Bunun etrafında gelişen hadiseler şunlardır: Velid b. Abdülmelik, oğlu Abdülaziz b. Velid’i veliaht yapmak istedi ve bu niyetini gizlice kumandanlara ve şairlere bildirdi. Cerir bu hususta şöyle dedi:
“İnsanlar, ‘Hangi adam halifelik için daha uygundur?’ diye sorduklarında,
parmaklar Abdülaziz’i gösterir.
Onu insanların en lâyığı sayarlar;
ona biat etmekte acele ettiklerinde hata etmediler.”
Cerir ayrıca Velid’i Abdülaziz’i veliaht tayin etmeye teşvik ederek şöyle söyledi:
“İnsanların gözleri Abdülaziz’e çevrilmiştir,
hükümdarlar kimi seçecekleri hususunda şaşırıp kaldıklarında.
Devletin direkleri ve gökler yıkılsa bile
faziletleri ona işaret eder.
Kureyş’in ileri gelenleri de derler ki:
‘Yarış sona erdiğine göre artık biat edilmelidir.’
Onlar Abdülaziz’i veliaht saymaktadırlar;
bu hususta ne yanılmış ne de haksızlık etmişlerdir.
Siz neyi bekliyorsunuz?
Ağır işleri yüklenen ve şerefe yükselen sizlersiniz.
Öyleyse, ey Emirü’l-Müminin,
eğer dilersen hilafeti bütünüyle ona ver.
Çünkü halk ellerini ona uzatmış,
bu iş artık herkesçe bilinir olmuştur.
Eğer sana veliaht olarak biat etmiş olsalardı,
denge düzgün olur, bina da dosdoğru kurulmuş olurdu.”
Haccac b. Yusuf ile Kuteybe, Süleyman’ı veliahtlıktan düşürme konusunda aynı görüşteydiler. Sonra Velid öldü ve Süleyman b. Abdülmelik iktidarı ele aldı. İşte Kuteybe’nin ondan korkmasının sebebi buydu.
Ali b. Muhammed’den – Bişr b. İsa, Hasan b. Ruşeyd ve Küleyb b. Halef’ten – Tufeyl b. Mirdas ve Cebele b. Ferruh’tan – Muhammed b. Uzeyz el-Kindî, Cebele b. Ebi Revvad ve Mesleme b. Muharib’den – es-Sekin b. Katâde rivayet etti: Kuteybe, Velid b. Abdülmelik’in öldüğünü ve Süleyman’ın başa geçtiğini öğrenince, Haccac’la birlikte Abdülaziz b. Velid’in veliaht tayini için çalışmış olduğu için Süleyman’dan korktu. Bu yüzden Süleyman’ın Horasan valiliğine Yezid b. el-Mühelleb’i tayin edeceğinden endişe etti.
Kuteybe, Süleyman’a bir mektup yazdı; onu hilafete geçişinden dolayı tebrik etti, Velid’in ölümü dolayısıyla taziyede bulundu, Abdülmelik ve Velid’e olan itaatini ve kendi başarılarını anlattı. Ayrıca, eğer kendisini Horasan’dan almazsa, önceki iki halifeye gösterdiği ölçüde itaat ve samimi nasihatte bulunacağını da belirtti. Bir başka mektubunda ise fetihlerini, düşmana karşı sertliğini, Acem hükümdarları arasındaki yüksek mevkiini, onların kalplerine saldığı korkuyu ve aralarındaki büyük şöhretini anlattı. Ayrıca el-Mühelleb’i ve ailesini kötüledi ve Allah’a yemin ederek, eğer Yezid b. el-Mühelleb Horasan valisi yapılırsa, Süleyman’a bağlılığını bozacağını söyledi. Son olarak üçüncü bir mektup daha yazdı ve onda Süleyman’a olan biatini bozduğunu açıkladı.
Kuteybe bu üç mektubu Bahile kabilesinden bir adamla gönderdi ve şöyle dedi: “Birinci mektubu halifeye ver. Eğer Yezid b. el-Mühelleb orada bulunur da halife onu okuyup kendisine verirse, ikinci mektubu ver. Eğer onu da okuyup Yezid’e verirse, üçüncü mektubu ver. Fakat birinci mektubu okuyup Yezid’e vermezse, öteki iki mektubu sakla.”
Kuteybe’nin elçisi gelip Süleyman’ın huzuruna çıktı; o sırada yanında Yezid b. el-Mühelleb de vardı. Elçi mektubu halifeye verdi. Halife onu okuyup Yezid’e gösterdi. Bunun üzerine elçi ikinci mektubu verdi; halife onu okudu ve Yezid’e attı. Sonra üçüncü mektubu verdi. Halife onu okuyunca yüzünün rengi değişti. Bir parça çamur istedi, mektubu mühürledi ve yanında tuttu.
Ebu Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsenna’ya göre: Birinci mektupta Yezid b. el-Mühelleb hakkında onun hainliği, sadakatsizliği ve nankörlüğüne dair kötüleyici sözler vardı. İkinci mektupta ise Yezid övülüyordu. Üçüncü mektupta şu ifade yer alıyordu: “Eğer beni bulunduğum görevde bırakmaz ve bana eman yazısı vermezsen, ayakkabının çıkarıldığı gibi sana olan biatimi çıkarıp atarım ve çevreni süvari ve piyadelerle doldururum.”
O ayrıca dedi ki: Süleyman üçüncü mektubu okuyunca onu iki döşek arasına, altına koydu ve hiçbir şey söylemedi.
Ali b. Muhammed’in rivayetine dönelim: Sonra Süleyman, yani o, Kuteybe’nin elçisinin ağırlanmasını emretti ve o misafirhaneye götürüldü. Akşam olunca Süleyman onu çağırdı, içinde birkaç dinar bulunan bir kese verdi ve şöyle dedi: “Bu senin ödülündür; bu da efendinin Horasan valiliğine tayin belgesidir. Benim elçimle birlikte yola çık; o da Kuteybe’nin tayin belgesini götürüyor.” Bahileli adam yola çıktı. Süleyman onunla birlikte Abdülkays kabilesinden, Benî Leys’ten Sa‘saa yahut Mus‘ab adında bir adam gönderdi. Hulvan’a vardıklarında halk onlara Kuteybe’nin halifeye isyan ettiğini haber verdi. Abdî adam geri döndü; tayin belgesini Kuteybe’nin elçisine verdi, fakat Kuteybe artık halifeye başkaldırmıştı. Büyük bir karışıklık ortaya çıktı. Elçi tayin belgesini Kuteybe’ye verdi. O da kardeşlerine danıştı. Onlar, “Süleyman artık bundan sonra sana güvenmez” dediler.
Ali’den – Anberîlerden birinden, onların bazı şeyhlerinden, Tevbe b. Ebi Esid el-Anberî’den: Salih Irak’a gelmiş ve beni Kuteybe’nin durumunu öğrenmem için ona göndermişti. Yanımda Benî Esed’den bir adam vardı. Yolculuğumun mahiyetini sordu, fakat ben ondan gizledim. Yolculuk sırasında bir kuş solumuzdan sağımıza geçti. Bunun üzerine bana bakıp şöyle dedi: “Bence sen önemli bir görevdesin ve bunu benden gizliyorsun.” Ben yoluma devam ettim. Hulvan’a ulaştığımda halk bana Kuteybe’nin öldürüldüğünü haber verdi.
Ali’den – Ebu’z-Zeyyel, Küleyb b. Halef ve Ebu Ali el-Cüzcânî’den – Tufeyl b. Mirdas, Ebu’l-Hasan el-Cüşemî, Mus‘ab b. Hayyan, onun kardeşi Mukatil b. Hayyan, Ebu Mihnef ve başkalarından: Kuteybe, halifeye karşı biatini bozmayı düşünmeye başlayınca kardeşlerine danıştı. Abdurrahman ona şöyle dedi: “Korktuklarını içine alacak şekilde bir ordu gönder. Bir birliği Merv’e gönder. Sonra sen de yola çıkıp Semerkand’a ulaş. Sonra yanındakilere de ki: ‘Kalmak isteyen ganimetten payını alır; gitmek isteyen kalmaya zorlanmaz ve ona kötülük yapılmaz.’ Böylece yanında ancak sana sadık olanlar kalır.” Abdullah ise ona şöyle dedi: “Halifeyi burada açıkça reddet ve askerleri de onu reddetmeye çağır; sana kimse karşı koyamaz.”
Kuteybe, Abdullah’ın görüşünü benimsedi. Süleyman’a olan biatini bozdu ve askerleri de ona karşı çıkmaya çağırdı. Şöyle dedi:
“Sizi Aynü’t-Temr’den ve Feyzü’l-Bahr’den toplayıp getirdim.
Kardeşi kardeşle, oğlu babayla bir araya getirdim.
Ganimetlerinizi aranızda paylaştırdım; maaşlarınızı da tam ve geciktirmeden verdim.
Benden önce gelen valileri gördünüz. Ümeyye size geldi ve Emirü’l-Müminin’e,
‘Horasan haracı mutfağımın masraflarını bile karşılamıyor’ diye yazdı.
Sonra Ebu Said size geldi; sizi üç yıl boyunca döndürüp durdu,
o süre içinde itaatte mi isyanda mı olduğunuzu bilemediniz.
Ne asker topladı ne de düşmana zarar verdi.
Sonra onun ardından oğlu Yezid geldi;
kadınların uğrunda yarıştığı bir damızlık gibi.
Sizin halifeniz, Kayslı Yezid b. Servan Habbâneka kadar akılsızdır.
Fakat siz onu desteklemediniz.”
Kaynak şöyle devam etti: Fakat hiç kimse cevap vermedi. Bunun üzerine Kuteybe öfkelendi ve şöyle dedi:
“Allah sizin desteklediğinize asla kuvvet vermesin!
Allah’a yemin olsun, bir keçiye saldırmak üzere birleşseniz onun boynuzunu bile kıramazsınız.
Ey alçak yerlerin halkı – yüce yerlerin halkı demiyorum –
ey zekât develeri gibi oradan oraya toplanmış kalabalık!
Ey Bekr b. Vail kabilesi, ey gösteriş, yalan ve cimrilik ehli,
iki gününüzden hangisiyle övünüyorsunuz?
Savaşa çıktığınız günle mi, barış yaptığınız günle mi?
Allah’a yemin olsun, ben sizden daha güçlüyüm, ey Müseylime’nin izinden gidenler!
Ey yerilenler – size dosdoğrular demiyorum –
ey zayıflık ve hainlik ehli!
Cahiliye döneminde ihanete ‘Kaysan’ derdiniz.
Ey Secah’ın izinden gidenler!
Ey Abdülkays kabilesi, osurukçular!
Atların dizginleri yerine hurma ağaçlarını aşılamayı seçtiniz.
Ey Ezd kabilesi, çevik atların dizginleri yerine gemi halatlarını tercih ettiniz.
Bu İslam’da bir bidattir!
Peki bedeviler? Bedeviler de nedir?
Allah’ın laneti bedevilerin üzerine olsun.
Ey Kûfe ve Basra’nın döküntüleri!
Sizi pelin, yavşan ve yabani sinameki yetişen yerlerden toplayıp getirdim.
Siz İbn Kavan adasında ineklere ve eşeklere biniyordunuz.
Ben sizi, kış başında bulut parçalarının bir araya gelişi gibi topladığımda,
şimdi kalkıp şöyle böyle konuşmaya başladınız!
Allah’a yemin olsun, ben babasının oğlu, kardeşinin kardeşiyim.
Allah’a yemin olsun, sizi bir araya toplar ve selâme ağacına vurur gibi döverim.
Şilyân bitkisinin etrafında kişneme vardır.
Ey Horasan ordusu! Komutanınızın kim olduğunu biliyor musunuz?
Sizin komutanınız Yezid b. Servan’dır.
Sanki karşınızda Hâ’ ve Hakem’den bir emir beliriyor;
size gelir, sizi yurtlarınızdan ve evlerinizden çıkarır.
Orada bir ateş var; ona atış yapın, ben de sizinle atış yapayım.
En uzak hedefinize nişan alın!
Ebu Nâfi‘ Zü’l-Veda‘at başınıza geçirildi.
Şam, kendisine saygı gösterilen bir baba gibidir;
Irak ise nankörlük edilen bir baba gibidir.
Şam ordusu daha ne kadar avlularınızda ve evlerinizin çatılarının altında yatıp duracak?
Ey Horasan ordusu! Soyumu araştırırsanız,
Iraklı bir anne, Iraklı bir baba, Iraklı bir doğum yeri,
Iraklı eğilimler, görüşler ve din bulursunuz.
Bugün, gördüğünüz gibi, güvenlik ve esenlik içindesiniz.
Allah size ülkeleri açtı, yollarınızı güvenli kıldı;
öyle ki bir kadın, Merv’den Belh’e kadar mahfesinde koruyucusuz yolculuk edebilir.
Öyleyse Allah’ın size verdiği nimete hamdedin
ve O’ndan mağfiret ve artış isteyin.”
Kuteybe aşağı indi ve evine girdi. Ev halkı ona gelip şöyle dedi:
“Bugün gibisini hiç görmedik. Allah’a yemin olsun ki yalnızca yakın dostların olan Ahlü’l-Âliye ile yetinmedin, hatta taraftarların olan Bekir’i de kattın. Bununla da yetinmeyip kardeşlerin olan Temîm’i de dahil ettin. Yine yetinmeyip destekçilerin olan Ezd’i de kattın.”
Kuteybe dedi ki:
“Ben konuştuğumda ve tek bir kişi bile cevap vermediğinde öfkelendim ve ne söylediğimi bilmez hale geldim. Ahlü’l-Âliye her taraftan toplanmış zekât develeri gibidir; Bekir, kendisine yapılan cinsel saldırıyı engellemeyen bir cariye gibidir; Temîm uyuz develer gibidir; Abdülkays yaban eşeğinin kuyruğuyla vurduğu kısmı gibidir; Ezd ise yaban eşekleridir—Allah’ın yarattıklarının en kötüsü. Onların efendisi olsaydım, onları dağlardım.”
Askerler öfkelendi ve Süleyman’a bağlılıktan çıkmayı kabul etmediler. Kabileler de Kuteybe’nin kendilerine yönelttiği hakaretler sebebiyle öfkelendiler. Hepsi birleşerek Kuteybe’ye karşı çıkmaya ve onu kınamaya karar verdiler.
Bu konuda ilk konuşanlar Ezd oldu. Hudeyn b. el-Münzir’e gelip şöyle dediler:
“Bu adam halifeye bağlılıktan çıkmayı çağırdı; fakat bu yol hem din hem dünya işlerinde bozulmaya götürür. Bununla da yetinmeyip bizi aşağılayıp hakaret etti. Ne tavsiye edersin ey Ebû Hafs?”
Onun künyesi Ebû Sâsân idi; Ebû Muhammed olduğu da söylenir. Hudeyn onlara dedi ki:
“Horasan’daki Mudar, diğer üç kabile grubuna denktir; Mudar içinde de çoğunluk Temîm’dedir. Onlar Horasan’ın kahramanlarıdır ve yönetimin Mudar’dan çıkmasına asla razı olmazlar. Bu yüzden onları dışlarsanız Kuteybe’yi desteklerler.”
Ezd dedi ki:
“Kuteybe, İbnü’l-Ahtem’i öldürerek Benû Temîm’e zulmetti.”
Hudeyn dedi ki:
“Buna aldırmayın; çünkü Benû Temîm, Mudar ittifakının tarafıdır.”
Ezd, Hudeyn’in görüşünü reddederek ayrıldı. Abdullah b. Havzen el-Fahdamî’yi başa geçirmek istediler, fakat o kabul etmedi. Kendi aralarında tartıştıktan sonra tekrar Hudeyn’e dönüp şöyle dediler:
“Liderlik meselesini tartıştık ve seni başımıza geçirmeye karar verdik; çünkü Rabîa sana karşı çıkmaz.”
Hudeyn dedi ki:
“Ben bu işe karışmam.”
Onlar dediler:
“Peki ne tavsiye edersin?”
Dedi ki:
“Liderliği Temîm’e verirseniz güçlü olursunuz.”
Onlar dediler:
“Temîm’den kimi önerirsin?”
Dedi ki:
“Sadece Vekî‘yi.”
Benû Şeyban’ın mevlası Hayyân dedi ki:
“Bu işi ancak o bedevî Vekî‘ üstlenir; zorluğuna katlanır, kanını döker, kendini ölüme atar. Sonra bir vali gelirse yaptıklarından dolayı onu cezalandırır, fakat övgü başkasına gider. Çünkü o cesur biridir; neye bindiğine ve sonuçların ne olacağına aldırmaz. Sadık akrabaları çoktur ve hesabı vardır. Kuteybe’ye karşı hakkı vardır; çünkü Kuteybe liderliği ondan alıp Dırâr b. Hudeyn’e verdi.”
Bundan sonra askerler gizlice birbirleriyle istişare etmeye başladılar.
Birisi Kuteybe’ye şöyle dedi:
“Askerler arasında fitne çıkaran kimse yoktur, ancak Hayyân’dır.”
Kuteybe onu öldürmek istedi; fakat Hayyân, valilerin hizmetkârlarıyla yakınlık kurmuştu ve onlar ondan hiçbir şeyi gizlemiyorlardı. Kuteybe bir adam çağırıp Hayyân’ı öldürmesini emretti. Fakat hizmetkârlardan biri bunu duydu, Hayyân’a gidip durumu haber verdi. Bunun üzerine Kuteybe onu çağırdığında Hayyân tedbir aldı ve hasta numarası yaptı.
Bu sırada Vekî‘ askerlerin isteğini kabul ederek onların lideri oldu.
(Vekî‘) el-Aşheb b. Rumeyle’nin şu beytini okudu:
“Ektiğimi biçeceğim; benim gücüm sağlam bir temele dayanır.”
O sırada Horasan’da şu kuvvetler vardı:
Ahlü’l-Âliye’yi temsil eden Belân ordusundan dokuz bin kişi; Bekir’den yedi bin kişi—başlarında Hudeyn b. el-Münzir; Temîm’den on bin kişi—başlarında Dırâr b. Husayn ed-Dabbî; Abdülkays’tan dört bin kişi—başlarında Abdullah b. Alvân el-Avdî; Ezd’den on bin kişi—başlarında Abdullah b. Havzen. Kûfelilerden yedi bin kişi—başlarında Cehm b. Zahr veya Ubeydullah b. Ali; ayrıca yedi bin mevâlî—başlarında Hayyân.
Hayyân’ın Deylemli olduğu da, Horasanlı olduğu da söylenir. Arapçayı düzgün telaffuz edemediği için ona “Nebatî” denirdi.
Hayyân, Vekî‘ye haber göndererek dedi ki:
“Eğer seni yalnız bırakır ve sana destek verirsem, sen de bana Belh Nehri’nin bir yakasının haracını, ben yaşadığım ve sen vali olduğun sürece verir misin?”
Vekî‘ kabul edince Hayyân, gayr-i Araplara dedi ki:
“Bunlar din için değil başka bir şey için savaşıyorlar; bırakın birbirlerini öldürsünler.”
Onlar da kabul edip gizlice Vekî‘ye biat ettiler.
Kırâr b. Husayn, Kuteybe’ye gelip şöyle dedi:
“Askerler Vekî‘ye gidip geliyor ve ona biat ediyorlar.”
Vekî‘ ise Abdullah b. Müslim el-Fakîr’in evine gider, onunla birlikte içki içerdi. Abdullah dedi ki:
“Bu (yani Dırâr), Vekî‘yi kıskanıyor; bu iddia doğru değil. Vekî‘ şu anda benim evimde, içiyor, sarhoş oluyor ve elbisesine pisliyor; buna rağmen Kırâr onların ona biat ettiğini söylüyor.”
Kuteybe daha sonra aşağı indi ve evine girdi. Ev halkı yanına gelip şöyle dediler:
“Bugün gibisini hiç görmedik. Allah’a yemin olsun ki yalnızca yakın dostların olan Ahlü’l-Âliye ile yetinmedin, hatta taraftarların olan Bekir’i de kattın. Bununla da yetinmeyip kardeşlerin olan Temîm’i de dahil ettin. Yine yetinmeyip destekçilerin olan Ezd’i de kattın.”
Kuteybe dedi ki:
“Ben konuştuğumda ve tek bir kişi bile cevap vermediğinde öfkelendim ve ne söylediğimi bilmez hale geldim. Ahlü’l-Âliye her taraftan toplanmış zekât develeri gibidir; Bekir, kendisine yapılan saldırıyı engellemeyen bir cariye gibidir; Temîm uyuz develer gibidir; Abdülkays yaban eşeğinin kuyruğuyla vurduğu kısmı gibidir; Ezd ise yaban eşekleridir—Allah’ın yarattıklarının en kötüsü. Onların efendisi olsaydım, onları dağlardım.”
Askerler öfkelendi ve Süleyman’a bağlılıktan çıkmayı kabul etmediler. Kabileler de Kuteybe’nin kendilerine yönelttiği ağır sözler sebebiyle öfkelendiler. Hepsi birleşerek Kuteybe’ye karşı çıkmaya ve onu kötülemeye karar verdiler.
Bu konuda ilk konuşanlar Ezd oldu. Hudeyn b. el-Münzir’e gelip şöyle dediler:
“Bu adam halifeye bağlılıktan çıkmayı çağırdı; fakat bu yol hem din hem dünya işlerinde bozulmaya götürür. Bununla da yetinmeyip bizi aşağılayıp hakaret etti. Ne tavsiye edersin ey Ebû Hafs?”
Hudeyn dedi ki:
“Horasan’daki Mudar, diğer üç kabile grubuna denktir ve Mudar içinde çoğunluk Temîm’dedir. Onlar Horasan’ın savaşçılarıdır ve yönetimin Mudar’dan çıkmasına asla razı olmazlar. Eğer onları dışlarsanız Kuteybe’yi desteklerler.”
Ezd dedi ki:
“Kuteybe, İbnü’l-Ahtem’i öldürerek Benû Temîm’e zulmetti.”
Hudeyn dedi ki:
“Buna aldırmayın; çünkü Benû Temîm, Mudar ittifakının tarafıdır.”
Ezd, Hudeyn’in görüşünü reddetti. Abdullah b. Havzen’i başa geçirmek istediler, fakat o kabul etmedi. Sonra tekrar Hudeyn’e gelip şöyle dediler:
“Seni başımıza geçirmek istiyoruz; Rabîa sana karşı çıkmaz.”
Hudeyn kabul etmedi ve şöyle dedi:
“Liderliği Temîm’e verirseniz güçlü olursunuz.”
Onlar:
“Temîm’den kimi önerirsin?” dediler.
Hudeyn:
“Ancak Vekî‘yi,” dedi.
Benû Şeyban’ın mevlası Hayyân şöyle dedi:
“Bu işi ancak o bedevî Vekî‘ üstlenir; zorluğuna katlanır, kanını döker ve kendini ölüme atar. Sonra bir vali gelirse yaptıkları yüzünden cezalandırılır ama övgü başkasına gider. Çünkü o cesur biridir; neye bindiğine ve sonuçların ne olacağına aldırmaz. Sadık akrabaları çoktur ve hesabı vardır. Kuteybe’ye karşı hakkı vardır; çünkü Kuteybe liderliği ondan alıp başkasına verdi.”
Bundan sonra askerler gizlice birbirleriyle görüşmeye başladılar.
Birisi Kuteybe’ye:
“Askerler arasında fitne çıkaran sadece Hayyân’dır,” dedi.
Kuteybe onu öldürmek istedi; fakat Hayyân, valilerin hizmetkârlarıyla yakınlık kurmuştu ve onlar hiçbir şeyi ondan gizlemiyordu. Kuteybe bir adama Hayyân’ı öldürmesini emretti. Ancak bir hizmetkâr bunu duyup Hayyân’a haber verdi. Bunun üzerine Hayyân çağrıldığında tedbir aldı ve hasta numarası yaptı.
Bu sırada Vekî‘ askerlerin isteğini kabul ederek onların başına geçti.
Vekî‘ şu beyti okudu:
“Ektiğimi biçeceğim; benim gücüm sağlam bir temele dayanır.”
O sırada Horasan’da çeşitli birlikler vardı: Ahlü’l-Âliye’den dokuz bin, Bekir’den yedi bin, Temîm’den on bin, Abdülkays’tan dört bin, Ezd’den on bin; ayrıca Kûfe’den yedi bin ve yedi bin de mevâlî bulunuyordu. Mevâlînin başında Hayyân vardı.
Hayyân, Vekî‘ye şöyle haber gönderdi:
“Eğer seni desteklersem bana Belh Nehri’nin bir tarafının haracını verir misin?”
Vekî‘ kabul edince Hayyân, gayr-i Araplara şöyle dedi:
“Bunlar din için değil başka bir şey için savaşıyorlar; bırakın birbirlerini öldürsünler.”
Onlar da gizlice Vekî‘ye biat ettiler.
Kırâr b. Husayn, Kuteybe’ye gelip şöyle dedi:
“Askerler Vekî‘ye gidip geliyor ve ona biat ediyor.”
Kuteybe başlangıçta bunu kıskançlık saydı; fakat sonunda gerçeği anladı ve dedi ki:
“Doğru söyledin.”
Sonra Kuteybe Vekî‘yi çağırdı. Elçisi onu ayağına bir şey sürülmüş ve tedavi ediliyor halde buldu. Vekî‘ gelmeyi reddetti. Bunun üzerine Kuteybe, eğer gelmezse öldürülmesini emretti ve askerler gönderdi.
Vekî‘ durumu öğrenince adamlarına:
“Askerleri çağırın,” dedi.
Askerler onun etrafında toplanmaya başladı. Vekî‘ silahlandı ve yola çıktı.
Yolda giderken askerleri topladı ve öne geçerek yürüdü.
Kuteybe’nin yanında ise ailesi ve yakın adamları toplandı. Bazıları ona yardım etmeye hazırdı. Birisi:
“İstersen Vekî‘nin başını getiririm,” dedi.
Kuteybe:
“Yerinde kal,” dedi.
Kuteybe askerlere çağrı yaptırdı; fakat kimse destek vermedi. O da bir beyit okuyarak sabretmeye çalıştı.
Sonra annesinin gönderdiği sarığı başına sardı ve savaşta uğurlu saydığı atını istedi. At getirildi; fakat huysuzlandı ve onu yordu. Bunun üzerine Kuteybe:
“Bırakın, bu Allah’ın takdiridir,” dedi ve geri oturdu.
Bu sırada Hayyân, gayr-i Arapları alarak Vekî‘nin tarafına geçti. Onlar “Allahu ekber” diyerek ilerlediler.
Kuteybe kardeşi Sâlih’i askerlere gönderdi; fakat başından yaralandı ve geri getirildi. Kuteybe bir süre onun yanında oturduktan sonra yerine döndü.
Sonra çatışma başladı. Bir adam yanlışlıkla bir başkasını öldürdü ve bu olay askerleri daha da kışkırttı. Abdürrahman b. Müslim ilerledi; fakat halk tarafından taşlanarak öldürüldü.
Askerler Kuteybe’nin hayvanlarının bulunduğu yeri ateşe verdi ve onu kuşattı. Yanındaki bir adam ona:
“Kendini kurtar,” dediğinde, o adam şöyle cevap verdi:
“Sen bana yedirdin, giydirdin; sana ihanet edemem.”
Kuteybe tekrar binecek bir hayvan istedi; fakat at yine durmadı. Bunun üzerine oturdu ve askerler çadıra kadar ilerledi. O sırada bazı yakın adamları kaçtı.
Kuteybe, kendisine karşı olanlardan birini görünce şöyle dedi:
“Onu her gün ok atmayı öğretirdim;
kuvvet kazanınca bana ok attı.”
Sonunda Kuteybe öldürüldü. Onunla birlikte kardeşleri Abdürrahman, Abdullah, Sâlih, Husayn ve Abdülkerim de öldürüldü. Oğlu Kesîr de öldürülenler arasındaydı. Ailesinden birçok kişi de hayatını kaybetti.
Kardeşi Dırâr ise kaçmayı başardı. Onu anne tarafından akrabaları kurtardı.
Bazıları Abdülkerim’in Kazvin’de öldürüldüğünü de söylemiştir.
Ebû ‘Ubeyde – Ebû Mâlik’e göre: Onlar Kuteybe’yi 96/715 yılında öldürdüler. Müslim’in soyundan on bir kişi öldürüldü; Vekî‘ onları çarmıha gerdirdi. Bunların yedisi Müslim’in oğulları, dördü torunlarıydı: Müslim’in oğulları olan Kuteybe, ‘Abdurrahman, ‘Abdullah el-Fakîr, ‘Ubeydullah, Sâlih, Beşşâr ve Muhammed; torunlardan ise Kesîr b. Kuteybe ve Muğallis b. ‘Abdurrahman (ve iki kişi daha).
Müslim’in oğullarından hiçbiri kurtulmadı; yalnızca ‘Amr kurtuldu; o el-Cüzcan valisiydi. Bir de Dırâr kurtuldu; annesi el-Gharra bt. Dırâr b. el-Ka‘ka‘ b. Ma‘bed b. Zurarah idi; dayıları gelip onu (bulunduğu yerden) aldılar ve böylece onu kurtardılar.
el-Ferezdak bu olay hakkında şöyle söyledi:
“İbn Gharra‘nın istemediği o akşam—çağırdığında—
başka bir kabileden ana babası olduğunu söyledi.”
İyâs b. ‘Amr—ki Müslim b. ‘Amr’ın yeğenidir—köprücük kemiğinden yaralandı; fakat yaşadı.
Rivayet devam etti: Kabile büyük çadırı bastığında, onun iplerini kestiler.
Züheyr’e göre: Cehm b. Zahr, Sa‘d’a şöyle dedi: “İn ve başını kes; çünkü yaralar onu zayıflattı.” Sa‘d dedi: “Atların ürkmesinden korkuyorum.” Cehm dedi: “Ben senin yanında iken korkuyor musun!” Bunun üzerine Sa‘d indi, çadırın üst kısmını yardı ve onun başını kesti.
Huseyn b. el-Münzir şöyle dedi:
“Şüphesiz İbn Sa‘d ile İbn Zahr, kılıçlarıyla nöbetleşe
taçlı kahramanın başına indiler.
O akşam ki biz İbn Zahr’ı getirdik, siz ise
kolları dağlı, kara burunlu birini getirdiniz, karamsı,
Gudanah’tan, sanki alnı
yazılmış bir derideki mürekkep lekesi gibiydi.”
Mesleme, Yezîd b. el-Mühelleb’i öldürdüğünde, Sa‘îd Hudayneh b. ‘Abdülaziz b. el-Hâris b. el-Hakem b. Ebî’l-‘Âs’ı Horasan’a vali tayin etti ve Yezîd’in valilerini hapsetti. Hapsedilenler arasında Cehm b. Zahr el-Cu‘fî de vardı. Bahîle’den bir adam ona işkence etti. Birisi ona: “Bu, Kuteybe’nin katilidir,” dedi. Bunun üzerine ona işkence ederek öldürdü. Sa‘îd bunu kınadı; adam ise şöyle dedi: “Benden ondan mal çıkarmamı istedin; ben de ona işkence ettim ve eceli gelmişti.”
Kuteybe’nin öldürüldüğü gün, onunla birlikte Hârizmli bir cariye vardı; o öldürülünce kadın kaçtı. Daha sonra Yezîd b. el-Mühelleb onu ele geçirdi; bu kadın Ümm Huleyde’dir.
‘Ali – Hamza b. İbrahim ve Ebû’l-Yakzan’a göre: Kuteybe öldürüldüğünde ‘Umâre b. Cüneye el-Riyâhî minbere çıktı ve uzun bir konuşma yaptı. Vekî‘ ona şöyle dedi: “Bizi sözlerin ve boş laflarınla meşgul etme.” Sonra Vekî‘ konuşmaya başladı ve şöyle dedi:
“Benimle Kuteybe’nin durumu, ilkinin söylediği gibidir:
Eşeğe yaklaşan, oğlana yaklaşmış olur.
Kuteybe beni öldürmek istedi; fakat ben öldürücüyüm.
Beni denediler, sonra tekrar denediler,
iki ok mesafesinden ve yüz ok mesafesinden.
Nihayet yaşlanıp saçım ağarınca,
beni bıraktılar ve benden uzak durdular.
Ben Ebû Mutarrif’im!”
Ebû Mu‘âviye – Talha b. İyâs’a göre: Vekî‘, Kuteybe’nin öldürüldüğü gün şöyle dedi:
“Ben Hindif’in oğluyum; kabileleri iyilikleri bana nispet eder.
Benim amcam Kays ‘Aylân’dır.”
Sonra sakalını tuttu ve şöyle dedi:
“Ağır bir iş kendisine verildiğinde
kaburgalarını ve göğsünü sıkan bir ihtiyar.”
Sonra şöyle dedi: “Allah’a yemin olsun ki öldüreceğim; yine Allah’a yemin olsun ki çarmıha gereceğim. Kan tatmak istiyorum. Bu sizin merzubanınız—zina çocuğu—mallarınızın fiyatlarını yükseltti. Allah’a yemin olsun ki eğer yarın pazarda bir kafiz dört dirhem olmazsa onu çarmıha gereceğim. Namazlarınızda Peygamber’i anın.” Sonra minberden indi.
‘Ali – el-Mufaddal b. Muhammed ve Temîm’den bir şeyh ile Mesleme b. Muharib’e göre: Vekî‘, Kuteybe’nin başını ve yüzüğünü istedi; fakat ona: “Ezd onu aldı,” denildi. Bunun üzerine Vekî‘ çıktı ve şöyle dedi: “Yalan üstüne yalan eklediniz ey demirci Sa‘d.”
Sonra şöyle dedi:
“Ölümden hangi gün kurtulurum,
yazılmamış bir günde mi, yazılmış bir günde mi?
Geniş göğüslü atlarda hayır yoktur, yarışta koşanlarda.
Öyle bir gün var mı ki ne korkutayım ne korkayım?”
Sonra şöyle dedi: “Allah’a yemin olsun—O’ndan başka ilah yoktur—ya Kuteybe’nin başı bana getirilecek ya da benim başım onun başına katılacaktır.” Sonra kazıklar getirdi ve şöyle dedi: “Bu atların binicileri olmalıdır”—bununla çarmıha germeyi kastetti.
Hudeyn ona şöyle dedi: “Ey Ebû Mutarrif, baş sana getirilecektir; sakin ol.” Hudeyn, Ezd’e geldi ve şöyle dedi: “Siz akılsız mısınız? Biz Vekî‘ye biat ettik ve onun liderliğini kabul ettik. O kendini tehlikeye attı; sonra siz Kuteybe’nin başını alıyorsunuz! Onu verin—Allah ona lanet etsin.”
Bunun üzerine başı çıkardılar ve şöyle dediler: “Ey Ebû Mutarrif, onu kesen kişi budur; onu ödüllendir.” Vekî‘ bunu kabul etti ve ona üç bin dirhem verdi.
Sonra başı, Sâlit b. ‘Abdülkerim el-Hanefî ile çeşitli kabilelerden adamlarla—başlarında Sâlit olmak üzere—Süleyman’a gönderdi; fakat Temîm’den kimseyi göndermedi.
Ebû ed-Dhayyal’e göre: Başla birlikte gelenler arasında Benî ‘Adî’den ‘Unef b. Hasan da vardı.
Ebû Mihnef’e göre: Vekî‘, Hayyân en-Nabatî’ye, kendisine verdiği şey karşılığında ödeme yaptı.
Kureym b. Ebî Yahyâ’dan—Kayslı şeyhlerden—nakledildiğine göre: Kuteybe’nin başı ve hane halkının başları Süleyman’ın önüne konulduğunda, Süleyman el-Huzeyl b. Zufar’a şöyle dedi: “Bu seni üzüyor mu, Huzeyl?” O şöyle cevap verdi: “Eğer beni üzüyorsa, başkalarını da üzüyordur.” Bunun üzerine Kureym b. ‘Amr ve el-Ka‘ka‘ b. Huleyd Süleyman’a şöyle dediler: “Onların başlarının gömülmesine izin ver.” O da şöyle dedi: “Evet; çünkü ben bunların hiçbirini istememiştim.”
‘Ali – Ebû ‘Abdullah es-Sülemî – Yezîd b. Süveyd’e göre: Horasan ordusundan bir Fars şöyle dedi: “Ey Araplar, siz Kuteybe’yi öldürdünüz. Allah’a yemin olsun ki eğer Kuteybe bizden biri olsaydı ve bizim aramızda ölseydi, onu bir tabuta koyar ve onu gazvelerimizde uğur sayardık. Horasan’da hiç kimse Kuteybe’nin yaptığını yapmadı. Bununla birlikte o bize ihanet etti. Çünkü el-Haccâc ona yazmış ve ‘Onlara tuzak kur ve onları öldür, Allah rızası için’ demişti.”
el-Hasan b. Ruşeyd’e göre: İsbahbadh bir adama şöyle dedi: “Ey Araplar, siz Kuteybe’yi ve Yezîd’i, Arapların iki efendisini öldürdünüz.” Adam sordu: “Sence bu ikisinden hangisi daha heybetli ve daha saygı uyandırıcıydı?” İsbahbadh şöyle cevap verdi: “Eğer Kuteybe Mağrib’de, yeryüzünün en derin çukurunda, zincirlere bağlı olsaydı ve Yezîd bizimle birlikte, ülkemizde vali olarak bulunsaydı, yine de Kuteybe Yezîd’den daha heybetli ve daha saygıdeğer olurdu.”
‘Ali – el-Mufaddal b. Muhammed ed-Dabbî’ye göre: Kuteybe’nin öldüğü gün, o divan kurmuşken bir adam ona geldi ve şöyle dedi: “Bugün Arapların kralı öldürülecek”—çünkü onlar Kuteybe’yi Arapların kralı sayıyorlardı. Kuteybe ona şöyle dedi: “Otur!”
Kuleyb b. Halef’ten—Kuteybe öldürüldüğünde Vekî‘ ile birlikte bulunanlardan birinden—nakledildiğine göre: Vekî‘in emriyle bir adam şöyle seslendi: “Hiçbir cesetten ganimet alınmayacaktır.” Fakat İbn ‘Âbid el-Hacerî, Ebû’l-Hucr el-Bahilî’nin yanından geçti ve onu soydu. Bu durum Vekî‘e bildirildiğinde, onun başını kestirdi.
Ebû ‘Ubeyde – ‘Abdullah b. ‘Umar’dan—Teym Allat’tan—nakledildiğine göre: Vekî‘ bir gün atına bindi ve ona sarhoş bir adam getirdiler. Onun emriyle adam öldürüldü. Birisi Vekî‘e şöyle dedi: “Ona kırbaç cezası gerekirdi, öldürülmesi değil.” Vekî‘ şöyle cevap verdi: “Ben kılıçla cezalandırırım, kırbaçla değil.”
Nehâr b. Tevsi‘a şöyle dedi:
“Biz el-Bahilî için ağlardık,
fakat bu Guddânî ondan daha kötüdür.”
Yine şöyle dedi:
“Biz el-Bahilî, İbn Müslim’i zorbalık ederken gördüğümüzde,
onu keskin bir kılıçla başından vurduk.”
el-Ferezdak, Vekî‘in savaşını hatırlayarak şöyle dedi:
“Kılıç çeken ve onu kınına koyan bize aittir,
Fergana’dan el-Kasr Kapısı savaşının akşamında.
O akşam ki hiçbir kabile oğullarını savunamadı,
Iraklı veya Yemenli bir şeref ileri sürerek.
O akşam ki İbn Gharra‘ istemedi—çağırdığında—
bizden başka bir kabileden ana babası olduğunu.
O akşam ki ‘Âmir ve Ghalaf’ın Havâzin’i
İbn Duhân’ın ayıbını örtmedi.
O akşam ki insanlar bizim kölemiz olmayı istediler,
iki ordu çarpışırken.
Onlar, iki liderin başları birbirine çarparken,
diğerlerinin üzerine yükselen bir dağ gördüler.
İslam için savaşan adamlar ki,
dine girdiklerinde onu her yere yaydılar.
Ta ki her şehrin surlarından bir çağırıcı seslendi,
ezanı ilan ederek.
Fakat Vekî‘, ümmet adına ödüllendirilecektir,
çünkü o onun birliğini keskin kılıç ve mızrakla gerçekleştirdi.
Bu, insanların amellerine karşılık bir ödüldür;
Bedir ve Yermuk’ta cennet gölgelerinden verilen ödül gibi.”
el-Ferezdak ayrıca şöyle dedi:
“Ben Medine’deyken, heybelerim üzerimdeyken,
Temîm ailesinin yaptığı bir savaşı haber aldım;
bu, memnuniyet ve teselli vericiydi.”
‘Ali – Kureym b. Ebî Yahyâ – onun amcalarından biri – Gassanlı şeyhlerden nakletti: Biz el-‘Ukāb geçidindeydik; birden elinde bir sopa ve bir deri torba taşıyan, halifenin habercilerinden birine benzeyen bir adamla karşılaştık. Ona: “Nereden geliyorsun?” dedik. O: “Horasan’dan,” dedi. “Bir haber var mı?” dedik. O: “Evet, Kuteybe b. Müslim dün öldürüldü,” dedi. Onun sözüne şaşırdık; bize inanmadığımızı görünce şöyle dedi: “Bu gece Ifriqiyye’den ne kadar uzak olurum, ne dersiniz?” Sonra yola çıktı; biz de atlarımızla onu takip ettik, fakat o o kadar hızlıydı ki göz açıp kapayıncaya kadar kayboldu.
et-Tırimmâh şöyle dedi:
“Eğer Mezhec süvarileri, Mezhec’in kızı ve Ezd olmasaydı,
ordu bozguna uğrayacak ve yağmalanacaktı.
Ve yeryüzüne dağılacaktı; Irak ordusuna
haber getirecek kimse kalmayacaktı.
Ümmetin bağı çözülmüş olacak, halifenin otoritesi küçümsenecek,
ve haramlar helal sayılacaktı.
Kuteybe’yi zorla öldüren insanlar,
atlar yere eğilmiş halde koşarken, toz içinde.
el-Şîn çayırında,
Iraklı Mudar’ın kimin daha soylu ve büyük olduğunu anladığı yerde.
Rabi‘a’nın tamamı ümitsizliğe kapıldığında,
Mudar ve Mudar’a nispet edilenler dağılmıştı.
Ve Irak’ın Ezd’i ile Mezhec ölüme yöneldi,
ikisini birleştiren tek bir ata ile.
Kahlan, her silahlı savaşçının başını vuruyordu;
gözlerini koruyorlar fakat görmüyorlardı.
Ezd bilir ki onların sancağı altında ya şanlı bir egemenlik vardır ya da kanlı ölüm.
Bizim gücümüzle Peygamber Muhammed galip geldi,
ve bizim sayemizde Şam’da minber sağlamlaştırıldı.”
‘Abdurrahman b. Cumâne el-Bahilî şöyle dedi:
“Sanki Ebû Hafs Kuteybe
hiçbir orduyu diğerine karşı sevk etmemiş,
ve hiçbir minbere çıkmamış gibidir.
Sancaklar dalgalanmadı, kabile onun etrafında dururken,
ve insanlar onun komutasında bir ordu görmediler.
Kader onu çağırdı; o da Rabbine icabet etti
ve temiz ve arınmış olarak cennete gitti.
İslam, Muhammed’den sonra,
Ebû Hafs’ın kaybı gibi bir kayıp yaşamadı. O hâlde ona ağla ey Abhar.”
“Abhar”, Kuteybe’ye ait bir ümmü veleddir.
el-Asamm b. el-Haccâc, Kuteybe için mersiye söyleyerek şöyle dedi:
“Artık yaşayanların bizim değerimizi tanımasının zamanı gelmedi mi?
Şüphesiz biz övgü ve şerefe en layık olanlarız.
Biz Temîm’i, mevaliyi, Mezhec’i,
Ezd’i, ‘Abd el-Kays’ı ve Bekir kabilesini yönetiriz.
Dilediğimizi egemenliğimizin gücüyle katlederiz,
ve dilediğimizi zillet ve boyun eğmeye zorlarız.
Ey Süleyman! Nice askerleri mızraklarımızla senin için topladık,
atlar tam hızla koşarken.
Nice sağlam kaleleri yıktık,
nice ovaları ve sarp dağları aştık.
Ve bizden önce hiçbir askerin saldırmadığı şehirleri
aylar boyunca at sürerek fethettik.
Atlarımız uzun seferlere alıştı ve saldıran savaşçıları görünce
sakin kaldılar, artık onlardan korkmaz oldular.
Ateş yakıldığında ve ona sürüldüklerinde bile
savaşta ateşin içine atılırlar.
Göğüsleriyle mızrak uçları ve kargılarla oynarlar,
ölüm siyah dalgalar hâlinde kabarırken.
Bu atlarla nice kâfir şehirlerini yıktık,
ta ki onlar doğunun ötesine geçinceye kadar.
Eğer kader acele etmeseydi,
bizi Zülkarneyn’in demir ve eritilmiş bakırdan yapılmış duvarının ötesine götürürlerdi.
Fakat Benu ‘Amr, ecelleri dolduğunda
kaderlerine kavuştu.”
Bu yılda, Süleyman b. ‘Abdülmelik Mekke valisi Hâlid b. ‘Abdullah el-Kasrî’yi görevden aldı ve yerine Talha b. Dâvud el-Hadramî’yi tayin etti.
Bu yılda, Mesleme b. ‘Abdülmelik yaz seferinde Bizans’a akın yaptı ve “Hisn ‘Avf” adı verilen bir kaleyi fethetti.
Bu yılda, Mısır valisi Kurra b. Şerîk el-Absî, bazı tarihçilere göre Safer ayında (16 Ekim–13 Kasım) öldü. Bazıları ise onun el-Velîd’in hayatında, 95/714 yılında, el-Haccâc’ın öldüğü ayda öldüğünü söylediler.
Bu yılda hac emirliğini Ebû Bekir b. Muhammed b. ‘Amr b. Hazm el-Ensârî yaptı—bunu bana Ahmed b. Sâbit, onun zikrettiği kişi vasıtasıyla, İshak b. ‘Îsâ’dan, o da Ebû Ma‘şer’den nakletti; aynı şekilde el-Vâkıdî ve başkaları da rivayet ettiler.
Bu yılda Medine valisi Ebû Bekir b. Muhammed b. ‘Amr b. Hazm, Mekke valisi ise ‘Abdülaziz b. ‘Abdullah b. Hâlid b. Esîd idi.
Irak’ta askerî ve dinî işlerden Yezîd b. el-Mühelleb sorumluydu; mâlî işlerden ise Sâlih b. ‘Abdurrahman sorumluydu. Yezîd adına Sufyân b. Abdullah el-Kindî Basra valisiydi. Orada kadılık görevini ‘Abdurrahman b. Uzeyne yürütüyordu.
Kûfe’de kadılık görevini Ebû Bekir b. Ebî Mûsâ yürütüyordu.
Horasan’da askerî işlerden Vekî‘ b. Ebî Sud sorumluydu.