Yakınlara Vasiyet Bırakmak

Bir adam yakınlarına yahut filan akrabasına vasiyet bıraksa, o vasiyet çocuklarına, babasının çocuklarına, dedesinin çocuklarına, baba atasının çocuklarına verilir ve bunda (çocukların) erkek ve kız olması aynı hükme tabidir. Bunlardan daha uzak bulunanlara ise bir şey verilmez. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Allah’ın, (fethedilen) ülkeler halkından Peygamberine verdiği ganimetler, Allah, Peygamber, yakınları, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir…” (Haşr Suresi 7) Şüphesiz Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), ayette zikri geçen kimselere vermiş ve bunlardan daha uzak konumda bulunanlara ise bir şey vermemiştir. Sadece farklı olarak Abdulmuttalipoğullarına atiyye vermiştir ve buna gerekçe olarak da: “Onlar, Haşimoğullarını ne cahiliye devrinde ve ne de İslam’la müşerref oldukları devirde ayrıma tabi tutmadılar (hakkını gözettiler.)” buyurmuştur. Anne yakınlığı sebebiyle -ki Zehraoğullarını oluşturmaktaydılar- onlara bir şey vermemiştir, onlardan yalnız Müslüman olana vermiştir. Bu durumda vasinin sözünün mutlak ifadesi, Yüce Allah’ın kelamındaki mutlak hükme göre hamledilir ve aynı şekilde tefsir edip açıkladığı ifade de, Allah (c.c.)’un açıkladığı hükme göre hamledilir.
Yakınlarıyla uzakta bulunanların arası ve erkeklerle bayanların arası eşitlenir. Çünkü vasiyette onlar eşitlenirler. Vasiyet konusuna büyük, küçük, zengin, fakir hepsi girer. Kafirler ise giremezler; zira onlar Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’in yakınları/akrabalarından olup buna hak sahibi olanlar kapsamına girmezler.
Abdullah ve Salih ise babalarından (yani İmam Ahmed’den) başka bir görüş naklederek, annesinin yakınlarına da bu payın sarf edilebileceğini ortaya koymuşlardır. Ancak hayatta iken dayıları, teyzeleri ve kardeşlerinin annesine iyi davrandığı söz konusu olmuşsa bu geçerlidir. Onlara karşı iyi ilişkiler kurmuş değilse, o takdirde onlara bir şey verilmez. Çünkü onlara hayatında iken vermiş olduğu bu atiyyesi, ölümünden sonra da onlara bağlılığın gösterilmiş olacağı anlamına gelen bir karine sayılır, aksi takdirde bu caiz olmaz.
Ondan (İmam Ahmed) gelen bir görüşte ise dört soydan babaya kadar atiyye aşılabilir. Buna göre nispeti yapılan en alttaki babaya dayandırılan babası ve annesi tarafından yakınlığı bilinen herkese bu atiyye verilir. Bu, Şafii mezhebinin görüşüdür. Çünkü bunlar, yakın akrabadır, bu nedenle de söz konusu ismi içermiş oluyorlar. Dolayısıyla da genel hüküm kapsamına girmektedirler. Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’in bazı akraba yakınlarına atiyye vermesi ise özel bir durumdur ve başka yerde genel hüküm ile amel edilmesine engel teşkil etmemektedir.
Ebu Hanife der ki: Onun yakını, mahremi olan bütün akrabalardır. İmam Malik ise: Bu atiyye en yakın olana taksim edilir ve yakın olan da içtihada göredir, demiştir.
(Ama) buna şöyle cevap verilmiştir: “Yakınlık/Akraba” isminin dinde bir örfi anlamı vardır; dolayısıyla buna göre yorumlanması da zorunludur. Mesela abdest ve namaz gibi lügat açısından örfe göre takdim edilmesi gerekmektedir. Öyleyse bu ifadenin “mahremi olan bütün akrabalardır” şeklinde tahsis edilmesinin bir izahı yoktur. Çünkü “yakınlık/akraba” ismi gerek örf ve gerekse dinen, başkaları hakkında da kullanıla gelmiş bir ifadedir.
Eğer bunla, “annesinin yakınlarını istemesi”ne delalet eden bir lafız yahut bazılarını kapsam dışına çıkartacak bir karine söz konusu ise o zaman karinenin delalet ettiği şeye göre amel edilir. Çünkü karine, lafzı zahirinden alıp başka yöne çevirip, sarf eder.
Kendi ehli beytine vasiyet bırakırsa, babası ve annesinden evvel verilir. Annesine, dayı ve teyze yakınlarına, annesinin baba ve atasına, kendi çocuklarına ve yakınlığı bilinen herkese verilir.
el-Muvaffak der ki: Üzerinde durduğumuz bu konu hakkında İmam Ahmed’den ifade edildiğine göre, kendisi bu lafız “(ehl-i beyt)” ile “akraba/yakın” lafzını aynı konumda değerlendirmektedir. el-Kadı (İyaz) ise şöyle der: Saleb şöyle demiştir: Araplara göre “ehl-i beyt” kelimesi, erkeğin ataları ve çocuklarıdır. Mesela dedeleri, amcazadeleri ve bunların evlatları gibi… Bu kapsama, erkekler ve bayanlar hep birlikte iştirak ederler.