Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed b. Îsâ’dan, o da Haccâl’den, o da Ebû İshak Sa‘lebe’den, o da Zürâre b. A‘yen’den, o da iki imamdan birinden rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Allah’a, bedâ kadar hiçbir şeyle kulluk edilmemiştir.”

İbn Ebî Umeyr’in Hişâm b. Sâlim’den, onun da Ebû Abdullah’tan rivayetinde ise şöyle geçmektedir:

“Allah, bedâ kadar hiçbir şeyle yüceltilmemiştir.”

Ali b. İbrahim, babasından, o da İbn Ebî Umeyr’den, o da Hişâm b. Sâlim, Hafs b. Buhturî ve başkalarından, onlar da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

Allah’ın şu ayeti hakkında:

“Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır…” (Ra‘d 39)

Şöyle buyurdu:

“Silinen şey ancak önceden sabit olmuş bir şeydir. Sabit bırakılan şey de ancak daha önce sabit olmamış bir şeydir.”

Ali, babasından, o da İbn Ebî Umeyr’den, o da Hişâm b. Sâlim’den, o da Muhammed b. Müslim’den, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki ondan şu üç hususta söz almış olmasın:

Allah’a kulluğu ikrar etmek,
Eş ve ortakları reddetmek,
Allah’ın dilediğini öne alıp dilediğini ertelediğini kabul etmek.”

Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed’den, o da İbn Faddâl’dan, o da İbn Bükeyr’den, o da Zürâre’den, o da Humrân’dan rivayet etti. Humrân şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’e Allah Azze ve Celle’nin şu sözü hakkında sordum:

“Bir ecel belirledi; belirlenmiş bir ecel de O’nun katındadır.” (En‘âm 2)

Şöyle buyurdu:

“Bunlar iki eceldir:

Kesinleşmiş ecel,
Askıda bırakılmış ecel.”

Ahmed b. Mihrân, Abdülazîm b. Abdullah el-Hasenî’den, o da Ali b. Esbât’tan, o da Halef b. Hammâd’dan, o da İbn Müskân’dan, o da Mâlik el-Cühenî’den rivayet etti. Mâlik şöyle dedi:

Ebû Abdullah’a Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında sordum:

“İnsan görmedi mi ki onu daha önce yaratmıştık; oysa hiçbir şey değildi.” (Yâsîn 77)

Şöyle buyurdu:

“Ne takdir edilmişti ne de meydana getirilmişti.”

Sonra şu ayet hakkında sordum:

“İnsan üzerinden, anılan bir şey olmadığı bir zaman geçmedi mi?” (İnsan 1)

Şöyle buyurdu:

“Takdir edilmişti; fakat henüz anılan bir şey değildi.”

Muhammed b. İsmail, Fazl b. Şâzân’dan, o da Hammâd b. Îsâ’dan, o da Rib‘î b. Abdullah’tan, o da Fudayl b. Yesâr’dan rivayet etti. Fudayl şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’in şöyle buyurduğunu işittim:

“İlim iki türlüdür:

Bir ilim vardır ki Allah katında saklı ve gizlidir; yaratıklarından hiç kimseyi ona muttali kılmamıştır.

Bir ilim de vardır ki onu meleklerine ve resullerine öğretmiştir. Meleklerine ve resullerine öğrettiği şey mutlaka gerçekleşecektir. Allah ne kendi sözünü, ne meleklerini ne de resullerini yalanlar.

Bir de katında saklı tuttuğu ilim vardır; ondan dilediğini öne alır, dilediğini erteler ve dilediğini sabit bırakır.”

Aynı senetle Hammâd’dan, o da Rib‘î’den, o da Fudayl’den rivayet etti. Fudayl şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’in şöyle buyurduğunu işittim:

“İşlerden bazıları Allah katında askıda bırakılmıştır. Onlardan dilediğini öne alır, dilediğini erteler.”

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed b. Îsâ’dan, o da İbn Ebî Umeyr’den, o da Ca‘fer b. Osman’dan, o da Semâa’dan, o da Ebû Basîr’den; ayrıca Vüheyb b. Hafs da Ebû Basîr’den, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Allah’ın iki ilmi vardır:

Bir ilim gizli ve saklıdır; onu yalnız O bilir. Bedâ işte bu ilimden kaynaklanır.

Bir ilim de vardır ki onu meleklerine, resullerine ve peygamberlerine öğretmiştir. Biz de onu biliriz.”

Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed’den, o da Hüseyin b. Saîd’den, o da Hasan b. Mahbûb’dan, o da Abdullah b. Sinân’dan rivayet etti. Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

“Allah hakkında ortaya çıkan hiçbir bedâ yoktur ki, o şey ortaya çıkmadan önce O’nun ilminde bulunmamış olsun.”

Yine aynı senetle, Ahmed’den, o da Hasan b. Ali b. Faddâl’dan, o da Dâvûd b. Ferkad’dan, o da Amr b. Osman el-Cühenî’den rivayet etti. Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

“Allah için bedâ, bir cehaletten dolayı ortaya çıkmış değildir.”

Ali b. İbrahim, Muhammed b. Îsâ’dan, o da Yûnus’tan, o da Mansûr b. Hâzim’den rivayet etti. Mansûr şöyle dedi:

Ebû Abdullah’a sordum:

“Bugün meydana gelen bir şey, dün Allah’ın ilminde bulunmamış olabilir mi?”

Şöyle buyurdu:

“Hayır. Kim bunu söylerse Allah onu rezil etsin.”

Dedim ki:

“Kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak şeylerin tamamı Allah’ın ilminde değil midir?”

Şöyle buyurdu:

“Elbette öyledir; yaratıkları yaratmadan önce de öyleydi.”

Ali, Muhammed’den, o da Yûnus’tan, o da Mâlik el-Cühenî’den rivayet etti. Mâlik şöyle dedi:

Ebû Abdullah’ın şöyle buyurduğunu işittim:

“İnsanlar bedâ inancında bulunan sevabın ne kadar büyük olduğunu bilselerdi, onun hakkında konuşmaktan geri durmazlardı.”

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed b. Hâlid’den, o da bazı ashabımızdan, o da Muhammed b. Amr el-Kûfî’den -ki Yahyâ’nın kardeşidir-, o da Mürâzim b. Hakîm’den rivayet etti. Mürâzim şöyle dedi:

Ebû Abdullah’ın şöyle buyurduğunu işittim:

“Hiçbir peygamber peygamber olarak gönderilmemiştir ki şu beş hususu Allah için ikrar etmiş olmasın:

Bedâ,
Meşîet (Allah’ın dilemesi),
Secde,
Kulluk,
İtaat.”

Aynı senetle, Ahmed b. Muhammed’den, o da Ca‘fer b. Muhammed’den, o da Yûnus’tan, o da Cehm b. Ebî Cehme’den, o da kendisine rivayet eden bir kimseden, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Allah Azze ve Celle, Muhammed’e dünyanın başlangıcından dünyanın sonuna kadar olmuş ve olacak şeyleri bildirmiştir. Bunların içinden kesinleşmiş olanları da ona haber vermiş, bunun dışındaki hususlarda ise istisna bırakmıştır.”

Ali b. İbrahim, babasından, o da Reyyân b. Salt’tan rivayet etti. Reyyân şöyle dedi:

Rızâ’nın şöyle buyurduğunu işittim:

“Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki ona içkiyi haram kılmamış ve Allah için bedâyı ikrar ettirmemiş olsun.”

Hüseyin b. Muhammed, Muallâ b. Muhammed’den rivayet etti. Şöyle dedi:

Âlim’e soruldu:

“Allah’ın ilmi nasıldır?”

Şöyle buyurdu:

“Allah bildi, diledi, irade etti, takdir etti, hükmetti ve yürürlüğe koydu. Böylece hükmettiğini yürürlüğe koydu; takdir ettiğine hükmetti; irade ettiğini takdir etti.

Meşîet O’nun ilmiyle meydana geldi. İrade O’nun meşîetiyle meydana geldi. Takdir O’nun iradesiyle meydana geldi. Hüküm O’nun takdiriyle meydana geldi. Yürürlüğe koyma da O’nun hükmüyle meydana geldi.

İlim, meşîetten öncedir. Meşîet ikinci sıradadır; irade üçüncü sıradadır. Takdir ise hüküm üzerine uygulanır ve hüküm de yürürlüğe koyma ile gerçekleşir.

Allah Tebâreke ve Teâlâ için, bildiği şeylerde dilediği zaman bedâ vardır. Yine eşyanın takdir edilmesi hususunda irade ettiği şeylerde de bedâ vardır. Fakat hüküm yürürlüğe konularak gerçekleştiğinde artık bedâ yoktur.

İlim, bilinen şeyin varlığından öncedir. Meşîet, meydana getirilecek şeyden öncedir. İrade, murad edilen şeyin ortaya çıkışından öncedir. Takdir, bu bilinen şeylerin ayrıntılı olarak ortaya çıkıp birbirine bağlanmalarından, belirli zaman ve şekillerde görünür hâle gelmelerinden öncedir.

Yürürlüğe koyma şeklindeki hüküm ise; cisim sahibi, duyularla algılanabilen, renk, koku, ağırlık ve ölçü sahibi olan; insan, cin, kuş, yırtıcı hayvan ve duyularla algılanan diğer bütün varlıklar hakkında kesinleşmiş hükümdür.

Allah Tebâreke ve Teâlâ için, henüz dış varlığı bulunmayan şeylerde bedâ vardır. Fakat anlaşılır ve algılanabilir şekilde dış varlığı gerçekleştiğinde artık bedâ yoktur.

“Allah dilediğini yapar.” (Hac 14)

İlim ile eşyayı var olmadan önce bildi. Meşîet ile onların sıfatlarını ve sınırlarını belirledi ve onları ortaya çıkarmadan önce meydana getirdi. İrade ile onların özlerini, renklerini ve niteliklerini birbirinden ayırdı. Takdir ile rızıklarını takdir etti, başlangıçlarını ve sonlarını belirledi. Hüküm ile insanlara yerlerini açıkladı ve onları buna yöneltti. Yürürlüğe koyma ile sebeplerini açıkladı ve işlerini ortaya koydu.

“İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.” (Yâsîn 38)