Andolsun ki Allah size birçok yerde ve Huneyn gününde yardım etmişti; o zaman çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı, fakat size hiçbir fayda sağlamamıştı ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti, sonra arkanızı dönüp kaçmıştınız.
Okunuşu ve Kelime Anlamı
Lekad (andolsun) nasarakumullâhu (Allah size yardım etti) fî mevâtine (birçok yerde) kesîratin (çok) ve yevme (ve gününde) Huneynin (Huneyn’in) iz a’cebetkum (sizi gururlandırdığı zaman) kesretukum (çokluğunuz) fe lem tugni (fakat fayda vermedi) ankum (size) şey’en (hiçbir şey) ve dâkat (dar geldi) aleykumu (size) el-ardu (yeryüzü) bimâ rahubet (genişliğine rağmen) summe (sonra) velleytum (döndünüz) mudbirîn (arka çevirerek).
Mukatil Tefsiri
Andolsun ki Allah size birçok yerde, yani Bedir gününde, Kurayza gününde, Nadîr gününde, Hayber gününde, Hudeybiye gününde ve Mekke’nin fethedildiği gün yardım etti. Sonra Huneyn gününde de size yardım etti; Huneyn, Tâif ile Mekke arasında bir vadidir. O zaman çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı, fakat size hiçbir fayda sağlamamıştı ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti, yani genişliğine ve enginliğine rağmen size dar gelmişti, sonra hiçbir şeye dönüp bakmadan arkanızı dönüp kaçmıştınız. Bunun sebebi o gün Müslümanların on bir bin beş yüz, müşriklerin ise dört bin kişi olmalarıydı. Müşrikler Hevâzin ve Sakîf kabilelerinden oluşuyordu; Hevâzin’in başında Mâlik b. Avf en-Nadrî, Sakîf’in başında ise Kinâne b. Abdüyâlîl b. Amr b. Umeyr es-Sekafî vardı. Karşılaştıklarında Müslümanlardan bir adam bugün çokluğumuz sebebiyle düşmanımıza yenilmeyiz dedi ve sözünde istisna yapmadı. Nebi onun sözünden hoşlanmadı; çünkü o bunu söylemiş ve sözünde istisna yapmamıştı.
Taberi Tefsiri
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey müminler, Allah size düşmanınızla karşılaşmak üzere kendinizi hazırladığınız ve sizinle onların karşı karşıya geldiği birçok savaş yerinde yardım etti. Huneyn gününde de size yardım etti. Huneyn, zikredildiğine göre Mekke ile Tâif arasında bulunan bir vadidir. Kelime, müzekker bir yer adının ismi olduğu için tenvinli okunmuştur; ancak bulunduğu beldenin adı kastedilirse tenvinsiz de okunabilir. Nitekim şair şöyle demiştir: Nebilerine yardım ettiler ve onun gücünü pekiştirdiler; yiğitlerin birbirini bırakıp kaçtığı Huneyn gününde. Abdülvâris b. Abdüssamed bana rivayet etti, dedi ki: Babam bana rivayet etti, dedi ki: Ebân el-Attâr bize rivayet etti, dedi ki: Hişâm b. Urve bize Urve’den rivayet etti, o şöyle dedi: Huneyn, Zülmecâz’ın yanında bulunan bir vadidir. O zaman çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı; o gün, bize zikredildiğine göre, on iki bin kişiydiler. Nebi’nin o gün azlıktan dolayı yenilmeyeceğiz dediği rivayet edilmiştir. Bunun Allah Resulünün ashabından Müslüman bir adam tarafından söylendiği de söylenmiştir. İşte Allah’ın o zaman çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı, fakat size hiçbir fayda sağlamamıştı sözü bunun hakkındadır. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti; yani yeryüzü geniş olduğu hâlde size dar geldi. Buradaki harf, içinde anlamındadır; buna göre anlam, yeryüzü genişliğinin içinde ve genişliğiyle birlikte size dar geldi demektir. Arapçada geniş mekâna ferah ve geniş yer denilir; geniş alanlara rahâb denilmesinin sebebi de geniş olmalarıdır. Sonra arkanızı dönüp kaçmıştınız; yani düşmanınızdan bozguna uğrayarak dönüp kaçtınız ve onlara sırtınızı çevirdiniz. Bu, bozguna uğramanızdı. Yüce Allah böylece onlara zaferin kendi elinde ve kendi katından olduğunu, zaferin çokluğa ve kuvvetin şiddetine bağlı olmadığını, dilediğinde az topluluğu çok topluluğa karşı muzaffer kıldığını ve dilediğinde az topluluğu yardımsız bırakarak çok topluluk karşısında bozguna uğrattığını bildirmektedir. Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir. Bunu söyleyenlerin rivayetleri şöyledir: Bişr b. Muâz bize rivayet etti, dedi ki: Yezîd bize rivayet etti, dedi ki: Saîd bize Katâde’den andolsun ki Allah size birçok yerde ve Huneyn gününde yardım etti sözünden işte bu kâfirlerin cezasıdır sözüne kadar şöyle rivayet etti (Tevbe 25-26): Huneyn, Mekke ile Tâif arasında bulunan bir su yeriydi. Allah’ın Nebisi orada Hevâzin ve Sakîf ile savaştı. Hevâzin’in başında Benî Nasr’ın kardeşi Mâlik b. Avf, Sakîf’in başında ise Abdüyâlîl b. Amr es-Sekafî vardı. Bize zikredildiğine göre o gün Allah Resulü ile birlikte on iki bin kişi çıktı; bunların on bini muhacirlerle ensardan, iki bini ise Mekke’nin fethinde serbest bırakılanlardan oluşuyordu. Bize zikredildiğine göre o gün bir adam çokluğumuz sebebiyle bugün yenilmeyiz dedi. Yine bize zikredildiğine göre serbest bırakılanlar o gün insanlarla birlikte hızla kaçtılar ve Allah’ın Nebisini bırakıp dağıldılar, öyle ki Nebi beyazımsı katırından indi. Bize zikredildiğine göre Allah’ın Nebisi Rabbim, bana vadettiğini ver dedi. Abbâs Allah Resulünün katırının dizginini tutuyordu. Nebi ona ey Ensar topluluğu, ey muhacirler topluluğu diye seslenmesini emretti. Abbâs ensarı kabile kabile çağırmaya başladı, sonra ey Bakara Suresi’nin ashabı diye seslendi. Bunun üzerine insanlar tek bir topluluk hâlinde geldiler. Allah’ın Nebisi dönüp baktığında ensardan bir topluluk gördü ve yanınızda sizden başka kimse var mı diye sordu. Onlar ey Allah’ın Nebisi, Allah’a yemin olsun ki Yemen tarafındaki Berkü’l-Gımâd’a yönelsen bile seninle birlikte oluruz dediler. Ardından Allah yardımını indirdi, düşmanlarını bozguna uğrattı ve Müslümanlar tekrar döndüler. Allah Resulü bir avuç toprak veya küçük taş aldı ve kâfirlerin yüzlerine atarak yüzler çirkinleşsin dedi; bunun üzerine bozguna uğradılar. Allah Resulü ganimetleri topladıktan sonra Ci‘râne’ye geldi ve Huneyn ganimetlerini orada paylaştırdı. İnsanlardan bazılarını İslam’a ısındırmak amacıyla onlara pay verdi; bunların arasında Ebû Süfyân b. Harb, Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr ve Akra‘ b. Hâbis vardı. Bunun üzerine Ensar bu adam kavmine meyletti dediler. Bu söz, deriden yapılmış bir çadırın içinde bulunan Allah Resulüne ulaştı. O da ey Ensar topluluğu, bana ulaşan bu söz nedir? Siz sapık değildiniz de Allah sizi hidayete erdirmedi mi, zelil değildiniz de Allah sizi izzetli kılmadı mı ve siz şöyle şöyle değil miydiniz dedi. Sa‘d b. Ubâde konuşmama izin ver dedi. Allah Resulü konuş dedi. Sa‘d, sapıktınız da Allah sizi hidayete erdirdi sözünüze gelince öyleydik; zelildiniz de Allah sizi izzetli kıldı sözünüze gelince, Araplar hiçbir Arap kabilesinin arkasında kalanları koruma bakımından bizden daha güçlü olmadığını bilir dedi. Allah Resulü ey Sa‘d, kiminle konuştuğunu biliyor musun dedi. Sa‘d evet, Allah Resulüyle konuşuyorum dedi. Bunun üzerine Allah Resulü canım elinde olana yemin olsun ki Ensar bir vadiye, diğer insanlar başka bir vadiye girseler ben Ensarın vadisine girerdim; hicret olmasaydı Ensardan bir adam olurdum dedi. Bize zikredildiğine göre Allah’ın Nebisi Ensar benim iç organlarım ve sır sandığımdır; onların iyilik yapanlarını kabul edin, kötülük yapanlarını bağışlayın derdi. Sonra Allah Resulü ey Ensar topluluğu, insanlar deve ve koyunlarla evlerine dönerken sizin Allah Resulüyle evlerinize dönmenize razı değil misiniz dedi. Ensar Allah’tan ve Resulünden razı olduk; Allah’a yemin olsun ki biz bunu yalnızca Allah Resulüne olan düşkünlüğümüz sebebiyle söyledik dediler. Allah Resulü Allah ve Resulü sizin doğru söylediğinizi kabul ediyor ve sizi mazur görüyor dedi.
Bişr bize rivayet etti, dedi ki: Yezîd bize rivayet etti, dedi ki: Saîd bize Katâde’den şöyle rivayet etti: Bize zikredildiğine göre Allah Resulünü emziren annesi veya sütannesi Benî Sa‘d b. Bekr’den bir kadındı. Huneyn günü esir alınanları istemek üzere Allah Resulüne geldi. Allah Resulü ona ben onların tamamına sahip değilim; benim yalnızca onlardaki payım bana aittir. Fakat yarın bana gel ve insanlar yanımdayken benden iste; ben sana kendi payımı verdiğimde insanlar da sana paylarını vereceklerdir dedi. Kadın ertesi gün geldi. Allah Resulü onun için bir elbise serdi ve kadın onun üzerine oturdu. Sonra ondan istedi, Allah Resulü de kendi payını ona verdi. İnsanlar bunu görünce onlar da kendi paylarını ona verdiler.
Muhammed b. Hüseyin bana rivayet etti, dedi ki: Ahmed b. Mufaddal bize rivayet etti, dedi ki: Esbât bize Süddî’den andolsun ki Allah size birçok yerde yardım etti ayeti hakkında şöyle rivayet etti (Tevbe 25): Allah Resulünün ashabından bir adam Huneyn günü ey Allah’ın Resulü, bugün azlıktan dolayı yenilmeyiz dedi. İnsanların çokluğu onu hayran bırakmıştı; onlar on iki bin kişiydiler. Allah Resulü yürüdü, fakat insanlar o adamın sözüne bırakıldılar ve Allah Resulünün yanından bozguna uğradılar. Onun yanında Abbâs, Ebû Süfyân b. Hâris ve Ümmü Eymen’in oğlu Eymen’den başkası kalmadı; Eymen o gün onun önünde öldürüldü. Allah Resulü ey Ensar nerede, ağacın altında biat edenler nerede diye seslendi. Bunun üzerine insanlar geri döndüler ve Allah melekleri yardımla indirdi. O gün müşrikleri bozguna uğrattılar. İşte sonra Allah sekînetini Resulünün ve müminlerin üzerine indirdi ve sizin görmediğiniz ordular indirdi sözü bunun hakkındadır (Tevbe 26).
Muhammed b. Abdüla‘lâ bize rivayet etti, dedi ki: Muhammed b. Sevr bize Ma‘mer’den, o da Zührî’den, o da Kesîr b. Abbâs b. Abdülmuttalib’den, o da babasından şöyle rivayet etti: Huneyn günü geldiğinde Müslümanlarla müşrikler karşılaştılar ve o gün Müslümanlar dönüp kaçtılar. Allah’ın Nebisini gördüm; yanında Abdülmuttalib’in oğlu Hâris’in oğlu Ebû Süfyân’dan başkası yoktu. O Allah’ın Nebisinin üzengisini tutuyor, Nebi ise müşriklere doğru mümkün olduğu kadar hızlı ilerliyordu. Yanına geldim ve beyazımsı katırının üzerindeyken dizginini tuttum. Bana ey Abbâs, Semure ağacının ashabına seslen dedi. Ben yüksek sesli bir adamdım; en yüksek sesimle Semure ağacının ashabı nerede diye seslendim. Onlar yavrularına özlemle dönen develer gibi dönerek lebbeyk, lebbeyk, lebbeyk diyorlardı. Müşrikler de ilerledi ve onlar Müslümanlarla karşılaştılar. Ensar ey Ensar topluluğu diye birbirlerini çağırdı, sonra çağrı yalnız Benî Hâris b. Hazrec’e yöneldi ve ey Benî Hâris b. Hazrec diye seslendiler. Allah Resulü katırının üzerinde, savaşlarını görmek için yükselmeye çalışan biri gibi baktı ve şimdi savaş kızıştı dedi. Sonra eliyle küçük taşlardan aldı ve üzerlerine attı. Ardından Kâbe’nin Rabbine yemin olsun ki bozguna uğradılar, Kâbe’nin Rabbine yemin olsun ki bozguna uğradılar dedi. Allah’a yemin olsun ki Allah onları bozguna uğratıncaya kadar işleri sürekli geriye gitti ve güçleri kırıldı. Sanki şimdi Allah Resulünün katırının üzerinde arkalarından koştuğunu görüyorum.
İbn Abdüla‘lâ bize rivayet etti, dedi ki: Muhammed b. Sevr bize Ma‘mer’den, o da Katâde’den, o da Zührî’den, o da Saîd b. Müseyyeb’den şöyle rivayet etti: O gün altı bin esir elde ettiler. Daha sonra kavimleri Müslüman olarak geldiler ve ey Allah’ın Resulü, sen insanların en hayırlısı ve en iyilikseverisin; çocuklarımızı, kadınlarımızı ve mallarımızı aldın dediler. Nebi onlara yanımda gördüğünüz kimseler vardır ve sözün en hayırlısı en doğru olanıdır; çocuklarınızla kadınlarınızı veya mallarınızı seçin dedi. Onlar soy bağlarımızın yerine hiçbir şeyi tercih etmeyiz dediler. Bunun üzerine Allah Resulü ayağa kalkarak bu insanlar bana Müslüman olarak geldiler. Biz onlara çocuklarıyla malları arasında tercih hakkı verdik, onlar soy bağlarının yerine hiçbir şeyi tercih etmediler. Sizden kimin elinde onlardan bir şey bulunuyor ve gönlü onu geri vermeye razı oluyorsa bunu yapsın. Kim razı olmuyorsa onu bize versin ve bu bizim üzerimizde borç olsun; bir şey elde ettiğimizde onun yerine kendisine veririz dedi. Onlar ey Allah’ın Nebisi, razı olduk ve teslim olduk dediler. Nebi sizin hepinizin razı olduğunu bilmiyorum, belki içinizden razı olmayan vardır; temsilcilerinize söyleyin, bunu bize bildirsinler dedi. Bunun üzerine temsilciler onların razı ve teslim olduklarını kendisine bildirdiler.
Ali b. Sehl bize rivayet etti, dedi ki: Müemmel bize rivayet etti, dedi ki: Hammâd b. Seleme bize rivayet etti, dedi ki: Ya‘lâ b. Atâ bize Ebû Hümâm’dan, o da Ebû Abdurrahman’dan, yani Fehrî’den şöyle rivayet etti: Huneyn Gazvesi’nde Nebi ile birlikteydim. Güneşin harareti durulunca zırhımı giydim ve atıma bindim. Bir ağacın gölgesinde bulunan Nebi’nin yanına vardım ve ey Allah’ın Resulü, hareket vakti geldi dedim. Evet dedi. Sonra ey Bilâl, ey Bilâl diye seslendi. Bilâl bir semure ağacının altından kalkıp sanki gölgesi bir kuşun gölgesiymiş gibi hızla geldi ve buyur, emrindeyim, canım sana feda olsun ey Allah’ın Resulü dedi. Nebi ona atımı eyerle dedi. Bilâl, iki yanı lifle doldurulmuş, gösteriş ve böbürlenme bulunmayan bir eyer çıkardı. Nebi atına bindi. O gün ve gece boyunca karşılıklı saf tuttuk. İki süvari topluluğu karşılaşınca Müslümanlar Allah’ın söylediği gibi arkasını dönüp kaçtı (Tevbe 25). Allah Resulü ey Allah’ın kulları, ey muhacirler topluluğu diye seslendi. Sonra Nebi atından yana eğildi, yerden bir avuç toprak aldı ve onların yüzlerine attı; bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar. Ya‘lâ b. Atâ dedi ki: Onların oğulları bana babalarından şöyle rivayet ettiler: İçimizde gözleri o toprakla dolmayan hiç kimse kalmamıştı.
Muhammed b. Müsenna bize rivayet etti, dedi ki: Muhammed b. Cafer bize rivayet etti, dedi ki: Şu‘be bize Ebû İshak’tan rivayet etti, dedi ki: Berâ’yı işittim. Kays’tan bir adam ona Huneyn günü Allah Resulünden kaçtınız mı diye sordu. Berâ şöyle dedi: Fakat Allah Resulü kaçmadı. Hevâzin o gün okçulardı. Biz onların üzerine saldırınca açılıp dağıldılar ve biz ganimetlere yöneldik. Bunun üzerine bizi oklarla karşıladılar. Allah Resulünü beyaz katırının üzerinde gördüm, Ebû Süfyân b. Hâris de katırın dizginini tutuyordu. Allah Resulü şöyle diyordu: Ben Nebiyim, bunda yalan yoktur; ben Abdülmuttalib’in oğluyum.
İbn Vekî bize rivayet etti, dedi ki: Babam bize İsrâil’den, o da Ebû İshak’tan, o da Berâ’dan rivayet etti: Bir adam ona ey Ebû Umâre, Huneyn günü dönüp kaçtınız mı diye sordu. Berâ, ben de işitirken şöyle dedi: Allah Resulünün o gün arkasını dönmediğine şahitlik ederim. Ebû Süfyân onun katırını sürüyordu. Müşrikler onun üzerine üşüştüğünde Allah Resulü indi ve şöyle söylemeye başladı: Ben Nebiyim, bunda yalan yoktur; ben Abdülmuttalib’in oğluyum. O gün insanlar arasında ondan daha şiddetli hiç kimse görülmedi.
Kâsım bize rivayet etti, dedi ki: Hüseyin bize rivayet etti, dedi ki: Cafer b. Süleyman bana Avf el-A‘râbî’den, o da Ümmü Bersem’in azatlısı Abdurrahman’dan rivayet etti, dedi ki: Huneyn günü müşriklerden olan bir adam bana şöyle rivayet etti: Biz Muhammed’in ashabıyla karşılaştığımızda, bir koyunun sağılacağı kadar bile karşımızda duramadılar ve onları dağıttık. Biz onları önümüze katmış götürürken beyazımsı katırın sahibine kadar vardık. Orada güzel yüzlü beyaz adamlar bizi karşıladı ve bize yüzler çirkinleşsin, geri dönün dediler. Bunun üzerine geri döndük ve o topluluk üzerimize bindiler; iş böylece sona erdi. İbn Humeyd bize rivayet etti, dedi ki: Cerîr bize Ya‘kūb’dan, o da Cafer’den, o da Saîd’den şöyle rivayet etti: Allah Huneyn günü Nebisine işaretlenmiş beş bin melekle yardım etti. O gün Allah Ensarı müminler diye adlandırdı ve sonra Allah sekînetini Resulünün ve müminlerin üzerine indirdi ve görmediğiniz ordular indirdi buyurdu (Tevbe 26). Yûnus bana rivayet etti, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Huneyn gününde çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı, fakat size hiçbir fayda sağlamamıştı sözü hakkında şöyle dedi (Tevbe 25): Onlar on iki bin kişiydiler.
Muhammed b. Yezîd el-Âdemî bize rivayet etti, dedi ki: Ma‘n b. Îsâ bize Saîd b. Sâib et-Tâifî’den, o da babasından, o da Yezîd b. Âmir’den şöyle rivayet etti: Huneyn günü Müslümanların dağılıp kaçtıkları sırada Nebi elini yere uzattı ve bir avuç toprak aldı. Müslümanları takip eden müşriklere yönelerek bunu onların yüzlerine saçtı ve geri dönün, yüzler çirkinleşsin dedi. Bunun üzerine geri döndük; birbirimizle karşılaşan herkes gözlerindeki tozu temizliyordu. Aynı isnadla Yezîd b. Âmir es-Süvâî’den şöyle rivayet edildi: Ona ey Ebû Hâciz, Allah’ın müşriklerin kalplerine attığı korkuyu nasıl hissettiniz diye soruldu. Ebû Hâciz Huneyn günü müşriklerle birlikteydi. Bir çakıl taşı alıp leğenin içine atar, onun çıkardığı sesi dinler ve içimizde bunun gibi bir şey vardı derdi.
Kâsım bize rivayet etti, dedi ki: Hasan b. Arafe bize rivayet etti, dedi ki: Mu‘temir b. Süleyman bana Avf’tan rivayet etti, dedi ki: Ümmü Bersem veya Ümmü Meryem’in azatlısı Abdurrahman’ı işittim, dedi ki: Huneyn günü müşriklerin arasında bulunan bir adam bana şöyle rivayet etti: Huneyn günü biz Allah Resulünün ashabıyla karşılaştığımızda bir koyunun sağılacağı süre kadar bile karşımızda duramadılar. Onları dağıttığımızda arkalarından sürmeye başladık ve beyaz katırın sahibine kadar ulaştık; onun Allah Resulü olduğunu gördük. Yanında güzel yüzlü beyaz adamlar bizi karşıladılar ve yüzler çirkinleşsin, geri dönün dediler. Bunun üzerine bozguna uğradık, onlar da peşimize düştüler ve iş böylece sona erdi.
Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…