Onlar ki, harcadıklarında israf etmezler, cimrilik de yapmazlar, ikisi arasında bir denge tutarlar.
Diyanet Vakfı
(O kullar), harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler; ikisi arasında orta bir yol tutarlar.
Kurtubi Tefsiri
Ve onlar ki mallarını İnfak ettiklerinde israf da etmezler, cimrilik de etmezler. Bunun arasında orta bir yol tutarlar.
“Ve onlar ki mallarını infak ettiklerinde israf da etmezler.” Müfessirler bu âyetin te’vili hususunda farklı görüşlere sahiptirler. en-Nehhâs dedi ki: Bu âyetin anlamı ile İlgili olarak yapılmış en güzel açıklamalardan birisi şudur: Allah’a itaat olmayan hususta kim infak ederse, işte İsraf odur. Yüce Allah’a itaat hususunda da kim eli sıkılık yaparsa, işte cimrilik odur. Yüce Allah’a itaat yolunda harcayan kimsenin bu harcaması da ikisi arasında orta yoldur.
İbn Abbâs dedi ki: Hak uğrunda bir kimse yüzbin dahi harcayacak olsa, bu israf olmaz. Hak olmayan bir yerde bir kimse tek bir dirhem dahi harcayacak olursa bu bir israftır. Her kim üzerindeki bir hakka yapılması gereken harcamaya engel olursa, o takdirde de cimrilik etmiş olur. Mücahid, İbn Zeyd ve başkaları da böyle demişlerdir.
Avn b. Abdullah dedi ki: İsraf başkasının malını harcamandır.
İbn Atiyye dedi ki: Bu ve benzeri açıklamaların âyetle bir ilgisi yoktur. Uygun olan açıklama şöyle demektir: Masiyet uğrunda harcama, şeriatın azını da, çoğunu da yasakladığı bir harcamadır. Başkasının malına el uzatmak da böyledir. Burada nitelikleri belirtilenler ise bu şekildeki bir davranıştan uzaktırlar. Bu âyet-i kerimede takınılması öğütlenen edeb ise mubah ve itaat olan hususlardaki harcamalar hakkındadır. Bu hususta şeriatın öngördüğü edeb, insanın başka herhangi bir hakkı yahut bakmakla yükümlü olduğu çoluk çocuğunu ve benzerlerini zayi etmemek için harcamalarında aşırıya kaçmamalıdır. Ayrıca çoluk çocuğunu aç bırakacak kadar harcamalarını kısıp, ileri derecede cimri de olmamalıdır. Bu hususta güzel olan orta yollu yani adaletli ve dengeli harcamaktır. Herkes İçin orta yollu harcama çoluk çocuğuna ve haline göredir. Kazanç uğrundaki gayreti, sabır ve direncine göre değişir ya da bu özelliklerin zıddı ile alakalıdır. Bununla birlikte işlerin en hayırlısı orta yollu olandır. Bundan dolayı Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Ebubekr es-Sıddîk’ın malının tamamını tasadduk etmesine ses çıkarmamıştır. Zira bu onun dindeki gayreti ve sabrına nisbetle orta yollu bir harcamasıdır. Fakat aynı harcamayı başkasının yapmasını engellemiştir. O bakımdan İbrahim en-Nehaînin şu sözü gerçekten güzeldir: Orta yollu hareket eden kişi aç bırakmayan, çıplak bırakmayan ve insanlara: Bu kişi israfa kaçtı, dedirtecek herhangi bir harcamada bulunmayan kişidir.
Yezid b. Ebi Habib de dedi ki: Bunlar güzellik olsun diye elbise giyinmeyen, lezzet almak için de bir yemek yemeyen kimselerdir. Yine Yezid bu âyet-i kerîme hakkında şöyle demiştir; Bunlar Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın ashabıdır. Onlar nimetlere dalmak ve lezzet almak maksadıyla bir yemek yemezler, Güzellik olsun diye bir elbise giymezlerdi. Bunun yerine onlar açlıklarını gidermek ve Rabblerine ibadet için güçlerini arttırmak maksadıyla yemek yerler, avretlerini örtecek, kendilerini soğuk ve sıcağa karşı koruyacak elbiseler giyerlerdi.
Abdu’l-Melik b. Mervan kızı Fatıma’yı Ömer b. Abdu’l-Aziz’le evlendirdiğinde şöyle demişti: Senin harcamaların nedir? Ömer ona: Güzel olan iki kötü şeyin arasında olandır deyip, ona bu âyeti kerîme’yi okudu,
Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Bir kimseye israf olarak canının çektiğiherşeyisatın alıp yemesi yeterlidir.
İbn Mâce’nin, Süreere’inde yer alan rivâyete göre Enes b. Malik şöyle demiştir: Resûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Canının çektiği herbir şeyi yemek hiç şüphesiz ki israftandır.” İbn Mâce, II, 1112.
Ebû Ubeyde dedi ki: Onlar ma’ruftan fazla bir harcama da yapmazlar, cimrilik de etmezler. Yüce Allah’ın şu âyetinde olduğu gibi:
“Elini boynuna bağlanmış kılma! Onu büsbütün de açma…” (el-İsra, 17/29) Şair de şöyle demiştir:
“Hiçbir hususta aşırıya gitme, orta yolu seç,
(Çünkü) işlerin orta yollu olanının iki ucu da yerilmiştir.”
Bir başka şair de şöyle demiştir:
“Kişi nefsine arzuladığı herşeyi verecek olur,
Ve onu alıkoymazsa eğer; her türlü batılı arzu eder.
Günahı ona doğru iter durur ve utanılacak hususlar
Kendisim çağırdığı ve dünyada elde edilecek tatlı şeylerdedir”
Ömer (radıyallahü anh) oğlu Âsım’a şöyle demiştir: Yavrucuğum, sen midenin yarısını yemekle doldur. İyice eskitmedikçe hiçbir elbiseyi de atmaleyhisselâmen yüce Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği şeyleri midelerine doldurup sırtlarının üzerinde taşıyanlardan olma.
Hatem-i Taî’nin de şöyle bir beyiti vardır:
“Sen midene ve bir de fercine, istediklerini verecek olursan eğer,
Bunlar yerilmeyi gerektirecek herşeyin en ilerisini elde ederler.”
“Cimrilik de etmezler” âyetini Hamza, el-Kisaî, el-A’meş, Âsım ve Yahya b. Vessab -bu hususta onlardan farklı rivâyetler gelmekle birlikte- ı;ya” harfini üstün ve te harfini de ötreli okumuşlardır. Bu güzel bir kıraat olup; den gelmektedir. Lâzımı fiillerde kıyas da böyledir. Tıpkı; “oturdu, oturur” fiilinde olduğu gibi.
Ebû Amr b. el-Alâ ve İbn Kesîr ise “ya’: harfini üstün, “te”yi de esreli okumuşlardır. Bu da bilinen ve güzel bir söyleyiştir.
Medine’liler, İbn Âmir ve Âsım’dan, Ebubekr ise “ya” harfini ötreli, “te’: harfini de esreli okumuşlardır.
es-Sa’lebî dedi ki: Bunların hepsi de sahih söyleyişlerdir.
en-Nehhâs dedi ki: Ebû Hatim, Medine’lilerin bu kıraatine hayret eder. Çünkü ona göre Medine’lilerin kıraatinde şaz kıraat olmaz. Çünkü fakir düşüldüğü zaman: “Fakir düştü, düşer” denilir. Yüce Allah’ın:
“Eli dar olan kendi halince…” (el-Bakara, 2/236) âyetinde olduğu gibi. “Eli dar olan” anlamında olup ism-i Fail olan “muktir”in fiilinin hasına hemze ziyadesi ile: İıcmze, kaııF, tc ve re” harflerinden “kısan Fiilden geldiğine dikkat çekilmektedir Ebû Hatim onların adına şu açıklamayı yapmıştır: İsrafa sapan bir kimse çabucak fakirleşir. Ancak bu, uzak bir te’viklir. Ancak onlar adına yapılabilecek te’vil şudur: Ebû Ömer el-Cermî’nin, el-Esmaî’den naklettiğine göre bir kimse harcamasını kıstığı takdirde hem; şekli kullanılır, hem de; şekli kullanılır. Buna göre böyle bir kıraat de sahih olur. Her ne kadar “ya” harfinin üstün olması daha doğru ve kullanılması daha uygun, daha meşhur ve daha tanınan bir şekil olsa da bu böyledir. Ebû Amr ve sair insanlar”Orta bir yol” di ve “kaf’ harfini üstün olarak okumuşlardır. Adaletli, dengeli demektir. Hassan b. Abdu’r-Rahmân ise “kaf harfini esreli okumuştur. Bu da; yetecek kadar, ihtiyacı karşılayacak kadar ve durumu idare edecek kadar demektir. “Kaf” harfi esreli olarak “el-kıvam”; hali sürdüren ve kararını devam ettiren demektir. Bunların aynı anlamda iki ayrı söyleyiş olduğu da söylenmiştir.
“Orta bir yol” anlamındaki bu kelime; ‘nin haberidir. İsmi de onda takdir edilmiştir. “Harcamaları israf ile cimrilik arasında orta yolludur” demek olur. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ yapmıştır. Onun bir başka görüşü de vardır. Buna göre Arasında”yı isim kabul eder ve nasb eder. Çünkü bu gibi lâfızların kullanımı çokçadır. Bundan dolayı ref’ mahallinde de olduğu halde bırakîlmıştır.
en-Nehhâs dedi ki: Ben bunun nasıl açıklanacağını bilemiyorum el-Ferrâ’, Meâni’l-Kur’ân, II, 275-275’ıle bu görüsünü açıklamaktadır Çünkü eğer ref mahallinde olursa, ref olur. “Gözlerinin arası kırmızıdır” denildiği gibi.