Ali b. Muhammed’in, Kuteybe’nin Harizm hükümdarıyla barış yaptığı sırada olayları aktardığı kişilerden aldığı rivayet zincirine daha önce değinmiştik. Sonra bu rivayetin içine şunu ekledi: Kuteybe, Harizm hükümdarından barış vergisini aldığında el-Mücaşşar b. el-Muzahim es-Sülemi dedi ki: “Sana söyleyecek bir sözüm var; benimle yalnız kal.” Kuteybe bunu kabul etti. El-Mücaşşar dedi ki: “Eğer bir gün Soğdluları fethetmek istiyorsan, bunu şimdi yap; çünkü bu yıl onlara karşı harekete geçmeyeceğinden eminler. Onlar sadece on günlük mesafedeler.” Kuteybe dedi ki: “Bunu sana biri mi söyledi?” O dedi ki: “Hayır.” Kuteybe dedi ki: “Bunu kimseye söyledin mi?” O dedi ki: “Hayır.” Kuteybe dedi ki: “Eğer bunu birisi dillendirirse seni öldürürüm.”
Kuteybe o gün yerinde kaldı. Ertesi sabah Abdurrahman b. Müslim’i çağırdı ve dedi ki: “Süvariler ve okçularla birlikte git ve ağırlıkları Merv’e götür.” Ağırlıklar Merv’e doğru gönderildi ve Abdurrahman bütün gün onları takip ederek Merv’e doğru ilerledi. Akşam olunca Kuteybe ona şöyle yazdı: “Sabah olunca ağırlıkları Merv’e gönder ve süvarilerle okçularla birlikte Soğd’a git. Bunu gizli tut. Ben de senin arkandan geleceğim.” Bu yazı Abdurrahman’a ulaşınca, ağırlıkların sorumlularına Merv’e gitmelerini emretti ve kendisi de kendisine emredilen yere yöneldi.
Kuteybe orduya hitap ederek dedi ki: “Allah size burayı fethetmeyi, buraya sefer yapmanın mümkün olduğu bir zamanda nasip etti. Şimdi bu Soğd bölgesini savunacak kimse yoktur. Onlar bizimle aralarındaki ahdi bozdular. Tarkhun ile yaptığımız barışın gereğini yerine getirmediler ve ona yaptıkları size ulaştı. Allah şöyle buyurmuştur: ‘Kim ahdini bozarsa, onu kendi aleyhine bozmuş olur.’ Haydi Allah’ın bereketiyle yürüyün. Umuyorum ki Harizm ve Soğd, Nadir ve Kurayza gibi olacaktır. Allah şöyle buyurmuştur: ‘Sizin elde edemediğiniz başka şeyler de vardır ki Allah onları kuşatmıştır.’”
Kuteybe, Abdurrahman’ın daha önce ulaştığı Soğd’a yirmi bin kişiyle vardı. Kuteybe, Harizmliler ve Buharalılarla birlikte, Abdurrahman’ın oraya varmasından üç veya dört gece sonra ulaştı ve “Uyarılmış olanların sabahı ne kötü olacak!” dedi. Onları bir ay boyunca kuşattı. Kuşatma sırasında Soğdlular birkaç kez tek bir yönden çıkarak savaştılar.
Kuşatma boyunca korku içinde olan Soğdlular, Şaş hükümdarına ve Fergana ihşidine şöyle yazdılar: “Eğer Araplar bizi yenerse, size de bize yaptıklarının aynısını yaparlar.” Onlar da gelip yardım etmeye karar verdiler ve şöyle haber gönderdiler: “Arapları oyalayacak birlikler gönderin ki biz gece baskını yapalım.”
Soğdlular, merzbanların oğullarından, süvari seçkinlerinden ve güçlü savaşçılardan bir grup seçip gece baskını yapmak üzere gönderdiler. Müslümanların casusları bunu haber verdi. Kuteybe üç yüz – ya da altı yüz – cesur adam seçti, onların başına Salih b. Müslim’i koydu ve düşmanın gelebileceğinden korktuğu yola gönderdi.
Salih casuslar gönderdi ve kendisi onların iki fersah uzağında durdu. Casuslar geri dönüp düşmanın o gece geleceğini bildirdi. Salih süvarilerini üç gruba ayırdı; ikisini gizledi, kendisi ana yolda kaldı. Müşrikler gece geldi ve Salih’in yerini bilmeden ilerlediler. Onu ancak karşılaşınca fark ettiler.
Salih ve adamları saldırıya geçti. Mızraklar çarpışırken gizli iki grup da ortaya çıktı ve savaşa katıldı. Orada bulunanlardan biri şöyle dedi: “O gün kralların oğullarından daha güçlü ve daha dayanıklı savaşan insanlar görmedim; pek azı kaçtı.” Onların silahlarını topladık, başlarını kestik ve esir aldık. Onlara öldürdüklerimizi sorduğumuzda dediler ki: “Siz ya bir kral oğlunu, ya bir asilzâdeyi ya da bir kahramanı öldürdünüz. Öyle adamlar öldürdünüz ki her biri yüz kişiye bedeldi; onların isimlerini kulaklarına yazmıştık.”
Sabah olunca ordugâha girdik; aramızda ismi bilinen bir baş asmayan kimse yoktu. Çok iyi silahlar, değerli mallar ve hızlı binekler ganimet aldık. Kuteybe bunların hepsini bize ganimet payı olarak bıraktı.
Bu durum Soğdluları kırdı. Kuteybe mancınıkları kurdurdu ve aralıksız bombardıman yaptı. Yanındaki Buharalılar ve Harizmliler ona iyi rehberlik etti ve büyük gayretle savaştılar. Ghurak, Kuteybe’ye haber göndererek dedi ki: “Bana karşı kardeşlerim ve ailemden olan yabancılarla savaşıyorsun; bana Arapları gönder.”
Kuteybe buna öfkelendi, orduyu toplattı ve en cesur adamları seçti. Bölük komutanlarını çağırıp her bir asker hakkında sordu. Komutanlar “bu cesur”, “bu zayıf”, “bu korkak” diye cevap verdi. Kuteybe korkaklara “pisler” adını verdi, onların iyi silahlarını alıp cesurlara ve orta hallilere verdi; onlara ise en kötü silahları bıraktı.
Sonra bu askerlerle birlikte hücuma geçti. Mancınıklarla şehri dövdü ve surda bir gedik açtı; düşman bunu darı çuvallarıyla kapattı. Bir adam gedik üzerine çıkıp Kuteybe’ye hakaret etti. Kuteybe okçulara “iki kişi seçin” dedi. Sonra “Hanginiz onu vurursa on bin dirhem alacak, vuramazsa eli kesilecek?” dedi. Biri geri durdu, diğeri ileri çıktı ve adamı gözünden vurdu. Kuteybe ona on bin dirhem verilmesini emretti.
Ertesi sabah yeniden saldırdılar ve surda tekrar gedik açtılar. Kuteybe “Gediğe yürüyün ve oradan geçin” dedi. Müslümanlar ilerledi, Soğdlular onları ok yağmuruna tuttu. Müslümanlar kalkanlarını kaldırarak, gözlerini koruyarak hücum ettiler ve gediğe ulaştılar.
Soğdlular dediler ki: “Bugün bizden ayrılın, yarın sizinle barış yapalım.”
Bahililere göre Kuteybe dedi ki: “Adamlarımız gedikte bulunmadan ve mancınıklarınız başlarınız ve şehriniz üzerinde çalışmadan sizinle barış yapmayacağız.”
Bahile dışındaki rivayet sahiplerine göre ise şöyle dediler: Kuteybe, “Köleler korkuya kapıldı. Zafer kazanmış olarak çekilin” dedi ve çekildiler. Ertesi gün onlarla şu şartlar üzerine barış yaptı: her yıl 2.200.000 dirhem; o yıl için kusursuz, ne çocuk ne de yaşlı olmayan 30.000 köle; şehri Kuteybe için boşaltmaları ve içinde savaşçı bulundurmamaları; ayrıca Kuteybe için orada bir mescit inşa edilmesi, onun girip namaz kılması, minber kurulup hutbe okuması, yemek yemesi ve sonra çıkması.
Ali dedi ki: Barış yapıldıktan sonra Kuteybe her beşte ikişer kişi olmak üzere on kişi gönderdi ve Soğdluların anlaşma gereği vereceklerini teslim aldılar. Kuteybe dedi ki: “Artık alçaldılar; kardeşleri ve çocukları elimiz altına düştü.” Bunun üzerine şehri boşalttılar, mescit yaptılar ve minber kurdular. Kuteybe seçtiği dört bin kişiyle şehre girdi. Şehre girince mescide gidip namaz kıldı ve hutbe okudu. Sonra yemek yedi ve Soğdlulara şöyle haber gönderdi: “Malını almak isteyen alsın; ben şehirden çıkmayacağım. Bunu sizin için yaptım. Sizinle yaptığım anlaşmanın dışında sizden bir şey almayacağım; fakat askerler şehirde kalacak.”
Ali dedi ki: Bahililere göre Kuteybe onlarla yüz bin köle, ateş mabetleri ve putların süsleri karşılığında barış yaptı. Anlaşma gereği alınacakları aldı. Putlar getirilip yağmalandı ve önüne yığıldı; toplandıklarında büyük bir yapı gibiydiler. Onların yakılmasını emretti. Acemler ona, “Bunların içinde yakana zarar verecek putlar var” dediler. Kuteybe, “Onları kendi elimle yakacağım” dedi. Ghurak gelip önünde diz çöktü ve “Sana bağlılık benim üzerime vaciptir, kendini bu putlara maruz bırakma” dedi. Kuteybe ateş getirtti, eline bir meşale aldı, dışarı çıktı, “Allahu ekber” dedi ve onları ateşe verdi. Başkaları da ateş verdi ve şiddetle yandılar. İçlerindeki altın ve gümüş çivilerden kalanlarda elli bin miskal buldular.
Ali dedi ki: Makhlad b. Hamza b. Batis – babası – Semerkand’ın fethine şahit olan birinden şöyle nakletti: Oradan büyük bakır kazanlar çıkarıldı. Kuteybe, Hüseyn’e “Ey Ebu Sasan, Ragash’ın böyle kazanları olduğunu sanıyor musun?” dedi. O, “Hayır; fakat Aylan’ın böyle kazanları vardı” dedi. Kuteybe güldü ve “İntikamını aldın” dedi.
Ali dedi ki: Muhammed b. Ebi ‘Uyayne, Süleyman b. Ali’nin yanında Selm b. Kuteybe’ye şöyle dedi: “Acemler Kuteybe’yi hainlikle suçluyor; Harizm’de ve Semerkand’da hainlik yaptı.”
Ali dedi ki: Benî Sadus’tan bir şeyh – Hamza b. Bid – şöyle rivayet etti: Kuteybe Horasan’da, Soğd’da, Yezdicerd soyundan bir cariye elde etti. “Bundan doğacak çocuk melez olur mu?” dedi. Ona “Evet, babası sebebiyle melez olur” dediler. Onu Haccac’a gönderdi, Haccac da onu Velid’e gönderdi; o da ondan Yezid b. Velid’i doğurdu.
Ali dedi ki: Bahililerden Nahşel b. Yezid’in amcasına göre: Ghurak, Kuteybe’nin üzerlerine baskısını görünce Şaş hükümdarına, Fergana ihşidine ve Hakan’a şöyle yazdı: “Biz sizinle Araplar arasında bulunuyoruz; bize ulaşırlarsa siz daha zayıf olursunuz. Elinizden gelen gücü kullanın.” Onlar durumu değerlendirdiler ve “Halkla bunu başaramayız; bu iş kralların işidir. Kralların oğullarından ve genç kahramanlardan seçelim ve Kuteybe’nin ordugâhına gece baskını yapalım” dediler.
Bunu yaptılar, başlarına hakanın oğlunu koydular ve gece baskını yapmak üzere yola çıktılar. Bu haber Kuteybe’ye ulaştı. O da cesur ve seçkin adamlardan dört yüz kişiyi seçti; aralarında Şu‘be b. Züheyr ve Züheyr b. Hayyan da vardı. Onlara şöyle dedi: “Düşmanlarınız Allah’ın size verdiği yardımı ve zaferi gördüler. Bu yüzden size karşı gece baskını yapmaya karar verdiler. Siz Arapların süvarileri ve seçkinlerisiniz. Allah sizi diniyle üstün kıldı; O’na güzel bir iş yapın ki hem sevap kazanın hem de şerefinizi koruyun.”
Kuteybe düşman üzerine casuslar yerleştirdi. Düşman gece ulaşabilecek kadar yaklaşınca seçtiği adamları topladı, onlara nasihat etti ve başlarına Salih b. Müslim’i koydu. Güneş batınca yola çıktılar ve iki fersah mesafede durdular. Salih süvarileri gruplara ayırdı; bir kısmını sağa, bir kısmını sola gizledi. Gecenin yarısında düşman sessizce geldi. Salih ve adamlarıyla karşılaşınca saldırdılar. Mızraklar çarpışırken gizli birlikler sağdan ve soldan saldırdı. O gün onlardan daha dayanıklı savaşan kimse görülmemişti.
Barajim’den biri şöyle dedi: Onlara sürekli vuruyorduk. Gece karanlığında Kuteybe’yi gördüm. Güzel bir darbe vurmuştum, ona bakıp “Ne dersin?” dedim. O, “Sus!” dedi. Biz onları öldürdük, pek azı kaçtı. Sabah oluncaya kadar ganimet topladık, baş kestik. Sonra ordugâha döndük; aramızda ismi bilinen bir baş asmayan ve esiri olmayan kimse yoktu. Başları Kuteybe’ye götürdük. O, “Dininiz ve şerefiniz için yaptığınızdan dolayı Allah sizi mükâfatlandırsın” dedi. Bana ve bazılarına iltifat etti.
Bu olay Soğd halkını kırdı. Barış istediler ve vergi teklif ettiler. Fakat Kuteybe, “Tarkhun’un kanının intikamını alacağım” diyerek kabul etmedi.
Rivayet sahipleri şöyle dediler: Amr b. Müslim, babasından nakletti: Kuteybe uzun süre kaldı ve Semerkand’da gedik açıldı. Dedi ki: Fasih Arapça konuşan bir tellal çıkıp Kuteybe’ye hakaret ediyordu.
[’Amr b. Müslim?] dedi ki: Amr b. Ebi Zahdam şöyle dedi: Kuteybe’nin etrafındaydık. Hakareti işitince aceleyle dışarı çıktık ve o hakaretine devam ederken uzun süre bekledik. Ben Kuteybe’nin çadırına gittim ve baktım; Kuteybe dizlerini göğsüne çekmiş, bir örtüye sarınmış halde kendi kendine konuşur gibi şöyle diyordu: “Ey Semerkand, şeytan senin içinde daha ne kadar yuvalanacak? Vallahi sabah olunca halkınla elimden geleni yapacağım.” Arkadaşlarımın yanına döndüm ve “Yarın hem bizden hem onlardan nice inatçı canlar yok olacak!” dedim ve onun söylediklerini onlara anlattım.
Ali dedi ki: Bahililere göre Kuteybe sağında nehri tutarak yürüdü, Buhara’ya ulaştı, oranın halkını da yanına alarak ilerledi. Arbinjan şehrine vardığında – ki Arbinjan eyer örtüleri oradan gelir – Soğd hükümdarı Ghurak, çok sayıda Türk, Şaş ve Fergana halkıyla ona karşı çıktı. Aralarında büyük savaş olmaksızın çarpışmalar oldu; Müslümanlar hepsinde üstün geldi. Sonra Semerkand’a yaklaşıncaya kadar savaşmayı bıraktılar. Orada yeniden savaşa girdiler: Soğdlular tüm güçleriyle saldırdı, Müslümanların saflarını yarıp ordugâhlarından geçtiler; sonra Müslümanlar toparlanıp onları geri püskürttü ve kendi ordugâhlarına sürdü. Allah müşriklerden çok sayıda kimseyi öldürdü. Müslümanlar Semerkand’a girdiler ve halkı onlarla barış yaptı.
Ali dedi ki: Bahililerden Hatim b. Ebi Sagira şöyle dedi: O gün süvarilerin Müslümanlarla mızraklaştığını gördüm. Kuteybe o gün tahtının getirilmesini emretmişti ve üzerinde oturuyordu. Düşman, Müslümanlarla mızraklaşarak Kuteybe’ye kadar yaklaştı. O, dizlerini göğsüne çekmiş, kılıcına dayanarak oturuyordu ve bu halde kaldı. Müslümanların iki kanadı merkezin bozulduğu yere hücum etti, onları yenip kendi ordugâhlarına sürdü. Çok sayıda müşrik öldürüldü. Müslümanlar Semerkand’a girdiler ve halkı onlarla barış yaptı. Ghurak yemek hazırlayıp Kuteybe’yi davet etti. Kuteybe bazı adamlarıyla birlikte gitti. Yemekten sonra Ghurak’tan Semerkand’ı istedi ve “Şehri terk et” dedi; o da terk etti. Kuteybe şu ayeti okudu: “Âd’ı ve Semud’u helak etti, hiçbirini bırakmadı.”
Ali dedi ki: Ebu’l-Dhayyal – Ömer b. Abdullah et-Temimi’den: Semerkand’ın fethini Haccac’a bildirmek üzere gönderilen kişi bana şöyle anlattı: Haccac’a ulaştım, beni Şam’a gönderdi. Şam’a vardım, mescide girdim ve güneş doğmadan önce oturdum. Yanımda kör bir adam vardı. Ona Şam hakkında bir şey sordum. Bana, “Sen yabancısın” dedi. “Evet” dedim. “Nerelisin?” dedi. “Horasanlıyım” dedim. “Seni buraya getiren nedir?” dedi. Anlattım. Dedi ki: “Muhammed’i hak ile gönderen Allah’a yemin ederim ki siz onu ancak hile ile fethettiniz. Ey Horasan halkı! Sizler Emevîlerin mülkünü ellerinden alacak ve Şam’ı taş taş sökecek olanlarsınız.”
Ali dedi ki: Bana ulaştığına göre, Kuteybe Semerkand’ı fethedince bir tepeye çıktı, Soğd ovalarında dağılan insanlara baktı ve şu beyti okudu:
“Biz Makhşiyye’ye konmasaydık, onlar develerini çözüp çadırlarını kaldırırlardı.”
Ali dedi ki: Halid b. el-Agfah şöyle dedi: Kumeyt şöyle söyledi:
“Semerkand uzun süre Yemenlilerindi; şimdi Mudar onu Kays’a nisbet ediyor.”
Ali dedi ki: Ebu’l-Hasan el-Cüşemi şöyle dedi: Kuteybe Soğd halkıyla barış yapınca Nahar b. Tawsia’yı çağırdı ve “Şu sözlerin ne olacak?” dedi:
“Zenginlik getiren sefer bitti, cömertlik de öldü el-Muhalleb’den sonra…”
Nahar dedi ki: “Hayır, bu haşirdir ve ben şöyle diyenim:
Ne bizim zamanımızda, ne önümüzde, ne de sonramızda İbn Müslim’in benzeri yoktur.
Türkleri kılıcıyla öldürdü ve ganimeti bize bol bol paylaştırdı.”
Ali dedi ki: Sonra Kuteybe Merv’e dönmek üzere yola çıktı. Semerkand üzerine Abdullah b. Müslim’i vekil bıraktı ve yanında çok sayıda asker ve savaş malzemesi bırakarak şöyle dedi: “Hiçbir müşrik elinde mühür olmadan Semerkand kapılarından içeri girmesin. Çamur kuruyup çıkmadan yakalanırsa öldür. Üzerinde demir, bıçak veya başka bir şey bulursan öldür. Gece kapıyı kapattığında şehirde yakalanan olursa öldür.”
Ali dedi ki: Ka‘b el-Aşkarî – veya Cüfî’den bir adam – şöyle dedi:
“Her gün Kuteybe ganimet toplar, malı artırır.
Bahilî bir adamdır; ona taç verilmiştir, saçları ağarana kadar.
Soğd’u ordularla ezdi, onu çıplak ve yere serilmiş bıraktı.
Çocuk babasına ağlar, baba çocuğuna.
Nereye uğrasa süvarisi orada iz bırakır.”
Ali dedi ki: Kuteybe, “İşte bu ardı ardına geliş; iki eşek öldürmek değil” dedi. Çünkü aynı yıl içinde Harizm ve Semerkand’ı fethetti. Bu söz, bir süvari bir koşuda iki eşeği arka arkaya yere sererse “iki eşek arasında ardı ardına yaptı” denmesinden gelir.
Sonra Semerkand’dan ayrıldı ve Merv’de kaldı. Harizm üzerine İyas b. Abdullah b. Amr’ı askerî işlerden sorumlu olarak bıraktı; o zayıftı. Vergi işlerine ise Benî Müslim’in mevlâsı Ubeydullah b. Ebi Ubeydullah’ı tayin etti.
Ali dedi ki: Harizm halkı İyas’ı zayıf gördü ve ona karşı toplandı. Ubeydullah Kuteybe’ye yazdı. Kuteybe kışın Abdullah b. Müslim’i vali olarak gönderdi ve ona şöyle dedi: “İyas b. Abdullah ile Hayyan en-Nabati’yi kırbaçla ve başlarını tıraş et. Ubeydullah b. Ubeydullah’ı kendine yaklaştır ve sözünü dinle; o sadıktır.” Abdullah yola çıktı. Harizm’e bir konak kala İyas durumdan haberdar edilip kaçtı. Abdullah geldi, Hayyan’ı yakaladı, yüz değnek vurdu ve başını tıraş etti.
Ali dedi ki: Sonra Kuteybe, Abdullah’tan sonra el-Mugîre b. Abdullah’ı askerlerle Harizm’e gönderdi. Bu haber onlara ulaşınca, öldürülenlerin oğulları, “Size yardım etmeyeceğiz” dediler ve Türk ülkesine kaçtılar. Mugîre geldi, esir aldı ve öldürdü. Sağ kalanlar onunla barış yaptı. O da vergiyi aldı ve Kuteybe’ye döndü. Kuteybe onu Nişabur üzerine tayin etti.
Bu yıl Musa b. Nusayr, Tarık b. Ziyad’ı Endülüs’ten azletti ve onu Tuleytula’ya gönderdi.