Bu yıl Abdullah b. Zübeyr, kardeşi Mus‘ab’ı Basra’dan azletti ve yerine oğlu Hamza b. Abdullah’ı gönderdi. Mus‘ab’ın Basra’dan azledilmesi ve bunun nasıl gerçekleştiği hakkında farklı rivayetler nakledilmiştir. Bazıları, Ömer’in bana anlattığı şu rivayeti zikretmiştir:
Ömer b. Şebbe’den, o da Ali b. Muhammed’den rivayet edildiğine göre: Mus‘ab, Muhtar’a karşı savaşmak üzere Basra’dan ayrılıncaya kadar oranın idaresini sürdürdü. Basra üzerinde kendi yerine Ubeydullah b. Ubeydullah b. Ma‘mer’i vekil bırakmıştı. Muhtar öldürüldükten sonra Mus‘ab, Abdullah b. Zübeyr’i ziyaret etmeye gitti. Abdullah onu görevden aldı ve evinde alıkoydu. Onu görevden alışını şu sözle mazur gösterdi: “Allah’a yemin ederim ki senin Hamza’dan daha layık ve daha ehil olduğunu biliyorum; fakat bu hususta benim görüşüm, Osman’ın Abdullah b. Âmir hakkında benimsediği görüş gibidir; onu göreve getirip Ebû Musa el-Eş‘arî’yi görevden almıştı.”
Ömer’den, o da Ali b. Muhammed’den rivayet edildiğine göre: Hamza vali olarak Basra’ya geldi. Cömert ve eli açık biriydi; fakat işlerinde düzensizdi. Bazen elindekilerin hiçbirini saklamayacak kadar cömert davranır, bazen de kendisi gibi birinin normalde esirgemeyeceği şeyi esirgerdi. Basra’da onun dengesizliği ve zayıflığı ortaya çıktı. Rivayet edildiğine göre bir gün Basra’nın deniz ağzına gitti. Orayı görünce, “Eğer işi düzgün yürütürlerse bu havuz yazları onlara yeter” dedi. Bir süre sonra tekrar oraya gitti ve suyun çekilmiş olduğu zamana rastladı. “Bunu daha önce görmüştüm ve bunun onlara yetmeyeceğinden şüphe etmiştim” dedi. Ahnef b. Kays ona, “Bu bize gelen, sonra da bizden çekilen sudur” dedi. Oradan Ahvaz’a yöneldi. Oranın dağını görünce, “Bu Ku‘aykı‘ân’dır” dedi; Mekke yakınındaki yeri kast ediyordu. Bu yüzden o dağa Ku‘aykı‘ân adı verildi. Merdanşah’a haber gönderip vergileri teslim etmesini istedi. O gecikince yanına gidip kılıcıyla vurdu ve onu öldürdü. Ahnef ona, “Kumandanın kılıcı ne kadar keskinmiş!” dedi.
Ömer’den, o da Ali b. Muhammed’den rivayet edildiğine göre: Hamza Basra’da bu şekilde karışıklık çıkarıp bu özellikleri ortaya çıkınca ve Abdülaziz b. Bişr’i vurmak üzereyken, Ahnef İbnü’z-Zübeyr’e mektup yazarak durumu bildirdi ve Mus‘ab’ın yeniden göreve getirilmesini istedi. Ayrıca Hamza, Bahreyn’de Necdiyye ile savaşmak üzere Abdullah b. Umeyr el-Leysî’yi görevlendirmişti.
Ömer’den, o da Ali b. Muhammed’den rivayet edildiğine göre: İbnü’z-Zübeyr Hamza’yı görevden aldığında, Hamza Basra hazinesinden çok miktarda para alıp götürdü. Malik b. Mismâ‘ ona karşı çıkarak, “Maaşlarımızı alıp gitmene izin vermeyeceğiz” dedi. Ancak Ubeydullah b. Ubeyd b. Ma‘mer onun maaşını garanti etti ve o da vazgeçti. Hamza parayı alıp götürdü. Babasının yanından ayrılıp Medine’ye geldiğinde parayı bazı kimselere emanet etti; fakat onlar parayla kaçtılar. Sadece parayı emanet ettiği bir Yahudi emaneti yerine getirdi. İbnü’z-Zübeyr, Hamza’nın yaptığını duyunca, “Allah ona lanet etsin! Onunla Mervân oğullarıyla övünmek istiyordum; fakat o geri çekildi” dedi.
Hişâm b. Muhammed, Ebû Mihnef’ten naklen Mus‘ab’ın Basra’dan azledilmesi ve sonra yeniden göreve getirilmesi hakkında farklı bir rivayet zikretmiştir:
Ebû Mihnef’ten, o da Ebû el-Muhârik er-Râsibî’den rivayet edildiğine göre: Mus‘ab, Kûfe’yi kontrol altına aldıktan sonra Basra valiliğinden azledilmiş olarak bir yıl orada kaldı. Abdullah b. Zübeyr onu görevden almış ve yerine oğlu Hamza’yı göndermişti. Bir yıl kaldıktan sonra Mus‘ab, Mekke’deki kardeşi Abdullah’ı ziyarete gitti ve Abdullah onu tekrar Basra üzerine vali tayin etti.
Ayrıca şöyle de söylenmiştir: Mus‘ab, Muhtar’ın işini bitirdikten sonra Basra’ya dönmüş ve Kûfe üzerine Hâris b. Abdullah b. Ebî Rebîa’yı tayin etmiştir.
Muhammed b. Ömer’e göre: Mus‘ab, Muhtar’ı öldürdükten sonra hem Kûfe’yi hem Basra’yı elinde tutuyordu.
Bu yıl görevde olanlar: Abdullah b. Zübeyr bu yıl hac emirliğini yürüttü. Kûfe üzerindeki valisi Mus‘ab idi. Basra valiliği konusunda tarihçilerin ihtilaf ettiğini daha önce zikretmiştim. Kûfe kadılığı Abdullah b. Utbe b. Mes‘ud’un elindeydi. Basra kadılığı Hişâm b. Hubeyre’nin elindeydi. Abdülmelik b. Mervân Suriye’de bulunuyordu; Horasan üzerinde ise Abdullah b. Hâzim es-Sülemî görevliydi.