Bu yıl, Allah’ın Elçisinin Uhud’a yaptığı sefer de gerçekleşti. Bunun, hicretin üçüncü yılında Şevval ayının 7’si Cumartesi günü (23 Mart 625) olduğu söylenir.
Ebu Cafer (Taberî) der ki: Kureyş müşriklerini Allah’ın Elçisine karşı Uhud seferine sevk eden şey, Bedir Savaşı ve orada öldürülen Kureyş’in o soylu ve ileri gelenlerinin öldürülmesiydi.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak’a göre:
(İbn İshak der ki) Muhammed b. Müslim b. Ubeydullah b. Şihab ez-Zührî, Muhammed b. Yahya b. Hibbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, Hüseyin b. Abdürrahman b. Amr b. Sa‘d b. Muaz ve âlimlerimizden başkaları, Uhud günüyle ilgili bu anlatının bir kısmını rivayet etmişlerdir. Ben de onların rivayetlerini Uhud gününe dair verdiğim anlatıda birleştirdim.
Onlar derler ki: Kureyş — ya da bazı rivayetlere göre Bedir günü Kureyş’in inkârcılarından “Kuyu Ehli” — felakete uğrayıp yenik kalan kalıntıları Mekke’ye ulaştığında ve Ebu Süfyan b. Harb kervanıyla geri döndüğünde, Bedir’de babaları, oğulları ve kardeşleri öldürülmüş Kureyşlilerden bir grup adamın başında Abdullah b. Ebî Rabîa, İkrime b. Ebî Cehil ve Safvan b. Ümeyye, Ebu Süfyan b. Harb’e ve o kervanda malı bulunan Kureyşlilere şöyle dediler:
“Ey Kureyş topluluğu! Muhammed sizi evlatsız bıraktı ve en iyilerinizi öldürdü. Bu servetle bize yardım edin ki onunla savaşalım; belki öldürülenlerimizin intikamını alırız.”
Bunu kabul ettiler. Ebu Süfyan ve kervanın sahipleri buna razı olunca, Kureyş Allah’ın Elçisine savaş açmak üzere toplandı; ayrıca onların Ahâbiş’i ve Kinâne kabilelerinden, Tihâme halkından kendilerine uyan kimseler de onlarla birlikte toplandı. Bu insanların hepsi, Allah’ın Elçisine karşı savaş için ortalığı ayağa kaldırdı.
Ebû Azze Amr b. Abdullah el-Cumahî, Bedir günü Allah’ın Elçisi tarafından iyi muamele görmüştü; çünkü o, kızları olan yoksul bir adamdı. Esirlerin arasındaydı ve şöyle demişti:
“Ey Allah’ın Elçisi! Ben yoksul, aile sahibi bir adamım; bildiğin ihtiyaçlarım var. Bana iyi davran; Allah seni mükâfatlandırsın.”
Bunun üzerine Allah’ın Elçisi ona iyi davranmıştı.
Şimdi Safvan b. Ümeyye şöyle dedi:
“Ebû Azze, sen bir şairsin; dilinle bize yardım et ve seferimize katıl.”
O, “Muhammed bana iyi davrandı; ona karşı yardım etmek istemem,” dedi.
Safvan, “Hayır,” dedi, “bize bizzat katıl. Allah adına yemin ederim ki sağ dönersen seni zengin edeceğim; öldürülürsen kızlarına kendi kızlarıma davrandığım gibi davranacağım; kızlarımın başına gelen darlık ya da bolluk onların da başına gelecektir.”
Bu güvenceyle Ebû Azze sefere katıldı; Tihâme üzerinden ilerleyerek Benî Kinâne’yi çağırıp kışkırttı. Benzer şekilde Musâfi‘ b. Abdümenâf b. Vehb b. Huzâfe b. Cumah, Benî Mâlik b. Kinâne’ye gidip onları kışkırttı ve Allah’ın Elçisine karşı savaşmaya çağırdı.
Cübeyr b. Mut‘im, Habeşli bir adam olan Vahşî adlı kölesini çağırdı. Vahşî, mızrağını Habeş usulü atardı ve nadiren ıskalardı. Ona şöyle dedi:
“Orduyla birlikte git; eğer amcam Tu‘ayme b. Adî’ye karşılık Muhammed’in amcasını öldürürsen, sen özgürsün.”
Kureyş, silahlı ve savaşmaya kararlı olarak, Ahâbiş’iyle, Benî Kinâne’den olanlarla ve kendileriyle birlikte bulunan Tihâme halkıyla yola çıktı. Kadınlarını da yanlarına almışlardı; böylece onları savunma gayretiyle coşacaklarını ve kaçmayacaklarını umuyorlardı.
Ordunun başkomutanı Ebu Süfyan b. Harb’in yanında Hind bt. Utbe b. Rabîa vardı. İkrime b. Ebî Cehil b. Hişam b. el-Muğîre’nin yanında Ümmü Hakîm bt. Hâris b. Hişam b. el-Muğîre vardı. Hâris b. Hişam b. el-Muğîre’nin yanında Fâtıma bt. Velîd b. el-Muğîre vardı. Safvan b. Ümeyye b. Halef’in yanında Berze (Ebu Cafer der ki: bazılarının Berre dediği) bt. Mes‘ûd b. Amr b. Umeyr es-Sekafiyye vardı; o, Abdullah b. Safvan’ın annesiydi. Amr b. el-Âs b. Vâil’in yanında, Abdullah b. Amr b. el-Âs’ın annesi olan Reyta bt. Münebbih b. el-Haccâc vardı.
Talha b. Ebî Talha (o, Abdullah b. Abdüluzzâ b. Osman b. Abdüddâr’dı) yanında Sülefe bt. Sa‘d b. Şuheyd vardı; o, Musâfi‘, el-Cülâs ve Kilâb’ın annesiydi. Bu oğullar, o gün babalarıyla birlikte öldürülmüştü. Benî Mâlik b. Hısl kadınlarından Hunâs bt. Mâlik b. el-Mudarrib (Mus‘ab b. Umeyr’in annesi), oğlu Ebû Aziz b. Umeyr ile birlikte yola çıktı. Benî Hâris b. Abdümenât b. Kinâne kadınlarından Amra bt. Alkame de yola çıktı.
Hind bt. Utbe b. Rabîa, Vahşî’nin yanından her geçtiğinde ya da o onun yanından geçtiğinde, ona şöyle derdi:
“Hadi, Ebû Dusme! İntikam susuzluğumu gider, kendi susuzluğunu da gider!”
Ebû Dusme, Vahşî’nin künyesiydi.
Mekke kuvveti ilerledi ve Medine’ye en yakın vadi kenarında, Kanât’ın es-Sabha vadisinde bir tepe üzerinde Aynayn’da konakladı.
Allah’ın Elçisi ve Müslümanlar onların orada konakladığını duyunca, Allah’ın Elçisi Müslümanlara şöyle dedi:
“Rüyamda bazı sığırlar gördüm ve bunu hayra yordum. Kılıcımın ağzının çentiklendiğini gördüm. Üzerime delinmez bir zırh giydiğimi gördüm; bunu da Medine diye yorumladım. Eğer uygun görürseniz Medine’de kalalım ve onları bulundukları yerde bırakalım; bu iyi olur. Çünkü orada kalırlarsa en kötü yerde kalmış olurlar; Medine’ye girip bizimle savaşmak isterlerse burada onlarla savaşırız.”
Kureyş, Çarşamba günü Uhud’da konakladı ve o gün, Perşembe ve Cuma günleri orada kaldı. Allah’ın Elçisi Cuma namazını kıldırdıktan sonra çıktı; ertesi sabah Uhud geçidine ulaştı. Çarpışma, Şevval ayının ortalarında Cumartesi günü başladı (23 Mart 625).
Abdullah b. Ubeyy b. Selûl’un görüşü de bu konuda Allah’ın Elçisinin görüşüyle aynıydı: düşmanı karşılamak için dışarı çıkmamak. Ancak Allah’ın Elçisi Medine’den çıkmak istemediği halde, Uhud günü şehitlikle onurlandırılan Müslümanlardan bazıları ve Bedir’i kaçırmış olup orada bulunma fırsatını yitirmiş olan başkaları şöyle dediler:
“Ey Allah’ın Elçisi! Bizi düşmanlarımıza karşı dışarı çıkar; yoksa bizim onları karşılamaya korkak ve zayıf olduğumuzu sanırlar.”
Abdullah b. Ubeyy b. Selûl şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi! Medine’de kal ve onları karşılamak için dışarı çıkma. Allah’a yemin ederim ki biz ne zaman bir düşmanı karşılamak için buradan dışarı çıktıysak, onlar bize ağır kayıplar verdirdiler; ne zaman bir düşman buraya girdiyse biz onlara ağır kayıplar verdirdik. Onları bırak ey Allah’ın Elçisi. Eğer oldukları yerde kalırlarsa en kötü yerde kalmış olurlar. Medine’ye girerlerse, erkekler onları yüz yüze çarpışarak karşılar; kadınlar ve çocuklar yukarıdan taş atarlar. Sonra geri çekilirlerse, umduklarını bulamadan geldikleri gibi geri dönerler.”
Fakat düşmanla karşılaşmaya istekli olanlar, Allah’ın Elçisine baskı yapmayı sürdürdüler; nihayet o, Cuma günü namazı bitirdikten sonra evine girdi ve zırhını giydi.
O gün Ensar’dan Mâlik b. Amr adlı bir adam ölmüştü; o Benî Neccâr’dandı. Allah’ın Elçisi onun cenaze namazını kıldı, sonra düşmanı karşılamak üzere çıktı. Bu sırada insanlar pişman oldu ve şöyle dediler:
“Allah’ın Elçisini istemediği halde zorladık; bunu yapmaya hakkımız yoktu.”
Süddî’nin rivayeti
Ebu Cafer (Taberî) der ki: Muhammed b. Hüseyin – Ahmed b. el-Mufaddal – Esbât – Süddî’ye göre, Allah’ın Elçisi Kureyş müşriklerinin ve onlara uyanların Uhud’da konakladığını duyunca, arkadaşlarına şöyle dedi:
“Ne yapacağım konusunda bana görüş bildirin.”
Onlar, “Ey Allah’ın Elçisi! Bizi şu köpeklere karşı dışarı çıkar,” dediler.
Ensar şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi! Bizim bir düşmanımız, yerleşim yerlerimizde bize karşı hiçbir zaman üstün gelemedi; sen aramızdayken bu daha da böyledir.”
Allah’ın Elçisi, daha önce hiç çağırmamış olduğu halde Abdullah b. Ubeyy b. Selûl’u çağırdı ve görüşünü sordu. O, “Ey Allah’ın Elçisi! Bizi şu köpeklere karşı dışarı çıkar,” dedi.
Allah’ın Elçisi, düşmanın Medine’ye girmesini tercih ediyordu; böylece çarpışma sokak aralarında olacaktı. Nu‘mân b. Mâlik el-Ensârî onun yanına geldi ve şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi! Beni cennetten mahrum etme! Seni hak ile gönderen adına yemin ederim ki ben cennete gireceğim!”
Allah’ın Elçisi, “Nasıl?” dedi.
Nu‘mân, “Allah’tan başka ilah olmadığına ve senin Allah’ın Elçisi olduğuna şahitlik ederek ve saldıran düşmandan kaçmayarak,” dedi.
Allah’ın Elçisi, “Doğru söyledin,” dedi.
Nu‘mân o gün öldürüldü.
Bunun üzerine Allah’ın Elçisi zırhını istedi ve giydi. Onu silahlanmış görünce insanlar pişman oldu ve şöyle dediler:
“Ne kötü bir iş yaptık; ilham kendisine gelirken Allah’ın Elçisine akıl vermiş olduk!”
Ayağa kalktılar, ondan özür dilediler ve şöyle dediler:
“Sen nasıl uygun görürsen öyle yap!”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Bir peygambere zırhını giydikten sonra, savaşmadan onu tekrar çıkarmak yakışmaz.”
Böylece Allah’ın Elçisi, sabırlı oldukları takdirde kendilerine zafer vaat ederek, bin kişiyle Uhud’a doğru çıktı. Fakat çıktıktan sonra Abdullah b. Ubeyy b. Selûl üç yüz adamla geri döndü. Ebû Câbir es-Sülemî onları takip edip çağırdı; fakat onu dinlemediler ve ona şöyle dediler:
“Biz bir savaş olacağını bilmiyoruz; eğer bizim öğüdümüze uyarsan sen de bizimle geri dönersin.”
Bu olay üzerine Allah şöyle dedi: “Sizden iki topluluk neredeyse çözülüp dağılacaktı…” Bu iki topluluk Benî Seleme ile Benî Hârise idi; Abdullah b. Ubeyy geri dönünce onlar da dönmeyi düşünmüşlerdi. Fakat Allah onları alıkoydu ve Allah’ın Elçisi yedi yüz kişinin başında kaldı.
İbn İshak rivayetine dönüş
Allah’ın Elçisi düşmanla savaşmak üzere çıktığında, Müslümanlar şöyle dediler:
“Ey Allah’ın Elçisi! Seni istemediğin halde zorladık; bunu yapmaya hakkımız yoktu. İstersen burada kal; Allah seni esenlikte tutsun.”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Bir peygamber zırhını giydikten sonra, savaşmadan onu çıkarmaz.”
Böylece Allah’ın Elçisi, arkadaşlarından bin kişiyle çıktı; ta ki Uhud ile Medine arasındaki eş-Şavt denilen yere geldiklerinde, Abdullah b. Ubeyy b. Selûl ordunun üçte biriyle ondan ayrıldı ve şöyle dedi:
“O onları dinleyip çıktı, beni dinlemedi. Allah’a yemin ederim ki burada neden kendimizi ölüme atalım, bilmiyoruz.”
Bunun üzerine, münafıklardan ve şüphecilerden kendisini izleyenlerle Medine’ye geri döndü. Benî Seleme’den Abdullah b. Amr b. Harâm onları izleyerek şöyle dedi:
“Allah adına sizi çağırıyorum: Düşman burada iken peygamberinizi ve halkınızı terk etmeyin!”
Onlar şöyle dediler:
“Eğer savaş olacağını bilseydik sizi terk etmezdik; ama bir savaş olacağını sanmıyoruz.”
Onu dinlememekte direndiler ve geri dönmekte ısrar edince, o şöyle dedi:
“Allah sizi kahretsin, Allah’ın düşmanları! Allah bizi siz olmadan da idare eder.”
Ebu Cafer (Taberî) – Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî’ye göre:
Abdullah b. Ubeyy, eş-Şeyhayn’da üç yüz adamla Allah’ın Elçisinden ayrıldı; Allah’ın Elçisi yedi yüz kişiyle kaldı. Müşrikler üç bin kişiydi; süvarileri iki yüz attı. Kadınları on beş kişiydi.
Müşriklerden yedi yüz kişi zırh giyiyordu; Müslümanlardan ise yalnızca yüz kişi zırhlıydı. Müslümanlarda, Allah’ın Elçisinin atı ile Ebû Bürde b. Niyâr el-Hârisî’nin atı dışında süvari yoktu. Allah’ın Elçisi, eş-Şeyhayn’dan tan yeri ağarmadan, gökyüzü kızarmaya başlarken yola çıktı.
Eş-Şeyhayn adı, iki “sığınak ev”den geliyordu; bunlarla, birbirleriyle konuşan kör bir Yahudi erkek ve kör bir Yahudi kadın ilgilenirdi. Bu yüzden onlara “eş-Şeyhayn” (iki yaşlı) denirdi. Medine’nin en uç tarafında bulunurlar.
Allah’ın Elçisi, güneş battıktan sonra eş-Şeyhayn’da askerlerini gözden geçirmiş, bazılarına devam izni vermiş, bazılarını geri göndermişti. Geri gönderdikleri arasında Zeyd b. Sâbit, İbn Ömer, Useyd b. Züheyr, el-Berâ b. Âzib ve Arabe b. Evs vardı. Bu sonuncusu, Şemmâh’ın şu sözlerinde geçen kişidir:
“Evsli Arabe’yi, eşi benzeri olmayan, iyilik sahibi bir adam bildim.
Şeref sancağı yükseltildiğinde, Arabe onu sağ eliyle kabul etti.”
Ebû Saîd el-Hudrî’yi de geri göndermiş, fakat Semüre b. Cündüb ile Râfi‘ b. Hadîc’in devam etmesine izin vermişti. Allah’ın Elçisi Râfi‘yi küçük görmüştü; fakat o yamalı ayakkabılarının üstünde dikildi, ayak parmaklarının ucuna yükselerek boyunu olabildiğince uzattı. Allah’ın Elçisi onu böyle görünce onu geçirmişti.
Hâris – İbn Sa‘d – Muhammed b. Ömer (Vâkıdî) şöyle der:
Semüre’nin annesi, Ebû Saîd el-Hudrî’nin amcası olan Mureyy b. Sinân b. Sa‘lebe ile evliydi; Mureyy, Semüre’nin üvey babasıydı. Allah’ın Elçisi Uhud’a çıkınca, adamlarını gözden geçirip küçük gördüklerini geri gönderdi; Semüre b. Cündüb’ü geri gönderdi, Râfi‘ b. Hadîc’i ise geçirdi. Bunun üzerine Semüre, üvey babası Mureyy b. Sinân’a şöyle dedi:
“Baba, Allah’ın Elçisi Râfi‘ b. Hadîc’i geçirdi, beni geri gönderdi; oysa ben güreşte Râfi‘ b. Hadîc’i yere vurabilirim.”
Mureyy b. Sinân şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi! Benim oğlumu geri gönderdin, Râfi‘ b. Hadîc’i geçirdin; oysa oğlum güreşte onu yere vurabilir.”
Allah’ın Elçisi Râfi‘ ile Semüre’ye, “Güreşin!” dedi. Semüre, Râfi‘yi yere vurdu; bunun üzerine Allah’ın Elçisi onu da geçirdi ve o, Müslümanlarla birlikte savaşta bulundu. Peygamberin kılavuzu Ebû Hâsme el-Hârisî idi.
İbn İshak rivayetine dönüş
Allah’ın Elçisi, Benî Hârise’nin harra’sı üzerinden geçerken bir at kuyruğunu savurdu; bir kılıcın kabzasına çarptı ve onu kınından düşürdü. Uğuru seven (fakat kuş uçuşundan fal çıkarmayan) Allah’ın Elçisi, kılıcın sahibine şöyle dedi:
“Kılıcını kınına koy; bugün kılıçların çekileceğini görüyorum.”
Sonra Allah’ın Elçisi arkadaşlarına şöyle dedi:
“Bizi düşmana yaklaştıracak, fakat onların yanından geçmemize sebep olmayacak bir yoldan kim götürebilir?”
Benî Hârise b. el-Hâris’ten Ebû Hâsme şöyle dedi:
“Bunu yapabilirim, ey Allah’ın Elçisi.”
Onu Benî Hârise’nin harra’sı içinden ve mallarının arasından geçirerek, münafık ve kör olan el-Mirba‘ b. Kayzî’nin arazisine getirdi. O, Allah’ın Elçisi ile yanındaki Müslümanların varlığını fark edince kalktı, onların yüzlerine toprak attı ve şöyle dedi:
“Sen Allah’ın Elçisi olsan bile seni bahçeme sokmayacağım!”
Bana aktarıldığına göre o bir avuç toprak aldı ve sonra şöyle dedi:
“Keşke başka kimseye isabet etmeyeceğini bilseydim, Muhammed, yüzüne atardım.”
İnsanlar onu öldürmeye atıldı; fakat Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Bunu yapmayın; bu adam gözleriyle kör olduğu gibi kalbiyle de kördür.”
Sa‘d b. Yezîd (Benî Abdüleşhel’den), Allah’ın Elçisi bu yasağı söylerken el-Mirba‘a doğru atılmıştı; yayıyla el-Mirba‘ın başını yardı.
Allah’ın Elçisi ilerledi; vadiden dağa doğru yükselen yamaçta, Uhud’dan gelen geçide indi. Adamlarını, arkaları ve konakları Uhud’a dönük olacak şekilde yerleştirdi ve şöyle dedi:
“Ben savaş emretmedikçe kimse savaşmasın.”
Kureyş, Müslümanlara ait Kanât’ın es-Semga bölgesindeki ekinlerde deve ve atlarını salmıştı. Allah’ın Elçisi savaşmamalarını emredince Müslümanlardan biri şöyle dedi:
“Benî Kayle’nin ekinleri, biz çarpışmadan önce otlak mı olacak?”
Sonra Peygamber, yedi yüz adamıyla savaş düzenine girdi; Kureyş de üç bin adamı ve iki yüz atlısıyla savaş düzenine girdi. Süvarinin sağ kanadına Hâlid b. Velîd’i, sol kanadına İkrime b. Ebî Cehil’i komutan yaptılar.
Allah’ın Elçisi, okçuların komutanı olarak Benî Amr b. Avf’tan Abdullah b. Cübeyr’i görevlendirdi. O gün beyaz elbiseleriyle ayırt ediliyordu; okçular elli kişiydi.
“Bizi oklarınızla süvariye karşı koruyun,” dedi, “savaş bizim lehimize de olsa aleyhimize de olsa yerinizden ayrılmayın. Konumunuza sıkı tutunun ki sizin bulunduğunuz taraftan saldırıya uğramayalım.”
Sonra Allah’ın Elçisi iki zırh giydi.
Çarpışma Başlıyor
Hârûn b. İshak – Mus‘ab b. el-Mikdâm – İsraîl; ve (ayrıca) İbn Vekî‘ – babası – İsraîl – Ebû İshak – el-Berâ’dan naklen:
Uhud günü olduğunda ve Allah’ın Elçisi müşriklerle karşılaştığında, bazı adamları okçu olarak yerleştirdi ve onları Abdullah b. Cübeyr’in emrine verdi. Onlara şu emri verdi: “Bizi onlara karşı galip görürseniz yerinizi terk etmeyin; onları bize karşı galip görürseniz de bize yardıma gelmeyin.”
Savaş başlayınca müşrikler bozguna uğratıldı. Kadınların kaçarken eteklerini toplayıp kaçtıklarını ve ayak bileklerini açığa çıkardıklarını gördüm. “Ganimet, ganimet!” diye bir çağrı yükseldi. Abdullah, “Acele etmeyin! Allah’ın Elçisinin size verdiği emri bilmiyor musunuz?” dedi. Fakat onu dinlemediler ve yerlerini terk ettiler. Diğerlerinin yanına vardıklarında Allah onların yüzlerini çevirdi ve Müslümanlardan yetmiş kişi öldürüldü.
Muhammed b. Sa‘d – babası – amcası – babası – babası – İbn Abbas’tan naklen:
Ebû Süfyan Şevval’in 3’ünde (19 Mart 625) geldi ve Uhud’da konakladı. Peygamber yürüyüşe çıktı; insanları savaşmaya çağırdı ve onları etrafında topladı. O gün yanında Mikdâd b. el-Esved el-Kindî bulunan Zübeyr’e süvariyle çarpışma görevi verdi ve sancak taşıma görevini Kureyş’ten Mus‘ab b. Umeyr adlı bir adama verdi.
Ardından Hamza b. Abdülmuttalib, zırhı olmayanların başında yürüyüşe çıktı; Peygamber, Hamza’yı hemen kendi önüne sürdü.
Hâlid b. Velîd, müşrik süvarisiyle ve Ebû Cehil’in oğlu İkrime ile birlikte ilerleyince, Allah’ın Elçisi Zübeyr’i şu emirle gönderdi: “Hâlid b. Velîd ile karşılaş ve ben sana başka bir emir verene kadar onunla çarpış.” Sonra sahadaki diğer (düşman) atlılar hakkında da emirler verdi ve “Ben size başka bir emir verene kadar yerlerinizi terk etmeyin,” dedi.
Ebû Süfyan “Lât! Uzzâ!” diye bağırarak ilerledi. Peygamber, düşmana karşı Zübeyr’i gönderdi. Zübeyr Hâlid b. Velîd’e saldırınca Allah, Hâlid’i ve yanındakileri kaçırdı. Bunun hakkında Allah şöyle dedi: “Allah size vaadini gerçekten yerine getirdi… size arzuladığınızı gösterdikten sonra…” Allah, müminlere zafer vereceğine ve onlarla birlikte olacağına dair söz vermişti.
Allah’ın Elçisi, ordusunun arkasına bazı kimseleri yerleştirmiş ve onlara şöyle demişti: “Burada kalın; bizden kaçan olursa geri çevirin; arkamızı koruyun.”
Allah’ın Elçisi ve arkadaşları düşmanı bozguna uğratınca, arkaya yerleştirilenler düşman kadınlarının tepeye tırmanışını ve ganimeti görünce birbirlerine şöyle dediler: “Allah’ın Elçisine gidip ganimeti, başkaları bizden önce kapmadan alalım.” Başka bir grup da şöyle dedi: “Hayır, Allah’ın Elçisine itaat edip yerimizde kalmalıyız.”
Bu, Allah’ın şu sözüne işaret eder: “Kim… dünyayı isterse…” yani ganimeti isteyenler; “kim… ahireti isterse…” yani “Allah’ın Elçisine itaat edip yerimizde kalmalıyız” diyenler. İbn Mesud şöyle derdi: “O güne kadar Peygamber’in arkadaşlarından herhangi birinin dünyayı ve onun malını istediğini hiç fark etmemiştim.”
Muhammed b. Hüseyin – Ahmed b. el-Mufaddal – Esbât – Süddî’den naklen:
Allah’ın Elçisi Uhud’da savaş meydanına çıktığında, okçulara emir verdi. Okçular müşrik süvarisinin karşısında, dağın eteklerinde bir mevzi tuttu. Şöyle dedi: “Onları bozguna uğrattığımızı görseniz bile yerinizi terk etmeyin; siz yerinizde kaldığınız sürece biz üstün gelmeye devam edeceğiz.”
Onların başına, Havvât b. Cübeyr’in kardeşi Abdullah b. Cübeyr’i komutan yaptı.
Bunun ardından müşriklerin sancaktarı Talha b. Osman ayağa kalktı ve şöyle dedi:
“Ey Muhammed’in arkadaşları! Sizin kılıçlarınızla Allah’ın bizi cehenneme hızlandıracağını, bizim kılıçlarımızla da sizi cennete hızlandıracağını iddia ediyorsunuz. İçinizden, Allah’ın benim kılıcımla cennete hızlandıracağı biri var mı? Ya da onun kılıcıyla beni cehenneme hızlandıracak biri?”
Ali b. Ebî Tâlib ayağa kalktı ve şöyle dedi:
“Canımı elinde tutana yemin ederim ki, ya kılıcımla seni cehenneme hızlandırıncaya kadar ya da senin kılıcınla beni cennete hızlandırıncaya kadar senden ayrılmayacağım.”
Sonra Ali onu vurdu, ayağını kesti; Talha b. Osman yere düştü ve avret yerini açığa çıkardı. “Allah adına ve kan bağı adına (ricada bulunuyorum), ey amca oğlu!” dedi. Bunun üzerine Ali onu bıraktı. Allah’ın Elçisi “Allahu ekber!” diye bağırdı. Arkadaşları Ali’ye, “Onu işini bitirmekten seni ne alıkoydu?” dediler. Ali şöyle dedi:
“Amcaoğlum, avret yeri açığa çıkmış halde Allah adına bana yalvardı; ona karşı bir utanma duygusu duydum.”
Bundan sonra Zübeyr b. el-Avvâm ile Mikdâd b. el-Esved müşriklere saldırdı ve onları bozguna uğrattı. Peygamber ve arkadaşları da hücum ederek Ebû Süfyan’ı kaçırdı.
Müşrik süvarisinin komutanı Hâlid b. Velîd bunu görünce karşı saldırı yaptı; fakat okçular ona ok yağdırdı ve ilerleyişi durduruldu. Ne var ki, okçular Allah’ın Elçisini ve arkadaşlarını müşriklerin ordugâhının ortasında ganimet toplarken görünce, ganimete koşmak için aşağı indiler. İçlerinden bazıları, “Allah’ın Elçisinin emrine karşı gelmeyin,” dedi; fakat çoğu ordugâha gitti.
Hâlid okçuların az kaldığını görünce süvarisine bağırdı; hücum etti, okçuları öldürdü ve sonra Peygamber’in arkadaşlarına saldırdı. Yaya müşrikler süvarilerinin harekete geçtiğini görünce birbirlerine seslendiler ve Müslümanlara karşı saldırılarını yenilediler; Müslümanları geri püskürttüler ve bazılarını öldürdüler.
Bișr b. Âdem – Amr b. Âsım el-Kilâbî – Ubeydullah b. el-Vezî‘ – Hişâm b. Urve – babası – Zübeyr’den naklen:
Allah’ın Elçisi Uhud günü elinde bir kılıç gösterdi ve şöyle dedi:
“Bu kılıcı, hakkıyla kim alacak?”
Ayağa kalktım ve “Ben alırım, ey Allah’ın Elçisi,” dedim. Ama benden yüz çevirdi ve yine şöyle dedi:
“Bu kılıcı hakkıyla kim alacak?”
Yine “Ben alırım, ey Allah’ın Elçisi,” dedim; yine benden yüz çevirdi ve tekrar sordu:
“Bu kılıcı hakkıyla kim alacak?”
O zaman Ebû Dücâne Simâk b. Hareşe ayağa kalktı ve şöyle dedi:
“Ben onu hakkıyla alırım. Onun hakkı nedir?”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Onun hakkı şudur: Onunla bir Müslümanı öldürmeyeceksin ve onunla bir kâfirden kaçmayacaksın.”
Sonra kılıcı ona verdi.
Ebû Dücâne savaşa heveslendiğinde, ayırt edici bir işaret olarak başına bir başlık bağlardı. Ben kendi kendime, “Bugün ne yapacağını göreceğim,” dedim. Bundan sonra karşısına çıkan kim varsa onu biçiyor, parçalayıp deviriyordu.
Sonunda, dağın alt yamaçlarında defleri olan bazı kadınlara geldi; aralarında şu sözleri söyleyen bir kadın vardı:
Biz Târık’ın kızlarıyız,
İlerlerseniz sizi kucaklarız
Ve yastıklar sereriz;
Arkanızı dönerseniz sizi terk ederiz
Ve size şefkatli bir sevgi göstermeyiz.
Ebû Dücâne kılıcını onları vurmak için kaldırdı; sonra onları bıraktı. Ona, “Bütün yaptıklarını gördüm. Kadına karşı kılıcını kaldırdıktan sonra neden indirdin?” dedim. O da şöyle dedi:
“Allah’ın Elçisinin kılıcına saygı duydum; onunla bir kadını öldürmek istemedim.”
İbn İshak rivayetine dönüş
Allah’ın Elçisi, “Bu kılıcı hakkıyla kim alacak?” dedi. Çeşitli adamlar ayağa kalktı; fakat onlara vermedi. Sonunda Benî Sâide’den Simâk b. Hareşe (Ebû Dücâne) ayağa kalktı ve “Onun hakkı nedir, ey Allah’ın Elçisi?” dedi.
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Onun hakkı, onunla düşmana vurman ve kılıç eğilinceye kadar vurmaya devam etmendir.”
Ebû Dücâne, “Onu hakkıyla alırım, ey Allah’ın Elçisi,” dedi; o da kılıcı ona verdi.
Ebû Dücâne, savaş başlayınca cesur ama kendini beğenmiş bir adamdı. Başına ayırt edici işaret olarak kırmızı bir başlık bağladığında insanlar onun savaşacağını anlardı. Allah’ın Elçisinin elinden kılıcı alınca başlığını aldı ve başına bağladı. Sonra iki safın arasında çalımlı yürümeye başladı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Ca‘fer b. Abdullah b. Eslem (Ömer b. Hattâb’ın azatlısı) – Benî Seleme’den Ensar’dan bir adamdan naklen:
Allah’ın Elçisi, Ebû Dücâne’nin çalımlı yürüdüğünü görünce şöyle dedi:
“Bu, Allah’ın sevmediği bir yürüyüştür; ancak böyle bir durumda müstesnadır.”
Ebû Süfyan bir haberci gönderip şöyle demişti:
“Ey Evs ve Hazrec adamları! Bizi kuzenimizle baş başa bırakın; biz de sizi bırakırız. Bizim sizinle savaşmaya ihtiyacımız yok.”
Fakat ona hoş olmayan bir cevap verdiler.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Âsım b. Ömer b. Katâde’den naklen:
Benî Dubey‘a’dan Ebû Âmir Abd Amr b. Sayfî b. Mâlik b. Nu‘mân b. Âme, Allah’ın Elçisinden uzaklaşmak için Mekke’ye gitmişti. Beraberinde Evs’in gençlerinden elli kişi vardı; içlerinde Osman b. Huneyf de bulunuyordu. Bazıları onların on beş kişi olduğunu söyler. Kureyş’e, Muhammed’le karşılaşırsa onların iki adamının bile Muhammed’le karşılaşmayacağına dair sürekli sözler veriyordu.
Savaş başlayınca Müslümanlarla ilk karşılaşan kişi, Ahâbiş ve Mekkelilerin köleleriyle birlikte Ebû Âmir oldu. “Ey Evs adamları! Ben Ebû Âmir’im!” diye bağırdı. Onlar da, “Allah seni kahretsin, kötülük yapan adam!” dediler.
Cahiliye döneminde Ebû Âmir’e “rahip” denirdi; fakat Allah’ın Elçisi ona “kötülük yapan” derdi. Onların cevabını duyunca şöyle dedi: “Benden ayrıldıktan sonra halkımın başına kötülük gelmiş.” Sonra Müslümanlarla şiddetle çarpıştı ve onları taşladı.
Ebû Süfyan, Benî Abdüddâr sancaktarlarına savaşa teşvik ederek şöyle demişti:
“Ey Benî Abdüddâr! Bedir günü sancağımız sizdeydi ve başımıza gelen felaketi gördünüz. İnsanlar sancaklarının durumuna bağlıdır; sancakları düşerse kendileri de düşer. Ya sancağımıza hakkıyla sahip çıkarsınız ya da onu bize bırakın; biz sizin yerinize sahip çıkarız.”
Bu aşağılayıcı ihtimal onları kaygılandırdı. Öfkeyle şöyle dediler:
“Sancağımızı size mi teslim edeceğiz? Yarın savaşta nasıl davranacağımızı göreceksiniz!”
Ebû Süfyan’ın istediği de buydu.
Savaş başladı ve ordular birbirine yaklaştı. Hind bt. Utbe, beraberindeki kadınların arasında ayağa kalktı; deflerini aldılar. Erkeklerin arkasında def çalıp onları savaşa teşvik ettiler. Hind şöyle söylüyordu:
İlerlerseniz sizi kucaklarız
Ve yastıklar sereriz;
Arkanızı dönerseniz sizi terk ederiz
Ve size şefkatli bir sevgi göstermeyiz.
Şunu da söylüyordu:
Haydi, Benî Abdüddâr!
Haydi, arkamızın koruyucuları!
Her keskin ağızlı kılıçla vurun!
Ordular birbirine girdi ve savaş kızıştı. Ebû Dücâne düşmanın saflarına derinlemesine girinceye kadar çarpıştı. Hamza b. Abdülmuttalib ile Ali b. Ebî Tâlib, Müslümanlardan oluşan bir grubun başında çarpıştı. Allah onlara yardımını indirdi ve vaadini yerine getirdi. Kılıçlarıyla düşmanı kırdılar, ta ki onları bozguna uğratıp kaçırıncaya kadar. Müslümanların Mekkelilere yaşattığı yenilgi konusunda hiçbir şüphe yoktu.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Yahya b. Abbâd b. Abdullah b. Zübeyr – babası – dedesi Zübeyr’den naklen:
“Allah’a yemin ederim ki Hind bt. Utbe ile arkadaşlarının eteklerini topladıklarında ve kaçtıklarında ayak bileklerine bakar haldeydim. Onları ele geçirmemize engel olacak hiçbir şey yoktu; fakat okçular, düşmanı ordugâhtan sürdükten sonra ganimet aramak için (düşman) ordugâhına yöneldiler ve böylece arkamızı süvariye açık bıraktılar. Süvari arkadan üzerimize geldi ve birisi, ‘Muhammed öldürüldü!’ diye bağırdı. Biz geri döndük; düşman da bizim peşimizden geri döndü; ama biz daha önce (Mekke) sancağını koruyan adamları öldürmüştük; böylece düşmandan hiç kimse sancağın yanında kalmamıştı.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – bazı âlimlerden naklen:
Sancak, Amra bt. Alkame el-Hârisiyye onu alıp Kureyş için kaldırana kadar yerde kalmıştı; sonra Kureyş onun etrafında toplandı. Daha önce sancak, sancağı taşımakla görevli grubun oğullarına ait olan Habeşli bir köle Su‘âb’ın elindeydi; o, onu alan grubun sonuncusuydu. Elleri kesilinceye kadar savaşmış, sonra diz çöküp sancağı göğsüne ve boğazına bastırarak tutmuştu. Sonunda, “Allah’ım, affedildim mi?” diyerek onun üzerinde öldürüldü.
Hassan b. Sâbit, karşılıklı atışmalar sırasında Su‘âb’ın elinin kesilmesi hakkında şöyle dedi:
Sancağınla övündün; en kötü övünç,
Sancağın Su‘âb’a teslim edilmesidir.
Onunla övüncünü bir köleye karşı yaptın,
Yeryüzünde yürüyenlerin en aşağısına karşı.
Savaşı, karşılaştığımız gün bize karşı yapmayı,
Ancak bir ahmağın sandığı gibi sandın,
Çünkü bu, gerçekle ilgili değildir,
Mekke’de kırmızı deri torbalar satman gibiydi.
Ellerinin kızardığını görmek gözü sevindirdi,
Oysa boya ile kızarmamışlardı.
Ebû Kureyb – Osman b. Saîd – Hibbân b. Ali – Muhammed b. Ubeydullah b. Ebî Râfi‘ – babası – dedesinden naklen:
Ali b. Ebî Tâlib (Mekke) sancaktarlarını öldürünce, Allah’ın Elçisi Kureyş inkârcılarından bir grubu gördü ve Ali’ye şöyle dedi:
“Onlara saldır.”
Ali onlara saldırdı, dağıttı ve Amr b. Abdullah el-Cumahî’yi öldürdü.
Sonra Allah’ın Elçisi Kureyş inkârcılarından başka bir grubu gördü ve Ali’ye şöyle dedi:
“Onlara saldır.”
Ali onlara saldırdı, dağıttı ve Benî Âmir b. Lüeyy’den Şeybe b. Mâlik’i öldürdü.
Sonra Cebrâil şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi, bu bir tesellidir.”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Şüphesiz o bendendir, ben de ondanım.”
Cebrâil de şöyle dedi:
“Ben de ikinizdenim.”
Ve bir sesin şöyle dediğini duydular:
Zülfikâr’dan başka kılıç yoktur,
Ali’den başka yiğit yoktur.
Müslümanların Geri Çekilmesi
Ebu Cafer (Taberî) der ki: Müslümanlar arkadan saldırıya uğrayıp bozguna uğratılınca müşrikler onların birçoğunu öldürdü. Bu felaket Müslümanların başına geldiğinde, üç şekilde sarsıldılar: kimi öldürüldü, kimi yaralandı, kimi de kaçtı. Kaçanlar, savaşın yorgunluğundan ne yaptıklarını bilemeyecek kadar bitkin düşmüştü. Allah’ın Elçisinin alt yan kesici dişi kırıldı, dudağı yarıldı, yanaklarından ve saç diplerinin bulunduğu alında yaralandı. İbn Kâmi’e kılıcıyla onun sol yanında duruyordu. Onu yaralayan kişi Utbe b. Ebî Vakkas idi.
İbn Beşşâr – İbn Ebî Adî – Humeyd – Enes b. Mâlik’ten naklen:
Uhud günü Allah’ın Elçisinin kesici dişi kırıldı ve başından yaralandı. Kan yüzünden akmaya başladı; o da kanı silip şöyle diyordu: “Peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir topluluk, o onları Allah’a çağırırken nasıl kurtuluşa erebilir?” Allah bunun üzerine şunu indirdi: “Bu işte senin hiçbir payın yoktur (Muhammed); ya onların tevbesini kabul eder ya da onları azaplandırır; çünkü onlar zalimlerdir.”
Ebu Cafer (Taberî) der ki: Düşman onu kuşattığında Allah’ın Elçisi şöyle dedi: “Kim bizim için canını satar?”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Hüseyin b. Abdürrahman b. Amr b. Sa‘d b. Muaz – Mahmud b. Amr b. Yezid b. es-Seken’den naklen:
Bunun üzerine Ziyad b. es-Seken, Ensar’dan beş kişiyle birlikte ayağa kalktı (bazıları bunun Umâre b. Ziyad b. es-Seken olduğunu söyler) ve Allah’ın Elçisini korumak için savaştılar. Onlardan biri diğerinin ardından, onun önünde öldürüldü; sonunda yalnız Ziyad — ya da Umâre b. Ziyad b. es-Seken — kaldı. O da yaraları artık savaşamayacak hale getirene kadar çarpıştı. Bu sırada bir grup Müslüman geri dönüp düşmanı Ziyad’ın üzerinden uzaklaştırmıştı. Allah’ın Elçisi, “Onu bana yaklaştırın,” dedi. Ziyad’ı ona yaklaştırdılar; Allah’ın Elçisi ayağını ona yastık yaptı; böylece Ziyad yanağı Allah’ın Elçisinin ayağı üzerindeyken öldü.
Ebû Dücâne, oklar sırtına saplanıp sırtı oklarla doluncaya kadar eğilerek vücuduyla Allah’ın Elçisini siperledi.
Sa‘d b. Ebî Vakkas, Allah’ın Elçisini savunmak için yayıyla ok attı. Şöyle dedi: “Onun bana ok verip ‘At, annem babam sana feda olsun!’ dediğini gördüm. Hatta bana ucu olmayan bir ok verdi ve ‘Bunu da at!’ dedi.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Âsım b. Ömer b. Katâde’den naklen:
Allah’ın Elçisi yayıyla o kadar ok attı ki yayının ucu kırıldı. Katâde b. Nu‘mân onu aldı ve sakladı. O gün Katâde’nin gözü o kadar ağır yaralanmıştı ki yanağına düşmüştü. Allah’ın Elçisi onu eliyle yerine koydu; bundan sonra o, Katâde’nin en iyi ve en keskin gözü oldu.
Ebu Cafer (Taberî) der ki: Mus‘ab b. Umeyr, Allah’ın Elçisini savunurken savaştı ve sancağını taşıdı; sonunda öldürüldü. Mus‘ab’ı öldüren, Allah’ın Elçisi sandığı için onu öldürdüğünü zanneden İbn Kâmi’e el-Leysî idi; sonra Kureyş’e dönüp Muhammed’i öldürdüğünü ilan etti.
Mus‘ab b. Umeyr öldürüldükten sonra Allah’ın Elçisi sancağı Ali b. Ebî Tâlib’e verdi.
Hamza b. Abdülmuttalib, (Mekke) sancağını taşıyanlardan biri olan Artat b. Abdüşürahbil b. Hâşim b. Abdümenâf b. Abdüddâr b. Kusayy’ı öldürünceye kadar çarpıştı. Sonra künyesi Ebû Niyâr olan Sıbâ‘ b. Abdüluzzâ el-Gubşânî onun yanından geçti. Hamza b. Abdülmuttalib ona şöyle dedi: “Buraya gel, klitoris kesen kadının oğlu!” Onun annesi Ümmü Enmâr idi; o, Mekke’de kadın sünneti yapan, Şârık b. Amr b. Vehb es-Sekafî’nin azatlısı bir kadındı. Karşılaştıklarında Hamza onu vurdu ve öldürdü.
Cübeyr b. Mut‘im’in kölesi Vahşî şöyle dedi:
“Allah’a yemin ederim, Hamza’yı kılıcıyla adamları biçerken gördüm; yanından geçen kimseyi esirgemiyordu. Kül rengi bir deve gibi (iri) idi. Sıbâ‘ b. Abdüluzzâ benden önce ona ulaştığında Hamza ona, ‘Buraya gel, klitoris kesen kadının oğlu!’ dedi. Sonra onu öyle hızlı vurdu ki başına vurduğunu göremez oldum. Ben mızrağımı dengeledim, iyice uygun bulunca Hamza’ya fırlattım. Karnının alt kısmına öyle kuvvetle saplandı ki iki bacağının arasından çıktı. Bana doğru geldi ama gücü tükendi ve düştü. Öldüğünü anlayınca bekledim, sonra mızrağımı geri aldım; ardından ordugâha döndüm; çünkü orada yapacak başka bir işim yoktu.”
Benî Amr b. Avf’tan Âsım b. Sâbit b. Ebî’l-Aclehe, Musâfi‘ b. Talha ile onun kardeşi Kilâb b. Talha’yı (Ebû Talha’nın oğlu) birer okla vurup öldürdü. İkisi de anneleri Sülefe’nin yanına gitti ve başlarını onun kucağına koydu. Sülefe, “Oğlum, seni kim yaraladı?” diye sorunca, her biri şöyle dedi: “Beni vuran adamın, ok atarken ‘Al sana! Ben İbnü’l-Aclehe’yim!’ dediğini duydum.”
Sülefe “Aclehî!” dedi ve Allah onu Âsım’ın kafatasına kavuşturursa, ondan şarap içeceğine yemin etti. Âsım, Allah’la bir ahitleşme yapmıştı: hiçbir zaman bir müşriğe dokunmayacak, hiçbir müşrik de ona dokunmayacaktı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Kâsım b. Abdürrahman b. Râfi‘ (Benî Adî b. Neccâr’dan, kardeşleri) rivayet eder:
Enes b. Mâlik’in amcası Enes b. en-Nadr, Ömer b. el-Hattâb ile Talha b. Ubeydullah’ın yanına gitti; onlar, muhacirlerden ve ensardan bazı kimselerle birlikte çarpışmayı bırakmışlardı. Enes onlara, “Niçin savaşmayı bıraktınız?” dedi. Onlar, “Muhammed, Allah’ın Elçisi, öldürüldü,” dediler.
Enes şöyle dedi: “Ondan sonra hayatla ne yapacaksınız? Kalkın ve Allah’ın Elçisinin öldüğü gibi ölün!”
Sonra düşmana yöneldi ve öldürülünceye kadar çarpıştı. Enes b. Mâlik de onun adıyla adlandırılmıştı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Humeyd et-Tavîl – Enes b. Mâlik’ten naklen:
O gün Enes b. en-Nadr’ın üzerinde yetmiş kesik ve delik yara bulduk; onu kız kardeşi dışında kimse tanıyamadı. Kız kardeşi onu parmak uçlarının güzelliğinden tanıdı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak’a göre:
Yenilgi ve Allah’ın Elçisinin öldürüldüğü söylentisinden sonra Allah’ın Elçisini ilk tanıyan kişi, İbn Şihab ez-Zührî’ye göre, Benî Seleme’den Kâ‘b b. Mâlik idi. (Kâ‘b şöyle dedi:) “Miğferinin altında gözlerinin parladığını gördüm ve en yüksek sesimle şöyle bağırdım: ‘Ey Müslümanlar, sevinin! Bu, Allah’ın Elçisidir!’” Allah’ın Elçisi bana susmamı işaret etti.
Müslümanlar Allah’ın Elçisini tanıyınca, onunla birlikte geçide doğru yükseldiler. Onunla beraber Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Bekir b. Ebî Kuhâfe, Ömer b. el-Hattâb, Talha b. Ubeydullah, Zübeyr b. el-Avvâm, Hâris b. es-Simme ve başka bazı Müslümanlar vardı.
Allah’ın Elçisi geçide tırmanırken, “Muhammed nerede? Sen kurtulursan ben kurtulmayayım!” diyen Übeyy b. Halef ona yetişti. “Ey Allah’ın Elçisi, içimizden biri gidip onun işini görsün mü?” dediler. O, “Onu bırakın,” dedi.
Übeyy yaklaşınca, Allah’ın Elçisi Hâris b. es-Simme’den bir mızrak aldı. Bana aktarıldığına göre bazıları, Allah’ın Elçisi mızrağı alınca bizi öyle bir silkeledi ki, deve kendini silkeleyince üzerinden deve sineklerinin uçuşması gibi biz de üzerinden uçuşup dağıldık, demiştir. Sonra (Übeyy’in) karşısına geçti ve boynuna öyle bir sapladı ki, Übeyy eyer üzerinde birkaç kez sallandı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Salih b. İbrahim b. Abdürrahman b. Avf’tan naklen:
Übeyy b. Halef, Mekke’de Allah’ın Elçisiyle karşılaşır ve ona şöyle derdi: “Muhammed! Benim el-Avd adlı bir atım var; her gün bir ölçek (farak) darı ile beslerim. Onun üstünde seni öldüreceğim.” Allah’ın Elçisi, “Hayır,” derdi, “Allah dilerse seni ben öldüreceğim.”
Übeyy, boğazındaki çizik pek büyük olmayan ve kanı durmuş bir yarayla Kureyş’e dönünce, “Allah’a yemin ederim, Muhammed beni öldürdü,” dedi. Onlar, “Allah’a yemin ederim, korkuya kapıldın; sende bir şey yok,” dediler. O ise şöyle dedi: “Mekke’de bana ‘Seni öldüreceğim’ demişti. Allah’a yemin ederim, üzerime tükürse bile beni öldürür.” Allah’ın düşmanı, onu Mekke’ye geri götürürlerken Serif’te öldü.
Allah’ın Elçisi geçidin ağzına ulaştığında, Ali kalkanını el-Mihrâs’tan suyla doldurdu ve Allah’ın Elçisine içmesi için getirdi. Fakat suyun kokusunu kötü buldu; tiksindi ve içmedi. Yüzündeki kanı yıkadı ve suyu başından dökerek şöyle dedi:
“Allah’ın, Peygamberinin yüzünü kana bulayanlara karşı öfkesi şiddetli olsun!”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Salih b. Keysân – Sa‘d b. Ebî Vakkas’tan nakleden birinden naklen:
Sa‘d şöyle derdi: “Allah’a yemin ederim, Utbe b. Ebî Vakkas’ı öldürmeyi istediğim kadar kimseyi öldürmeyi istemedim. Kendi halkı içinde kötü tabiatlı ve sevilmeyen biri olduğunu bilmeseydim bile, Allah’ın Elçisinin ‘Allah’ın, Allah’ın Elçisinin yüzünü kana bulayanlara karşı öfkesi şiddetli olsun!’ sözü bana yeterdi.”
Muhammed b. Hüseyin – Ahmed b. el-Mufaddal – Esbât – Süddî’den naklen:
Benî Hâris b. Abdümenât b. Kinâne’den İbn Kâmi’e el-Hârisî geldi, Allah’ın Elçisine taş attı; burnunu ve yan kesici dişini kırdı, yüzünü yardı ve onu sersemletti. Arkadaşları dağılıp onu terk etti; kimi Medine’ye gitti, kimi de dağa (Uhud’a) tırmanıp kayaya çıkıp orada durdu. Allah’ın Elçisi ordusuna seslenmeye başladı: “Bana, ey Allah’ın kulları! Bana, ey Allah’ın kulları!” Otuz kişi etrafında toplandı ve önünde yürüdü; fakat Talha ile Sehl b. Huneyf dışında hiç kimse yerinde sağlam durmadı.
Talha arkasından onu korudu; bir okla elinden yaralandı ve bunun sonucu eli kurudu.
Peygamber’i öldürmeye yemin etmiş ve Peygamber’in de ona “Hayır, seni ben öldüreceğim” dediği Übeyy b. Halef el-Cumahî, “Şimdi nereye kaçacaksın, ey yalancı!” diyerek saldırdı. Fakat Peygamber, zırhının yakasında ona bir hamle yaptı ve onu hafifçe yaraladı. Übeyy öküz gibi böğürerek yere düştü. Onu kaldırdılar ve “Yaralı değilsin, korkacak bir şey yok,” dediler. O ise şöyle dedi: “O bana ‘Seni öldüreceğim’ demedi mi? Bu yara, Rebîa ve Mudar’ın tamamına isabet etseydi onları öldürürdü.” Bir ya da iki gün geçmeden bu yaradan öldü.
Ordu içinde Allah’ın Elçisinin öldürüldüğüne dair söylenti yayıldı. Kayadaki bazı kişiler şöyle demeye başladı: “Keşke Abdullah b. Ubeyy’e bir elçi göndersek de Ebû Süfyan’dan bize güvence alsa! Muhammed öldürüldü; Mekkeliler gelip sizi öldürmeden önce halkınıza dönün.” Fakat Enes b. en-Nadr şöyle bağırdı:
“Ey insanlar! Muhammed öldürüldüyse, Muhammed’in Rabbi öldürülmedi. Muhammed nasıl savaştıysa siz de öyle savaşın. Allah’ım, bu insanların söylediklerinden sana özür beyan ediyorum; onların yaptıklarından da senin huzurunda beri olduğumu bildiriyorum.”
Sonra kılıcıyla düşmana atıldı ve öldürülünceye kadar çarpıştı.
Allah’ın Elçisi yokuş yukarı hareket etti ve adamlarına kendisini takip etmeleri için seslendi; kısa sürede kayadaki kişilere ulaştı. Onlar onu görünce bir adam yayına ok koydu ve onu vuracaktı; fakat Allah’ın Elçisi, “Ben Allah’ın Elçisiyim,” dedi.
Allah’ın Elçisinin hayatta olduğunu anlayınca sevindiler; Allah’ın Elçisi de dayanabileceği arkadaşlarını görünce sevindi.
Allah’ın Elçisi aralarında olduğu halde yeniden toplandıklarında kederleri dağıldı. Tırmanırken zaferin ellerinden nasıl kaçtığını ve öldürülen arkadaşlarını konuştular. “Muhammed öldürüldü; halkınıza dönün,” diyenlere karşı Allah şöyle dedi:
“Muhammed ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. O ölür ya da öldürülürse topuklarınızın üzerine geri mi döneceksiniz? Kim geri dönerse Allah’a hiçbir zarar veremez; Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.”
Sonra Ebû Süfyan ilerledi; neredeyse onların üstüne varacak gibiydi. Onu görünce, ne konuşuyorlarsa unuttular ve dikkatlerini Ebû Süfyan’a çevirdiler. Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Bu adamlar bizim bulunduğumuz yerden daha yukarı çıkmamalı! Allah’ım, eğer bu topluluk öldürülürse, sana ibadet edecek kimse kalmayacak!”
Bunun üzerine arkadaşları harekete geçti ve düşmana taş atarak onları yokuş aşağı geri çekilmeye zorladı.
O gün Ebû Süfyan şöyle dedi:
“Hubel yüce olsun! Hanzala’ya karşı bir Hanzala; Bedir gününe karşı bir gün!”
Uhud gününde, meleklerin yıkadığı ve cünüplük halindeyken temizlediği Hanzala b. er-Râhib öldürülmüştü; Bedir gününde ise Ebû Süfyan’ın oğlu Hanzala öldürülmüştü. Ebû Süfyan şöyle dedi:
“Bizde Uzzâ var; sizde Uzzâ yok!”
Allah’ın Elçisi Ömer’e şöyle dedi:
“De ki: ‘Allah bizim Rabbimizdir; sizin Rabbiniz yoktur.’”
Ebû Süfyan dedi ki:
“Muhammed aranızda mı? Ölülerinizden bazıları parçalandı. Ben bunu ne emrettim ne de yasakladım; ne sevindim ne de üzüldüm.”
Allah, Ebû Süfyan’ın onlara yaklaşmasından söz ederek şöyle dedi:
“Bunun üzerine, kaybettiğinize de başınıza gelene de üzülmeyesiniz diye, size keder üstüne keder verdi.”
Birinci keder, kaçırdıkları zafer ve ganimettir; ikinci keder de düşmanın onlara yaklaşmasıdır. Onların, kaçırdıkları ganimet için de, başlarına gelen öldürülme hatırası için de üzülmemeleri istenmiştir. Ebû Süfyan onları bundan alıkoymuştu.
Ebu Cafer (Taberî) – İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak’a göre:
Allah’ın Elçisi geçitte bazı arkadaşlarıyla birlikteyken, birden Kureyş’ten bir grup dağa tırmandı. Allah’ın Elçisi, “Bizden daha yukarıda olmamalılar,” dedi. Bunun üzerine Ömer ve yanında muhacirlerden bir grup çarpıştı ve onları dağın aşağısına sürdüler.
Allah’ın Elçisi dağın üzerindeki kayaya çıkmak istedi. Yaşla birlikte iri yapılı olmuştu ve iki zırh giymişti. Tırmanmayı denedi ama başaramadı. Talha b. Ubeydullah onun altına eğildi, sonra doğrulup onu yükseltti; Allah’ın Elçisi kayaya yerleşti.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed (b. İshak) – Yahya b. Abbâd b. Abdullah b. Zübeyr – babası – Abdullah b. Zübeyr – Zübeyr’den naklen:
O gün Allah’ın Elçisinin şöyle dediğini işittim:
“Talha, Allah’ın Elçisi için yaptığı şeyi yaparak, sevap gerektiren bir iş yaptı.”
Ebu Cafer (Taberî) der ki:
Ordu kaçmış ve Allah’ın Elçisini terk etmişti; bazıları el-Munakka’ya kadar kaçmıştı; bu yer el-A‘vâs yakınındadır. Osman b. Affan, Ensar’dan iki kişi olan Ukbe b. Osman ve Sa‘d b. Osman ile birlikte, Medine yakınında el-A‘vâs civarında bulunan el-Cel‘ab adlı dağa kadar kaçmıştı. Orada üç gün kaldılar, sonra Allah’ın Elçisine döndüler. Allah’ın Elçisinin onlara şöyle dediğini iddia ettiler: “O gün çok uzağa dağıldınız.”
Ebu Cafer (Taberî) der ki:
Meleklerin yıkadığı Hanzala b. Ebî Âmir, savaşta Ebû Süfyan b. Harb’le karşılaştı. Ebû Süfyan’a üstün gelmişti; Hanzala’nın Ebû Süfyan’ın üzerine çöktüğünü gören, İbn Şa‘ûb diye bilinen Şeddâd b. el-Esved onu vurup öldürdü.
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Arkadaşınız (yani Hanzala) melekler tarafından yıkanıyor. Ailesine bunun sebebini sorun.”
Karısına sorulduğunda şöyle dedi:
“Savaşa çağrı geldiğini duyunca, cünüplük halinde savaşa çıktı.”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“İşte bu yüzden melekler onu yıkıyordu.”
Şeddâd b. el-Esved, Hanzala’yı öldürmesi hakkında şöyle dedi:
“Gerçekten ben, arkadaşımı ve kendimi, güneş ışını gibi hızlı bir saplayışla korurum.”
Ebû Süfyan, o günkü dayanıklılığını ve İbn Şa‘ûb Şeddâd b. el-Esved’in Hanzala’ya karşı kendisine yardıma gelişini överek şöyle dedi:
“İsteseydim, soylu doru atım beni kurtarırdı,
Ve İbn Şa‘ûb’a minnet borçlu olmazdım.
Tayım kısa bir mesafede durdu,
Sabahtan neredeyse gün batımına kadar.
Onlarla dövüşüyordum ve ‘Ey Gâlib oğulları!’ diye bağırıyordum,
Ve bükülmez bir güçle onları uzaklaştırıyordum.
Öyleyse ağla; seni ayıplayanlara aldırma,
Gözyaşından ve ağıttan usanma.
Baban ve ölüm yolunda ardı ardına giden kardeşleri için;
Çünkü gözyaşından paylarını hak ederler.
İçimdeki keder şu sebeple yatıştı ki:
Benî Neccâr’ın her soylusunu öldürdüm;
Hâşim’in soylu aygırını ve savaşta korkmayan Mus‘ab’ı da.
Eğer onlarda intikam susuzluğunu dindirmeseydim,
Kalbim kederlenir ve yaralı kalırdı.
Onlar geri çekildi; birlikleri ölü,
Kılıç yaralarıyla kaplı, kanayan ve kederli.
Kendileriyle kan bakımından eşit olmayanlar tarafından vuruldular,
Nitelik bakımından da benzer olmayanlar tarafından.”
Hassan b. Sâbit ona şöyle cevap verdi:
“Sen Hâşim halkının dik boyunlu aygırlarından söz ettin,
Ama söylediğin yalanlarda hedefi tutturamadın.
Onlardan Hamza’yı öldürmüş olmana mı şaşıyorsun,
Soylu birini, ‘soylu’ diye adlandırıyorsun?
Onlar, Bedir sabahı Amr’ı, Utbe’yi ve onun oğlunu,
Şeybe’yi, Haccâc’ı ve İbn Habîb’i öldürmediler mi?
El-Âs, Ali’ye meydan okuduğunda,
Ali onu keskin bir darbeyle şaşırtıp kana bulamadı mı?”
Şeddâd b. el-Esved, Ebû Süfyan’ı kurtarmakla ona sağladığı faydadan söz ederek şöyle dedi:
“Eğer ben orada olup seni savunmasaydım, ey İbn Harb,
Dağ vadisinde savaştığımız gün, dilsiz bulunurdun.
Eğer ben atımı dağ vadisinde geri çevirmeseydim,
Sırtlanlar ve kuduz köpekler uzuvlarını parçalayacaktı.”
Ebû Süfyan’ın “tayım kısa bir mesafede durdu” sözüne karşılık, Bedir’de kaçtığı ima edildiğini sanan Hâris b. Hişam şöyle dedi:
“Bedir’in havuzunda onlara ne yaptıklarını görseydin,
Hayatın boyunca dehşete kapılmış bir kalple geri dönerdin.
Ya da ağıtçı kadınlar senin için ayağa kalkar,
Ve sen sevdiğinin kaybına aldırmazdın.
Ben Bedir’e karşılığını, onun benzeriyle daha sonra verdim,
Hızlı, yumuşak yürüyen, koşan bir atın üstünde.”
Müslüman Ölülerinin Parçalanması
Ebu Cafer (Taberî) – İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Salih b. Keysân’a göre:
Hind bt. Utbe ve beraberindeki kadınlar, Allah’ın Elçisinin ölen arkadaşlarının cesetlerini parçalamak için durdular; kulaklarını ve burunlarını kestiler. Hind, bunlardan halhal ve gerdanlık yapabilecek kadarını topladı. Kendi halhallarını, gerdanlıklarını ve küpelerini, Cübeyr b. Mut‘im’in kölesi Vahşî’ye verdi. Sonra Hamza’nın cesedini yararak karaciğerini çıkardı ve çiğnedi; fakat yutamadı, ağzından tükürüp attı. Ardından yüksek bir kayaya çıktı ve Allah’ın Elçisinin arkadaşlarından ele geçirdikleri ganimeti aldıkları sırada söylediği şiir dizelerini, en yüksek sesiyle haykırdı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Salih b. Keysân’a göre:
Ömer b. el-Hattâb, Hassan’a şöyle dedi: “İbnü’l-Furay‘a, Hind’in söylediklerini duysaydın, kayaya çıkıp bize karşı recez söyleyerek Hamza’ya yaptıklarını anlatırken sergilediği küstahlığı görseydin keşke!”
Hassan şöyle dedi: “Allah’a yemin ederim, ben Fâri‘in (yani ‘kalesinin’) üstündeyken mızrağın düşüşünü izliyordum ve kendi kendime ‘Allah’a yemin ederim, bu Arapların silahlarından olmayan bir silahtır’ dedim. Hamza’ya doğru düşüyor gibiydi ama ben bilemedim. Bana onun söylediklerinden bir kısmını söyle; ben de onun hakkından geleyim.”
Ömer, Hind’in söylediklerinin bir kısmını ona okudu; Hassan da Hind’i şu şekilde hicvetti:
Alçak kadın küstahlaştı; zaten alışkanlığı aşağılıktı,
Çünkü küstahlığı inkârla birleştirmişti.
Allah Hind’e lanet etsin; Hindler arasında seçkin olan, büyük klitorise sahip olana,
Ve onunla birlikte kocasına da lanet etsin.
Uhud’a sallana sallana giden bir deveyle mi çıktın, Hind,
Ordu içinde eyerlenmiş bir deve yavrusuyla mı?
Ağır yürüyüşlü bir deve; ne azarlansa ne de kınansa yürümeyen.
Binek hayvanını kıçınla dürt, Hind,
Ve taşla döverek sinirleri yumuşat.
Kıçın ve cinsel uzvun, eyerde uzun süren hızlı yolculuktan ötürü
Yaralarla kaplıdır.
Yoldaşı, su serperek ve sidr yapraklarıyla
Seni tedavi etmeyi sürdürdü.
Bedir günü baban ve oğlun için mi aceleyle intikam aramaya çıktın?
Ve kan içinde yatarken kıçından yaralanmış amcan için mi,
Ve kardeşin için mi; hepsi kuyuda tozla kaplanmış halde?
Peki senin işlediğin iğrenç bir işi unuttun mu?
Hind, yazık sana; çağın utancı!
Sonra, bize karşı ne intikam alabildin ne zafer kazandın,
Aşağılanmış olarak geri döndün.
Cariyeler, zinadan küçük bir çocuk doğurduklarını
İddia ederler.
Ebu Cafer (Taberî) – Hârûn b. İshak – Mus‘ab b. el-Mikdâm – İsraîl’e göre:
Sonra Ebû Süfyan Müslümanların yanına çıktı.
İbn Vekî‘ – babası – İsraîl – Ebû İshak – el-Berâ’dan naklen:
Ebû Süfyan yanımıza geldi ve “Muhammed aranızda mı?” dedi. Allah’ın Elçisi, “İlk iki defa ona cevap vermeyin,” dedi. Sonra o, üç defa “İbn Ebî Kuhâfe aranızda mı?” dedi; Allah’ın Elçisi yine, “Cevap vermeyin,” dedi. Sonra üç defa “İbnü’l-Hattâb aranızda mı?” dedi; Allah’ın Elçisi yine, “Cevap vermeyin,” dedi.
Bunun üzerine Ebû Süfyan arkadaşlarına dönüp şöyle dedi: “Bu kişiler öldürülmüş olmalı; çünkü hayatta olsalardı cevap verirlerdi.”
Ömer b. el-Hattâb kendini tutamadı ve şöyle dedi: “Yalan söylüyorsun, Allah’ın düşmanı! Allah senin için seni rezil edecek şeyi sağ bıraktı.”
Ebû Süfyan şöyle dedi: “Hubel yüce olsun! Hubel yüce olsun!”
Bunun üzerine Allah’ın Elçisi şöyle dedi: “Ona cevap verin!” “Ne diyelim?” dediler. “ ‘Allah en yüce ve en uludur’ deyin,” dedi.
Ebû Süfyan şöyle dedi: “Bizde Uzzâ var, sizde Uzzâ yok.”
Allah’ın Elçisi, “Cevap verin!” dedi. “Ne diyelim?” dediler. “ ‘Allah bizim Rabbimizdir; sizin Rabbiniz yoktur’ deyin,” dedi.
Ebû Süfyan şöyle dedi: “Bedir gününe karşı bir gün. Savaşın iniş çıkışları vardır. Ölülerinizden bazılarının parçalandığını göreceksiniz. Ben bunu ne emrettim ne de bundan hoşnutsuz oldum.”
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak’a göre:
Ömer Ebû Süfyan’a cevap verince Ebû Süfyan, “Buraya gel, Ömer,” dedi. Allah’ın Elçisi ona, “Git; ne istediğine bak,” dedi. Ömer gidince Ebû Süfyan ona şöyle dedi:
“Allah adına, Ömer, söyle bana: Muhammed’i öldürdük mü?”
Ömer, “Hayır, Allah’a yemin ederim; o şu an söylediklerini dinliyor,” dedi.
Ebû Süfyan şöyle dedi: “Bana göre sen İbn Kâmi’e’den daha doğru ve daha dürüstsün.” Bu, İbn Kâmi’e’nin Muhammed’i öldürdüğünü iddia etmiş olmasına işaretti.
Sonra Ebû Süfyan bağırarak şöyle dedi: “Ölülerinizden bazıları parçalandı. Allah’a yemin ederim, ben bunu ne onayladım ne hoşnutsuz oldum; ne yasakladım ne emrettim.”
O sırada, Ahâbiş’in reisi olan ve Benî Hâris b. Abdümenât’tan el-Huleys b. Zebbân, Ebû Süfyan’ın Hamza’nın ağzının kenarına mızrağının ucuyla vurup “Al bunu, ey asi! Tadına bak!” dediğini görmüştü. El-Huleys şöyle dedi:
“Ey Benî Kinâne! Kureyş’in reisi, kuzeninin ölüsüne böyle mi davranıyor?”
Ebû Süfyan, “Bunu sakla; bu bir sürçmeydi,” dedi.
Ebû Süfyan ve yanındakiler çekilip gidince şöyle bağırdı:
“Gelecek yıl Bedir’de buluşalım!”
Allah’ın Elçisi, arkadaşlarından birine şöyle dedi:
“De ki: ‘Evet, o bizimle sizin aranızda bir buluşmadır.’”
Sonra Allah’ın Elçisi Ali b. Ebî Tâlib’i gönderdi ve şöyle dedi:
“Düşmanın izini takip et, ne yaptıklarına ve ne yapmak istediklerine bak. Eğer atlarını çekip develerine biniyorlarsa Mekke’ye gidiyorlar; eğer atlarına binip develerini çekiyorlarsa Medine’ye gidiyorlar. Canımı elinde tutana yemin ederim ki eğer Medine’ye gidiyorlarsa, ben oraya onlara karşı çıkar ve savaşırım!”
Ali şöyle dedi:
“İzlerini takip edip ne yaptıklarına baktım. Develerine bindiler, atlarını çektiler ve Mekke’ye doğru yola çıktılar. Allah’ın Elçisi bana, ‘Her ne olursa olsun, bana gelene kadar bunu sakla’ demişti. Fakat onları Mekke’ye doğru giderken görünce, Medine’den Mekke’ye gittiklerini görmenin sevincinden, Allah’ın Elçisinin gizlememi emrettiği şeyi gizleyemeden bağırarak geldim.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Muhammed b. Abdullah b. Abdürrahman b. Ebî Sa‘saa el-Mâzinî (Benî Neccâr’ın kardeşi) rivayet eder:
İnsanlar ölüleriyle meşgulken Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Kim bana bakıp haber versin: Sa‘d b. er-Rabî‘ yaşayanlar arasında mı, ölüler arasında mı?”
Sa‘d, Benî Hâris b. Hazrec’dendi. Ensar’dan bir adam, Allah’ın Elçisi adına bakmayı üstlendi. Sa‘d’ı ölülerin arasında yaralı, kendisi de ölüm döşeğindeyken bulunca ona şöyle dedi:
“Allah’ın Elçisi, senin yaşayanlar arasında mı ölüler arasında mı olduğunu sormamı emretti.”
Sa‘d şöyle dedi:
“Ben ölüler arasındayım. Allah’ın Elçisine selamımı ilet ve Sa‘d b. er-Rabî‘ ona şöyle diyor de: ‘Allah, ümmeti içinde herhangi bir peygambere verdiği en iyi karşılığı sana versin.’ Kavmime de selamımı ilet ve Sa‘d b. er-Rabî‘ onlara şöyle diyor de: ‘Gözünüz kırpacak kadar bile canınız varsa, Peygamberinize birinin ulaşmasına karşı Allah katında mazeretiniz yoktur.’ ”
Sa‘d kısa süre sonra öldü. Adam Allah’ın Elçisine geldi ve olup biteni anlattı.
Sonra bana aktarıldığına göre, Allah’ın Elçisi Hamza b. Abdülmuttalib’i aramak için çıktı; onu vadinin dibinde buldu. Karnı yarılmış, karaciğeri alınmıştı; burun ve kulakları kesilerek parçalanmıştı.
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak – Muhammed b. Ca‘fer b. Zübeyr’e göre:
Allah’ın Elçisi Hamza’yı o halde görünce şöyle dedi:
“Eğer Safiyye’nin acı duymasından endişe etmeseydim ya da benden sonra bu bir uygulamaya dönüşmesinden korkmasaydım, onu bırakırdım; vahşi hayvanların karınlarında ya da kuşların kursaklarında kaybolup giderdi. Eğer Allah bana Kureyş’e karşı bir gün zafer verirse, onların otuz adamını parçalayacağım!”
Müslümanlar, Allah’ın Elçisinin amcasına yapılanlar yüzünden duyduğu üzüntüyü ve öfkeyi görünce şöyle dediler:
“Allah’a yemin ederiz, bir gün onlara karşı zafer kazanırsak, Araplardan hiç kimsenin kimseye yapmadığı şekilde onları parçalayacağız.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Büreyde b. Süfyân b. Ferve el-Eslemî – Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî – İbn Abbas; ve (ayrıca) İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Hasan b. Umâre – Hakem b. Uteybe – Miksam – İbn Abbas’tan naklen:
Allah, Allah’ın Elçisi ile arkadaşlarının bu sözleri hakkında şunu indirdi:
“Eğer cezalandırırsanız, size yapılanın benzeriyle cezalandırın. Ama sabrederseniz, bu sabredenler için daha hayırlıdır…” surenin sonuna kadar.
Bunun üzerine Allah’ın Elçisi affetti, sabretti ve parçalamayı yasakladı.
İbn İshak der ki:
Bana anlatıldığına göre Safiyye bt. Abdülmuttalib, öz kardeşi olan Hamza’ya bakmak için geldi. Allah’ın Elçisi, oğlu Zübeyr b. el-Avvâm’a şöyle dedi:
“Git, onu karşıla ve geri çevir; kardeşine ne olduğunu görmesin.”
Zübeyr onu karşıladı ve “Anne, Allah’ın Elçisi geri dönmeni emrediyor,” dedi. Safiyye şöyle dedi:
“Niçin? Kardeşimin parçalandığını duydum; ama Allah yolunda bu küçük bir şeydir. Başımıza gelen şeye razıyım. Allah dilerse onun hükmünü kabul eder, sabrederim.”
Zübeyr Allah’ın Elçisine gidip bunu anlattı. Allah’ın Elçisi, “Gelsin,” dedi. Safiyye (Hamza’nın yanına) geldi, ona baktı, onun için dua etti, “Biz Allah’a aidiz ve ona döneceğiz,” dedi ve bağışlanması için dua etti. Sonra Allah’ın Elçisi onun defnedilmesini emretti.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak’a göre:
Ümeyme bt. Abdülmuttalib’in oğlu Abdullah b. Cahş — Hamza onun dayısıydı — Hamza’ya yapılan parçalama dışında aynı şekilde parçalanmıştı; yalnız karaciğeri çıkarılmamıştı. Ailesinden bazıları Allah’ın Elçisinin onu Hamza ile birlikte aynı kabre koyduğunu iddia eder; fakat ben bunu sadece ailesinden duydum.
Uhud Hakkında Çeşitli Rivayetler
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Âsım b. Ömer b. Katâde – Mahmud b. Lebîd’e göre:
Allah’ın Elçisi Uhud’a çıktığında, çok yaşlı iki adam olan Huseyl b. Câbir — ki bu, Huzeyfe b. el-Yemân’ın babası el-Yemân’dır — ve Sâbit b. Vakş b. Za‘ûrâ’, kadınlar ve çocuklarla birlikte kalelere çıkarıldı. Fakat içlerinden biri ötekine şöyle dedi:
“Ne bekliyorsun, Allah belanı versin? Allah’a yemin ederim, ikimizden hiçbirinin ömrü, bir eşeğin su içmesi kadar bile kalmamıştır. Bugün ya da yarın ikimiz de ceset olacağız. Haydi kılıçlarımızı alıp Allah’ın Elçisine katılalım; belki Allah bize Allah’ın Elçisiyle birlikte şehitlik nasip eder.”
Bunun üzerine kılıçlarını aldılar ve kimse fark etmeden saflara girerek çıktılar. Sâbit b. Vakş müşrikler tarafından öldürüldü; fakat Huseyl b. Câbir el-Yemân’ı Müslümanlar tanıyamadıkları için kılıç darbelerini onun üzerine yağdırarak öldürdüler. Huzeyfe, “Bu benim babam!” dedi. Onlar da, “Allah’a yemin ederim, onu tanıyamadık,” dediler; doğru söylüyorlardı. Huzeyfe, “Allah sizi bağışlasın; çünkü o merhametlilerin en merhametlisidir,” dedi.
Allah’ın Elçisi onun için diyet ödemek istedi; fakat Huzeyfe diyeti Müslümanlara sadaka olarak dağıttı. Bu da Allah’ın Elçisinin ona olan yüksek değerini daha da artırdı.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Âsım b. Ömer b. Katâde’ye göre:
Ensardan Hâtıb b. Ümeyye b. Râfi‘ adlı birinin Yezîd b. Hâtıb adlı bir oğlu vardı. Uhud günü yaralandı ve ölmek üzereyken kabilesinin yerleşimine getirildi. Yerleşimdeki insanlar başına toplandı; Müslüman erkek ve kadınlar şöyle demeye başladılar:
“Müjdele, ey İbn Hâtıb! Cennet müjdesiyle sevin!”
Hâtıb, cahiliye döneminde yaşlanmış ihtiyar biriydi. O gün onun münafıklığı ortaya çıktı; çünkü şöyle dedi:
“Onu ne diye tebrik ediyorsunuz? Harmal cenneti mi? Allah’a yemin ederim, siz bu genci hayatını kaybetmesi için aldattınız; ben de onun ölümüyle kedere boğuldum.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Âsım b. Ömer b. Katâde’ye göre:
Bizim aramızda kökeni bilinmeyen, Kuzmân denilen bir yabancı vardı. Onun adı anıldığında Allah’ın Elçisi şöyle derdi:
“O, cehennemliklerdendir.”
Uhud günü şiddetle savaştı; kendi eliyle sekiz ya da dokuz müşriği öldürdü. Atılgan, cesur ve korku salan biriydi. Sonunda yaraları onu iş göremez hale getirdi; Benî Zafer yerleşimine taşındı.
Bazı Müslümanlar ona, “Bugün yiğitçe savaştın, Kuzmân; müjdele, sevin!” demeye başladılar. O ise şöyle dedi:
“Ben neye sevineyim? Allah’a yemin ederim, ben sadece kavmimin şerefi için savaştım; bu olmasaydı savaşmazdım.”
Yaralarının acısı dayanılmaz hale gelince sadakından bir ok aldı, bileklerini yardı ve kan kaybından öldü. Bu durum Allah’ın Elçisine haber verildi; o da şöyle dedi:
“Şahitlik ederim ki ben gerçekten Allah’ın Elçisiyim.”
Uhud günü öldürülenlerden biri de Yahudi Muhayrîk idi. O, Benî Sa‘lebe b. el-Fityavn’dandı. O gün şöyle dedi:
“Ey Yahudiler! Allah’a yemin ederim, Muhammed’e yardım etmenin size farz olduğunu biliyorsunuz.”
Onlar, “Bugün Sebt’tir,” dediler. O ise, “Sebt yoktur,” dedi; kılıcını ve teçhizatını aldı. Sonra şöyle dedi:
“Eğer öldürülürsem, malımı Muhammed’e bırakıyorum; dilediği gibi tasarruf etsin.”
Sonra Allah’ın Elçisine çıktı ve onunla birlikte savaşıp öldürüldü. Bana anlatıldığına göre Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Muhayrîk, Yahudilerin en hayırlısıdır.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak’a göre:
Müslümanlardan bazıları ölülerini Medine’ye taşıyıp oraya gömdüler. Bunun üzerine Allah’ın Elçisi bunu yasakladı ve şöyle dedi:
“Onları düştükleri yerde gömün.”
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – babası İshak b. Yesâr – Benî Seleme’nin bazı şeyhlerinden rivayetle:
Allah’ın Elçisi, o gün ölülerin gömülmesini emrettiğinde şöyle dedi:
“Amr b. el-Cemûh ile Abdullah b. Amr b. Harâm’a dikkat edin. Onlar dünyada yakın dosttular; onları aynı kabre koyun.”
Muâviye kanal kazdırdığında (sonradan) onların naaşları çıkarıldı; bedenleri sanki bir gün önce gömülmüş gibi yumuşaktı.
Sonra Allah’ın Elçisi Medine’ye dönmek üzere ayrıldı. Bana anlatıldığına göre, kendisine kardeşi Abdullah b. Cahş’ın öldüğü haberi verilen Hamne bt. Cahş tarafından karşılandı. Hamne şöyle dedi:
“Biz Allah’a aidiz ve ona döneceğiz,” dedi ve onun bağışlanması için dua etti.
Sonra dayısı Hamza b. Abdülmuttalib’in öldüğü haberi verildi; aynı sözleri tekrarladı. Ardından kocası Mus‘ab b. Umeyr’in öldüğü söylendi; bu kez çığlık atıp ağıt yaktı. Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Kadının kocası, onun kalbinde özel bir yer tutar.”
Bunu, kardeşi ve dayısının ölümünde metanet göstermesine; kocasının ölümünde ise feryat etmesine bakarak söyledi.
Allah’ın Elçisi, Benî Abdüleşhel ve Zafer’den Ensar’ın bir yerleşiminin yanından geçti; ağıt sesleri ve kadınların ağlayışı duyuluyordu. Allah’ın Elçisinin gözleri yaşla doldu; ağladı; sonra şöyle dedi:
“Ama Hamza’nın ardından ağlayan kadınlar yok.”
Sa‘d b. Muâz ile Useyd b. Hudayr, Benî Abdüleşhel yerleşimine dönünce kadınlarına, kuşanıp Allah’ın Elçisinin amcası için ağlamaya gitmelerini söylediler.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Abdülvâhid b. Ebî Avn – İsmail b. Muhammed b. Sa‘d b. Ebî Vakkas’a göre:
Allah’ın Elçisi, Benî Dînâr’dan bir kadının yanından geçti. Bu kadının kocası, kardeşi ve babası Uhud’da Allah’ın Elçisiyle birlikte savaşırken öldürülmüştü. Kadına ölümleri haber verildiğinde şöyle dedi:
“Allah’ın Elçisi ne durumda?”
“İyidir. Allah’a hamd olsun; senin istediğin gibi iyidir,” dediler. Kadın şöyle dedi:
“Onu bana gösterin; ona bakayım.”
Ona işaret ettiler. Kadın onu görünce şöyle dedi:
“Seni sağ salim gördükten sonra her kayıp katlanılır olur.”
Ebu Cafer (Taberî) der ki:
Allah’ın Elçisi ailesinin yanına dönünce kılıcını kızı Fatıma’ya verdi ve şöyle dedi:
“Kızım, bunun üzerindeki kanı yıka.”
Sonra Ali de kılıcını ona verdi ve şöyle dedi:
“Bunu da yıka; Allah’a yemin ederim, bugün bana çok iyi hizmet etti.”
Allah’ın Elçisi şöyle dedi:
“Sen iyi dövüştüysen, Sehl b. Huneyf ve Ebû Dücâne Simâk b. Haraşa da seninle birlikte iyi dövüştü.”
Onlar, Ali b. Ebî Tâlib’in kılıcını Fatıma’ya verirken şöyle dediğini iddia ederler:
“Fatıma, ayıplanmaz kılıcı al;
Çünkü ben ne korkağım ne de ayıplanacak biriyim.
Ömrüme yemin ederim ki, Muhammed’e sevgiyle,
Kullarına merhamet eden Rabbe itaatle savaştım.
Elimde, göktaşı gibi savurduğum kılıçla,
Azatlıyı da soyluyu da onunla biçerek.
Rabbim onları dağıtıncaya kadar böyle sürdürdüm,
Ve her ağırbaşlı adamın intikam susuzluğunu giderinceye kadar.”
Ebû Dücâne, Allah’ın Elçisinin elinden kılıcı alınca onunla şiddetle çarpıştı. Şöyle derdi:
“Düşmanı öfkeye sürükleyen birini gördüm; oraya doğru ilerleyip kılıcımla vurdum. Sonra o feryat etti; bir kadın olduğunu anladım. Allah’ın Elçisinin kılıcına saygımdan bir kadına vurmayı uygun görmedim.”
Ebû Dücâne şöyle dedi:
“Ben, dostumun benimle ahitleştiği kişiyim,
Dağın eteğinde hurmalıkların yanında iken,
Arka saflarda duranlardan ebediyen durmayacağımı;
Öyleyse Allah’ın ve Elçisinin kılıcıyla vur!”
Allah’ın Elçisi, Uhud savaşının olduğu gün, Cumartesi günü Medine’ye döndü.
Hamrâü’l-Esed Seferi
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Hüseyin b. Abdullah – İkrime’ye göre:
Uhud günü Şevval’in ortasında Cumartesi idi. Ertesi gün, yani Pazar 16 Şevval (24 Mart 625) günü, Allah’ın Elçisinin tellalı düşmanı takip etmek için halkı çağırdı; fakat şu şartı ekledi:
“Dünkü savaşta bulunanlardan başkası bu birliğe katılmayacak.”
Câbir b. Abdullah b. Amr b. Harâm ona şöyle dedi:
“Ey Allah’ın Elçisi! Babam beni yedi kız kardeşime bakmam için geride bıraktı ve bana, ‘Oğlum, ben ve sen bu kadınları aralarında bir erkek olmadan bırakamayız. Allah’ın Elçisiyle birlikte savaşmakta sana öncelik vermem; sen kız kardeşlerine bakmak için kalmalısın,’ dedi. Ben de onlara bakmak için kaldım.”
Allah’ın Elçisi ona izin verdi; o da onunla birlikte çıktı.
Allah’ın Elçisinin bu seferdeki amacı, yalnızca düşmanın moralini kırmaktı. Onları takip etmek üzere çıkmakla, gücünün zayıflamadığı ve Müslümanların kayıplarının savaşma kabiliyetlerini düşürmediği izlenimini vermek istiyordu.
İbn Humeyd – Seleme – Muhammed b. İshak – Abdullah b. Harice b. Zeyd b. Sâbit – Ebû’s-Sâib (Âişe bt. Osman’ın azatlısı)’den naklen:
Allah’ın Elçisinin Benî Abdüleşhel’den bir sahabîsi şöyle dedi:
“Ben ve kardeşim, Allah’ın Elçisiyle birlikte savaşta bulunduk; yaralı halde döndük. Allah’ın Elçisinin tellalı düşmanı takip için çıkmayı ilan edince ben kardeşime, kardeşim de bana şöyle dedi: ‘Allah’ın Elçisiyle bir sefere katılma fırsatını kaçırır mıyız? Bineğimiz yok; ikimiz de ağır yaralıyız.’ Yine de Allah’ın Elçisiyle birlikte çıktık. Benim yaram onunkinden daha hafifti. Yaraları onu çok zorladığında bazen onu ben taşıdım, bazen de o yürüdü; böylece diğer Müslümanların bulunduğu yere varıncaya kadar devam ettik.”
Allah’ın Elçisi, Medine’den sekiz mil uzaklıktaki Hamrâü’l-Esed’e kadar çıktı; orada üç gün kaldı: Pazartesi, Salı, Çarşamba (25–27 Mart 625). Sonra Medine’ye döndü.
İbn Humeyd – Seleme – İbn İshak – Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm’a göre:
Ma‘bed el-Huzâî, Allah’ın Elçisinin yanından geçti. Huzâa kabilesi — Müslümanları da müşrikleri de — Tihâme’de Allah’ın Elçisinin güvenilir müttefikleriydi; orada olup biteni ondan gizlememe anlaşmaları vardı. O sırada Ma‘bed müşrikti.
“Ey Muhammed,” dedi, “arkadaşlarının uğradığı kayıplar bize ağır geldi; Allah’ın seni bu kayıplara rağmen korumasını umuyoruz.”
Sonra Hamrâü’l-Esed’de Allah’ın Elçisinin yanından ayrıldı; Ebû Süfyan b. Harb ve adamlarının bulunduğu Ravhâ’ya gitti. Onlar, Allah’ın Elçisine ve arkadaşlarına yeniden saldırmaya karar vermişlerdi. Şöyle tartışıyorlardı:
“Muhammed’in arkadaşlarının bir kısmını, önderleri ve ileri gelenleri de dahil, öldürdük; ama onları tamamen yok etmeden geri dönüp gidiyoruz. Medine’ye dönelim; kalanlarını da bitirelim.”
Ebû Süfyan, Ma‘bed’i görünce şöyle dedi:
“Orada ne var, Ma‘bed?”
Ma‘bed şöyle dedi:
“Muhammed, arkadaşlarının başında sizi takip etmek için yola çıktı; ben böylesini hiç görmediğim bir orduyla geliyor. Size karşı öfkeyle yanıp tutuşuyorlar. Sizinle savaştıkları gün geri kalanlar, yaptıklarına pişman olup onun etrafında toplandılar. Size karşı böylesine bir öfke hiç görmedim.”
Ebû Süfyan, “Ne diyorsun, Allah belanı versin?” dedi.
Ma‘bed, “Allah’a yemin ederim, onların süvarilerinin alın saçlarını görmeden buradan ayrılabileceğini sanmıyorum,” dedi.
Ebû Süfyan, “Allah’a yemin ederim, onlara tekrar saldırıp geride kalanlarını yok etmeye karar verdik,” dedi.
Ma‘bed, “Sakın bunu yapma; Allah’a yemin ederim, gördüğüm şey beni bunun hakkında şiir söylemeye sevk etti,” dedi.
“Ne söyledin?” diye sordu Ebû Süfyan. Ma‘bed şöyle dedi:
“Binici develerim, gürültüden neredeyse devrilecekti;
Yer, kısa yeleli atlı birliklerle dolup taşıyordu.
Asil aslanları taşıyan atlar, vuruşarak geliyordu;
Savaşta gevşek değillerdi, sakar ve güçsüz de değillerdi.
Koşmaya devam ettim; yer eğiliyor sanıyordum;
Derken asla yalnız bırakılmayan bir önderi ileri sürdüler.
‘Vay İbn Harb’in haline!’ dedim, ‘onlarla karşılaşınca;
Vadi adamlarla kaynarken!’
Harem halkına açık bir uyarı veriyorum,
Onların içindeki her akıllı ve sağduyulu kişiye:
Muhammed’in ordusunu; süvarileri hor görülecek cinsten değil;
Uyarım da boş bir gevezelik değildir.”
Bu sözler Ebû Süfyan ve adamlarını geri çevirmeye yetti.
Sonra Abdülkays’tan bir süvari grubu Ebû Süfyan’ın yanından geçti. Ebû Süfyan onlara, “Nereye gidiyorsunuz?” diye sordu. “Medine’ye gidiyoruz,” dediler. “Niçin?” dedi. “Erzak için,” dediler.
Ebû Süfyan şöyle dedi:
“Muhammed’e benden bir mesaj götürür müsünüz? Karşılığında, oraya vardığınızda Ukaz’da develerinizi kuru üzümle yükleyeceğim.”
Kabul ettiler. Bunun üzerine Ebû Süfyan şöyle dedi:
“Ona söyleyin: Biz ona ve arkadaşlarına yürüyüp geride kalanlarını yok etmeye karar verdik.”
Süvari grubu, Allah’ın Elçisi Hamrâü’l-Esed’deyken yanından geçti ve Ebû Süfyan’ın tehdidini haber verdi. Allah’ın Elçisi yalnızca şunu söyledi:
“Allah bize yeter; o ne güzel vekildir.”
Ebu Cafer (Taberî) der ki:
Sonra Allah’ın Elçisi üçüncü günün ardından Medine’ye döndü. Bazı tarih rivayeti uzmanları (ahbâr), Allah’ın Elçisinin Hamrâü’l-Esed’e giderken Muâviye b. el-Muğîre b. Ebî’l-Âs ile Ebû Azze el-Cumahî’yi yakaladığını ileri sürer. Bu sefere çıktığında Medine’de İbn Ümm Mektûm’u yerine bıraktı.