Ali b. Muhammed, Sehl b. Ziyâd, İshak b. Muhammed ve başkalarının rivayetiyle nakletti ki şöyle denilmiştir:

Müminlerin Emiri, Sıffîn’den döndükten sonra Kûfe’de oturuyordu. Bu sırada yaşlı bir adam gelip önünde diz çöktü ve şöyle dedi:

“Ey Müminlerin Emiri! Bize Şam ehline karşı yaptığımız bu yürüyüşü haber ver. Bu yolculuğumuz Allah’ın kaza ve kaderi ile mi oldu?”

Müminlerin Emiri şöyle buyurdu:

“Evet ey ihtiyar! Allah’ın kaza ve kaderi olmaksızın ne bir tepeye çıktınız ne de bir vadinin tabanına indiniz.”

Bunun üzerine ihtiyar:

“Ey Müminlerin Emiri! O hâlde çektiğim zahmeti Allah’tan beklerim.” dedi.

Müminlerin Emiri ona şöyle buyurdu:

“Dur ey ihtiyar! Allah’a yemin ederim ki, yürürken de, konaklarken de, dönerken de Allah sizin ecrinizi büyüttü. Siz bu hâllerinizin hiçbirinde zorlanmış veya mecbur bırakılmış değildiniz.”

İhtiyar dedi ki:

“Nasıl olur da zorlanmış ve mecbur bırakılmış olmayız? Yolculuğumuz, hareketimiz ve dönüşümüz hep kaza ve kader ile oldu.”

Bunun üzerine Müminlerin Emiri şöyle buyurdu:

“Sen bunun kaçınılmaz bir hüküm ve zorlayıcı bir kader olduğunu mu sanıyorsun? Eğer durum böyle olsaydı sevap ve ceza, emir ve yasak, Allah tarafından yapılan sakındırma ve uyarıların tamamı geçersiz olurdu. Vaad ve tehdidin anlamı ortadan kalkardı. Böyle olsaydı günahkâr kınanmayı hak etmez, iyilik yapan da övgüyü hak etmezdi. Hatta günahkâr, iyilik yapandan övgüye daha layık olur; iyilik yapan da günahkârdan daha çok cezayı hak ederdi.

Bu, putperestlerin kardeşlerinin, Rahmân’ın düşmanlarının, şeytanın taraftarlarının, bu ümmetin kaderiyyesinin ve mecusilerinin sözüdür.

Allah Tebâreke ve Teâlâ kullarını seçim hakkı vererek yükümlü kılmış, sakındırmak için yasaklamış, az amele çok sevap vermiştir. Kendisine isyan edildiğinde mağlup edilmiş değildir; kendisine itaat edildiğinde de zorlayarak itaat ettirmiş değildir. Kullarına verdiği yetkiyi kendisinden tamamen bağımsız bir şekilde devretmiş de değildir. Gökleri, yeri ve bunların arasındakileri boş yere yaratmamış, peygamberleri de müjdeleyici ve uyarıcı olarak anlamsız yere göndermemiştir.

‘Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Ateşten dolayı vay o inkâr edenlerin hâline!’ (Sâd 27)

İhtiyar bunun üzerine şu şiiri söylemeye başladı:

“Bizim için kapalı ve karışık olan hususları açıkladın; Rabbin de sana iyiliğine karşılık iyilik versin.”

Hüseyin b. Muhammed, Muallâ b. Muhammed’den, o da Hasan b. Ali el-Veşşâ’dan, o da Hammâd b. Osman’dan, o da Ebû Basîr’den, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Kim Allah’ın hayâsızlığı ve çirkin işleri emrettiğini iddia ederse Allah adına yalan söylemiş olur. Kim de hayır ve şerrin bütünüyle kendisine bırakıldığını iddia ederse Allah adına yalan söylemiş olur.”

Hüseyin b. Muhammed, Muallâ b. Muhammed’den, o da Hasan b. Ali el-Veşşâ’dan rivayet etti. Hasan şöyle dedi:

Ebü’l-Hasan er-Rızâ’ya sordum:

“Allah işleri kullara tamamen bırakmış mıdır?”

Buyurdu ki:

“Allah bundan çok daha güçlü ve yücedir.”

Dedim ki:

“Öyleyse onları günahlara zorlamış mıdır?”

Buyurdu ki:

“Allah bundan çok daha adil ve hikmet sahibidir.”

Sonra şöyle buyurdu:

“Allah buyurmuştur: Ey Âdemoğlu! Senin iyiliklerine senden daha layık olan benim; sen de kötülüklerine benden daha layıksın. İşlediğin günahları, senin içine yerleştirdiğim güç sayesinde işledin.”

Ali b. İbrahim, babasından, o da İsmail b. Merrâr’dan, o da Yûnus b. Abdurrahman’dan rivayet etti. Yûnus şöyle dedi:

Ebü’l-Hasan er-Rızâ bana şöyle buyurdu:

“Ey Yûnus! Kaderiyye’nin görüşünü benimseme. Çünkü Kaderiyye ne cennet ehlinin sözüne, ne cehennem ehlinin sözüne, ne de İblis’in sözüne uymuştur.

Cennet ehli şöyle demiştir:

‘Bizi buna ulaştıran Allah’a hamdolsun. Allah bize hidayet vermeseydi biz doğru yolu bulamazdık.’ (A‘râf 43)

Cehennem ehli ise şöyle demiştir:

‘Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galip geldi ve biz sapmış bir topluluk olduk.’ (Mü’minûn 106)

Ebü’l-Hasan er-Rızâ bana şöyle buyurdu: “Ey Yûnus! Kaderiyye’nin görüşünü benimseme. Çünkü Kaderiyye ne cennet ehlinin sözüne, ne cehennem ehlinin sözüne, ne de İblis’in sözüne uymuştur. Cennet ehli şöyle demiştir: ‘Bizi buna ulaştıran Allah’a hamdolsun. Allah bize hidayet vermeseydi biz doğru yolu bulamazdık.’ (A‘râf 43) Cehennem ehli ise şöyle demiştir: ‘Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galip geldi ve biz sapmış bir topluluk olduk.’ (Mü’minûn 106) İblis de şöyle demiştir: ‘Rabbim! Beni azdırmana karşılık…’ (Hicr 39).”

Ben dedim ki: “Allah’a yemin ederim ki ben onların dediğini söylemiyorum. Ben ancak şöyle diyorum: Allah’ın dilediği, irade ettiği, takdir ettiği ve hükmettiği şeyden başka bir şey meydana gelmez.”

Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Ey Yûnus! Mesele senin söylediğin gibi değildir. Ancak Allah’ın dilediği, irade ettiği, takdir ettiği ve hükmettiği şey meydana gelir. Ey Yûnus! Meşîetin ne olduğunu biliyor musun?”

Dedim ki:

“Hayır.”

Buyurdu ki:

“Meşîet ilk zikirdir.”

Sonra:

“İradenin ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu.

Dedim ki:

“Hayır.”

Buyurdu ki:

“İrade, Allah’ın dilediği şey hakkındaki kesin kararlılığıdır.”

Sonra:

“Kaderin ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu.

Dedim ki:

“Hayır.”

Buyurdu ki:

“Kader; kalıcılık ve yok oluş bakımından sınırların belirlenmesi ve ölçülerin tayin edilmesidir.”

Daha sonra şöyle buyurdu:

“Kaza ise hükmün kesinleştirilmesi ve şeyin fiilen ortaya konulmasıdır.”

Yûnus şöyle dedi:

Bunun üzerine başını öpmek için kendisinden izin istedim ve:

“Bana şimdiye kadar farkında olmadığım bir kapı açtın.” dedim.

Muhammed b. İsmail, Fazl b. Şâzân’dan, o da Hammâd b. Îsâ’dan, o da İbrahim b. Ömer el-Yemânî’den rivayet etti. Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

“Allah yaratıkları yarattı ve onların sonunda neye varacaklarını bildi. Sonra onlara emirler verdi ve yasaklar koydu. Emrettiği her hususta onlara onu terk etme imkânı da verdi. İnsanlar ne bir şeyi yapabilir ne de terk edebilirler; ancak Allah’ın izniyle yapar veya terk ederler.”

Ali b. İbrahim, Muhammed b. Îsâ’dan, o da Yûnus b. Abdurrahman’dan, o da Hafs b. Kurt’tan rivayet etti. Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

Resûlullah şöyle buyurmuştur:

“Kim Allah’ın kötülüğü ve hayâsızlığı emrettiğini iddia ederse Allah adına yalan söylemiş olur. Kim hayır ve şerrin Allah’ın meşîeti dışında meydana geldiğini iddia ederse Allah’ı kendi hükümranlığından çıkarmış olur. Kim de günahların Allah’ın verdiği güç dışında işlendiğini iddia ederse Allah adına yalan söylemiş olur. Allah adına yalan söyleyen kimseyi de Allah ateşe sokar.”

İsmail b. Câbir şöyle dedi:

Medine Mescidi’nde kader konusunda konuşan bir adam vardı ve insanlar onun etrafında toplanmıştı. Ben ona:

“Ey adam! Sana bir soru soracağım.” dedim.

“Sor.” dedi.

Ben de:

“Allah Tebâreke ve Teâlâ’nın mülkünde, O’nun istemediği bir şey meydana gelir mi?” diye sordum.

Uzun süre başını öne eğip düşündü, sonra başını kaldırarak şöyle dedi:

“Ey adam! Eğer Allah’ın mülkünde O’nun istemediği bir şey meydana gelir dersem, O’nun mağlup edilmiş olduğunu kabul etmiş olurum. Eğer Allah’ın mülkünde yalnızca O’nun istediği şey meydana gelir dersem, bu durumda günahları da O’nun istediğini kabul etmiş olurum.”

İsmail dedi ki:

Ben bu cevabı Ebû Abdullah’a anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Kendi kendine düşünmüş. Eğer söylediğinden başka bir cevap verseydi helâk olurdu.”

Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed b. Hasan Za‘lân’dan, o da Ebû Tâlib el-Kummî’den, o da bir adamdan, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle dedim:

“Allah kulları günahlara zorladı mı?”

Buyurdu ki:

“Hayır.”

Dedim ki:

“Öyleyse işi tamamen onlara mı bıraktı?”

Buyurdu ki:

“Hayır.”

Dedim ki:

“Öyleyse durum nedir?”

Buyurdu ki:

“Bu ikisinin arasında, Rabbin tarafından bir lütuftur.”

Ali b. İbrahim, Muhammed b. Îsâ’dan, o da Yûnus b. Abdurrahman’dan, o da birkaç kişiden, onların da Ebû Ca‘fer ve Ebû Abdullah’tan rivayet ettiğine göre her ikisi şöyle buyurmuştur:

“Allah, kullarını günahlara zorlayıp sonra da onlara bu sebeple azap edecek kadar merhametsiz değildir. Allah, bir şeyi isteyip de onun gerçekleşmemesi söz konusu olacak kadar da güçsüz değildir.”

Kendilerine:

“Cebr ile kader arasında üçüncü bir makam var mıdır?” diye soruldu.

Şöyle buyurdular:

“Evet. Gökle yer arasındaki mesafeden daha geniş bir makam vardır.”

Ali b. İbrahim, Muhammed b. Îsâ’dan, o da Yûnus b. Abdurrahman’dan, o da Sâlih b. Sehl’den, o da bazı arkadaşlarından, onların da Ebû Abdullah’tan rivayet ettiğine göre kendisine cebr ve kader hakkında soru sorulduğunda şöyle buyurdu:

“Ne cebr vardır ne de kader; fakat ikisinin arasında bir makam vardır. Hak işte bu iki görüş arasındaki makamdır. Onu ancak bilen kişi veya o bilgiyi âlimden öğrenmiş olan kimse bilir.”

Ali b. İbrahim, Muhammed’den, o da Yûnus’tan, o da birkaç kişiden, onların da Ebû Abdullah’tan rivayet ettiğine göre bir adam ona şöyle dedi:

“Size feda olayım! Allah kulları günahlara zorladı mı?”

Buyurdu ki:

“Allah, onları günahlara zorlayıp sonra da bu yüzden azap edecek kadar adaletsiz değildir.”

Adam:

“Öyleyse Allah işi tamamen kullara mı bıraktı?” dedi.

Buyurdu ki:

“Eğer işi tamamen onlara bırakmış olsaydı, onları emir ve yasaklarla sınırlandırmazdı.”

Adam:

“Öyleyse bu iki görüş arasında bir makam mı vardır?” dedi.

Buyurdu ki:

“Evet. Gökle yer arasındaki mesafeden daha geniş bir makam vardır.”

Ahmed b. Muhammed b. Ebî Nasr şöyle dedi:

Ebü’l-Hasan er-Rızâ’ya, “Arkadaşlarımızın bir kısmı cebr görüşünü, bir kısmı da insanın fiillerinde tam yetkili olduğunu (tefvîz) söylüyor.” dedim.

Bunun üzerine bana şöyle yazdırdı:

“Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

Ali b. Hüseyin şöyle buyurmuştur: Allah Azze ve Celle şöyle buyurur:

‘Ey Âdemoğlu! Benim meşîetim sayesinde sen, isteyen bir kimse oldun. Benim verdiğim kuvvet sayesinde bana karşı farzlarını yerine getirdin. Benim nimetim sayesinde bana isyan etmeye güç buldun. Seni işiten ve gören bir varlık yaptım.

Sana ulaşan her iyilik Allah’tandır; sana ulaşan her kötülük ise kendindendir.’ (Nisâ 79)

Bunun sebebi şudur ki ben senin iyiliklerine senden daha layığım, sen de kötülüklerine benden daha layıksın.

Çünkü ben yaptıklarımdan sorgulanmam; onlar ise sorgulanırlar.’ (Enbiyâ 23)

Senin istediğin her şey için gerekli düzeni kurdum.”

Muhammed b. Ebî Abdullah, Hüseyin b. Muhammed’den, o da Muhammed b. Yahyâ’dan, o da kendisine rivayet eden bir kişiden, onun da Ebû Abdullah’tan rivayet ettiğine göre Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

“Ne cebr vardır ne de tefvîz; fakat iki iş arasında bir iş vardır.”

Ben:

“İki iş arasında bir iş ne demektir?” diye sordum.

Şöyle buyurdu:

“Bunun örneği şudur: Bir adamın bir günah işlediğini görür, onu bundan menedersin; fakat o vazgeçmez. Sen de onu kendi hâline bırakırsın ve o günahı işler. Sen onu uyardığın hâlde sözünü dinlemediği ve onu kendi hâline bıraktığın için, o günahı işlemesini sen emretmiş olmazsın.”

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed el-Berkî’den, o da Ali b. Hakem’den, o da Hişâm b. Sâlim’den, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Allah, insanlara güç yetiremeyecekleri şeyleri yükleyecek kadar keremden uzak değildir. Allah, kendi hükümranlığında istemediği bir şeyin meydana gelmesine izin verecek kadar da güçsüz değildir.”