Vekil, tasarruftan bir şeye malik değildir; sadece konuşma ve örf cihetinden müvekkilinin izni bağlamında kendisine gerektirecek olan durumlar bundan müstesnadir. Çünkü izin dahilinde tasarrufta bulunması demek, hakkında izin verdiği şeylerde bir tahsisi ifade eder. Nitekim izin, kimi zaman (müvekkilin) konuşması, kimi zaman da örfle bilinir.
Bir kimse kayıtlı bir zaman dilimi içerisinde tasarruf etmesi için vekil kılınırsa, ne öncesinde ne de sonrasında tasarruf etmeye malik değildir. Çünkü buna dair izni ne konuşma ne de örf olarak almış demektir; kuşkusuza ihtiyaç duyulan o zaman dilimi içerisinde tasarruf edebileceğini ortaya koyar, başka bir zaman diliminde tasarruf edebileceğine ise bir etkisi olmaz.
Şayet vekile bir mekan tayin edilir ve bu da bir maksada bağlı olursa –mesela kaliteli eşyaların ve çokça semenin yer aldığı çarşının bulunması yahut değerli ve mümtaz halkının olması veyahut da kendileriyle müvekkilin arasında sevgi ve saygının yer alması gibi– o zaman vekile verilen izin kayıt altına alınır. Çünkü bu, hakkında maksadın (ve yararın) yer aldığı bir durumu ifade etmektedir, onun için bunu görmezlikten gelmek caiz olmaz.
O olsun başkası olsun maksadı noktasında eşit konumda olmuş olurlar, izin de mukayyet olmaz ve başkası hakkında alışverişte bulunması caiz olur; çünkü açıkçası ifade edildiği üzere maksadı doğrultusunda eşit konumda sayıldıklarından dolayı böyle olmuştur. Bu sebeple de ikisine açıkçası bunun ifade edilmesiyle diğerine de izin verilmiş olunmaktadır.
Şayet müşteri ona tayin edip de: “Bu malı filancaya sat.” derse, o zaman bunu başkasına satmaya malik olamaz. el-Muvaffak der ki: Bildiğimiz kadaryla bunda bir ihtilaf yoktur, ister ona bir miktar takdir etsin yahut etmesin, fark etmez. Çünkü onu sadece ona satıp başkasına satmamakla kendisine ait bir maksadı olabilir. Ancak vekilin buna dair bir karineyi bilmesi yahut o müşterinin kendisi hakkında bir maksadın olmadığının aşikar olması bundan müstesnadir.
Semeni, misil dışında yahut kendisi için takdir edilenin dışında satışta bulunması caiz olmadığı gibi, semeni misilden daha fazlasına yahut kendisine takdir edilenden daha fazlasına onu satın alması da caiz değildir. Bunu, İmam Şafii, Ebu Yusuf ve Muhammed söylemiştir. Çünkü karşılıklı ivaza dayanan mutlak bir akit konusunda vekalet verilmiş olduğundan, alım-satım gibi semeni misil olarak gerekmektedir.
Ebu Hanife ise şöyle demiştir: Alışveriş konusunda vekaleti ıtlak ederse, hangi tür semen olursa olsun satışta bulunma hakkı vardır. Çünkü izin noktasındaki lafzı mutlak gelmiştir, öyleyse bunun mutlak üzere hamledilmesi de icap eder.
Öyleyse bu sıfat üzere satacak yahut satın alacak olursa, bunun hükmü, hakkında alım ve satımın izin verilmediği kimsenin hükmü olmuş olur. Bu, İmam Şafii’nin görüşüdür. İmam Ahmed’den nakledildiğine göre bu durumda satış caiz, alım ise caiz değildir. Bunun yanında vekil, söz konusu olan eksikliği de tazmin eder; zira semeni misil olarak satışı geçerli olan bir şey baey ba\u015kasıyla da sahih olur, hasta konusu gibi. Bu görüşe göre satış geçerli ve sahihtir, vekilin ise eksik olan şeyin tazminini yerine getirmesi icap eder.
Yerine getireceği miktar hakkında iki görüş gelmiştir:
Semeni misil ile sattığı şeyin arasındaki miktar.
İnsanların aldandıkları ile aldanmadıkları şey arası miktar. Çünkü insanların aldanmadıkları miktarla icra edilen satış geçerlidir ve bundan dolayı tazmin de gerekmez.
İlk görüş, kıyasa daha uygundur; çünkü vekile bu satışta izin verilmediğinden, bu yönüyle yabancının satışına benzemektedir. Eğer ona bu satışta izin verilseydi bu durumda tazmin gerekli olmazdı, bu nedenle alıma benzemektedir. Vekilin hakkında müvekkiline muhalif olduğu tüm tasarruflardaki hüküm, yabancının hükmü gibi sayılır.
Adet gereği insanların aldandıkları şeylere gelince –eğer müvekkil ona semen takdir etmiş değilse– kendisinden bu bağışlanmıştır; çünkü insanların aldandıkları şey misli semen sayılır ve bundan kaçınmak mümkün değildir.