Bir müd ve dirheme karşılık bir müd ve dirhem ya da iki müd ve iki dirhem satmak veyahut süsü cinsine karşılık bir süsü satmak gibi bir kısmını bir kısmıyla olmak üzere, içinde faiz olan bir şeyi satacak olur ve bunların yanında yahut ikisinden birisinde cinsinden başkası bulunacak olursa, işte buna “Müdd’ü Ucve” adı verilir. Mezhebimize göre bu türlü bir işlem caiz değildir. Bunu, İmam Şafii, İshak ve Ebu Sevr de söylemiştir. Çünkü bu hususta Fedale b. Ubeyd’den rivayet edildiği üzere, o şöyle demiştir: “Hayber savaşı günü, on iki dinara içinde altın ve kıymetli taş bulunan bir gerdanlık satın alıp, altınını taşından ayırdım. Gerdanlıkta on iki dinardan daha fazla altın buldum ve durumu Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’e söyledim. Bunun üzerine Allah’ın Resulü (sallallahu aleyhi ve sellem): ‘Gerdanlık, ayrılmadıkça satılmaz.’ buyurdu.”
Bir lafız da şöyledir: “Bunun üzerine Allah’ın Elçisi (sallallahu aleyhi ve sellem) sadece gerdanlıkta bulunan altının çıkarılmasını emir buyurdu sonra da onlara: ‘Altını, altın karşılığında ancak tartısı tartısına satınız.’ buyurdu.”
Çünkü bir akit, iki farklı cinse sahip olan ivazı birleştirdiği vakit, onlardan birisinin diğerinin cinsindeki kıymet ve değeri kadar taksim edilmesi gerekmektedir. Buna göre kıymeti farklı olursa, ivazdan aldığı şey de farklı olur. Bu nedenle bir kimse bir ok ya da kılıcı bir değer karşılığında satın alsa, o takdirde alıcı, söz konusu değeri kadar olmak üzere adaletli bir şekilde o oku alabilir. Biz, bu uygulamayı -değeri üç dirhem olan- iki dirhem ve iki müd değerindeki bir şeye karşılık, bir dirhem ve bir müd olarak satacak olursak, o takdirde dirhem, üçte ikilik müdde mukabil, dirhemle beraber olan o müd ise bir müd ve üçte birlik kısma mukabil olarak gerçekleşir. Bu da değerler farklılaştığı vakit söz konusu olur, eşitlenecek olursa da bu bilinmeyebilir; çünkü kıymetlendirmek bir zan ve tahminden ibarettir, eşitlemeyi bilmemek ise faiz konusunda olmayan şeyi bilmek gibi sayılır.
Hammad b. Ebu Süleyman ve Ebu Hanife ise: Bunların hepsi münferit olanın, başkasıyla birlikte olduğundan daha fazla ya da ondan her birisinin başka cinsinden olması halinde caiz olur, demişlerdir. Buna cevaz verenler, bu bağlamda akdin sahih olacağına hamledileceğine imkan verdiğini ve bunun fesada götürmeyeceğini gerekçe göstermişlerdir. Buna göre kasaptan et satın alınmış olsa, bu -etin leş olma ihtimali olduğu halde- satın alınması caizdir. Ancak akit sahih olsun diye bu etin tezkiye (İslami usüllere uygun şekilde boğazlanmış olması) olarak hamledilmesi icap eder. Mesela bir kimseden bir eşya satın alsa -o malın başkasına ait olup olmama ihtimali bulunduğu halde, bu satış akdinin sahih olması için izin vermemesi ihtimali olduğu halde- o malı alması caizdir. Kuşkusuz buradaki sahih kılma, cinsine karşılık başka bir cinsi mümkün kılma ya da başka bir cinsi misline zfüd olarak mukabil kılmaktır.
Şöyle cevap verilmiştir: Akdin sahih ve fesadı açısından gereğine göre hamledilmesi gerekmektedir. Mesela bir kimseden bir eşya satın alsa, onun bu alışverişi geçerli olur; çünkü zahiren o mala maliktir demektir, bir de malın peşin olarak alınması, mülkün varlığına delildir. Şayet bir et satsa, zahiren bu et uygun bir şekilde boğazlanmış et hükmünde sayılır; çünkü bir müslüman normalde leş olan bir eti satmaz.
Bir kimse -tavanı altınla kaplı bir evde olduğu gibi- kendi cinsi dışında içinde faizin söz konusu olduğu bir malı satsa ve yanında da kendisi satılmış olan bir cinsi de olur da ancak kasdedilen bu olmazsa, bu satış caiz olur.
el-Muvaffak der ki: Bu konuda bir ihtilaf bilmiyorum. Aynı şekilde bir eve karşılık, tavanın her yeri altın ve gümüşle kaplı olmak üzere bir evi satsa bu caizdir. Çünkü satışta kasdedilen, içerisinde faizin söz konusu olduğu değildir; dolayısıyla bunun var olması sanki yok olması gibi kabul edilir.