Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed b. Îsâ’dan, o da Ali b. Nu‘mân’dan, o da Seyf b. Umeyre’den, o da zikrettiği bir kişiden, o da Hâris b. Muğîre en-Nasrî’den rivayet etti. Hâris şöyle dedi:

Ebû Abdullah’a Allah Teâlâ’nın şu sözü soruldu:

“Her şey helâk olacaktır; yalnız O’nun vechi müstesna.” (Kasas 88)

Şöyle buyurdu:

“Bu ayet hakkında ne diyorlar?”

Ben:

“Her şey helâk olur, Allah’ın vechi hariç.” diyorlar, dedim.

Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Allah’ı tenzih ederim! Gerçekten çok büyük bir söz söylemişler. Burada kastedilen, Allah’ın kendisine ulaşılan vechi, yani Allah’a varılan yoldur.”

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed b. Hâlid’den, o da Ahmed b. Muhammed b. Ebî Nasr’dan, o da Safvân el-Cemmâl’den, o da Ebû Abdullah’tan rivayet etti. Allah’ın şu sözü hakkında:

“Her şey helâk olacaktır; yalnız O’nun vechi müstesna.” (Kasas 88)

Şöyle buyurdu:

“Kim Muhammed’e itaat hususunda Allah’ın emrettiği şeyi yerine getirerek Allah’a gelirse, işte helâk olmayacak olan vech odur.”

Sonra şöyle buyurdu:

“Kim Resule itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur.” (Nisâ 80)

Muhammed b. Yahyâ, Ahmed b. Muhammed b. Îsâ’dan, o da Muhammed b. Sinân’dan, o da Ebû Sellâm en-Nehhâs’tan, o da ashabımızdan bazı kimselerden, o da Ebû Ca‘fer’den rivayet etti. Şöyle buyurdu:

“Biz, Allah’ın Peygamberimiz Muhammed’e verdiği Mesânî’yiz.” (Hicr 87)

“Biz Allah’ın vechiyiz; aranızda yeryüzünde dolaşırız. Biz Allah’ın yaratıkları içindeki gözü, kulları üzerindeki rahmetle uzatılmış eli konumundayız.

Bizi tanıyan tanımıştır. Bizi bilmeyen bilmemiştir. Takva sahiplerinin imamlığını da bilmemiştir.”

Muâviye b. Ammâr, Ebû Abdullah’ın Allah Azze ve Celle’nin şu sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti:

“En güzel isimler Allah’ındır; O’na bu isimlerle dua edin.” (A‘râf 180)

Şöyle buyurdu:

“Allah’a yemin olsun ki biz o güzel isimleriz. Allah, kullardan bizim marifetimiz olmaksızın hiçbir ameli kabul etmez.”

Muhammed b. Ebî Abdullah, Muhammed b. İsmail’den, o da Hüseyin b. Hasan’dan, o da Bekr b. Sâlih’ten, o da Hasan b. Saîd’den, o da Heysem b. Abdullah’tan, o da Mervân b. Sabbâh’tan rivayet etti. Mervân dedi ki:

Ebû Abdullah şöyle buyurdu:

“Allah bizi yarattı ve yaratılışımızı güzel kıldı. Bize şekil verdi ve suretimizi güzel yaptı. Bizi kulları arasında kendi gözü, yaratıkları arasında konuşan dili, kulları üzerine şefkat ve rahmetle uzatılmış eli, kendisine ulaşılan vechi, kendisine delalet eden kapısı, göğünde ve yerinde hazinelerinin koruyucuları kıldı.

Ağaçlar bizimle meyve verdi, meyveler bizimle olgunlaştı, nehirler bizimle aktı.

Göğün yağmuru bizimle iner, yerin otu bizimle biter.

Allah’a bizim ibadetimiz sayesinde kulluk edilmiştir. Biz olmasaydık Allah’a kulluk edilmezdi.”

Muhammed b. Yahyâ, Muhammed b. Hüseyin’den, o da Muhammed b. İsmail b. Bezî‘den, o da amcası Hamza b. Bezî‘den rivayet etti. Ebû Abdullah, Allah Azze ve Celle’nin şu sözü hakkında şöyle buyurdu:

“Bizi öfkelendirdiklerinde onlardan intikam aldık.” (Zuhruf 55)

Şöyle buyurdu:

“Allah Azze ve Celle bizim öfkelendiğimiz gibi öfkelenmez. Fakat kendisi için öfkelenen ve hoşnut olan dostlar yaratmıştır. Onlar yaratılmış ve terbiye edilmiş kimselerdir.

Bu sebeple onların hoşnutluğunu kendi hoşnutluğu, öfkelerini de kendi öfkesi saymıştır. Çünkü onları kendisine çağıran davetçiler ve kendisine delalet eden rehberler kılmıştır.

Bu yüzden durum böyledir. Yoksa bu hâller, yaratıklara ulaştığı gibi Allah’a ulaşmaz.

Bu, Allah’ın bu konudaki sözlerinin anlamıdır.

Nitekim şöyle buyurmuştur:

‘Kim benim bir velîme hakaret ederse bana savaş açmış olur ve beni savaşa davet etmiş olur.’

Yine şöyle buyurmuştur:

‘Kim Resule itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur.’ (Nisâ 80)

Ve şöyle buyurmuştur:

‘Sana biat edenler gerçekte Allah’a biat etmektedirler. Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir.’ (Fetih 10)

Bütün bunlar ve bunlara benzer ifadeler sana açıkladığım anlam üzerinedir.

Aynı şekilde rıza, gazap ve bunlara benzer diğer şeyler de böyledir. Eğer öfke ve bıkkınlık Allah’a ulaşan şeyler olsaydı -hâlbuki onları yaratan ve meydana getiren O’dur- bu görüşü savunan kişinin, bir gün yaratıcının da yok olacağını söylemesi gerekirdi. Çünkü öfke ve bıkkınlık ona girerse değişim de ona girmiş olur. Değişim giren bir varlığın ise ilahlığına güven kalmaz.

Böyle olunca yaratan ile yaratılan, kudret sahibi ile kudret altında bulunan, yaratıcı ile yaratılmış birbirinden ayırt edilemez hâle gelir.

Allah bu sözden çok yücedir, çok üstündür.

Bilakis O, eşyayı hiçbir ihtiyaç sebebiyle olmaksızın yaratandır. İhtiyaçtan uzak olunca, O’nun hakkında sınır ve keyfiyet düşünmek de imkânsız olur. Allah dilerse bunu iyi anla.”

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed’den, o da İbn Ebî Nasr’dan, o da Muhammed b. Humrân’dan, o da Esved b. Saîd’den rivayet etti. Esved şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’in yanında bulunuyordum. Ben kendisine bir şey sormadan söze başladı ve şöyle buyurdu:

“Biz Allah’ın hüccetiyiz. Biz Allah’ın kapısıyız. Biz Allah’ın diliyiz. Biz Allah’ın vechiyiz. Biz Allah’ın yaratıkları arasındaki gözüyüz. Biz Allah’ın kulları üzerindeki emir sahipleriyiz.”

Muhammed b. Yahyâ, Muhammed b. Hüseyin’den, o da Ahmed b. Muhammed b. Ebî Nasr’dan, o da Hassân el-Cemmâl’den rivayet etti. Hassân şöyle dedi:

Hâşim b. Ebî Umâre el-Cenbî’nin şöyle dediğini işittim:

Müminlerin Emiri’nin şöyle dediğini duydum:

“Ben Allah’ın gözü, ben Allah’ın eli, ben Allah’ın yanı (cenbi), ben Allah’ın kapısıyım.”

Muhammed b. Yahyâ, Muhammed b. Hüseyin’den, o da Muhammed b. İsmail b. Bezî‘den, o da amcası Hamza b. Bezî‘den, o da Ali b. Süveyd’den rivayet etti. Ebü’l-Hasan Mûsâ b. Ca‘fer, Allah Azze ve Celle’nin şu sözü hakkında şöyle buyurdu:

“Allah’ın yanı hususunda yaptığım kusurlardan dolayı yazıklar olsun bana!” (Zümer 56)

Şöyle buyurdu:

“Allah’ın yanı (cenbullah), Müminlerin Emiri’dir. Ondan sonra gelen vasiler de aynı şekilde böyledir. Bu, onların yüce makamları sebebiyledir ve bu durum sonuncularına kadar devam eder.”

Hüseyin b. Muhammed, Muallâ b. Muhammed’den, o da Muhammed b. Cumhûr’dan, o da Ali b. Salt’tan, o da Hakem ve İsmail b. Habîb’den, onlar da Büreyd el-İclî’den rivayet ettiler. Büreyd şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’in şöyle buyurduğunu işittim:

“Allah bizimle ibadet edilmiştir. Allah bizimle tanınmıştır. Allah Tebâreke ve Teâlâ bizimle birlenmiştir. Muhammed ise Allah Tebâreke ve Teâlâ’nın perdesidir.”

Ashabımızdan bazıları, Muhammed b. Abdullah’tan, o da Abdülvehhâb b. Bişr’den, o da Mûsâ b. Kâdım’dan, o da Süleyman’dan, o da Zürâre’den rivayet etti. Zürâre şöyle dedi:

Ebû Ca‘fer’e Allah Azze ve Celle’nin şu sözü hakkında sordum:

“Onlar bize zulmetmediler; fakat kendilerine zulmediyorlardı.” (Bakara 57)

Şöyle buyurdu:

“Şüphesiz Allah Teâlâ, kendisine zulmedilmesinden çok daha yüce, çok daha izzetli, çok daha büyük ve çok daha güçlüdür. Fakat bizi kendi zatıyla ilişkilendirmiş, bize yapılan zulmü kendisine yapılmış zulüm saymıştır. Velâyetimizi de kendi velâyeti saymıştır. Nitekim şöyle buyurmaktadır:

‘Sizin veliniz ancak Allah, Resulü ve iman edenlerdir.’ (Mâide 55)

Burada kastedilen bizden olan imamlardır.”

Daha sonra başka bir yerde yine:

“Onlar bize zulmetmediler; fakat kendilerine zulmediyorlardı.” (Bakara 57)

ayetini okudu ve benzer açıklamayı yaptı.