Hurma ağacının gövdesini kendine doğru silkele, üzerine taze olgun hurmalar dökülecektir.
Diyanet Vakfı
«Hurma dalını kendine doğru silkele ki, üzerine taze, olgun hurma dökülsün.»
Kurtubi Tefsiri
“O kuru hurma ağacını kendine doğru salla! Senin üzerine derilmiş, taze hurma düşecektir. ”
“O kuru hurma ağacını kendine doğru salla! Senin üzerine derilmiş taze hurma düşürecektir. Artık ye, iç, gözün aydın olsun…” âyetine dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:
1- Hurma Ağacının ve Hurmanın Mahiyeti:
Yüce Allah, Meryem (aleyhisselâm)a hurma kütüğünü “salla!” emrini vererek, ona ölü hurma kütüğünü canlandırmakla, ölüleri diriltmek şeklinde ortaya çıkan bir başka belgeyi gösterdi.
Yüce Allah’ın;
“Kuru hurma ağacı kütüğünü” “be” harfi te’kid için fazladan gelmiştir. Mesela; “Dizginleri tut, elini ver” demek gibi. Yüce Allah’ın:
“Tavana bir ip bağlasın” (el-Hac, 22/15) âyetinde de “be” harfi bu şekildedir.
Âyetin: Sen hurma ağacının üzerinde bulunan taze hurmayı kendine doğru silkele, anlamında olduğu da söylenmiştir.
“Düş(ür)ecektir” kelimesini şeklindeki okuyuşta iki “te”den birisi “sin” harfine idğam edilmiştir.
Hamza ise; şeklinde şeddesiz olarak okumuş olup, başkasının “sin” harfine idğam ettiği “te”yi de hazfetmiştir.
Âsım ise Hafs’ın rivâyetine göre “te” harfini ötreli, şeddesiz ve “kaf” harfini esreli olarak okumuştur.
İki “te” harfi izhar edilerek; dîye okunduğu gibi;şeklinde “ya” harfi ile ve (ondan sonra gelen) “te” harfi(nin “sin” harfine) idğamı ile de okunmuştur. Ayrıca; şeklindeki okuyuşlar da vardır. “Te” harfi ile okumalarda kasıt hurma ağacıdır, “ya” harfi ile okumalarda kasıt hurma ağacının kütüğüdür. İşte toplam dokuzu bulan bu kıraatlerin hepsini de ez-Zemahşerî -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- zikretmiş bulunmaktadır.
“Taze hurma” kelimesi “sallama” emri ile nasb edilmiştir. Yani sen bu kuru hurma ağacı kütüğünü sallayacak olursan, üzerine derilmiş taze hurma düşecektir.
Özetle söyleyecek olursak; bu kelimenin nasb edilme sebebi kıraatlerin manalarına uygun olarak değişiklik gösterir. Bir seferinde fiil hurma ağacının kurumuş kütüğüne isnad edilirken, bir seferinde sallamaya, bir diğer seferinde ise hurma ağacının kendisine İsnad edilmektedir.
“Derilmiş” âyeti derilmeye hazır, olgunlaşmış ve yenilebilecek hurma, demektir. Bu da; “Meyveyi devşirdim, topladım” ifadesinden gelmektedir.
İbn Mes’ûd’dan rivâyete göre o “Senin üzerine derilmeye hazır taze ve bernî türünden bir hurma düşürecektir” diye okumuştur.
Mücahid dedi ki: “Derilmiş taze hurma” ile kastedilen acve türü diye bilinen hurmadır.
Abbas b. el-Fadl dedi ki: Ben Ebû Amr b. el-Alâ’ya yüce Allah’ın:
“Taze hurma” âyetinin mahiyeti hakkında soru sordum da o bana: Tam devşirilmeye hazır, yenilmeye elverişli, diye cevap vermiş ve bunu şöyle açıklamıştı. Kuru olmayan, onu toplamak isteyenin de elini uzattığı zaman uzak düşmeyen demektir. Sahih olan da budur.
el-Ferrâ’ dedi ki: İle eşanlamlı (derilmiş anlamında)dır. O bununla bu kelimenin iki halinin,ile Oun maktul anlamına; ile un da; yaralı anlamına gelmesine benzediği kanaatindedir. el-Ferrâ”dan başkası ise şöyle demiştir: bir tek hurma ağacından koparılıp, bittiği yerden alınmış olan hurma, demektir. Bunlar (görüşlerine delil olarak da) şu beyti nakletmektedirler:
“Verimi pek bol bahçelerde olgun meyveler ve meyvelerinin
Kopartılıp, alınması yakın (yüksekte olmayan) ağaçların dalları…
İbn Abbâs dedi ki: Bu, içi boşalmış bir hurma kütüğü idi, Bunu sallayınca kütüğün üst taraflarına baktı, aniden dallarının çıkmış olduğunu gördü. Dallarına baktı, bu sefer dallardan hurma tomurcuklarının çıktığını gördü. Sonra yeşerdi, arkasından sarardı, daha sonra kızardı ve yeni olgunlaşmış hurma haline geldi, arkasından taze hurma oluverdi, Bütün bunlar bir göz açıp kapayıncaya kadar tamamlandı. Taze hurmalar onun önüne, hem de hiçbir şekilde yara bere almadan dökülmeye başladı.
2- Rızık Talebi îçin Çalışmak:
Bazıları bu âyet-i kerîmeyi şuna delil göstermişlerdir; Rızık her ne kadar kesin ise de, yüce Allah Âdemoğlunu elinden geldiğince rızık için çalışmakla görevlendirmiştir. Çünkü o, Meryem (aleyhisselâm)a bir mucize vermek için hurma ağacını sallamasını emretti, Halbuki onu sallamaksızın mucize daha ileri çapta olacaktı.
3- Rızkın Elde Edilmesi İçin Çalışma Yükümlülüğü:
Rızkın kazanılması için çalışma yükümlülüğü ve buna dair emir yüce Allah’ın kullarındaki bir sünnetidir. Bu -zâhidlik taslayan bir takım cahillerin söylediklerinin aksine- tevekküle de aykırı değildir. Bu manadaki açıklamalar ve bu husustaki görüş ayrılıkları da daha önceden geçmiş bulunmaktadır.
Halbuki daha önceden rızkı kendisine, rızık kazanmak için herhangi bir yola başvurmaksızın geliyordu. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
“Zekeriyyâ ne zaman onun yanına mihraba girdiyse, yanında bir rızık buluyordu.” (Âl-i İmrân, 3/37) Doğum yapınca hurma ağacım sallaması emredildi.
İlim adamlarımız derler ki: Kalbinde hiçbir düşünce yokken Allah da onun bedenini yorulmaktan kurtardı. Ancak Îsa’yı doğurup onun sevgisi kalbinde yer edince iç dünyası da onun hakkında ve onun durumu ile meşgul olunca, bu sefer rızkını kazanma işini O’na havale etti ve kulları hakkında geçerli olan sebeblere yapışmak şeklindeki ilâhî sünnete göre davranmasını emretti. .
Taberî, İbn Zeyd’den naklettiğine göre Îsa (aleyhisselâm) annesine; Üzülme, demiş. Annesi ona: Benim kocam da yok, kimsenin cariyesi de olmadığım halde ve sen benimleyken nasıl olur da üzülmeyeyim? İnsanlara karşı ileri sürebileceğim herhangi bir mazeretim var mı ki? “Keşke bundan önce ölseydlm de büsbütün unutulsaydun, dedi” Îsa (aleyhisselâm) ona: Ben senin ayrıca konuşmana gerek bırakmayacağım, dedi.
4- Meryem (aleyhisselâm)ın Yediği ve Lohusalara Uygun Yiyecekler:
er-Rabi b. Haysem dedi ki: Bu âyet-i kerîme dolayısıyla bana göre lohusa kadının en iyi yiyeceği taze hurmadır. Yüce Allah eğer lolvusa kadın için taze hurmadan daha iyi bir şey olsaydı, şüphesiz onu Meryem’e yedirirdi.
Bundan dolayı da: Ta o zamandan bu yana lohusalara hurma yedirmek adet olagelmiştir. Tahnîk (yeni doğmuş çocuğun ağzına çalınan çiğnenmiş az miktardaki hurma) için de böyledir.
Denildiğine göre kadının doğum yapması zorlaşacak olursa, en iyisi ona taze hurma yedirmektir. Hastaya da baldan faydalı bir şey yoktur. Bunu da ez-Zemahşerî zikretmiştir.
İbn Vehb dedi ki: Malik dedi ki: Yüce Allah:
“Derilmiş taze hurma” diye buyurmuştur. Bu da dalındaki hurma meyvesinin altından delinmeksizin ve bozulmaksızın kendiliğinden olgunlaşması demektir. Dalındaki hurmanın olgunlaşması için böyle bir uygulama mekruhtur. Malik bununla bu işin, bir meyvenin vaktinden önce olgunlaşmasını çabuklaştırmak olduğunu ve kimsenin böyle bir iş yapmaya kalkışmaması gerektiğini, birisi bunu yapacak olursa bu halinin o meyvenin satılmasını câiz kılmayacağını ve olgunlaşmış olduğu hükmünü taşımayacağını anlatmak istemiştir. Buna dair açıklamalar daha önceden el-En’âm Sûresi’nde (6/99. âyet, 6. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır. Yüce Allah’a hamd olsun.