhammed el-Hazramî – Haft b. Ömer b. Kabîsa – Benû Hanîfe’den Câbir b. Umeyre’ye göre: Yezid b. el-Muhallab, Abdurrahman b. Talha’yı yanında alıkoydu ve onu korudu. Bu Talha, Yezid b. el-Muhallab’ı ne zaman görse, ona yaptığı iyilikten dolayı elini öpmeye gideceğine dair yemin etmişti.
Hişâm dedi ki: Muhammed b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Yezid’e “Babamın senin baban için yaptığı dua karşılığında beni serbest bırakmanı istiyorum” dedi; o da onu serbest bıraktı. Muhammed b. Sa‘d’ın bu sözünün arkasında uzun bir hikâye vardır.
Hişâm – Ebû Mihnef – Hişâm b. Eyyûb b. Abdurrahman b. Ebî Akîl es-Sekafî’ye göre: Yezid b. el-Muhallab esirlerin geri kalanını Haccâc b. Yusuf’a gönderdi. Önce Ömer b. Mûsâ b. Ubeydullah b. Ma‘mer getirildi. Haccâc ona, “Sen Abdurrahman’ın emniyet teşkilatının başıydın” dedi. O da şöyle dedi: “Emîr Allah seni başarılı kılsın! Bu, iyiyi de kötüyü de içine alan bir fitneydi; biz de ona girdik. Allah şimdi seni bize karşı galip kıldı. Eğer affedersen bu senin hilmin ve lütfun sebebiyle olur; eğer cezalandırırsan günahkâr suçluları cezalandırmış olursun.” Haccâc dedi ki: “Senin ‘iyiyi de kötüyü de içine aldı’ sözün yalandır; o sadece kötüleri içine aldı, iyiler ondan korunmuştur. Günahını kabul etmene gelince, belki bu sana fayda sağlar.” Sonra onu uzaklaştırdı; insanlar onun kurtulacağını umdular.
Ardından el-Hilgam b. Nu‘aym getirildi. Haccâc ona, “Abdurrahman b. Muhammed’in peşinden giderken ne umuyordun? Halife olmasını mı umuyordun?” dedi. O da, “Evet, bunu umuyordum; ayrıca beni Abdülmelik karşısında senin bulunduğun makama getirmesini de istiyordum” dedi. Bunun üzerine Haccâc öfkelendi ve “Boynunu vurun!” dedi; o da öldürüldü.
Sonra kenara alınmış olan Ömer b. Mûsâ b. Ubeydullah b. Ma‘mer’e baktı ve “Boynunu vurun!” dedi; diğerlerinin hepsi de öldürüldü. Daha önce Hacr kolundan Kindeli şerif bir aileye mensup olan Amr b. Ebî Kurra’ya eman vermişti. Ona şöyle dedi: “Ey Amr, sen bana İbnü’l-Eş‘as’tan ve ondan önce babasından hoşlanmadığını söylerdin. Sonra Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as’ın peşinden gittin. Vallahi onların peşinden gitmekten hoşnutsuz değildin; söylediklerine inanmıyorum.”
Hişâm devam etti: Haccâc, Dayrü’l-Cemâcim’de insanları mağlup ettiğinde tellalı şöyle bağırmıştı: “Kim er-Rayy’de Kuteybe b. Müslim’e ulaşırsa ona eman verilecektir.” Birçok kişi Kuteybe’ye ulaştı; bunlar arasında Âmir eş-Şa‘bî de vardı. Haccâc bir gün Şa‘bî’yi hatırladı ve “O nerede, ne yaptı?” dedi. Yezid b. Ebî Müslim ona, “Ey emîr, bana ulaştığına göre o er-Rayy’de Kuteybe b. Müslim’e ulaşmıştır” dedi. Haccâc, “Ona yazacağım; Şa‘bî bize getirilsin” dedi ve Kuteybe’ye şöyle yazdı: “Bundan sonra: Bu mektubum sana ulaştığında Şa‘bî’yi bana gönder. Selam sana.” Şa‘bî ona gönderildi.
Ebû Mihnef – es-Serrî b. İsmail – eş-Şa‘bî’ye göre: Ben İbn Ebî Müslim’in dostuydum. Haccâc’ın huzuruna getirildiğimde İbn Ebî Müslim ile karşılaştım ve ona “Bana nasihat et” dedim. O da “Sana ancak mümkün olduğu kadar mazeret ileri sürmeni tavsiye edebilirim” dedi. Başkaları da bana aynı şekilde öğüt verdi. Fakat onun huzuruna girince onlarınkinden farklı bir yol izledim. Ona emîr olarak selam verdim ve şöyle dedim: “Ey emîr, insanlar bana senden özür dilememi söylediler ve Allah’ın doğru olmadığını bildiği şeyleri ileri sürmemi tavsiye ettiler. Vallahi bu durumda doğru olandan başka bir şey söylemeyeceğim. Vallahi biz sana karşı bir lider çıkardık, insanları sana karşı kışkırttık ve gücümüz yettiği kadar seninle savaştık; bunda eksiklik göstermedik. Ne güçlü ve günahkârdık ne de takvalı ve masumdık. Allah seni bize karşı galip kıldı. Eğer sert davranırsan bu bizim günahlarımız ve yaptıklarımız sebebiyledir; eğer affedersen bu da senin hilmin ve bizim aleyhimizdeki açık delilin sebebiyle olur.” Haccâc ona şöyle dedi: “Vallahi söylediklerin, huzuruma elindeki kılıçtan kan damlayarak girip ‘Hiçbir şey yapmadım ve hiçbir şeye şahit olmadım’ diyenden bana daha sevimlidir. Sen bizden eman altındasın ey Şa‘bî, git.”
Şa‘bî dedi ki: Ben çıktım. Biraz yürümüştüm ki “Buraya gel ey Şa‘bî” dedi. Kalbim korkudan çöktü; sonra “Sen emniyettesin ey Şa‘bî” sözünü hatırladım ve sakinleştim. Bana, “Benden sonra insanları nasıl buldun ey Şa‘bî?” dedi. Bana daha önce ikramda bulunmuştu. Ben de şöyle dedim: “Allah emîri başarılı kılsın. Senden sonra vallahi gözlerime sürme yerine uykusuzluk sürdüm; yerimi zor buldum; sürekli bir korku içindeydim; doğru kardeşleri kaybettim ve emîrin yerini dolduracak birini bulamadım.” O da “Git ey Şa‘bî” dedi; ben de gittim.
Ebû Mihnef – Hâlid b. Katân el-Hârisî’ye göre: Haccâc’a el-A‘şâ, yani Hemdânlı A‘şâ getirildi. Ona, “Ey Allah’ın düşmanı, bana ‘beyne’l-aşac ve beyne Kays’ sözünü oku; şiirini getir” dedi. O da “Ben sana senin hakkında söylediğim şeyi okumayı tercih ederim” dedi. Haccâc, “Pekâlâ, onu oku” dedi. O da şöyle okudu:
“Allah kendi nurunu tamamlamayı ve kötülük yapanların nurunu söndürmeyi diledi,
hak ehline her savaş alanında zafer verdi.
Kılıç darbesi, kibirli bir hükümdarın eğilmiş boynunu doğrultur,
Irak’a ve halkına zillet indirir,
sağlam ve kesin ahdi bozmalarından dolayı,
yenilikleri ve Allah’a yükselmeyen büyük sözleri sebebiyle,
bugün biat edip yarın bozmaları yüzünden.
Rableri kalplerini korkaklıkla doldurdu,
insanlara ancak korkutulmuş gibi yaklaşırlar.
Doğruluktan ve zorlukta sabırdan yoksundurlar,
övünme ve gösterişle doludurlar.
Allah’ın onları nasıl dağıttığını ve darmadağın ettiğini görmez misin?
Ölüleri sapıklık ve fitne ölüsüdür,
dirileri ise zillete düşmüş ve kovalanmıştır.
Biz sabah erkenden İbn Yusuf’un üzerine yürüdüğümüzde,
iki ordu parlayıp gürlediğinde,
ona hendeklerin üzerinden geçerek ulaştık
ve bekleyen ölüme vardık.
Haccâc saflarımıza çıktı,
hiç haber vermeden,
safları parıldayan miğferlerle dolu, şimşek gibi bir hat ile.
Biz de ona dağlar gibi saf saf ilerledik,
sanki yürüyen Şeravra dağlarıydık.
Fakat Haccâc hemen kılıcını çekti,
ordumuz kaçtı ve dağıldı.
Haccâc savaşta her zaman desteklenmiş ve rızıklandırılmış görünür,
zaferlere alışkındır.
İbn Abbas ise kararsızlık içindedir,
tıpkı gecenin karanlık bir parçası gibi.
Ona ne mızrak yönelttiler ne de kılıç çektiler;
oysa korkak bile çoğu zaman düşmanla karşılaşıp kılıç çeker.
Süfyan’ın süvarileri üzerimize döndü,
mızrakları kullanmaktan kırılmış haldeydi.
Süfyan onları yönetiyordu; sancağı delik deşik olmuş,
kırmızı bir kumaş gibiydi.
Etrafında Kuda‘a’dan olgun adamlar ve gençler vardı,
korkağın geri çekileceği yerde öfkeli kahramanlar.
‘Hücum edin’ dediğinde hepsi birden hücum ettiler,
mızrak uçları hedeflerine ulaştı.
Müminlerin emîrinin askerleri ve süvarileriyle,
onun otoritesi güçlendi ve desteklendi.
Müminlerin emîri,
zalim ve hasetçi bir topluluk üzerindeki zaferiyle sevinsin.
Onlar yöneticilerinden şikâyet ederek ayaklandılar,
oysa en zalim ve en katı olan kendileriydi.
Biz Mervan oğullarını en iyi imamlar olarak bulduk,
idarede ve ölçülülükte insanların en layığı olarak,
Kureyş’in soy bakımından en iyisi,
Peygamber Muhammed hariç en asili.
Onun yönetiminin sonucuna baktığımızda,
Müminlerin emîrinin doğru yolda olduğunu gördük.
Allah ile açıkça mücadele eden bir topluluk mutlaka yenilecektir;
O’nu aldatmaya kalkarlarsa, O daha güçlü ve daha kurnazdır.
Allah kalbi hasta olanı, nifak ve küfürle hareket edeni böyle saptırır.
Onlar geride ailelerini, mallarını ve elbiseli güzel bakireleri bıraktılar;
onlar gözyaşı dökerek onları çağırıyor,
sürme ile birlikte gözyaşlarını yanaklarına akıtıyorlar.
Eğer onlara merhamet etmezseniz,
esir olacaklar ve erkekleri köle yapılacaktır.
Ahitleri bozmak, isyan, ihanet ve zillet mi istiyorsunuz?
Allah alçakları hor ve uzak kılsın!
Muhammed’in yavrusu Basra ve Kûfe’ye uğursuzluk getirdi—
hak ettiği gibi—
tıpkı Allah’ın en-Nuceyr’e ve halkına uğursuzluk getirdiği gibi,
ondan daha bedbaht ve problemli olan dedesi sebebiyle.”
Suriyeliler, “İyi yaptı, Allah emîri başarılı kılsın!” dediler. Haccâc, “İyi yapmadı; siz onun ne kastettiğini bilmiyorsunuz” dedi. Sonra şöyle dedi: “Ey Allah’ın düşmanı, bu sözlerinden dolayı seni övmüyoruz. Sen bunları sadece onun galip gelmemesine üzülerek ve arkadaşlarını bize karşı kışkırtmak için söyledin. Biz senden bunu istemedik. Bize şu sözünü getir:
‘Yüzü yaralı olan adam ile Kays arasında yüce ve yüksek bir şeref vardır.’”
O da bunu yaptı. “Babası ve oğlu için ‘aferin’ deyin” sözüne geldiğinde Haccâc, “Hayır, Allah’a yemin olsun ki bundan sonra kimse için ‘aferin’ demeyeceksin” dedi; onu ileri gönderdi ve boynu vuruldu.
Yezid b. el-Muhallab tarafından esir alınanlar ve onun tarafından Haccâc’a gönderilenler ile Maskin savaş gününde İbnü’l-Eş‘as’ın dağılan askerleri hakkında, Ebû Mihnef’in rivayet ettiklerinden başka bilgiler de nakledilmiştir. Bu rivayetlere göre İbnü’l-Eş‘as yenilince bu askerler diğer kaçanlarla birlikte er-Rayy’a gittiler. Orası, Benû Nasr b. Muâviye’nin mevlâsı olan ve çok iyi süvarilerden biri sayılan Ömer b. Ebî’s-Salt b. Kanâre tarafından ele geçirilmişti. Onlar ona katıldılar.
Sonra Haccâc’ın oraya vali tayin ettiği Kuteybe b. Müslim er-Rayy’a geldi. Yezid b. el-Muhallab’ın bağlı halde Haccâc’a gönderdiği kimseler ve er-Rayy’a giden diğer kaçaklar, Ömer b. Ebî’s-Salt’a şöyle dediler: “Seni başımıza kumandan yaptık; bizimle birlikte Kuteybe’ye karşı savaşacaksın.” Ömer babası Ebû’s-Salt ile istişare etti. Babası ona, “Ey oğlum, bu insanlar senin sancağın altına girerlerse, yarın öldürülmene aldırmam” dedi. Bunun üzerine sancağını bağladı. Ardından çıktı ve arkadaşlarıyla birlikte yenildi. Sîcistan’a kaçtılar; kaçaklar orada toplandılar ve Zunbil’in yanında bulunan Abdurrahman b. Muhammed’e mektup yazdılar. Sonra Yezid b. el-Muhallab ile aralarında daha önce anlatılanlar gerçekleşti.
Ebû Ubeyde (Ma‘mer b. el-Müsennâ) şöyle nakletti: Yezid esirleri Haccâc’a göndermek istediğinde kardeşi Habîb ona, “İbn Talha’yı gönderdiğin hâlde Yemenliler hakkında ne düşünüyorsun?” dedi. Yezid, “O Haccâc’tır; ona karşı gelinmez” dedi. Habîb, “Görevden alınmaya alış ve onu gönderme; çünkü onun bize bir iyiliği vardır” dedi. Yezid, “Nasıl?” dedi. Habîb, “el-Muhallab cemaat mescidinde iki yüz bin dirhem borçla sıkıştırılmıştı; Talha onu onun adına ödedi” dedi. Bunun üzerine Yezid İbn Talha’yı serbest bıraktı ve diğer esirleri Haccâc’a gönderdi. el-Ferezdak şöyle dedi:
“İbn Talha, kavmi Herat savaş gününde Kalasan ile karşılaştığında en hayırlı topluluğu buldu.”
Şöyle de rivayet edilmiştir: Haccâc, Yezid b. el-Muhallab tarafından getirilen esirler kendisine sunulduğunda hadım ağasına, “Onların liderini getirmemi söylediğimde bana Feyrûz’u getir” dedi. Sonra tahtını görünür bir yere kurdu; o sırada Vâsıt henüz kurulmamıştı ve o Vâsıtü’l-Kasab’da bulunuyordu. Hadım ağasına, “Liderlerini getir” dedi. Hadım ağa Feyrûz’a, “Kalk” dedi. Haccâc ona, “Ey Ebû Osman, seni bu insanlarla birlikte isyana sevk eden neydi? Vallahi sen onlarla aynı soydan değilsin” dedi. O da, “Bu herkesin içine düştüğü bir fitneydi; biz de içine düştük” dedi. Haccâc, “Bana mallarını yaz” dedi. O, “Sonra ne olacak?” dedi. Haccâc, “Önce yaz” dedi. O, “Canım güvende olacak mı?” dedi. Haccâc, “Yaz, sonra bakarız” dedi. O, “Ey çocuk, bir milyon dirhem ve iki milyon dirhem yaz” dedi ve çok miktarda mal saydı. Haccâc, “Bu mallar nerede?” dedi. O, “Yanımda” dedi. Haccâc, “Öyleyse teslim et” dedi. O, “Canım güvende olacak mı?” dedi. Haccâc, “Vallahi hem malını alacağım hem de seni öldüreceğim” dedi. O, “Vallahi hem malımı hem canımı alamayacaksın” dedi. Haccâc hadım ağasına, “Onu kenara koy” dedi; o da öyle yaptı.
Sonra, “Bana Muhammed b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı getirin” dedi. Onu çağırdılar. Haccâc ona, “Ey şeytanın gölgesi, ey en azgın ve en kibirli insan, Yezid b. Muâviye’ye biat etmeyi reddediyorsun, kendini Hüseyin ve İbn Ömer’e benzetiyorsun, sonra da Benû Nasr’ın kölesi olan İbn Kanâre’nin müezzini oluyorsun” dedi ve elindeki değnekle başına vurdu, kanattı. Muhammed, “Yavaş ol! Sen galip geldin; affedici ol” dedi. Haccâc elini çekti. Sonra Muhammed, “İstersen Müminlerin Emîrine yaz; bana af gelirse sen de buna ortak olur ve övülürsün; başka bir şey gelirse de en azından çaba göstermiş olursun” dedi. Haccâc uzun süre başını eğerek sustu, sonra “Boynunu vurun!” dedi ve boynu vuruldu.
Sonra Ömer b. Mûsâ’yı çağırdı ve ona, “Ey zinakâr, dokumacının oğlunun başını demir bir çubukla koruyup onunla Fars hamamında içki içen ve söylediğini söyleyen sen değil misin? el-Ferezdak nerede? Kalk, onun hakkında söylediğini ona oku” dedi. el-Ferezdak ona şu beyti okudu:
“Sen uzvunu zina için boyadın; savaş gününde kahramanları boyayacak değildin.”
Ömer, “Vallahi bunu senin kadınlarından uzak tuttum” dedi. Haccâc onun boynunun vurulmasını emretti.
Sonra Ubeydullah b. Abdurrahman b. Semüre’nin oğlunu çağırdı; o genç bir delikanlıydı. “Ey emîr, ben suçsuzum. Babam ve annemle birlikteydim; hiçbir söz hakkım yoktu; nereye giderlerse ben de onlarla giderdim” dedi. Haccâc, “Annen bütün bu fitnelerde babanla birlikte miydi?” dedi. O, “Evet” dedi. Haccâc, “Allah babana lanet etsin!” dedi.
Sonra el-Hilgam b. Nu‘aym’ı çağırdı ve ona, “İbnü’l-Eş‘as’ın istediğini elde ettiğini varsayalım; sen onunla ne umuyordun?” dedi. O, “Onun galip gelip beni Irak’a vali tayin etmesini umuyordum; Abdülmelik’in seni tayin ettiği gibi” dedi. Haccâc, “Ey Havşeb, kalk ve onun boynunu vur” dedi. Havşeb ona yöneldi. el-Hilgam ona hakaret etti; Havşeb onun boynunu vurdu.
Sonra Abdullah b. Âmir getirildi. Haccâc’ın karşısına çıkınca şöyle dedi: “Ey Haccâc, İbnü’l-Muhallab’ı yaptıklarından dolayı affedersen gözlerin cenneti görmesin!” Haccâc, “Ne yaptı?” dedi. O da şöyle dedi:
“Ailesini ustaca kurtardı
ve Mudar’ı sana zincirli olarak getirdi.
Kendi ailesini senin adamlarınla ölümden korudu,
senin adamların onun gözünde daha değersizdi.”
Haccâc uzun süre başını eğerek sustu; bu sözler kalbinde yer etti. Sonra, “Bunun seninle ne ilgisi var? Boynunu vurun!” dedi ve boynu vuruldu. Bu sözler Haccâc’ın içinde kaldı; sonunda Yezid’i Horasan’dan azledip hapsetmesine sebep oldu.
Sonra Feyrûz’un işkence görmesini emretti. İşkence sırasında yarılmış kamışlara bağlandı ve vücuduna batacak şekilde sürüklendi; ardından üzerine sirke ve tuz döküldü. Ölümün yaklaştığını hissedince işkence edene, “İnsanlar öldürüldüğümü düşünecek; insanlar bana emanet ettikleri malları sana vermeyecekler. Beni halka göster ki yaşadığımı bilsinler ve malları versinler” dedi. Haccâc’a haber verildi; “Onu gösterin” dedi. Şehrin kapısına çıkarıldı ve şöyle bağırdı: “Beni tanıyan tanır; tanımayan bilsin ki ben Feyrûz Hugayn’ım. İnsanların bana borcu vardır. Kimde bana ait bir şey varsa onu helal olarak kendine alsın; kimse bir dirhem bile teslim etmesin. Bunu görenler görmeyenlere bildirsin.” Haccâc onun öldürülmesini emretti ve öldürüldü.
Damra b. Rabîa, İbn Şevzeb’den nakletti: Haccâc’ın âmilleri ona, “Haraç azaldı; zimmet ehli Müslüman oldu ve garnizon şehirlerine gitti” diye yazdılar. Haccâc Basra’ya ve diğer yerlere, “Köyden olan herkes köyüne dönsün” diye yazdı. İnsanlar çıktılar, konakladılar ve ağlayarak “Ey Muhammed! Ey Muhammed!” diye bağırdılar; nereye gideceklerini bilmiyorlardı. Basralı kurrâ maskeli olarak onların yanına gitmeye ve gördükleri ile işittiklerine ağlamaya başladılar. Ardından İbnü’l-Eş‘as geldi ve Basralı kurrâ Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as ile birlikte Haccâc’a karşı savaşmaya yöneldiler.
Damra b. Rabîa – eş-Şeybânî’ye göre: Zâviye savaş gününde Haccâc on bir bin kişiyi öldürdü; yalnız bir kişiyi bağışladı. O kişinin oğlu Haccâc’ın kâtiplerinden biriydi. Haccâc kâtibe, “Babanı senin için bağışlamamızı ister misin?” dedi. O da “Evet” dedi; Haccâc onu oğluna bıraktı. Haccâc eman ile onları aldattı: Yenilgi sırasında tellalına, “Şu kişi ve şu kişi için eman yoktur” diye bağırttı ve bazı eşrafın adını saydı; “İnsanlar güvendedir” demedi. Bunun üzerine halk, “Bütün insanlar için eman verdi, sadece bu kişiler hariç” dedi ve onun karargâhına yöneldi. Toplandıklarında silahlarını bırakmalarını emretti. Sonra, “Bugün sizi size akraba olmayan birine teslim edeceğim” dedi ve onları Amr b. Temim el-Lahmî’ye teslim etti; o da onları yaklaştırdı ve öldürdü.
Nadr b. Şümeyl’den rivayet edilmiştir ki Hişâm b. Hasan şöyle demiştir: Haccâc’ın zincire vurulmuş halde öldürdüğü insanların sayısı yüz yirmi bin veya yüz otuz bine ulaştı.
[Maskin Savaşına Dair İkinci Bir Rivayet]
İbnü’l-Eş‘as’ın Maskin’de yenilmesi hakkında, Ebû Mihnef’inkinden başka bir rivayet daha zikredilmiştir: İbnü’l-Eş‘as ile Haccâc, Abazkubâz bölgesindeki Maskin’de karşılaştılar. İbnü’l-Eş‘as’ın ordugâhı, en-Nehr’in arka kısmında bulunan ve Nahr Tîrâ denilen yerde, ]Hh.dash adı verilen bir nehrin yanındaydı. Haccâc ise Afr.y.dh nehrinde konakladı. İki ordugâh da bütünüyle Dicle, es-Sîb ve el-Kerh arasında bulunuyordu.
Bir ay savaştılar; bundan daha az sürdüğü de söylenmiştir. Haccâc, karşı tarafa, birbirleriyle çarpıştıkları yol dışında bir geçit bilmiyordu. Sonra ona, Zevrak adlı yaşlı bir çoban getirildi. Bu adam ona, el-Kerh’in arkasından dolanan, altı fersahlık, sık ağaçlık ve sığ su içinden geçen bir yol gösterdi. Bunun üzerine Haccâc, Suriyelilerin ileri gelenlerinden dört bin kişiyi seçti ve kumandanlarına şöyle dedi: “Bu kâfir senin önünde gitsin. İşte seninle götürmen için dört bin dirhem. Eğer sizi onların ordugâhına ulaştırırsa bu parayı ona ver; yok eğer bize yalan söylemişse boynunu vur. Onları gördüğünüzde yanındaki adamlarla birlikte üzerlerine saldırın. Savaş nidânız da ‘Ey Haccâc! Ey Haccâc!’ olsun.”
Kumandan, ikindi vaktinde beraberindekilerle birlikte yola çıktı. Haccâc’ın ordusu ile İbnü’l-Eş‘as’ın ordusu, bu kumandan ikindi vakti yanındakilerle hareket ettiği sırada karşı karşıya geldi. Gece oluncaya kadar savaştılar. Sonra Haccâc, üzerine köprü kurduğu es-Sîb’i geçinceye kadar geri çekildi. İbnü’l-Eş‘as onun ordugâhına girdi ve oradaki her şeyi yağmaladı. Kendisine, “Niçin peşine düşmüyorsun?” denildi. O da, “Biz bitkin düştük” dedi ve kendi ordugâhına döndü. Arkadaşları silahlarını yere bıraktılar ve geceyi kesin olarak galip geldiklerini sanarak geçirdiler.
Dört bin kişilik kuvvet gece yarısında, savaş nidâlarını haykırarak üzerlerine saldırdı. İbnü’l-Eş‘as’ın arkadaşları nereye yöneleceklerini bilemediler: Sol tarafta Diclecik, doğruca önlerinde ise korkunç yarılmış kıyısıyla Dicle vardı. Boğulanlar, öldürülenlerden daha çok oldu.
Haccâc gürültüyü duydu ve es-Sîb’i geçip ordugâhına döndü. Sonra süvarilerini o kuvvete gönderdi. İki ordu, İbnü’l-Eş‘as’ın ordugâhında karşılaştı. İbnü’l-Eş‘as üç yüz kişiyle kaçtı ve Dicle kıyısı boyunca Diclecik’e ulaşıncaya kadar ilerledi. Orayı kayıklarla geçti. Binek hayvanlarını topallattılar ve kayıklarla aşağı doğru Basra’ya indiler.
Haccâc, İbnü’l-Eş‘as’ın ordugâhına girdi ve oradaki her şeyi yağmaladı. Karşısına çıkan herkesi öldürdü; sonunda öldürdüğü kimselerin sayısı dört bine ulaştı. Öldürdükleri arasında Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd’ın da bulunduğu söylenir. Yine öldürülenler arasında Bistam b. Masgalah b. Hubeyre; Amr b. Dubey‘ah er-Rakaşî; her ikisi de Abdî olan Bişr b. el-Münzir b. el-Cârûd ile el-Hakem b. Mahreme; ayrıca Bukeyr b. Rabî‘ah b. Sarvân ed-Dabbî de vardı.
Onların başları bir kalkan üzerinde Haccâc’a getirildi. Haccâc, Bistam’ın başına bakmaya başladı ve şu beyti okudu:
“Erkek yılanın vadisinden geçecek olursan,
bırak beni de vadinin yılanıyla ben uğraşayım.”
Sonra Bukeyr’in başına baktı ve şöyle dedi: “Bu uğursuz bunların arasına nasıl karıştı?” Ardından, “Çocuk, onun kulağını tut ve bunu onların yanından uzağa at” dedi. Sonra, “Bu kalkanı Misma‘ b. Mâlik b. Misma‘ın önüne koyun” dedi. Kalkan onun önüne konuldu, o da ağladı. Haccâc, “Seni ağlatan nedir? Onlara üzülüyor musun?” dedi. O da, “Hayır; aksine onlar için cehennem ateşinden korktuğum için” dedi.