Müsakat ve müzaraa akdinde ileri sürülen fasit şartlar iki kısma ayrılır:
Birincisi: Mal sahibi ve işçiden her birisinin payının meçhul oluşuna kapı aralayan şeyin baş göstermesi… Mesela bir tarafa filan yerin tarımı şart koşulurken, diğerine de başka yerin tarımını şart koşmak. Veya ırmak ve dere üzere ya münferit olarak veya payı ile birlikte icra edilmesini şart koşmak. Yahut taraflardan birisine meçhul bir payı, malum dirhemleri, muayyen kafez ölçüsüyle veyahut suyu akıtma şekliyle sularsa şu kadar alır, bir külfete binaen sulamışsa şu kadar alır, şeklinde şart koşacak olursa, bu durumda akit fasit olur. Çünkü üzerinde akdedilen şey meçhullüğe götürmüş olur.
İkincisi: Kar’ın meçhullüğüne götürmemesini şart koşmak… Mesela mal sahibinin kendisiyle beraber çalışması yahut işçinin başka bir işte çalışması… Peki, bu müsakat ve müzaraa akdini ifsat eder mi? Bunda alışveriş ve mudarebe konusunda öne sürülen fasit şartlar üzere binaen iki görüş yer almaktadır.
Şayet bir kimse, arazi üzerinde tarım ve ziraat icra etmek için arazi sahibine tohumu verirse, her ikisi arasında baş gösterecek mahsül noktasında ortak olurlarsa bu fasit olur. Çünkü tohum, arazi sahibi tarafından verilmeyeceği gibi işçi tarafından da verilmez. Söz konusu olan o tarım ve ziraat tohum sahibine ait olur, arazinin ve emeğin ücreti de ona aittir.
Arazi sahibi, adama: “Ben araziyi kendi tohumumla ve işçilerimle ekiyorum ve bakımını da icra ediyorum. Arazinin sulanması ise senin suyunla olsun ve tarla aramızda ortak olsun.” derse, bunun hakkında iki görüş gelmiştir:
1) Bu, sahih olmaz. Çünkü müzaraa konusuna bakarsak, taraflardan birisi arazisi ile, diğeri de emeği ile ortak olurlar. Suyu veren kişinin arazide bir ortaklığı olmaz, emeği ve tohumu da olmaz. Çünkü su ne satılır ne de kiraya verilir. Durum böyle iken bununla müzaraa nasıl sahih olsun?
2) Sahih olur. Çünkü su; ziraat konusunda başlıca ihtiyaç duyulan bir şey olduğundan, arazi ve emek konusunda olduğu gibi taraflardan birisinin bunu ortaya koyması caizdir.
el-Muvaffak şöyle der: Birinci görüş daha doğrudur. Çünkü -zikrettiğimiz üzere- bunun bir nassa dayanağı olmadığı gibi bu anlama gelecek bir bağı da yoktur.
Şayet biri arazi ile, diğeri tohumu ve bir diğeri de emeğini ortaya koyan üç kişi olurlarsa, Yüce Allah’ın kendilerine rızık olarak takdir ettiği üzere işe koyulsalar, bu akit de fasit olur. Çünkü müzaraa konusuna bakarsak, söz konusu tohumun arazi sahibinden yahut işçiden olması gerekmektedir. Halbuki burada ikisinden birisi bu kapsamda bulunmamaktadır, şirket/ortak olmamış sayılırlar. Zira şirket semenler ile gerçekleşir. Eğer ticaret malları ile olacaksa, o zaman malum olmasına itibar edilir. Oysa burada bununla alakalı bir şey yoktur. Bunun yanında kira da sayılmaz. Çünkü kira, malum süre içerisinde malum ivaz karşılığında gerçekleşir.
Bunu, İmam Malik, İmam Şafii ve rey ashabı söylemiştir. Buna göre tarla, tohum sahibine ait olur. Çünkü malının nema bulması demektir, (diğer) iki arkadaşı ise ecr-i misli alırlar. Zira o ikisi de belirlenmiş söz konusu işin teslimine müdahil olmuşlardır. Teslim etmiş olmazlarsa, bu takdirde bedeline avdet eder.
Bunu ise İmam Şafii ile Ebu Sevr ifade etmiştir. Rey ashabı ise bu durumda fazlasıyla tasadduk edeceğini söylemişlerdir. el-Muvaffak ise şöyle der: Doğrusu, nemanın, tohum sahibine ait olduğudur. Diğer malında olduğu gibi ona tasadduk edilmesi de gerekli değildir.
Arazi, eğer üç kişiye ait olur, kendi tohumları ile ekilir, hayvanları ve yardımcı ameleleri vasıtasıyla bakımı yapılır ve Yüce Allah’ın kendilerine bundan çıkardıkları malları noktasında ortak olurlarsa, bu caiz olur.
Bunu, İmam Malik, İmam Şafii ve Ebu Sevr söylemiştir. el-Muvaffak şöyle demiştir: Bunda bir ihtilafın olduğunu bilmiyoruz. Çünkü ortaklardan biri diğerleri hakkında bir fazlalığı teklif etmiş değildir.