Olaylardan biri, Muhammed b. el-Bâ‘is b. Halbas’ın kaçışıdır. Kendisi Azerbaycan’dan esir olarak getirilmiş ve daha sonra hapsedilmişti.

Rivayet edildiğine göre bunun sebebi şuydu: Bu yıl el-Mütevekkil hastalanmıştı. İbn el-Bâ‘is’e hizmet eden Halife adlı bir adam vardı. Halife, el-Mütevekkil’in öldüğünü İbn el-Bâ‘is’e haber verdi ve onun için atlar hazırladı. İbn el-Bâ‘is ve bu haberi getiren Halife kaçıp Azerbaycan’daki ikametgâhı olan Merend’e gittiler.

Denilir ki onun iki kalesi vardı: biri Şâhî, diğeri Yakdur. Yakdur gölün dışında, Şâhî ise gölün ortasındaydı. Bu göl yaklaşık elli fersah (yaklaşık 300 km) genişliğinde olup Urmiye sınırından Dekharragân bölgesine kadar uzanıyordu; burası Muhammed b. er-Revvâd’ın ülkesiydi. Şâhî, suyla çevrili sağlam bir kale olup İbn el-Bâ‘is’in tahkim edilmiş merkezlerinden biriydi. İnsanlar Merâga’nın dışından Urmiye’ye kadar bu gölde gemiyle giderlerdi. Bu göl balıksız ve kaynaklardan yoksundu.

Rivayet edildiğine göre İbn el-Bâ‘is, İshak b. İbrahim b. Mus‘ab’ın hapishanesindeydi. Bu sırada Buğa eş-Şarâbî onun lehine konuşmuş ve Muhammed b. Hâlid b. Yezîd b. Mezyed eş-Şeybânî dâhil yaklaşık otuz kefil sağlamıştı. Böylece İbn el-Bâ‘is Sâmerrâ’da serbestçe dolaşabiliyordu. Daha sonra Merend’e kaçtı, orada yiyecek depoladı ve su kaynaklarının bulunduğu kalelerini güçlendirdi. Yıkık surlarını onardı. İsyan etmek isteyen yaklaşık 2.200 kişi –Rabi‘a kabilesinden ve diğerlerinden– ona katıldı.

Azerbaycan valisi Muhammed b. Hâtim b. Harthameh, İbn el-Bâ‘is’i takipte başarısız oldu. Bunun üzerine el-Mütevekkil, Hamdaveyh b. Ali b. el-Fadl es-Sa‘dî’yi Azerbaycan valisi tayin etti ve onu Sâmerrâ’dan aceleyle gönderdi. Hamdaveyh oraya vardığında düzenli orduyu, Şâkiriyye birliklerini ve çağrısına cevap verenleri topladı; sayıları 10.000’e ulaştı.

Hamdaveyh, İbn el-Bâ‘is’in üzerine yürüdü ve onu Merend şehrine sığınmaya zorladı. Bu şehir iki fersah (yaklaşık 12 km) çevresine sahipti. İçinde birçok bahçe bulunur, dışı ise kapılar dışında ağaçlarla çevriliydi. İbn el-Bâ‘is şehir içinde kuşatma araçları hazırladı; ayrıca su kaynakları da vardı.

İbn el-Bâ‘is uzun süre direndikten sonra el-Mütevekkil, Zîrak et-Türkî’yi 200.000 Türk süvarisiyle gönderdi, fakat bir sonuç alınamadı. Ardından Amr b. Saysil (?) b. Kâl’i 900 Şâkiriyye askeriyle gönderdi, yine başarı sağlanamadı. Bunun üzerine el-Mütevekkil, Buğa eş-Şarâbî’yi 4.000 askerle (Türkler, Şâkiriyye ve Mağriblilerden oluşan) gönderdi. Hamdaveyh, Amr ve Zîrak da Merend üzerine yürüdüler.

Şehrin etrafındaki yaklaşık 1.000 ağaç kesildi ve ayrıca çalılıklar temizlendi. Şehre karşı yirmi mancınık kuruldu ve karşısına bir siper yapıldı. İbn el-Bâ‘is de benzer şekilde mancınıklar kurdu. Bölgedeki köylüler sapanlarla atış yaparak şehre yaklaşmayı engellediler. Sekiz ay süren çatışmalarda merkezî hükümet tarafında yaklaşık 100 kişi öldü, 400 kişi yaralandı. İbn el-Bâ‘is’in kuvvetlerinde de benzer sayıda ölü ve yaralı vardı.

Hamdaveyh, Amr ve Zîrak savaşmaya devam ettiler. Şehrin ön duvarı alçaktı; temelden yaklaşık yirmi zira (yaklaşık 10 metre) yüksekliğindeydi. İbn el-Bâ‘is’in adamları mızraklarla iplerle aşağı sarkıtılıyor, savaşınca tekrar duvara çekiliyorlardı. Bazen “Su Kapısı” denilen kapıyı açıp çıkıyor, savaşıp geri dönüyorlardı.

Buğa eş-Şarâbî Merend’e yaklaşınca, İsa b. eş-Şeyh b. es-Saul eş-Şeybânî’yi İbn el-Bâ‘is ve ileri gelenlerine eman mektuplarıyla gönderdi. Şart şuydu: Halifenin otoritesine teslim olurlarsa bağışlanacaklar, aksi halde savaşılacak ve yenilirlerse kimse sağ bırakılmayacaktı. İbn el-Bâ‘is’in yanındakilerin çoğu Rabi‘a kabilesindendi ve İsa b. eş-Şeyh’in halkındandı. Bunların çoğu iplerle duvardan inerek teslim oldu. İbn el-Bâ‘is’in damadı Ebû’l-Ağarr da teslim oldu.

Ebû’l-Ağarr’ın rivayetine göre: Daha sonra şehrin kapısı açıldı ve Hamdaveyh ile Zîrak’ın askerleri içeri girdi. İbn el-Bâ‘is evinden kaçıp başka bir yönden çıkmaya çalıştı, fakat bir asker birliği onu yakaladı. Yanlarında onun kâhyası Mansur da vardı. İbn el-Bâ‘is at üzerindeydi, boynunda bir kılıç vardı ve değirmen taşının bulunduğu bir nehre ulaşarak saklanmaya çalışıyordu. Onu esir aldılar.

Düzenli askerler onun evini, arkadaşlarının evlerini ve bazı şehir halkının evlerini yağmaladılar. Yağma bittikten sonra bunun sorumluluk doğurmayacağı ilan edildi. Onun iki kız kardeşi, üç kızı ve teyzesini ele geçirdiler; geri kalanlar cariyeydi. Devlet görevlileri kadınlarından on üçüne el koydu. Ayrıca ileri gelen adamlarından yaklaşık 200 kişi yakalandı, diğerleri kaçtı.

Ertesi gün Buğa eş-Şarâbî geldi ve yağmanın yasak olduğunu ilan ettirdi. Zaferi de kendine mal etti.

Bu yılda el-Mütevekkil Cemâziyelevvel ayında (Aralık 848) Medâin’e çıktı.

Bu yıl hac emirliğini Itah yürüttü; Mekke ve Medine’nin ve hac merasiminin sorumlusu oydu ve adı hutbelerde zikredildi.

Rivayet edildiğine göre Itah, Sallâm el-Abras’a ait bir Hazar kölesiydi (gulâm) ve aşçıydı. El-Mu‘tasım, 199 yılında (814-815) Itah’ı Sallâm’dan satın aldı. Itah erkekçe ve cesur olduğu için el-Mu‘tasım ve ondan sonra el-Vâsık onu yükselttiler ve merkezî yönetimin birçok idarî işi (a‘mâl) ona verildi.

El-Mu‘tasım, Itah’ı İshak b. İbrahim ile birlikte Sâmerrâ’nın güvenlik kuvvetlerinin (ma‘ûnah) başına tayin etti. Hem Itah hem de İshak b. İbrahim, vekiller aracılığıyla görev yapıyorlardı. El-Mu‘tasım veya el-Vâsık kimin öldürülmesini isterse, o kişi Itah tarafından hapsedilir ve öldürülürdü. Bunlar arasında Muhammed b. Abdülmelik ez-Zeyyât, annesi Sündüs olan el-Me’mun’un oğulları, Sâlih b. Uceyf ve başkaları vardı.

El-Mütevekkil halife olduğunda, Itah makamını korudu. Düzenli ordu, Mağribliler, Türkler, mevalî, posta ve istihbarat teşkilatı (berîd), haciblik (baş mabeyncilik) ve halife sarayından sorumluydu.

El-Mütevekkil hilafet makamına iyice yerleşince Katûl bölgesine gezintiye çıktı. Bir gece içki içerken Itah ile tartıştı ve bu tartışma sonucunda Itah onun kendisini öldürmeyi düşündü. Ertesi sabah el-Mütevekkil uyanınca olanlar kendisine anlatıldı. Bunun üzerine Itah’tan özür diledi ve ona yumuşak davrandı. “Sen benim babamsın, beni sen yetiştirdin” dedi.

El-Mütevekkil Sâmerrâ’ya döndüğünde birine Itah’a hac için izin istemesini telkin ettirdi. Itah izin istedi ve kendisine izin verildi. El-Mütevekkil, Mekke yolunda girdiği her şehirde onu emir tayin etti ve ona hil‘at verdi. Bütün ordu komutanları onunla birlikte yola çıktı. Şâkiriyye birliklerinden, komutanlardan ve gulâmlardan pek çoğu, kendi adamları dışında, onunla birlikte çıktı.

Itah ayrıldıktan sonra haciblik görevi Vâsıf’a verildi. Bu olay 18 Zilkade (13 Haziran 849) Cumartesi günü gerçekleşti.

Başka bir rivayete göre bu olay 233 yılında (847-848) meydana gelmiş ve el-Mütevekkil hacibliği 17 Zilhicce 233 (23 Temmuz 848) tarihinde Vâsıf’a vermiştir.

Bu yıl hac emirliğini Muhammed b. Dâvud b. Îsâ b. Mûsâ yürütmüştür.