Dedi ki: “Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?”
Diyanet Vakfı
Allah: Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden nedir? Böbürlendin mi, yoksa yücelerden misin? dedi.
Kurtubi Tefsiri
Buyurdu ki: “Ey İblis! Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu? Büyüktendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?”
“Buyurdu ki: Ey İblis! Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu?” Secde etmeni ne önledi, ne engel oldu?
Yüce Allah herşeyin yaratıcısı olmakla birlikte Âdem’e ikram olmak üzere onu yaratmayı bizzat kendi zatına izafe etmektedir. Bu ruhu, beyti (Kabeyi), nakayı (Allah’ın dişi devesi) ve mescidleri kendi zatına izafe etmesi gibidir. İnsanlara karşılıklı ilişkilerinde bildikleri, alışkın oldukları bir üslub ile hitab etmektedir. Yaratılmışlardan başkanlık konumunda olan bir kimse ancak büyüklüğünü ortaya koymak ve ona ikramda bulunmak üzere herhangi bir işi doğrudan kendi elleriyle yapar, işte burada da “el”in zikredilmesi bu anlamdadır.
Mücahid dedi ki: Burada el teekküd ve ilişki anlamındadır. Bu da bizzat benim yarattığıma… demektir. Bu bakımdan yüce Allah’ın:
“Rabbinin vechi kalıcıdır” (er-Rahmân, 55/27) âyeti gibidir ki Rabbin kalıcıdır demek olur.
Bir diğer açıklamaya göre; yüce Allah’ın yaratmasında “el”deki benzetme, bu yaratmanın nimet, güç ve kudret manasına olmadığını, aksine bunların yüce Allah’ın zat sıfatlarından iki sıfat olduğunu göstermektedir.
Bir başka açıklamaya göre “el” ile kudreti kastetmiştir. Mesela, bu işe benim elim yetmez, ağır yükü kaldırmaya benim iki elim yoktur, denilir. (Buna güç yetiremem demek istenir.) Buna da yaratmanın ancak kudret ile gerçekleştiğine dair icmaın varlığı delil teşkil etmektedir. Şair de şöyle demektedir:
“Afra’dan benim de o sapasağlam dağların da,
İki elimin yetemediği (güç yetiremediğim) şeyleri yüklendim.”
“Kendi ellerimle yarattığıma” âyetinin vasıtasız olarak yarattığıma anlamında olduğu da söylenmiştir.
Secde etmekten
“büyüktendin mi yoksa” Rabbine karşı büyüklük taslayarak
“yücelerden mi oldun?”
Muhammed b. Salih’in Şibl’den onun İbn Kesîr’den rivâyet ettiğine göre ve Mekkeliler: “Kendi ellerimle… büyüklendin mi?” şeklinde “elifi vasl elifi olarak okumuşlardır. Bu da haber anlamını ifade eder. O vakit “Yoksa” munkatı’ olup ” Hayır” anlamında olur. Buna göre anlam şöyle olur: Kendi ellerimle yarattığıma secdeden seni ne alıkoydu? Sen büyüklendin, hatta yücelik taslayanlardan oldun.
O takdirde:
“Yoksa onlar onu kendiliğinden uydurdu mu derler?” (es-Secde, 32/3) âyeti ve benzerleri gibi olur. Bunu soru olarak kabul edenlere göre ise: “Yoksa” lâfzını istifham hemzesi gibi kabul ederler. Bu ise bir takrir ve bir azardır. (Mealde olduğu gibi) Yani sen Âdem’e secde etmeyi kabul etmeyince, kendi kendine büyüklendin? Yoksa sen büyüklük taslayanlardan olup bundan dolayı büyüklendin?