“Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, onun için dar bir geçim vardır ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz.”
Diyanet Vakfı
Kim de beni anmaktan yüz çevirirse şüphesiz onun sıkıntılı bir hayatı olacak ve biz onu, kıyamet günü kör olarak haşredeceğiz.
Kurtubi Tefsiri
“Kim de zikrimden yüz çevirirse gerçekten onun için dar bir geçim vardır ve onu kıyâmet gününde kör olarak haşrederiz,”
“Kim de Benim zikrimden yüz çevirirse” Benim dinimden, Kitabımı okumaktan ve içindekiler gereğince amel etmekten yüz çevirirse… Bir diğer açıklamaya göre, indirmiş olduğum delillerden yüz çevirirse… demektir.
Zikr’in Rasûl diye açıklanması da mümkündür, çünkü o Allah tarafından gelmiş bir zikir (öğüt veren ve hatırlatıcı) idi.
“Gerçekten onun için dar bir geçim vardır.” Dar ve sıkıntılı bir yaşayışa mahkûm olur. Meselâ; “Dar ev ve dar geçim” denilir. Bu kelimenin tekili, ikili, müzekkeri, müennesi ve çoğulu aynı gelir. Antere şöyle demiştir:
“Eğer onlara yetişilirse ben de hücum ederim, şayet etrafları sarılırsa,
Ben de (onlara karşı) hamle yaparım.
Ve eğer (Savaşta) bir darlıkla karşılaşırlarsa (atımın üstünden) inerim (ve böylece Savaşırım.)”
Yine Antere şöyle demektedir:
“Gerçek şu ki; eğer ölümün bir timsali yapılacak olsa benim gibi temsil edilir,
Onlar (Savaşta) dar bir yere indikleri vakit.”
“Dar geçim” anlamındaki kelime; şeklinde de okunmuştur. Bunun da anlamı şu olur: Şanı yüce Allah teslim, kanaat, kendisine tevekkül ve kısmetine rızayı, dinin muhtevası içerisine yerleştirmiştir. Dine sahip bir kimse yüce Allah’ın kendisine vermiş olduğu rızıktan gönül hoşluğuyla ve kolaylıkla infak eder bol ve rahat bir geçim içerisinde yaşar, gider. Nitekim yüce Allah:
“Biz şüphesiz ona çok güzel bir hayat yaşatırız” (en-Nahl, 16/97) diye buyurmuştur,
Dinden yüz çeviren kimseyi hırs istilâ eder. O bakımdan bu hırsın etkisi ile sürekli dünyalığının artmasına göz diker. Cimrilik ona musallat olur. Bu cimrilik onun infak etmesini engeller. Böylesinin yaşayışı dardır, hali kapkaranlıktır. Nitekim birisi şöyle demiştir; Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse mutlaka kendi aleyhine olmak üzere zamanını karartır. Rızkından bir türlü memnun olmaz ve dar bir geçim içerisinde kalır.
İkrime dedi ki: “Dar geçim” haram kazanç demektir. el Hasen ise: (cehennemliklerin yiyeceği olan ve zehirli bir ot olduğu bildirilen:) Dâri’ ile Zakkum yemektir, demiştir.
Sahih olan dördüncü görüşe göre ise bu kabir azabıdır. Bu görüşü Ebû Said el-Hudrî, Abdullah b. Mes’ûd ifade etmiş: Ebû Hüreyre de bunu Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)dan merfû’ bir hadis olarak rivâyet etmiştir. Biz de bunu “et-Tezkire” adlı eserimizde kaydetmiş bulunuyoruz. Ebû Hüreyre dedi ki: Kâfirin üzerine kabri, kaburga kemikleri birbirine girinceye kadar daralır. İşte dar olan geçim budur. Kâfir ve münafıkın kabrinde sıkıştırılıp kaburga kemiklerinin birbirine geçeceğini teliften rivâyetler için bk.: Ebû Dâvûd, Sünne 24; Tirmizî, Cenâiz 70, Sıfatu’l-Kıyâme 26; Müsned, III, 126, IV, 288
“Ve onu kıyâmet gününde kör olarak haşrederiz.” Denildiğine göre kimi hallerde kör, kimi hallerde de gözü görecektir. Buna dair açıklamalar el-İsrâ Sûresi’nin sonlarında (17/97. âyetin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.
Delil getirmekten yana kör olacaktır, diye açıklanmıştır ki bu görüş de Mücahid’e aittir. Hayır yönlerini bilemeyecek ve bu yolların hiçbirisini bulamayacak şekilde kördür, diye de açıklandığı gibi; nasıl ki körün göremediği şeylere karşı alacak hiçbir tedbiri bulunmuyor ise onun da kendisinden azâbı uzaklaştırma yolunu göremeyecektir, diye de açıklanmıştır.