Bu yıl Büsr b. Ebî Ertât ile Süfyân b. Avf el-Ezdî’nin Bizans topraklarına yaptıkları akın meydana geldi. Yine bu yıl Fadâle b. Ubeyd el-Ensârî’nin deniz akını yaptığı da söylenmiştir.

El-Vâkıdî ve el-Medâinî’ye göre el-Muğîre b. Şu‘be’nin ölümü de bu yıl gerçekleşti.

Muhammed b. Ömer – Muhammed b. Musa es-Sakafî – babası rivayet etti:

El-Muğîre b. Şu‘be uzun boylu bir adamdı. Yermük savaşında yaralanmış olan bir gözü sakattı. Şa‘ban ayında (24 Ağustos – 21 Eylül 670) yetmiş yaşında öldü.

Avâne ise şöyle demiştir: Hişâm b. Ubeyd’den bana anlatıldığına göre el-Muğîre 51 yılında (671–672) öldü. Başkaları ise hayır, 49 yılında (669–670) öldüğünü söylemiştir.

Bana Ömer b. Şebbe – Ali b. Muhammed’den şöyle haber verildi:

Ziyâd bu yıla kadar Basra ve çevresinin valisiydi. Kûfe valisi olan el-Muğîre b. Şu‘be Kûfe’de ölünce Muaviye Ziyâd’a mektup yazarak Kûfe ve Basra’yı birlikte ona verdi. Böylece Kûfe ile Basra’nın birlikte tek bir yönetim altında toplanması ilk kez onun zamanında gerçekleşti.

Ziyâd, Semüre b. Cündeb’i Basra’da kendi yerine vekil bıraktı ve Kûfe’ye gitti. Ziyâd altı ay Kûfe’de, altı ay Basra’da kalırdı.

Bana Ömer – Ali – Mesleme b. Muhârib şöyle anlattı:

El-Muğîre ölünce Irak’ın yönetimi Ziyâd’ın elinde toplandı. Ziyâd Kûfe’ye geldi, minbere çıktı, Allah’a hamd edip şöyle dedi:

“Bu iş Basra’da iken bana ulaştığında, Basra’nın polislerinden iki bin kişiyle size gelmek istedim. Fakat sizin hak sahibi bir topluluk olduğunuzu ve hakkınızın çoğu zaman batılı reddettiğini hatırlayınca size ailemle geldim. İnsanların bana yüklediğini üzerimden kaldıran ve onların kaybettiğini bana koruyan Allah’a hamdolsun…”

Sözünü bitirinceye kadar konuştu. Minberde iken ona çakıl taşları atıldı. Taş atılması duruncaya kadar oturdu. Sonra adamlarından bazılarını çağırıp mescidin kapılarını tutmalarını emretti. Ardından şöyle dedi:

“Her biriniz yanındaki kişiyi tutsun ve ‘Yanımda kimin oturduğunu bilmiyorum’ demesin.”

Sonra mescidin kapısına kendisi için bir kürsü konulmasını emretti. İnsanları dörder dörder çağırdı ve onlara:

“Hiçbirimiz sana taş atmadık diye Allah adına yemin edin”

dedi. Yemin edenleri serbest bıraktı; yemin etmeyenleri ise ayırdı. Bunların sayısının otuz olduğu, bazılarına göre seksen olduğu söylenir. Sonra onların ellerini oracıkta kestirdi.

Eş-Şa‘bî şöyle dedi:

“Allah’a yemin ederim ki biz onu yalan söylemekle suçlamadık. Bize ne iyilik ne kötülük vaat ettiyse mutlaka yerine getirirdi.”

Bana Ömer – Ali – Selâme b. Osman – eş-Şa‘bî’den şöyle haber verildi:

Ziyâd’ın Kûfe’de öldürdüğü ilk kişi Avfâ b. Hısn’dı. Ziyâd onun hakkında bir şeyler duymuştu; fakat arayınca kaçtı. Ziyâd halkı teftiş ederken Avfâ onun önünden geçti. Ziyâd:

“Bu kim?”

diye sordu. Ona Avfâ b. Hısn olduğu söylenince Ziyâd:

“Ayakları onu felakete getirdi”

dedi.

Bunun üzerine Avfâ şöyle şiir okudu:

“Ey Ebû’l-Muğîre Ziyâd,
sen acele etmezsin; insanlar ise acelecidir.

Senden korktum, Allah’a yemin ederim, bunu bil;
yılanlardan ve engereklerin saldırısından korkar gibi.

Sen geldiğinde yeryüzü daralmıştı;
korkan için üzerinde sığınacak yer yoktu.”

Ziyâd ona şöyle sordu:

“Osman hakkında ne düşünüyorsun?”

Avfâ şöyle dedi:

“Resûlullah’ın iki kızının kocasıdır. Ondan uzaklaşmadım. Genel görüşüm budur.”

Ziyâd şöyle dedi:

“Peki Muaviye hakkında ne dersin?”

Avfâ şöyle cevap verdi:

“Cömert ve yumuşak huyludur.”

Ziyâd:

“Peki benim hakkımda ne dersin?”

diye sordu.

Avfâ şöyle dedi:

“Basra’da şöyle dediğini duydum: ‘Hastaya karşı sağlıklıyı, gelmeyene karşı geleni yakalayacağım.’”

Ziyâd:

“Doğrudur”

dedi.

Avfâ şöyle dedi:

“Sen karanlıkta rastgele davranıyorsun.”

Ziyâd şöyle dedi:

“Övüngen kimse kötü bir düdükten başka bir şey değildir”

ve onu öldürttü.

Bunun üzerine Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî şöyle dedi:

“Avfâ b. Hısn’ın çabası boşa çıktı,
büyücünün tavuğu olunca.

Helak ve felaket onu,
orman aslanına ve sağır bir yılana götürdü.”

Ziyâd Kûfe’ye geldiğinde Umâre b. Ukbe b. Ebî Muayt ona gelerek:

“Amr b. el-Hâmık, Ebû Turâb’ın taraftarlarından bazılarını topluyor”

dedi.

Amr b. Hureys ona şöyle dedi:

“Kesin olmadığın ve sonucunu bilmediğin bir şeyi niçin bildiriyorsun?”

Bunun üzerine Ziyâd şöyle dedi:

“İkiniz de bu meseleyi benimle açıkça konuşmakla yanlış yaptınız. Amr senin sözünü reddedecektir. İkiniz de Amr b. el-Hâmık’a gidin ve ona deyin ki: ‘Topladığın bu grup nedir? Birisi seninle konuşmak isterse veya sen biriyle konuşmak istersen bunu mescidde yap.’”

Amr b. el-Hâmık’ın Ziyâd’a Yezîd b. Ruveym tarafından da suçlandığı söylenir. O şöyle demişti:

“Amr iki şehri de fesada uğrattı.”

Bunun üzerine Amr b. Hureys şöyle dedi:

“Yezîd hiçbir zaman faydalı bir işle meşgul olmamıştır.”

Ziyâd şöyle dedi:

“Sen Amr b. el-Hâmık’ın kanının dökülmesine razı olurdun; Amr b. Hureys ise onun kanını bağışlardı. Eğer onun kemik iliğinin bana karşı nefretle eridiğini bilsem bile bana karşı ayaklanmadıkça ona öfkelenmem.”

Ziyâd ayrıca Kûfe halkı kendisine taş attıktan sonra maksureyi kullandı.

Ziyâd Basra’dan Kûfe’ye giderken Basra’da Semüre b. Cündeb’i vekil bıraktı.

Bana Ömer – İshak b. İdrîs – Muhammed b. Süleym şöyle anlattı:

Enes b. Sîrîn’e Semüre b. Cündeb’in kimse öldürüp öldürmediğini sordum. O şöyle dedi:

“Semüre b. Cündeb’in öldürdükleri sayılabilir mi? Ziyâd onu Basra’da vekil bırakıp Kûfe’ye gitti. Döndüğünde Semüre sekiz bin kişiyi öldürmüştü.”

Ziyâd ona:

“Masum birini öldürmüş olmaktan korkmuyor musun?”

diye sordu.

Semüre şöyle dedi:

“Bunun iki katını öldürsem bile korkmam.”

Bana Ömer – Musa b. İsmail – Nûh b. Kays – Eş‘as el-Huddânî – Ebû Sevvar el-Adevî şöyle anlattı:

Bir sabah Semüre benim kavmimden Kur’an’ı ezberlemiş kırk yedi kişiyi öldürdü.

Bana Ömer – Ali b. Muhammed – Ca‘fer es-Sadafî – Avf şöyle anlattı:

Semüre Medine’den gelirken Benî Esed’in yurtlarına ulaştı. Onların sokaklarından birinden bir adam çıktı ve öncü süvari birliğine saldırdı. Halktan biri ona mızrakla vurdu. Süvariler ilerledi. Semüre b. Cündeb, kanlar içinde yatan adamın yanına geldi ve:

“Bu kim?”

diye sordu.

“Emirin öncü süvarisi onu vurdu”

denildi.

Semüre şöyle dedi:

“Bizim çıktığımızı duyarsanız mızrak uçlarımızdan uzak durun.”

Bana Ömer – Züheyr b. Harb – Vehb b. Cerîr – Gassân b. Mudâr – Saîd b. Zeyd şöyle anlattı:

Ziyâd Kûfe’de, Semüre Basra’da iken Karîb ve Zuhhaf ayaklandı. Biz gece çıktık ve yetmiş kişiden oluşan Benî Yeşkür ile konakladık. Sonra yetmiş kişilik Benî Dubey‘a’ya gittiler. Hakkâk adındaki yaşlı bir adam onları görünce:

“Hoş geldin ey Ebû’ş-Şa‘thâ”

dedi.

Onlar yaşlı adamı Ziyâd’ın polis kumandanı İbn Hısn sandılar ve onu öldürdüler. Sonra Ezd kabilesinin ibadet yerlerine dağıldılar. Bir kısmı Benî Ali’nin meydanına, bir kısmı Muadil Mescidi’ne gitti.

Bunun üzerine Seyf b. Vehb arkadaşlarıyla onlara karşı çıktı ve karşılaştığı kişileri öldürdü. Benî Ali ve Benî Râsib gençleri de Karîb ve Zuhhaf’a ok attılar.

Karîb savaşırken şöyle sordu:

“Abdullah b. Evs et-Tâî burada mı?”

Ona burada olduğu söylenince şöyle dedi:

“Öyleyse meydana çık!”

Abdullah onu öldürdü ve başını getirdi.

Ziyâd Kûfe’den gelince onu azarlayarak şöyle dedi:

“Ey Tâîlerin en hayırlısı! Eğer halkı yenememiş olsaydın seni hapse attırırdım.”

Karîb İyâd kabilesinden, Zuhhaf ise Tayy kabilesindendi. İkisi de akrabaydı. Bunlar Nahravan ehlinin ardından ayaklanan ilk kişilerdi.

Gassân şöyle dedi:

Saîd’in şöyle dediğini duydum: Ebû Bilâl şöyle dedi:

“Allah Karîb’i yakın kılmadı. Vallahi onun yaptığı şeyi yapmaktansa gökten düşmeyi tercih ederim.”

Bana Ömer – Züheyr – Vehb – babası şöyle anlattı:

Karîb ve Zuhhaf’tan sonra Ziyâd Harûriyye’ye daha sert davrandı. Onları öldürdü ve Semüre’ye de aynısını yapmasını emretti. Ziyâd Kûfe’ye gittiğinde Basra’da Semüre’yi vekil bırakırdı. Semüre de onların çoğunu öldürdü.

Bana Ömer – Ebû Ubeyde şöyle anlattı:

O sırada Ziyâd minberde şöyle dedi:

“Ey Basra halkı! Vallahi onları benim için ortadan kaldırın; yoksa işe sizinle başlarım. Vallahi içlerinden tek bir kişi kaçarsa bir yıl boyunca maaşlarınızdan bir dirhem bile alamazsınız.”

Bunun üzerine halk onların üzerine yürüyüp onları öldürdü.

Muhammed b. Ömer’e göre bu yıl Muaviye, Resûlullah’ın minberinin Şam’a taşınmasını emretti. Minber taşınmaya başlanınca güneş tutuldu ve o gün yıldızlar açıkça görüldü. Halk bunu çok önemli bir olay sayınca Muaviye şöyle dedi:

“Ben onu taşımak istemedim. Fakat kurtlanmasından korktum; bu yüzden onunla ilgilendim.”

O gün minberi örtüyle kaplattı.

Muhammed b. Ömer ayrıca şöyle anlatır:

Muaviye şöyle dedi:

“Resûlullah’ın minberi ve asası Medine’de bırakılmamalıydı. Çünkü Medineliler Müminlerin Emiri Osman’ın düşmanları ve katilleriydi.”

Muaviye geldiğinde asayı aradı; Sa‘d el-Karaz’da bulunuyordu. Ebû Hüreyre ve Câbir b. Abdullah ona gelip şöyle dediler:

“Ey Müminlerin Emiri! Allah’tan korkmanı hatırlatırız. Bunu yapma. Resûlullah’ın minberi yerinden kaldırılmamalı ve asası Şam’a götürülmemelidir. Yoksa mescidi de mi taşıyacaksın?”

Bunun üzerine Muaviye bundan vazgeçti ve minbere altı basamak ekledi. Böylece bugün minber sekiz basamaklıdır. Yaptığı şey için halktan özür de diledi.

Bu yıl Muaviye b. Hudeyc Mısır ve İfrîkıyye valiliğinden azledildi. Muaviye b. Ebî Süfyân, Mısır ve İfrîkıyye’yi Mesleme’ye vermeden önce Ukbe b. Nâfi‘ el-Fihrî’yi İfrîkıyye’ye göndermişti. Ukbe İfrîkıyye’yi fethetti ve Kayrevan şehrini kurdu.

Muhammed b. Ömer şöyle dedi:

Şehrin bulunduğu yer sık bir ormandı; yırtıcı hayvanlar, yılanlar ve başka hayvanlar yüzünden uygun görülmüyordu. Allah onları uzaklaştırınca hepsi kaçtı ve yırtıcı hayvanlar yavrularını alıp götürdüler.

Mûsâ b. Ali – babası şöyle anlattı:

Ukbe b. Nâfi‘ şöyle ilan etti:

“Biz yerleşince onlar bizi suçlayarak kaçtılar ve yuvalarından kaçıp gittiler.”

Mufaddal b. Fadâle – Zeyd b. Ebî Habîb – Mısır ordusundan bir adam şöyle dedi:

Biz, şehri kuran ilk kişi olan Ukbe b. Nâfi‘ ile birlikte geldik. Şehri evlere ve mahallelere ayırdı ve mescidini inşa etti. Görevden alınana kadar onunla birlikte kaldık. O valilerin en iyisi ve kumandanların en iyisiydi.

Bu yıl Muaviye, Muaviye b. Hudeyc’i Mısır’dan ve Ukbe b. Nâfi‘’yi İfrîkıyye’den azletti. Mısır ve batı bölgelerinin tamamını Mesleme b. Muhalled’e verdi. Böylece Mısır, Berka, İfrîkıyye ve Trablus ilk kez tek bir yönetim altında toplandı.

Mesleme b. Muhalled, azatlı kölesi Ebû’l-Muhâcir’i İfrîkıyye’ye vali yaptı, Ukbe b. Nâfi‘’yi görevden aldı ve yönetimden uzaklaştırdı. Muaviye b. Ebî Süfyân ölünceye kadar Mesleme Mısır ve batı bölgelerinin valisi, Ebû’l-Muhâcir ise onun adına İfrîkıyye valisi olarak kaldı.

Bu yıl Ebû Mûsâ el-Eş‘arî öldü. Onun ölümünün 52 yılında (672) olduğu da söylenmiştir.

Bu yıl hacda insanlara kimin imamlık ettiği konusunda ihtilaf vardır. Bazıları Muaviye’nin hac emiri olduğunu, bazıları ise oğlu Yezîd’in hac emiri olduğunu söylemiştir.

Bu yıl Medine valisi Saîd b. el-Âs idi. Ziyâd ise Basra, Kûfe, doğu bölgeleri, Sicistan, Sind ve Hind’in valisiydi.

Bu yıl Ziyâd, şair el-Ferazdak’ı arattı. Benî Nahşel ve Fukaym kabileleri onu Ziyâd’a karşı kışkırtmışlardı. Bunun üzerine el-Ferazdak Ziyâd’dan kaçarak Muaviye adına Medine valisi olan Saîd b. el-Âs’ın yanına gitti ve ona sığındı. Saîd de ona eman verdi.

Bana Ömer b. Şebbe – Ebû Ubeyde, Ebü’l-Hasan el-Medâinî ve başkalarından şöyle haber verildi:

El-Ferazdak, Benî Nahşel ile Benî Fukaym’ı hicvettiğinde… Ebû Zeyd, rivayetinin isnadına benim zikrettiğimden fazlasını eklemedi.

Muhammed b. Ali ise bana, Muhammed b. Sa‘d – Ebû Ubeyde – A‘yan b. Lebâte b. el-Ferazdak – babası – dedesi yoluyla şöyle anlattı:

Ben el-Eşheb b. Rumeyle ile el-Bâis’i hicvettiğimde, ikisi de rezil oldular. Benî Nahşel ile Benî Fukaym, Ziyâd b. Ebî Süfyân’ı bana karşı kışkırttı. Başkaları da Yezîd b. Mes‘ûd b. Hâlid b. Mâlik b. Rib‘î b. Selmâ b. Cendel b. Nahşel’in de ona karşı kışkırttığını ileri sürmüştür.

A‘yan dedi ki:

Ziyâd, el-Ferazdak’ın kim olduğunu, kendisine:

“Parasına sımsıkı sarılan ve elbiselerini çıkarıp atan o bedevî delikanlı”

denilinceye kadar bilmiyordu.

Ebû Ubeyde – A‘yan b. Lebâte – babası – dedesi rivayet etti:

Babam Gâlib beni kendi kervanı ve ticaret mallarıyla gönderdi. Bunları satmamı, onun için bazı şeyler almamı ve ailesi için elbise satın almamı istedi. Basra’ya vardığımda malları sattım, karşılığında aldığım parayı elbisemin içine koyup elimle tutmaya başladım. O sırada bana şeytan gibi görünen bir adam geldi ve şöyle dedi:

“Ne kadar da çok kontrol ediyorsun onu.”

Ben de:

“Buna ne engel var?”

dedim.

O şöyle dedi:

“Eğer tanıdığım başka biri olsaydı, onu böyle tutmazdı.”

Ben de sordum:

“O kim?”

Şöyle dedi:

“Gâlib b. Sa‘saa.”

Bunun üzerine Mirbed halkını çağırdım ve:

“Alın!”

deyip parayı onların üzerine saçtım. Biri bana:

“Ey Gâlib’in oğlu, cübbeni çıkar”

dedi. Ben de çıkardım. Bir başkası:

“Gömleğini çıkar”

dedi. Onu da çıkardım. Sonra bir başkası:

“Sarığını çıkar”

dedi. Ben de onu çıkardım. Sonunda iç çamaşırıyla kaldım. Ama bana:

“Onu da çıkar”

dediklerinde şöyle dedim:

“Onu çıkarıp çıplak kalmam. Ben deli değilim.”

Bu haber Ziyâd’a ulaşınca Mirbed’e beni getirmeleri için süvariler gönderdi. Fakat Benî’l-Huceym’den bir adam at üzerinde gelerek şöyle dedi:

“Senin için geliyorlar! Yetişin!”

Beni arkasına bindirdi ve hızla uzaklaştı. Böylece kaçıp kurtulduk. Süvariler geldiklerinde ben çoktan ayrılmıştım.

Bunun üzerine Ziyâd, Sa‘saa’nın oğulları olan iki amcamı, Züheyl ile Zuhhaf’ı yakaladı. Bunların her biri divanda ikişer bin dirhemle kayıtlıydı. Orada bulundukları için onları hapse attı. Ben de onlara haber gönderdim:

“İsterseniz yanınıza geleyim.”

Fakat ikisi de şöyle cevap verdiler:

“Bize yaklaşma. Bu Ziyâd’dır. Biz bir suç işlememişken bize ne yapabilir?”

Birkaç gün kaldılar. Sonra bazı kimseler Ziyâd’a aracılık ederek şöyle dediler:

“Bunlar dikkatli ve itaatkâr iki yaşlı adamdır. Çöl halkından bedevî bir delikanlının yaptığından başka suçları yoktur.”

Bunun üzerine Ziyâd onları serbest bıraktı. Onlar da bana şöyle dediler:

“Baban için bütün işini bize anlat; erzak mı yoksa elbise mi?”

Ben de her şeyi anlattım. Onlar hepsini satın aldılar. Ben de her şeyi yanıma alıp Gâlib’in yanına gittim. Ona vardığımda hakkımdaki haber kendisine ulaşmıştı. Bana şöyle sordu:

“Ne yaptın?”

Ben de olanları anlattım. O da şöyle dedi:

“Doğrusu iyi yapmışsın.”

Sonra başımı okşadı.

O sırada el-Ferazdak şiir söylemiyordu; şiiri bundan sonra söylemeye başladı. Ziyâd da bu olayı ona karşı içinde sakladı.

Sonra Ahnef b. Kays, Benî Rebîa b. Ka‘b b. Sa‘d’dan Câriye b. Kudâme, el-Cevn b. Katâde el-Abşamî ve Benî Huveyy b. Süfyân b. Mühâşi‘den Ebû Menâzil künyeli el-Hutât b. Yezîd, Muaviye b. Ebî Süfyân’ı ziyarete gittiler. Muaviye bunların her birine yüz bin dirhem atiyye verdi; fakat el-Hutât’a yetmiş bin dirhem verdi.

Yolda giderlerken birbirlerine ne kadar atiyye aldıklarını sordular ve anlattılar. El-Hutât yalnızca yetmiş bin aldığını öğrenince geri dönüp Muaviye’nin yanına geldi. Muaviye ona şöyle sordu:

“Ey Ebû Menâzil! Seni geri getiren nedir?”

O şöyle cevap verdi:

“Beni Benî Temîm arasında küçük düşürdün. Benim nesebim sağlam değil mi? Yaşlı değil miyim? Kabilem bana itaat etmiyor mu?”

Muaviye:

“Evet”

deyince, el-Hutât şöyle dedi:

“Öyleyse beni halk içinde neden küçülttün?”

Muaviye şöyle cevap verdi:

“Ben onların dinini kendilerinden satın aldım; seni ise dinin ve Osman b. Affân hakkındaki görüşün konusunda güvenilir buldum.”

El-Hutât Osman taraftarıydı. Bunun üzerine şöyle dedi:

“Benim dinimi de benden satın al.”

Muaviye bunun üzerine ona da diğerleri kadar atiyye verilmesini emretti. Fakat el-Hutât, kendisine verilen atiyyeyi küçümseyince Muaviye onu kesti. Bunun üzerine el-Ferazdak onun hakkında şöyle dedi:

“Ey Muaviye! Senin baban da benim amcam da bir miras bıraktı;
mirası da onun yakınları alır.

El-Hutât’ın mirasını niçin aldın?
Oysa Harb’ın mirasının nakdi senin için dondurulmuştur.

Eğer bu iş cahiliye döneminde olmuş olsaydı,
yardımcı süvarisi değersiz olanın kim olduğunu bilirdin.

Eğer bu iman zamanında olmuşsa,
böyle bir şey sana çirkin gelirdi.

Bizim hakkımız vardır;
yoksa içtiği su boğazına tıkanırdı.

Eğer bu, elimizin açık olduğu bir zamanda olsaydı,
keskin bir darbe onu belirler ve sana işlerdi.”

Muhammed b. Ali şu şekilde okudu:

“Elin avucunda bolluk varken.”

Sonra devam etti:

“Ey Muaviye! Sen öyle bir işe sürüklendin ki,
önünde derin uçurumlar vardır, sarplığı aşılmaz.

Ben güçsüzlükten dolayı itaat ve boyun eğiş göstermedim;
yalnız sana gösterdim; onun bölükleri bana düşman olsa bile.

Ben akraba ve kabile hususunda insanların en saygını değil miyim?
Yanı zulme uğradığında komşulara karşı onlardan daha caydırıcı değil miyim?

Peygamber ve ailesinden sonra
benim gibisini kadın doğurmadı; insanlar arasında ona benzeyen bir aygırım.

Babam Gâlib’dir; adam da Sa‘saa’ya dayanan güvenilir biridir.
Ona akraba olan kimdir?

Evimin avlusu Süreyya’nın yanındadır;
önünde ise yıldızları arasında geçen dolunay vardır.

Atalarım taşlık dağlardır, çakıl taşları kadar çoktur;
nesebim de cömertlik nesebidir; onu kim sorgulayabilir?

Ben, diri diri gömülmek istenen çocuğu yaşatanın oğluyum,
kazancı zorlaştığında kadere karşı kefilim.

Ey Muaviye! Benden daha parlak nice atalarım vardır;
yüz çevirdiği yan bile rüzgârla yarışır.

İki Mâlik’in dalları onu yüceltti; senin baban ise
Abdüşems’tendir ve ona benzemez.

Sen onu, cömertlik için titreyen bir kılıç ağzı gibi görürsün;
bıyığı bittiğinde asil ve şeref kazanan biri olarak.

Kılıç kayışı uzundur;
çünkü Kusayy ile Abdüşems ona hitap edenlerden değildir.”

Bunun üzerine Muaviye, el-Hutât’ın ailesine otuz bin dirhemi geri verdi. Bu da Ziyâd’ın el-Ferazdak’a olan öfkesini artırdı. Nahşel ile Fukaym da el-Ferazdak’ı şikâyet edince Ziyâd’ın öfkesi daha da şiddetlendi. Onu aratmaya başlayınca el-Ferazdak kaçtı ve İsa b. Husayle b. Muattib b. Nasr b. Tât b. Hâlid es-Sülemî’nin yanına geldi.

İbn Sa‘d dedi ki:

Ebû Ubeyde ile Ebû Musa el-Fadl b. Musa b. Husayle bana şöyle anlattılar:

Ziyâd el-Ferazdak’ı sürdüğünde, el-Ferazdak gece vakti amcam İsa b. Husayle’nin yanına geldi ve şöyle dedi:

“Ey Ebû Husayle! Bu adam beni korkuttu. Dostum da, umut bağladığım herkes de beni yüzüstü bıraktı. Sana saklanmak için geldim.”

Ebû Husayle ona hoş geldin dedi. El-Ferazdak onun yanında üç gece kaldı. Sonra el-Ferazdak ona şöyle dedi:

“Bana öyle geliyor ki Şam’a gitmeliyim.”

Ebû Husayle şöyle dedi:

“İstediğin kadar yanımda kalabilirsin. Eğer ayrılırsan, şu Erhebiyye cinsi dişi deve senindir.”

Bunun üzerine bir gece sonra o deveye bindi ve gitti. İsa da birini onunla birlikte evlerin dışına kadar gönderdi. Sabah olduğunda üç gecelik yoldan daha fazla mesafe kat etmişti. El-Ferazdak bunun hakkında şöyle dedi:

“el-Bahzî bana bir binek verdi;
insanlardan kim hoşlanmasa da. Suçlunun suçu korkulan şeydir.

Ey İsa! Misafirini kim ayıplar?
Senin misafirin iyi ağırlanır, yemeği lezzetlidir.

O dedi ki: Bil ki bu bir Erhebiyye’dir
ve gece yolculuğunda senin emrindedir.

Sabah olunca el-Mülgâ ile Hanbel’i arkamda bıraktım.
Yıldızın karanlığı kalkmadan o yola çıkmadı.

Gece karanlığında yarışan dişi deve kuşu gibi
el-Hufeyr halkından uzaklaşıyor.

Rüveyye’yi gözlerinin önünde gördü;
tan yerinin ağarması da onun için düz doruklardan ayrılarak belirdi.

Yuları akıntı halinde boynunda uzanan bir gemi gibi,
yalnız burnu ve ağzının kenarları dışarıda Dicle’dedir.

el-Ghariyye’yi geçince artık güvendesin;
Felc’in vadileri arkamda kaldı.”

Bir başka yerde de şöyle dedi:

“İsa’nın imkânı beni helakten kurtardı;
kim onun himayesinde olursa yalnız değildir.”

Bu uzun bir kasidedir.

Ziyâd, el-Ferazdak’ın gittiğini öğrenince Benî Nevle b. Fukaym’dan Ali b. Zahdem’i onu aramaya gönderdi. A‘yan dedi ki:

Ali onu, Bint Merrâr diye bilinen, Benî Kays b. Sa‘lebe’den Hristiyan bir kadının evinde aradı. Bu kadın Kasıme Kâzime’de oturuyordu. Kadın, onu evindeki bir yarıktan dışarı çıkardı ve Ali onu yakalayamadı. El-Ferazdak bunun hakkında şöyle dedi:

“Ben, arzulamak için fırsat kollayan Merrâr’ın kızına geldim;
benim gibisi aşağı tarafta arzulanmaz.

Fakat eğer buluşmamızı istersen, benim arzum
ormanlar için arzu değil, çöllerin geniş açıklığıdır.”

Bu kadının, Ebü’n-Necm er-Râciz’in annesi Rebîa bt. el-Merrâr b. Selâme el-İclî olduğu söylenir.

Ebû Ubeyde – Mismâ‘ b. Abdülmelik rivayet etti:

El-Ferazdak er-Ravhâ’ya ulaştı ve Bekr b. Vâil arasında yerleşti; orada güvende oldu. Bunun üzerine onları öven şu şiiri söyledi:

“Nereye yolculuk edileceğini düşündüğünde,
yükselişi için Bekr b. Vâil kabilesi gibisini bulmadı.

Yüklendikleri yükümlülüğe karşı daha faziletli,
daha vefalıdırlar, dağ zirveleri sırtlarla dengelendiğinde.”

Bu da uzun bir kasidedir. Onları başka kasidelerde de övmüştür.

El-Ferazdak, Ziyâd Basra’da iken Kûfe’de, Ziyâd Kûfe’de iken Basra’da yaşardı. Ziyâd altı ay Basra’da, altı ay Kûfe’de kalırdı.

Ziyâd, el-Ferazdak’ın yaptıklarını öğrenince Kûfe’deki görevlisi Abdurrahman b. Ubeyd’e şöyle yazdı:

“El-Ferazdak, çorak arazilerde otlayan yabani bir erkek hayvandır. İnsanlar ona rastlayınca ürker ve orayı bırakıp başka toprağa gider, orada otlar. Onu ele geçirinceye kadar ara.”

El-Ferazdak şöyle dedi:

Beni öylesine şiddetle aradılar ki, daha önce bana barınak sağlayanlar beni evlerinden çıkarmaya başladılar. Böylece yeryüzü bana dar geldi. Yolda başımı elbiseme sarıp giderken, beni arayanlar yanımdan geçip gidiyorlardı.

Gece olunca Benî Dabbah’dan bazı amcalarımın yanına geldim. Onlar bir düğün yapıyorlardı. O zamana kadar hiç yemek yememiştim. Ben de düğün yemeği için geldiğimi söyleyince bana yemek verdiler. Otururken birinin at sürerek geldiğini fark ettim; mızrağın ucu kapıdan içeri girmişti. Ev sahiplerim kamıştan yapılmış bir duvarı kaldırdılar, ben de onun altından çıkıp gittim. Sonra da:

“Biz onu görmedik”

dediler. Bir süre aradıktan sonra arayanlar ayrıldılar.

Sabah olunca akrabalarım bana gelip şöyle dediler:

“Hicaz’a git, Ziyâd’ın erişemeyeceği yere çık; yoksa seni yakalar. Dün gece seni ele geçirseydi bizi de helâk ederdin.”

İki dişi bineklik devenin parasını topladılar ve Benî Teymullah b. Sa‘lebe’den, tüccarlara kılavuzluk eden Mukâis ile benim için konuştular.

Bunun üzerine Banîka’ya doğru çıktık ve meskûn kalelerden birine vardık. Kapı bize açılmayınca — ay ışıklı bir geceydi — yüklerimizi duvarın yanına indirdik. Ben:

“Ey Mukâis! Atîk’e ulaştıktan sonra Ziyâd adamlarını arkamızdan gönderse bize yetişebilirler mi, ne dersin?”

dedim.

O şöyle dedi:

“Evet, bizi gözetliyorlar; fakat Atîk’in ötesine geçmezler.”

Atîk, eskiden Farslara ait bir savunma hendeğiydi.

Ben şöyle sordum:

“Halk ne diyor?”

O da şöyle dedi:

“Bir gün bir gece mühlet verin, sonra onu alın, diyorlar. O hâlde hemen yola çık.”

Bir de şöyle ekledi:

“Doğrusu ben aslanlardan korkuyorum.”

Ben de şöyle dedim:

“Aslanlar Ziyâd’dan daha kolaydır.”

Bunun üzerine yola çıktık. Gece boyunca ne görsek geride bıraktık; fakat bir gölge bizi bırakmadan bizimle geliyordu. Ben şöyle dedim:

“Ey Mukâis! Şu gölgeyi görüyor musun? Karşımıza çıkan her şeyi geride bırakıyoruz ama bu gölge geceden beri bize yetişiyor.”

O şöyle dedi:

“Bu aslandır.”

Bunun üzerine sanki konuşmamızı anlamış gibi öne geçip yolun ortasına yattı. Bunu görünce durduk ve iki devemizin de ön ayaklarını köstekledik. Ben yayımı elime aldım. Mukâis ise şöyle dedi:

“Ey Sa‘leb! Kimin yüzünden sana sığındığımızı biliyor musun? Ziyâd’dan.”

Bunun üzerine aslan kuyruğuyla çakıl taşlarını savurdu; toz hem üstümüze hem de develerimizin üzerine çöktü. Ben:

“Ona ok atayım mı?”

dedim.

O şöyle dedi:

“Onu kışkırtma. Sabah olunca gider.”

Aslan gök gürültüsü gibi kükremeye başladı; Mukâis ise şafak sökünceye kadar onu ürkütüp durdu. Aslan sabahı görünce uzaklaştı. El-Ferazdak bunun üzerine şöyle dedi:

“Kanalların yanında gece yaşadığım şeyden sonra
kendimi korkak saymadım.

Aslan — pençeleri üzerinde duran bir deve gibi —
güçlü tırnaklı, sağlam pençeliydi.

Kükremesini duyunca
kendim için ağladım ve ‘Nereye kaçayım?’ dedim.

Sonra kendimi cesaretlendirdim ve
‘Dayan’ dedim; sıkıntıdan elbisemi sımsıkı bağladım.

Böylece seninle karşılaşmak Ziyâd’dan daha kolaydır,
ey yolcuları yola düşüren!”

İbn Sa‘d – Ebû Ubeyde – A‘yan b. Lebâte – babası – Şebes b. Rib‘î er-Riyâhî rivayet etti:

Bu beyitler Ziyâd’a okununca el-Ferazdak’a acımış gibi oldu ve şöyle dedi:

“Eğer bana gelirse ona eman ve atiyye veririm.”

El-Ferazdak bunu duyunca şöyle dedi:

“Bu kalp özlemini hatırlayan bir anıyı andı;
unutamayacağı bir özlemi hatırladı.

Zemya’yı hatırladı; onu unutmaz,
aradan neredeyse on hac zamanı geçmiş olsa bile.

Tihâme ovalarında yavrusuyla birlikte bulunan bir ceylan,
gür araklar arasında otlayan bir ceylan,

Açık kahverengi tenli, göz pınarları koyu kırmızı,
zayıf sandığı yavrusunu kollayan,

Velvelân vadisinde tuzağa düşen yavrusu için,
kurtulacak sandılar da didinip durdu.

Zemya’dan daha güzel değildir — dışarı çıktığı gün —
ne de akşamleyin çekilen gök gürültülü yağmur bulutları.

Onun çevresinde nice koruyucular vardır;
benim kanımı dökmeye yemin eden düşmanlar da vardır.

Onlar beni Zemya’nın yanında tehdit ettiğinde,
bu tehditler onu üzdü ve ‘Ona kötü davranmayın’ dedi.

Ziyâd beni atiyye için çağırıyor; fakat ben ona gitmem,
soylu nesep sahibi biri mal dağıttıkça.

Ziyâd’ın yanında, eğer onun atiyyesini isterlerse,
fakirliği yüzlerinden okunan nice adam vardır.

Kapıların önünde otururlar, ihtiyaç için dilenirler;
eski veya yeni ihtiyaç yüzünden.

Onun atiyyesinin kara kelepçeler
veya bükülmüş kahverengi kamçı ipleri olacağından korkunca,

Gece yolculuğundan ve çorak arazilerden
zayıf düşmüş ince bir dişi deveye ulaştım.

Geniş bir açıklıkta içinden solur,
kaburgalarının çıkıntıları yuları genişletirken.

Günün yarısına vardığında onu görürsün;
sanki bir erkek deveyi geçmek ya da ondan bir bahis kapmak ister.

Gecenin ilk uykusundan sonra yankılandığında,
karanlık koruluklarında kükreyerek ilerler.

Çöl onu acele ettirirse,
tozlu yarıkların ondan çıktığını görürsün.

Kızıl çakılların üzerinden geçerler;
sanki her çakıllıktan közler eziyorlardır.

Nice gizli düşmanın yanından geçti;
ondan korktuğu için kendi kendine köprü olurcasına.

Onu çöle yönelten,
Ebû Süfyân’ın oğlunu ne asil ne de mazur görür.

Ey iki arkadaşım! Beni acele ettirmeyin;
belki erkenden uçan bir kuştan önce su başına varırım.

Gecenin karanlığının bağrında
başını sallayan bir delikanlıyla çıktım; uyuklaması onu sarhoş etmişti.

Uyku başına çökmüştü; sanki
kafası kayalarla yarılmış ve içinde gedik açılmıştı.

Yolculuktan ve bütün gece yürümekten dolayı,
her konak yerinde ona uyku şarap içirmiş sanırdın.

Onu sürükledik ve gözettik;
nihayet ilk tan ışıklarını altından süvariler sanır gibiydi.”

Sonra Medine’ye vardık. Orada Saîd b. el-Âs b. Ümeyye vali idi. O bir cenazede bulunuyordu. Ben de onu izledim ve cenaze gömülürken oturduğu yerde yanına vardım. Önünde durup şöyle dedim:

“Bu, ne kan ne mal suçu işlemiş bir adamın sığınacağı yerdir.”

Saîd şöyle dedi:

“Eğer bunlardan birini işlemediysen sana eman verdim.”

Sonra şöyle sordu:

“Sen kimsin?”

Ben de şöyle dedim:

“Ben Hemmâm b. Gâlib b. Sa‘saa’yım. Emiri övdüm. Uygun görürse bunu ona okumak isterim; bana izin ver.”

Bunun üzerine Saîd:

“Haydi oku”

dedi.

Ben de:

“Misafirleri sevindiren, kuyu gibi olan, çöktükleri yerlerde ağırlaşan iri hörgüçlü develer hakkı için…”

diye başlayan şiirimi sonuna kadar okudum.

Bu sırada Mervân şöyle dedi:

“Oturarak Saîd’e baktılar.”

Ben de şöyle cevap verdim:

“Hayır vallahi, ey Ebû Abdülmelik, sen ayakta duruyorsun.”

Kâ‘b b. Cüayl da söze karıştı ve şöyle dedi:

“Vallahi bu, dün gece gördüğüm rüyanın ta kendisidir.”

Saîd ona şöyle sordu:

“Ne gördün?”

Kâ‘b şöyle dedi:

“Medine sokaklarından birinde yürüyordum. Birden İbn Kıtre ile bir çukurda kaldım; sanki bana ulaşmak istiyordu, ben de ondan uzaklaştım. Derken Hutay’e kalktı, benimle İbn Kıtre arasını ayırdı ve geçip giderken şöyle dedi: ‘Dilediğini söyle. Çünkü gidenleri sen bilirsin; kalanlar ise seni bilmez.’”

Kâ‘b, Saîd’e şöyle dedi:

“Vallahi bu, bugünden sonra açıklanmayacak şiire işarettir.”

El-Ferazdak bir müddet Medine’de, bir müddet de Mekke’de kaldı ve bunun hakkında şöyle dedi:

“Bana Ziyâd’dan kim haber verecek?
Postacı yürüyerek haberi taşır.

Ben Saîd’e sığındım;
Saîd’in savunduğuna kimse dokunamaz.

Ona, avını aslanların bile bırakıp gittiği
vahşi bir aslandan kaçtım.

İstersen Hristiyanlarla akraba olursun,
istersen Yahudilerle akraba olursun.

Bir rivayette: Seninle ben Yahudilerle akraba olurduk.

İstersen Fukaym ile akraba olursun;
benimle de akraba olurdun, ben de maymunlarla akraba olurdum.

Bana onların hepsinden daha iğrenç gelen Benî Fukaym’dır;
ama sen ne istersen onu yaparım.”

Bir başka yerde de şöyle dedi:

“Ziyâd’dan bana tehditler geldi, uyuyamadım;
önümde bir ıstırap seli ve düzlüklerin tepesi vardı.

Bu yüzden geceyi, Hayber ateşi
ya da bir yılan zehri damarlarımda dolaşıyormuş gibi geçirdim.

Ey Harb oğlu Ziyâd! Beni kendi hâlime bırakacağını sanmazdım,
hele ki kin taşıyan ve benim haksız yere rezil etmediğim biri varken.

Bir kasidem Irak’la savaştı;
keskin, delici uçlarla sövgüler savurdu.

Râvilerin ağızlarında hafif,
rakipleri üzerinde ağırdı; mevsimlerde yerleşip kaldı.”

Bu uzun bir şiirdir.

El-Ferazdak, Ziyâd ölünceye kadar Mekke ile Medine arasında kaldı.

Bu yıl el-Hakem b. Amr el-Gıfârî’nin ölümü Merv’de gerçekleşti. Bu, Eşhall dağı halkına karşı yaptığı akından döndükten sonra olmuştu.

Bana Ömer b. Şebbe – Hâtim b. Kabîse – Gâlib b. Süleyman – Abdurrahman b. Subh yoluyla şöyle haber verildi:

Ben Horasan’da el-Hakem b. Amr ile birlikteydim. Ziyâd, Amr’a şöyle yazdı:

“El-Eşhall dağı halkının silahları keçeden, kapları ise altındandır.”

Bunun üzerine İbn Amr onlara akın yaptı. Kuvveti geçidin ortasına ulaşınca düşman dağ patikalarına ve yollara çekildi, onu kuşattı. Bunun üzerine bu işten umudunu kesti ve savaşın idaresini el-Mühelleb’e verdi. el-Mühelleb uğraşmayı sürdürdü; sonunda onların ileri gelenlerinden birini ele geçirdi ve ona şöyle dedi:

“Ya seni öldüreyim ya da bizi bu geçitten çıkar.”

Adam da ona şöyle dedi:

“Şu yollardan birinde ateş yak, yükleri yukarı taşıt ve o yola doğru yönel ki halk senin oradan gitmeye başladığını sansın. O zaman sana karşı orada toplanırlar ve diğer yolları bırakırlar. Sonra onları bırakıp başka bir yoldan git. Geçitten çıkıncaya kadar sana yetişemezler.”

Onlar da bunu yaptılar ve çok miktarda ganimet alarak kurtuldular.

Bize Ömer – Ali b. Muhammed’den şöyle haber verildi:

el-Hakem b. Amr, el-Eşhall dağından dönerken artçı birliğinin başına el-Mühelleb’i getirdi. Dar dağ yollarında ilerliyorlardı. Türkler onlara karşı koydu ve yollara çıkarak üzerlerine geldiler. Dağ patikalarından birinde, bir duvarın arkasından iki beyit söyleyen bir adam buldular:

“Sen sebat ve talihinle teselli buluyorsun;
önceki gecelerden başka üstün bir sığınak görmüyorsun.

Sanki kalbimde, sığınak ve sığınak halkını anışımdan ötürü
çırpınan kuş tüyleri var.”

Adam el-Hakem’in huzuruna getirildi. El-Hakem ona durumunu sordu. Adam şöyle dedi:

“Amcaoğlumla yarıştım, sonra ayrıldım. Yeryüzünde dolaşıp durdum; sonunda bu memlekete yerleştim.”

el-Hakem onu Irak’ta Ziyâd’ın yanına götürdü. el-Hakem geçitten kurtulup Herat’a ulaştı, sonra Merv’e döndü.

Bana Ömer – Hâtim b. Kabîse – Gâlib b. Süleyman – Abdurrahman b. Subh yoluyla şöyle haber verildi:

Ziyâd, el-Hakem’e şöyle yazdı:

“Allah’a yemin ederim ki sağ kalırsan mutlaka boynunu vuracağım!”

Bunun sebebi şuydu: Elde ettiği ganimetin haberi Ziyâd’a ulaşınca ona şöyle yazmıştı:

“Müminlerin Emiri bana, altın, gümüş ve kıymetli eşyadan kendisi için seçmemi yazdı. Bu yüzden onları ayırıncaya kadar hiçbir şeyi yerinden oynatma.”

El-Hakem de ona şöyle cevap yazdı:

“Bundan sonra: Bana senin mektubun ulaştı; orada, ‘Müminlerin Emiri bana altın, gümüş ve kıymetli eşyanın tamamını kendisi için seçmemi yazdı; bu yüzden hiçbir şeyi yerinden oynatma’ diyorsun. Yüce ve büyük Allah’ın Kitabı, Müminlerin Emiri’nin mektubundan daha önceliklidir. Allah’a yemin ederim ki gökler ve yer bitişik tek parça bile olsa, kul yüce ve büyük Allah’tan korktuğu takdirde, Allah ona bir çıkış yolu verir.”

Sonra halka gidip ganimetlerini almalarını söyledi. Onlar da aldılar. Kendisi humusu ayırmıştı. O ganimeti aralarında eşit olarak taksim etti. Ardından el-Hakem şöyle dedi:

“Ey Allah’ım! Eğer yaptığım şeyi Sen iyi görüyorsan, beni yanına al.”

Bunun üzerine Horasan’da, Merv’de öldü.

Ömer – Ali b. Muhammed rivayet etti:

el-Hakem Merv’de ölüm döşeğindeyken yerine vekil olarak Enes b. Ebî Ünâs’ı bıraktı. Bu olay da bu yıl oldu.