Hüküm vermede insanlar üç durumda bulunurlar

Hüküm vermesi caiz olmayan, hükmü güzel veremeyen ve hüküm verme şartları kendisinde yer almayan kimse.
Hüküm vermesi caiz olan, ancak vacip olmayan kimse. Bu, adalet ve içtihad (hüküm verme) konularında ehil kimselerden sayılır, fakat kendisinden başkaları da bulunmaktadır. İşte bu kimsenin hali ve salahiyet durumuna göre hüküm verme hakkı vardır. Ancak hüküm vermesi vacip değildir; zira bizzat onun hüküm vermesi farz-ı ayın değildir. İmam Ahmed’in sözünün zahirine göre ise bu durumdaki kişinin hüküm konusuna girmesi müstehap da sayılmaz; çünkü söz konusu olan tehlike ve aldatmanın sirayet etmesi, selametten dolayı atıl kalması muhtemeldir. Bunun yanında şiddet ve kınamaya duçar kalması da muhtemeldir. Zira hüküm vermekten uzak durmak ve takvayı aramak, selefin izlediği yol olmuştur.
Hüküm vermesi vacip olan. Bu ise hükmü düzgün verebilen ve denginde kimsenin bulunmadığı kişidir. O vakit onun hüküm vermesi farz-ı ayn olur. Çünkü farz-ı kifaye olan bu konu hakkında, o kişiden başkası bu görevi yerine getirmemiş olmakla söz konusu hükümde bulunmak ona farz-ı ayn olur.