Hata iki kısımdır:
Birincisi: Öldürme kasdı ve hedefi olmadığı halde adamın elindeki bir aletle, silahla vb. bir eylemde bulunması sonucu onun birine isabet edip öldürmesidir. Mesela bir hayvanı avlayacak yerde yahut bir hedefe odaklandığında (hataen) onun bir insana isabet etmesi ve onu öldürmüş olması.
İbn Münzir der ki: Kendilerinden ilim aldığım her bir âlim, hataen öldürmenin bir kimsenin bir şey (ok, silah vb.) atarken onun başkasına isabet etmesi demek olduğu hususunda icma etmişlerdir. Onların bu hususta ihtilaf ettiklerini ise bilmiyorum.
el-Muvaffak ise şöyle demiştir: Bu, hata ile yapılan kısmı oluşturur; dolayısıyla akile üzerine diyet ödemesi ve bildiğimiz kadarıyla katilin malından da kefaretin verileceği hususunda ihtilafın olduğunu bilmiyorum. Nitekim diyetin ve kefaretin vacip oluş temeli, Yüce Allah’ın şu buyruğudur: “Hata ile bir mümini öldüren kimsenin, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gereklidir. Meğer ki ölünün ailesi o diyeti bağışlamış ola…” (Nisa Suresi 92)
Hata ile öldürmenin ikinci kısmı: Müslüman olduğu halde darü’l-harpte kâfir diye sandığı birisini öldürmesi. Kuşkusuz bunun hata ve yanlışlıkla öldürülmüş olduğunda şüphe yoktur; o vakit bundan dolayı kısas da gerekmez. Ancak bundan sebep diyet de verilmez, kefaret de verilmez. Bunu, Evzai, Sevri, Ebu Sevr ve Ebu Hanife söylemiştir. Çünkü Allah-u Teala buyurur ki: “Eğer öldürülen mümin olduğu halde, size düşman olan bir toplumdan ise mümin bir köle azad etmek lazımdır.” (Nisa Suresi 92) Ayette diyet zikredilmemiştir; zira öncesinde ve sonrasında diyetin zikredilmemiş olması, yine bu durumda diyeti vermenin vacip olmayacağını açıkça göstermektedir.
İmam Ahmed’den gelen başka bir görüşte ise o vakit diyet de, kefaret de vacip olur. Bu, İmam Malik ve İmam Şafii’nin kavlini oluşturmaktadır. Bu minvalde Allah-u Teala şöyle buyurur: “Hata ile bir mümini öldüren kimsenin, mümin bir köle azad etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gereklidir.” (Nisa Suresi 92)
Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ise şöyle buyurmuştur: “Dikkat ediniz! Şüphesiz kamçı ve sopa ile olan kasde benzeyen hataen öldürmenin diyeti yüz devedir…”
Şöyle cevap verilmiştir: Bir defa bu kısım için münferit olarak zikrettikleri şeyler, ileri sürdükleri ayet-i kerimenin genel manasına dahil olmayacağına delalet eder. Bir de onların rivayette bulundukları hadisin umumi manasından da bu tahsis edilmiştir.