Onların üzerine söz gerçekleştiğinde, kendileri için yerden bir canlı çıkarırız. Bu canlı onlarla konuşarak insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını bildirir.
Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve-izâ (ve ne zaman) vekaa (gerçekleştiğinde) el-kavlu (söz) aleyhim (onların üzerine) ahrecnâ (çıkarırız) lehum (onlar için) dâbbeten (bir canlı) mine’l-ardi (yerden) tukellimuhum (onlarla konuşur) enne (şüphesiz) en-nâse (insanlar) kânû (oldular) bi-âyâtinâ (ayetlerimize) lâ yûkinûn (kesin olarak inanmıyorlardı).
Mukatil Tefsiri
Onlar hakkında hüküm gerçekleştiğinde, yani üzerlerine azap indiğinde, kendileri için yerden bir canlı çıkarırız. Bu canlı Mekke’deki Safâ tepesinden çıkacaktır. Onlarla Arapça konuşarak şöyle diyecektir: İnsanlar, yani Mekke inkârcıları, ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı. Burada ayetlerden maksat, bu canlının ortaya çıkmasıdır. Canlının insanlara söylediği söz şudur: İnsanlar benim ortaya çıkacağıma kesin olarak inanmıyorlardı. Çünkü onun ortaya çıkması yüce Allah’ın ayetlerinden biridir. Bütün insanlar onu gördükten sonra canlı, çıktığı yere geri dönecektir. Dört ayağı, ince tüyleri, kuş tüyleri ve iki kanadı vardır. Adı Afdâ’dır. Ortaya çıktığında başı bulutlara kadar ulaşacaktır.
Taberi Tefsiri
Yüce Allah’ın Onların üzerine söz gerçekleştiğinde ifadesindeki gerçekleşti kelimesinin anlamı hakkında bizim açıkladığımıza benzer görüş bildirenlerin rivayetleri şöyledir: Muhammed b. Amr bana anlattı; ona Ebû Âsım, ona Îsâ rivayet etti. Ayrıca Hâris bana anlattı; ona Hasan, ona Verkâ rivayet etti. Her ikisi de İbn Ebî Necîh aracılığıyla Mücâhid’in, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde ifadesi hakkında şöyle söylediğini nakletmiştir: Söz onların üzerine hak olmuştur. Bişr bize anlattı; ona Yezîd, ona Saîd, ona da Katâde, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Sözün onlar hakkında kesinleşmesi demektir. Kâsım bize anlattı; ona Hüseyin, ona Haccâc, ona İbn Cüreyc, ona da Mücâhid, Söz onların üzerine gerçekleşti ifadesi hakkında şöyle söylemiştir: Azap kesinleşmiştir. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: Buradaki söz, azaptır.
Buradaki söz kelimesinin anlamı konusunda bizim görüşümüzü benimseyenlerin rivayetleri şöyledir: Bişr bize anlattı; ona Yezîd, ona Saîd, ona da Katâde, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Buradaki söz, gazaptır. Ya‘kûb b. İbrahim bana anlattı; ona İbn Uleyye, ona Hişâm, ona da Hafsa şöyle rivayet etmiştir: Ebü’l-Âliye’ye, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde ifadesinin anlamını sordum. O da şöyle cevap verdi: Allah, Nûh’a, Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası artık iman etmeyecektir (Hûd 36), diye vahyetti. Hafsa şöyle dedi: Sanki yüzümde bir örtü vardı da kaldırıldı.
İlim ehli olan bir topluluk, ayette sözü edilen bu canlının, insanların artık iyiliği emretmediği ve kötülükten sakındırmadığı bir zamanda ortaya çıkacağını söylemiştir. Bu görüşü benimseyenlerin rivayetleri şöyledir: Ebû Küreyb bize anlattı; ona Eşcaî, ona Süfyân, ona Amr b. Kays, ona Atıyye el-Avfî, ona da İbn Ömer, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde, kendileri için yerden bir canlı çıkarırız ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Bu, insanların artık iyiliği emretmedikleri ve kötülükten sakındırmadıkları zaman gerçekleşecektir. Ya‘kûb b. İbrahim bana anlattı; ona Muhammed b. Hasan Ebü’l-Hasan, ona Amr b. Kays el-Mülâî, ona Atıyye, ona da İbn Ömer, aynı ayet hakkında şöyle söylemiştir: Bu, iyiliği emretmenin ve kötülükten sakındırmanın terk edildiği zaman gerçekleşecektir.
İbn Beşşâr bize anlattı; ona Ebû Ahmed, ona Süfyân, ona Amr b. Kays, ona Atıyye, ona da İbn Ömer, Kendileri için yerden bir canlı çıkarırız; bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Bu, insanların iyiliği emretmedikleri ve kötülükten sakındırmadıkları zaman gerçekleşecektir. Muhammed b. Amr el-Makdisî bana anlattı; ona Eş‘as b. Abdullah es-Sicistânî, ona Şu‘be, ona da Atıyye, Onların üzerine söz gerçekleştiğinde, kendileri için yerden bir canlı çıkarırız; bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle söylemiştir: Bu, insanların iyiliği artık iyi olarak tanımadıkları ve kötülüğü de kötü olarak görmedikleri zaman gerçekleşecektir.
Bu canlının çıkacağı yerin Mekke olduğu da rivayet edilmiştir. Bu görüşü benimseyenlerin rivayetleri şöyledir: Ebû Küreyb bize anlattı; ona Eşcaî, ona Fudayl b. Merzûk, ona Atıyye, ona da İbn Ömer şöyle rivayet etmiştir: Bu canlı, Safâ tepesindeki bir yarıktan çıkacaktır. Üç gün boyunca bir atın koşması gibi ilerleyecek, buna rağmen vücudunun üçte biri bile dışarı çıkmamış olacaktır.
İbn Humeyd bize anlattı; ona Hakem b. Beşîr, ona Amr b. Kays, ona Fırât el-Kazzâz, ona Âmir b. Vâsile Ebü’t-Tufeyl, ona da Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî şöyle rivayet etmiştir: Canlı ilk ortaya çıktığında insanların bir kısmı onu görecek ve Vallahi biz o canlıyı gördük, diyeceklerdir. Bu haber yöneticiye ulaşacak, yönetici onu aratacak fakat hiçbir şey bulamayacaktır. Sonra canlı yeniden ortaya çıkacak ve insanlar onu göreceklerdir. Yine Vallahi biz onu gördük, diyeceklerdir. Haber yöneticiye ulaşacak, onu aratacak fakat hiçbir şey göremeyecektir. Bunun üzerine yönetici, Onun ortaya çıktığı söylenen olay gerçekleştiğinde ben de orada olacağım, diyecektir. Huzeyfe, bu olay sırasında öldürmelerin de meydana geleceğini anlattı. Ardından canlı ortaya çıkacaktır. İnsanlar onu gördüklerinde namaz kılmak için mescide gireceklerdir. Canlı yanlarına gelerek, Şimdi mi namaz kılıyorsunuz? diyecektir. Sonra kâfirin burnuna bir işaret koyacak, Müslümanın alnını ise parlak bir iz bırakacak şekilde sıvazlayacaktır. Bundan sonra insanlar bir süre yaşayacaklar ve birbirlerine, Ey mümin! ve Ey kâfir! diye hitap edeceklerdir.
Kâsım bize anlattı; ona Hüseyin, ona Osman b. Matar, ona Ebû Uyeyne’nin azatlısı Vâsıl, ona Ebü’t-Tufeyl, ona da Huzeyfe rivayet etmiştir. Ayrıca Ebû Süfyân, Ma‘mer aracılığıyla Kays b. Sa‘d’dan, o da Ebü’t-Tufeyl aracılığıyla Huzeyfe b. Esîd’den, Kendileri için yerden bir canlı çıkarırız; bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Bu canlının üç kez ortaya çıkışı olacaktır. İlkinde çöllerin birinde ortaya çıkacak, sonra gizlenecektir. İkincisinde yöneticilerin kan döktüğü bazı yerleşim yerlerinden birinde ortaya çıkacak, ardından yine gizlenecektir. İnsanlar mescitlerin en şereflisinde, en büyüğünde ve en üstününde bulundukları sırada birdenbire yer altlarından yükselip sarsılacaktır. Bunun üzerine insanlar kaçışmaya başlayacaklardır. Ancak müminlerden bir topluluk orada kalacak ve Bizi Allah’tan hiçbir şey kurtaramaz, diyeceklerdir. Bunun üzerine canlı onların karşısına çıkacak ve yüzlerini parlak bir yıldız gibi aydınlatacaktır. Ardından uzaklaşıp gidecektir. Onu arayan kimse kendisine yetişemeyecek, ondan kaçan kimse de kurtulamayacaktır. Canlı, namaz kılmakta olan bir adamın yanına gelecektir. Adam, Vallahi ben namaz kılanlardan değildim, diyecektir. Sonra canlıya dönecek, canlı da onun burnuna işaret koyacaktır. Huzeyfe şöyle devam etmiştir: Canlı müminin yüzünü aydınlatacak, kâfirin burnuna ise işaret koyacaktır. Biz, O gün insanlar nasıl yaşayacaklar? diye sorduk. Huzeyfe şöyle cevap verdi: Evlerinde komşu, mallarında ortak ve yolculuklarında arkadaş olarak yaşayacaklardır.
Ebû Sâib bana anlattı; ona İbn Fudayl, ona Velîd b. Cümey‘, ona Abdülmelik b. Muğîre, ona Abdurrahman b. Beylemânî, ona da İbn Ömer şöyle rivayet etmiştir: İnsanlar geceyi Cem‘ denilen yere doğru yolculuk ederek geçireceklerdir. Yeryüzü canlısı da gece boyunca onlarla birlikte ilerleyecektir. Sabah olduğunda canlı, başı ve kuyruğuyla onlara işaret koymuş olacaktır. Hiçbir mümin kalmayacak ki onu sıvazlamamış olsun; hiçbir kâfir ve münafık kalmayacak ki ona vurup işaret koymamış olsun.
Mücâhid b. Mûsâ bize anlattı; ona Yezîd, ona Hayberî, ona Hayyân b. Umeyr, ona da Hassân b. Hamsa şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Amr’ın şöyle söylediğini işittim: İsteseydim şu iki ayakkabımı giyer ve oturmak için yere değmeden, canlının arasından çıkacağı taşların bulunduğu yere kadar giderdim. Sanki onu hacı kafilelerinden birinin hemen arkasından çıkmış gibi görüyorum. Hassân şöyle devam etmiştir: Bundan sonra her hac yaptığımda, onun bizim hemen arkamızdan çıkmasından korktum.
Amr b. Abdülhamîd el-Âmülî bize anlattı; ona Ebû Üsâme, ona Hişâm, ona Kays b. Sa‘d, ona da Atâ şöyle rivayet etmiştir: Evi Safâ tepesine yakın olan Abdullah b. Amr’ı gördüm. Ayakta dururken bir ayağını kaldırdı ve şöyle dedi: İsteseydim bu ayağımı, canlının çıkacağı yere koyuncaya kadar yere indirmezdim.
İsâm b. Ravvâd b. Cerrâh bize anlattı; ona babası, ona Süfyân b. Saîd es-Sevrî, ona Mansûr b. Mu‘temir, ona da Rib‘î b. Hırâş şöyle rivayet etmiştir: Huzeyfe b. Yemân’ın şöyle söylediğini işittim: Allah’ın elçisi yeryüzü canlısından söz etti. Bunun üzerine ben, Ey Allah’ın elçisi! Bu canlı nereden çıkacak? diye sordum. Şöyle cevap verdi:
Allah katında en büyük saygınlığa sahip mescitten çıkacaktır. Îsâ, Müslümanlarla birlikte Kâbe’yi tavaf ettiği sırada, yer altlarında bir kandilin sallanması gibi sarsılacak ve Safâ tepesi sa‘y yapılan yere bakan tarafından yarılacaktır. Canlı Safâ’dan çıkacaktır. İlk görünen kısmı başı olacaktır. Vücudu çeşitli renk ve desenlerle kaplı olacak, üzerinde kıllar ve tüyler bulunacaktır. Onu arayan kimse kendisine yetişemeyecek, ondan kaçan kimse de kurtulamayacaktır. İnsanları mümin veya kâfir olarak işaretleyecektir. Müminin yüzünü parlak bir yıldız gibi bırakacak ve iki gözünün arasına Mümin yazacaktır. Kâfirin ise iki gözünün arasına siyah bir nokta koyacak ve Kâfir yazacaktır.
Kâsım bize anlattı; ona Hüseyin, ona Ebü’l-Hüseyin, ona Hammâd b. Seleme, ona Ali b. Zeyd b. Cüd‘ân, ona Evs b. Hâlid, ona da Ebû Hüreyre, Allah’ın elçisinin şöyle söylediğini rivayet etmiştir:
Yeryüzü canlısı ortaya çıkacaktır. Yanında Süleyman’ın mührü ve Mûsâ’nın asası bulunacaktır. Asayla müminin yüzünü parlatacak, mühürle de kâfirin burnuna damga vuracaktır. Öyle ki aynı evde yaşayan insanlar bir araya geldiklerinde biri diğerine, Ey mümin! diyecek, bir başkası da diğerine, Ey kâfir! diyecektir.
Hüseyin şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebû Süfyân, ona Ma‘mer, ona da Katâde şöyle söylemiştir: Bu canlı, üzerinde ince kıllar ve tüyler bulunan, dört ayaklı bir canlıdır. Tihâme vadilerinden birinde ortaya çıkacaktır. Katâde şöyle devam etmiştir: Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Canlı, kâfirin yüzüne siyah bir nokta koyacaktır. Bu nokta yüzüne yayılacak ve sonunda bütün yüzü kararacaktır. Müminin yüzüne ise beyaz bir nokta koyacaktır. Bu nokta da yüzüne yayılacak ve sonunda bütün yüzü beyazlaşacaktır. Böylece aynı evin insanları sofraya oturduklarında mümini kâfirden ayırt edeceklerdir. Çarşılarda alışveriş yaparken de mümini kâfirden tanıyacaklardır.
İbn Abdurrahîm el-Berkî bana anlattı; ona İbn Ebî Meryem, ona İbn Lehîa ve Yahyâ b. Eyyûb, onlara İbnü’l-Hâd, ona Ömer b. Hakem şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Amr’ın şöyle söylediğini işittim: Canlı, bir dağ geçidinden çıkacaktır. Başı bulutlara değecek, ayakları ise henüz yerden tamamen çıkmamış olacaktır. Namaz kılmakta olan bir insanın yanından geçecek ve ona, Senin namazla ne işin var? diyecektir. Ardından burnuna işaret koyacaktır.
Sâlih b. Mismâr bize anlattı; ona İbn Ebî Fudeyk, ona Yezîd b. İyâz, ona da Muhammed b. İshak, Abdullah b. Amr’dan kendisine şu rivayetin ulaştığını bildirmiştir: Yeryüzü canlısı ortaya çıkacaktır. Yanında Süleyman’ın mührü ve Mûsâ’nın asası bulunacaktır. Kâfirin iki gözünün arasına Süleyman’ın mührüyle damga vuracak, müminin yüzünü ise Mûsâ’nın asasıyla sıvazlayacak ve yüzü beyazlaşacaktır.
Kıraat âlimleri, Bu canlı onlarla konuşur ifadesinin okunuşunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Çeşitli şehirlerin kıraat âlimlerinin çoğunluğu bu ifadeyi tukellimuhum şeklinde, tâ harfini ötreli ve lâm harfini şeddeli okuyarak aktarmışlardır. Bu okuyuşun anlamı, Onlara haber verir ve onlarla konuşur, demektir. Ebû Zür‘a b. Amr ise ifadeyi teklimuhum şeklinde, tâ harfini üstünlü ve lâm harfini şeddesiz okuyarak aktarmıştır. Bu okuyuşun anlamı, Onları işaretler veya damgalar, demektir. Bana göre bu konuda çeşitli şehirlerin kıraat âlimlerinin benimsediği okuyuş dışında başka bir okuyuşu uygun görmek mümkün değildir.
Tefsir âlimleri de bu konuda bizim açıkladığımıza benzer görüşler bildirmişlerdir. Bu görüşü benimseyenlerin rivayetleri şöyledir: Ali bize anlattı; ona Ebû Sâlih, ona Muâviye, ona Ali, ona da İbn Abbas, Kendileri için yerden bir canlı çıkarırız; bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle söylemiştir: Onlarla konuşur ve kendilerine haber verir. Bişr bize anlattı; ona Yezîd, ona Saîd, ona da Katâde, Kendileri için yerden bir canlı çıkarırız; bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Bazı kıraatlerde bu ifade, Onlara haber verir, şeklindedir. Canlı onlara, İnsanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı, diyecektir. Kâsım bize anlattı; ona Hüseyin, ona Haccâc, ona İbn Cüreyc, ona Atâ el-Horasânî, ona da İbn Abbas, Bu canlı onlarla konuşur ifadesi hakkında şöyle söylemiştir: Canlının konuşması, insanlara, İnsanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı, diye haber vermesidir.
İnsanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı ifadesinin okunuşunda da kıraat âlimleri arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır. Hicaz, Basra ve Şam kıraat âlimlerinin çoğunluğu bu ifadeyi inne’n-nâse şeklinde, inne kelimesinin elif harfini esreli okuyarak aktarmışlardır. Bu okuyuşta ifade, insanların Allah’ın ayetlerine kesin olarak inanmadıklarını bildiren bağımsız bir haber cümlesi olarak başlamaktadır. Ancak bu kıraat âlimleri inne kelimesini esreli okusalar da cümle, canlının konuşmasının içeriğini kapsamaktadır.
Kûfeli kıraat âlimlerinin çoğunluğu ile Basralı kıraat âlimlerinin bir kısmı ise ifadeyi enne’n-nâse kânû şeklinde, enne kelimesinin elif harfini üstünlü okuyarak aktarmışlardır. Bu okuyuşun anlamı, Canlı onlarla, insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıkları hakkında konuşur, demektir. Böylece enne ile başlayan ifade, konuşma fiilinin kendisine yöneldiği unsur olduğu için mansub konumunda bulunur.
Bu konuda doğru olan görüş, her iki okuyuşun da anlam bakımından birbirine yakın ve çeşitli şehirlerin kıraat âlimleri arasında yaygın olduğudur. Dolayısıyla bunlardan hangisiyle okursa okusun, okuyucu doğru okumuş olur.
Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…