Şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız. Oraya gireceksiniz.
Diyanet Vakfı
Siz ve Allahın dışında taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız. Siz oraya gireceksiniz.
Kurtubi Tefsiri
Gerçekten siz de, Allah’tan başka taptıklarınız da cehennemin odunusunuz. Sîz oraya gireceksiniz.
Bu âyete dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:
1- Âyetin Nüzul Sebebi:
“Gerçekten siz de, Allah’tan başka taptıklarınız da…” âyeti hakkında İbn Abbâs dedi ki: Bir âyet var ki, insanlar onun hakkında bana soru sormuyorlar. Onu bildiklerinden dolayı mı, yoksa bilmediklerinden dolayı mı ona dair soru sormuyorlar, bilmiyorum. Ona: Bu hangisidir? diye sorulunca; O:
“Gerçekten siz de, Allah’tan başka taptıklarınız da cehennemin odunusunuz. Siz oraya gireceksiniz” âyeti nazil olunca bu Kureyş kâfirlerine ağır geldi ve: Bu bizim ilâhlarımıza sövdü diyerek, İbnu’z-Zibâri’ye gidip durumu haber verdiler. O da: Ben orada olsaydım, ona cevap verirdim, dedi. Ne diyecektin, diye sordular: Ona şöyle derdim: İşte hristiyanlar Mesih’e ibadet ettiler, yahudiler de Üzeyr’e ibadet etmektedirler. Acaba bunların ikisi de cehennemin udunu mudurlar? Kureyşliler onun bu sözünü beğendi ve böylelikle Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)ın buna bir cevap veremeyeceği kanaatine sahip oldular. Bunun üzerine yüce Allah da şöyle buyurdu:
“Şüphesiz kendileri için daha önceden tarafımızdan iyilik takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzaklaştırılmışlardır” (el-Enbiyâ, 21/101) âyetini indirdi. Yine onun hakkında:
“Meryem oğlu bir misal olarak verilince” (ez-Zuhruf 43/5Ğ) -ki burada İbnu’z-Zibarî kastedilmektedir.-
“Hemen senin kavmin bundan dolayı bağrışıp çağrışmaya koyuldu.” (ez-Zuhruf, 43/57) âyeti indi. Suyûtî, ed-Durru’l-Mensûr, V, 679-680. Anlam itibariyle aynı olmakla birlikte, İbnu’z-Zibari sözkonusu edilmeksizin: Müsned, I, 317-318. İleride buna dair açıklamalar (belirtilen âyetin tefsirinde) gelecektir.
2- Umum İfade Eden Sigalar (kipler):
Bu âyet-i kerîme umum sığalarını kabul etmeye ve onun özel bir takım sığalarının bulunduğuna dair aslî bir dayanak teşkil etmektedir. Umuma delâlet eden belli bir takım sığalar yoktur, diyenlerin kanaatlerinin aksine bu böyledir. Bu ve diğer âyet-i kerimelerin delâleti dolayısıyla varılan kanaat yanlıştır. İşte Abdullah b. ez-Ziba’rî cahiliye döneminde “mâ (şey)” edatından bütün ibadet edilen varlıkların kastedildiğini anlamıştı. Fasih Araplar ve beliğ konuşan Kureyşliler de onun bu kanaatini uygun bulmuşlardı. Eğer bu lâfız umum ifade eden bir lâfız olmasaydı, bundan istisna yapılması sahih olmazdı. Bu ise uygulamada fiilen görülen bir husustur. O halde bu edat, umum ifade eden bir edattır ve bu açıkça görülmektedir.
3- Cehennemin Odunları:
“Hasab: Odun” anlamındaki kelime genel olarak “sad” ile okunmuştur. Yani, ey kâfirler topluluğu! Sizler ve Allah’tan başka kendilerine ibadet edindiğiniz putlar cehennemin yakıtısınız. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır. Mücahid, İkrime ve Katade de “odunudurlar” diye açıklamışlardır, Ali b. Ebî Tâlib ve Âişe (Allah ikisinden de razı olsun) bu kelimeyi “hatab” şeklinde “ti” ile okumuşlardır. İbn Abbâs bunu “dat” harfi ile okumuştur. el-Ferrâ’ der ki: Bununla “hasab”ı kastetmektedir. Çünkü bize nakledildiğine göre noktalı olarak “el-hadab” kelimesi Yemenlilerin şivesinde “el-hatab (odun)” demektir. Ateşin kendisi ile tutuşturulduğu ve kendisi ile yakıldığı her bir şeye de denilir. Bunu el-Cevherî nakletmektedir. Ateş yakılan ocağa da -aynı kökten olmak üzere-: “Mihdab” denilir.
Ebû Ubeyde yüce Allah’ın: “Cehennemin odunu” âyeti hakkında şöyle demektedir: Ateşe her ne atarsan, onunla ateşi yakmış olursun.
Bu âyet-i kerimeden açıkça anlaşıldığına göre kâfir olan insanlar ve onların tapındıkları putlar cehenneme odundurlar. Bu âyet-i kerîmenin bir benzeri de yüce Allah’ın şu âyetidir:
“O halde yakıtı insanlarla taşlar olan… o ateşten sakının.” (el-Bakara, 2/24) Taşlardan maksadın kibrit taşı olduğu ‘da söylenmiştir. Nitekim daha önce el-Bakara Sûresi’nde (2/24. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır. Ayrıca ateşin putlar için azap da ceza da olmayacağı orada belirtilmiştir. Çünkü kendileri bir günah İşlememişlerdir, fakat bu onlara ibadet edenlere bir azap olacaktır. Evvelâ hasret ve pişmanlık duymalarını sağlayacaktır, sonra bunlar ateşte bir araya getirilecek ve bunların ateşi her türlü ateşten daha çetin ve ağır olacaktır. Sonra da bu ateşle azap göreceklerdir.
Denildiğine göre bu putlar, ateşte kızdırılacak ve azaplarının daha da arttırılması için onlara yapışacaktır. Bu putların ateşe atılmalarının onlara ibadet edenlerin azarlanmaları için olacağı da söylenmiştir.
4- Müşrikler Cehenneme Gireceklerdir:
“Siz oraya gireceksiniz” âyetinde hitap putlara tapan müşrikleredir. Yani sizler putlarınızla beraber oraya gireceksiniz. Hitabın putlara ve onlara ibadet edenlere olduğu da söylenebilir. Çünkü putlar her ne kadar cansız varlıklar iseler de insanlara ait zamirler kullanılarak onlara dair haber verilebilir.
İlim adamları derler ki: Bunun kapsamına ne Îsa, ne Uzeyr, ne de melekler -Allah’ın salât ve selâmları üzerlerine olsun- girer. Çünkü; “Şey” insan dışındaki varlıklar hakkında kullanılır. Eğer bunların girecekleri kastedilmek istenseydi: “O kişi, kimse” denilmesi gerekirdi, ez-Zeccâc der ki: Çünkü bu âyete muhatab olanlar yalnızca Mekke müşrikleridir, başkaları bu hitabın kapsamına girmemektedir.