Kim o gün, savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında, onlara arkasını dönerse Allah’ın gazabına uğramış olur; onun varacağı yer cehennemdir ve orası ne kötü varış yeridir.
Okunuşu ve Kelime Anlamı
Ve men yuvellihim (kim onlara dönerse) yevmeizin (o gün) dubureh (arkasını) illa (ancak) muteharrifen (taktik yapan) li kıtalin (savaş için) ev (veya) mutehayyizen (katılan) ila fietin (bir topluluğa) fekad bae (kesinlikle dönmüştür) bi gadabin (bir gazap ile) minallah (Allah’tan) ve me’vahu (ve barınağı) cehennem (cehennemdir) ve bi’sel masir (ne kötü dönüş yeridir)
Mukatil Tefsiri
Kim o gün, savaşmak için bir tarafa çekilmek dışında onlara arkasını dönerse; yani yeniden saldırmak için geri dönmeyi isteyerek geri çekilirse yahut bir topluluğa katılırsa, yani Peygamber’in safına katılırsa, Allah’ın gazabına uğramış olur; yani Allah’ın gazabını hak etmiş olur; onun varacağı yer cehennemdir, yani dönüş yeri cehennemdir ve orası ne kötü varış yeridir.
Taberi Tefsiri
Kim o gün onlara arkasını dönerse, yani sizden kim sırtını onlara çevirirse, ancak savaş için bir tarafa çekilmek dışında; yani düşmanının bir açığını bulup vurabilmek için geri çekiliyor görünerek onu üzerine çekmek ve ardından tekrar saldırmak niyetiyle olursa başka. Yahut bir topluluğa katılmak dışında; yani sırtını onlara, müminlerden bir topluluğun bulunduğu tarafa çekerek onların safına katılmak, onlarla birlikte yeniden düşmana dönmek ve savaşmak üzere yönelirse başka. Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize yakın şeyler söylemiştir. Bunu söyleyenlerin zikri şöyledir: İbn Vekî bize rivayet etti ve dedi ki: Ebû Hâlid el-Ahmer bize Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan Savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında sözü hakkında rivayet etti; Dahhâk şöyle dedi: Savaş için bir tarafa çekilen, arkadaşlarının önüne geçip düşmanda bir açık görerek onu vurmak isteyen kimsedir. Bir topluluğa katılan ise Peygamber’e ve ashabına doğru kaçan kimsedir; bugün de emîrine veya arkadaşlarına doğru kaçan kimse böyledir. Dahhâk şöyle dedi: Bu, Allah’ın Muhammed’in ashabına kaçmamaları için yönelttiği bir tehditti; onların sığınacak topluluğu yalnızca Peygamber idi. Muhammed b. Hüseyin bana rivayet etti ve dedi ki: Ahmed b. Mufaddal bize rivayet etti ve dedi ki: Esbât bize Süddî’den Kim o gün onlara arkasını dönerse, ancak savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında sözü hakkında rivayet etti; Süddî şöyle dedi: Savaş için bir tarafa çekilen, geri dönmeyi isteyen ve geri çekiliyor görünerek düşmanı üzerine çekendir. Bir topluluğa katılan ise imama ve onun ordusuna katılan kimsedir; eğer düşmana tekrar saldırdığı hâlde onlara güç yetiremezse orduya katılır. İnsanların sayısı ne kadar çok olursa olsun imamdan yüz çevirip kaçmaları mazur görülmez.
İlim ehli, Allah’ın Kim o gün onlara arkasını dönerse, ancak savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında, Allah’ın gazabına uğramış olur ve onun varacağı yer cehennemdir hükmünün yalnızca Bedir ehline mi mahsus olduğu yoksa bütün müminler hakkında mı geçerli bulunduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Bir topluluk bunun yalnızca Bedir ehline mahsus olduğunu söylemiştir; çünkü onların Resulullah’ı düşmanıyla baş başa bırakıp ondan kaçmaları caiz değildi, fakat bugün insanlar için geri çekilme mümkündür. Bunu söyleyenlerin zikri şöyledir: Muhammed b. Müsenna bize rivayet etti ve dedi ki: Abdüla‘lâ bize rivayet etti ve dedi ki: Dâvûd bize Ebû Nadre’den Allah’ın Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Ebû Nadre şöyle dedi: Bu Bedir günü hakkındaydı; onların başka bir tarafa çekilmeleri mümkün değildi, biri çekilseydi ancak bana doğru çekilmiş olurdu. Ebû Mûsâ dedi ki: Yani müşriklere doğru. İshak b. Şâhîn bize rivayet etti ve dedi ki: Hâlid bize Dâvûd’dan, o da Ebû Nadre’den, o da Ebû Saîd’den Allah’ın Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; sonra bunun benzerini zikretti, ancak şöyle dedi: Eğer geri çekilselerdi müşriklere doğru çekilmiş olurlardı; çünkü o gün yeryüzünde onlardan başka Müslüman yoktu. Humeyd b. Mes‘ade bize rivayet etti ve dedi ki: Bişr b. Mufaddal bize rivayet etti ve dedi ki: Dâvûd bize Ebû Nadre’den, o da Ebû Saîd’den rivayet etti; Ebû Saîd şöyle dedi: Kim o gün onlara arkasını dönerse ayeti Bedir günü hakkında indirildi. İbnü’l-Müsenna ve Ali b. Müslim et-Tûsî bize rivayet ettiler. İbnü’l-Müsenna dedi ki: Abdüssamed bana rivayet etti. Ali ise dedi ki: Abdüssamed bize rivayet etti ve dedi ki: Şu‘be bize Dâvûd’dan, yani İbn Ebî Hind’den, o da Ebû Nadre’den, o da Ebû Saîd’den Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Ebû Saîd şöyle dedi: Bedir günü hakkındadır. Ebû Mûsâ dedi ki: Bana bildirildiğine göre Gunder’in kitabında bu hadis Dâvûd’dan, o da Şa‘bî’den, o da Ebû Saîd’den şeklindedir. Ahmed b. Muhammed et-Tûsî bize rivayet etti ve dedi ki: Ali b. Âsım bize Dâvûd b. Ebî Hind’den, o da Ebû Nadre’den, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet etti; Ebû Saîd şöyle dedi: Bu yalnızca Bedir günü hakkındaydı; o zaman Müslümanların Resulullah’tan başka sığınacak bir topluluğu yoktu. Bundan sonra ise Müslümanların bir kısmı diğer kısmı için sığınılacak topluluktur. İbn Vekî bize rivayet etti ve dedi ki: Abdüla‘lâ bize rivayet etti ve dedi ki: Dâvûd bize Ebû Nadre’den Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Ebû Nadre şöyle dedi: Bu ayet Bedir ehli hakkında indirildi. Ya‘kūb bize rivayet etti ve dedi ki: İbn Uleyye bize İbn Avn’dan rivayet etti; İbn Avn şöyle dedi: Nâfi‘ye Kim o gün onlara arkasını dönerse ayetinin yalnız o güne mi ait olduğunu yoksa daha sonra da geçerli olup olmadığını soran bir mektup yazdım. Bana şöyle yazdı: Bu yalnızca Bedir günü hakkındaydı. Ali b. Sehl bize rivayet etti ve dedi ki: Zeyd bize Süfyân’dan, o da Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan rivayet etti; Dahhâk şöyle dedi: Kaçmanın hükmü yalnız Bedir günü böyleydi; çünkü sığınacak başka yerleri yoktu. Bugün ise durum böyle değildir. İbn Vekî bize rivayet etti ve dedi ki: Babam bize Rebî‘den, o da Hasan’dan Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Hasan şöyle dedi: Bu yalnızca Bedir gününe mahsustu, savaş meydanından kaçmak büyük günahlardan değildir. İbn Vekî dedi ki: Babam bize Süfyân’dan, o da bir adamdan, o da Dahhâk’tan Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Dahhâk şöyle dedi: Bu yalnızca Bedir gününe mahsustu. İbn Vekî dedi ki: Rûh b. Ubâde bize Habîb b. Şehîd’den, o da Hasan’dan Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Hasan şöyle dedi: Bu ayet Bedir ehli hakkında indirildi. Bişr b. Muâz bize rivayet etti ve dedi ki: Yezîd bize rivayet etti ve dedi ki: Saîd bize Katâde’den Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Katâde şöyle dedi: Bu Bedir günü hakkındaydı. Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Süveyd bize rivayet etti ve dedi ki: İbnü’l-Mübârek bize Mübârek b. Fudâle’den, o da Hasan’dan Kim o gün onlara arkasını dönerse sözü hakkında rivayet etti; Hasan şöyle dedi: Bu Bedir günü hakkındaydı. Bugün ise bir topluluğa veya bir şehre çekilirse, sanırım şöyle dedi: bunda bir sakınca yoktur. Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Kabîsa b. Ukbe bize rivayet etti ve dedi ki: Süfyân bize İbn Avn’dan rivayet etti; İbn Avn şöyle dedi: Nâfi‘ye Kim o gün onlara arkasını dönerse ayetini sordum. O şöyle dedi: Bu yalnızca Bedir günü hakkındadır. Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Süveyd b. Nasr bize rivayet etti ve dedi ki: İbnü’l-Mübârek bize İbn Lehîa’dan rivayet etti ve dedi ki: Yezîd b. Ebî Habîb bana rivayet etti ve şöyle dedi: Allah Bedir günü kaçan kimseye ateşi vacip kıldı ve Kim o gün onlara arkasını dönerse, ancak savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında, Allah’ın gazabına uğramış olur, buyurdu. Sonra bundan sonra Uhud günü olduğunda şöyle buyurdu: Şeytan onları ancak kazandıkları bazı şeyler sebebiyle kaydırmıştı; fakat Allah onları affetti. (Âl-i İmrân 155) Sonra bundan yedi yıl sonra Huneyn oldu ve Allah şöyle buyurdu: Sonra arkanızı dönüp kaçtınız; sonra bunun ardından Allah dilediğinin tövbesini kabul eder. (Tevbe 25-27) Ya‘kūb bana rivayet etti ve dedi ki: İbn Uleyye bize rivayet etti ve dedi ki: İbn Avn bize Muhammed’den rivayet etti ki Ebû Ubeyd’in öldürüldüğü haberi Ömer’e ulaştığında şöyle dedi: Eğer bana doğru çekilmiş olsaydı ben onun sığınacağı topluluk olurdum. Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Süveyd bize rivayet etti ve dedi ki: İbnü’l-Mübârek bize Cerîr b. Hâzim’den rivayet etti ve dedi ki: Kays b. Sa‘d bana rivayet etti; Kays şöyle dedi: Atâ b. Ebî Rebâh’a Kim o gün onlara arkasını dönerse ayetini sordum. O şöyle dedi: Bu ayet Enfâl suresindeki Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık bulunduğunu bildi; eğer sizden sabırlı yüz kişi bulunursa iki yüz kişiye galip gelirler ayetiyle neshedilmiştir. (Enfâl 66) Atâ şöyle dedi: Bir topluluğun kendi sayısının iki katından kaçması caiz değildir. Önceki hükmü bu sayı dışında bu ayet neshetti. Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Süveyd bize rivayet etti ve dedi ki: İbnü’l-Mübârek bize Süleyman et-Teymî’den, o da Ebû Osman’dan rivayet etti; Ebû Osman şöyle dedi: Ebû Ubeyd öldürüldüğü zaman haber Ömer’e ulaştı ve Ömer şöyle dedi: Ey insanlar, ben sizin sığınacağınız topluluğum. İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer, Süfyân es-Sevrî ve İbn Uyeyne’den, onlar da İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den rivayet etti; Mücâhid şöyle dedi: Ömer şöyle dedi: Ben her Müslümanın sığınacağı topluluğum.
Başkaları ise bu ayetin hükmünün, düşman karşısından bozguna uğrayarak kaçan herkes hakkında genel olduğunu söylemiştir. Bunu söyleyenlerin zikri şöyledir: Müsenna bana rivayet etti ve dedi ki: Abdullah b. Sâlih bize rivayet etti ve dedi ki: Muâviye bana Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbas’tan rivayet etti; İbn Abbas şöyle dedi: Büyük günahların en büyüğü Allah’a ortak koşmak ve savaş meydanından kaçmaktır; çünkü yüce Allah şöyle buyuruyor: Kim o gün onlara arkasını dönerse… Allah’ın gazabına uğramış olur; onun varacağı yer cehennemdir ve orası ne kötü varış yeridir. (Enfâl 16)
Bana göre bu ayet hakkında iki yorumdan doğruya en uygun olanı, onun hükmünün muhkem olduğunu, ayetin Bedir ehli hakkında indiğini fakat hükmünün bütün müminler hakkında geçerli bulunduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Allah, müminlere düşmanla karşılaştıkları zaman bozguna uğrayarak onlara sırtlarını dönmelerini haram kılmıştır; ancak savaşta taktik gereği bir tarafa çekilmek veya İslam yurdunda nerede bulunursa bulunsun müminlerden bir topluluğa katılmak bunun dışındadır. Savaşmak üzere karşı karşıya geldikten sonra, Allah’ın geri çekilmeyi mubah kıldığı bu iki niyetten biri olmaksızın sırtını dönerek kaçan kimse, Allah’ın tehdidini hak etmiş olur; ancak Allah lütfuyla onu affederse başka. Bunun muhkem ve neshedilmemiş olduğunu söylememizin sebebi, bu kitabımızın ve başka kitaplarımızın birçok yerinde açıkladığımız üzere, bir ayetin hükmünü neshe hamletmek mümkün olmadığı hâlde başka bir açıklama imkânı bulunuyorsa, kesin olarak teslim olunması gereken bir haber veya aklî bir delil bulunmaksızın onun neshedildiğine hükmetmenin caiz olmamasıdır. Allah’ın Kim o gün onlara arkasını dönerse, ancak savaş için bir tarafa çekilmek veya bir topluluğa katılmak dışında sözünün hükmünün neshedildiğini gösteren bu iki türden hiçbir delil yoktur. (Enfâl 16)
Allah’ın Allah’ın gazabına uğramış olur sözüne gelince, bunun anlamı Allah’ın gazabıyla geri dönmüş olur demektir. Onun varacağı yer cehennemdir sözü, kıyamet günü ahirette varıp ulaşacağı yer cehennemdir demektir. Orası ne kötü varış yeridir sözü ise onun dönüp varacağı yer ne kötü bir yerdir, anlamındadır.
Hz.Ateist Tefsiri
Henüz eklenmedi…