Riba ikiye ayrılır: Birisi; Riba el-Fadl (fazlalık faizi), diğeri ise; Riba en-Nesie (vade faizi)’dir. İlim adamları, bu iki türün haramlığı hususunda icma etmişlerdir. Fazlalık faizi hakkında ise sahabe arasında birtakım ihtilaflar gelmiştir. İbn Abbas ve başkalarından nakledildiğine göre faiz, ancak riba en-Nesie (vade faizi) hakkında söz konusu olur. Çünkü Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Faiz sadece vade faizinde olur.” Buhari ve Müslim ittifak etmiştir. Bu hususta meşhur olan İbn Abbas’ın kavlidir ancak kendisi sonradan cumhurun görüşüne dönmüştür.
el-Muvaffak der ki: Bunu el-Esrem isnadıyla rivayet etmiştir. Tirmizi ve İbn Munzir bunu ifade etmişlerdir. Sahih olan cumhurun görüşüdür; çünkü Ebu Said el-Hudri hadisine göre Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdular: “Altını altın karşılığında ancak misli misline, gümüşü gümüş karşılığında yine misli misline değiştirin, biri birinden eksik veya fazla olmasın, mevcut olmayanı mevcut olanla satmayın.” Buhari ve Müslim ittifak etmiştir.
Yine ondan (Ebu Said el-Hudri) gelen rivayete göre, şöyle demiştir: “Bilal en iyi cinsten hurma getirmişti, Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona: ‘Bu hurma neredendir?’ diye sordu. Bilal: ‘Bizde adi hurma vardı, Peygamber’in yemesi için işte bu adi hurmadan iki ölçeğini bir ölçek iyi hurma ile değiştirdim.’ dedi. Bu sözü üzerine Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) heyecanla şöyle buyurdu: ‘Eyvah! İşte bu, faizin ta kendisidir. Sakın böyle yapma. İyi cins hurma almak istediğin zaman önce adi hurmayı para karşılığında sat, sonra onun parası ile iyi cins hurma satın al.'” Buhari ve Müslim ittifak etmiştir.
Tirmizi şöyle demiştir: Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’in ashabından ve daha sonraki dönemlerden ilim adamlarının uygulaması bu hadise göredir. Allah’ın Resulü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in: “Faiz sadece vade faizinde olur.” buyruğu ise iki cinse yorumlanmıştır.
Hakkında faizin söz konusu olduğu mallar: Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’den faiz hakkında bir çok hadis-i şerif gelmiştir. Bunlar içerisinde en kapsayıcı olanlarından birisi de Ubade b. es-Samit’in naklettiği rivayettir. Ondan nakledildiği üzere Allah Resulü (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla ve tuz tuzla misli misline, birbirine eşit olarak peşin satılırlar. Bu maddeler farklı cinsten olduğu zaman, peşin olmak şartıyla istediğiniz gibi satın.”
Bu sınıfların bizzat kendileri hakkında faiz söz konusudur ve bu da nas ve icmayla sabittir.
İlim adamları, bunların dışındaki sınıflar hakkında ise farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Tavus ve Katade’den nakledildiğine göre, onlar faizi sadece hadiste geçen sınıflara hasretmişler ve: Başkasında faiz yoktur, demişlerdir. Bunu, Davud (ez-Zahiri) ve kıyası inkar edenler de söylemiştir. Onlar: Hadiste geçenlerin dışındakilerde aslolan mübah olduğudur, demişlerdir.
Kıyası kabul edenler ise bunlardaki faiz illetinin sabitesine dayanarak, bu illetin bulunduğu tüm sınıflarda da faizin söz konusu olacağını ifade etmişlerdir. Çünkü kıyasta bulunmak, şer’i bir delildir; dolayısıyla buna dair hüküm verirken, illetini ve sabitesinin bulunduğu her sınıf hakkında da aynı hükmü çıkarıp vermek icap eder. Yüce Allah’ın: “Ve ribayı haram kıldı.” (Bakara Suresi: 275) buyruğu da bütün fazlalıkların haram olduğunu gerektirmektedir. Zira riba dil açısından “fazlalık” demektir; ancak tahsisine dair icma ettiklerimiz başka. Bu da onların zikrettiklerine aykırıdır.