Allah’ı iki sıfatla nitelediğinde ve bu iki sıfatın karşıtları da varlık alanında birlikte bulunabiliyorsa, bu sıfatlar fiil sıfatlarındandır.

Bu kaidenin açıklaması şudur:

Varlık âleminde Allah’ın dilediği şey de vardır, dilemediği şey de vardır; razı olduğu şey de vardır, gazabına sebep olan şey de vardır; sevdiği şey de vardır, buğzettiği şey de vardır. Eğer irade, ilim ve kudret gibi zât sıfatlarından olsaydı, Allah’ın dilemediği şeyler bu sıfatın zıddı ve onu ortadan kaldıran şeyler olurdu. Eğer sevgi zât sıfatlarından olsaydı, buğzettiği şeyler de o sıfatın zıddı olurdu.

Görmez misin ki biz varlık âleminde Allah’ın bilmediği herhangi bir şey veya güç yetiremediği herhangi bir şey bulmuyoruz. İşte O’nun ezelî zât sıfatları da böyledir. Biz Allah’ı kudret ve acizlik, ilim ve cehalet, hikmet ve hata, izzet ve zillet gibi birbirine zıt sıfatlarla nitelemeyiz.

Buna karşılık:

“Allah kendisine itaat edeni sever, isyan edene buğzeder; kendisine itaat edeni dost edinir, isyan edene düşman olur; razı olur ve gazap eder.”

denilebilir.

Bu sebeple duada:

“Allah’ım! Benden razı ol, bana gazap etme; beni dost edin, bana düşman olma.”

denilebilir.

Fakat:

“Allah bilmeye kadirdir fakat bilmemeye kadir değildir; malik olmaya kadirdir fakat malik olmamaya kadir değildir; aziz ve hikmet sahibi olmaya kadirdir fakat aziz ve hikmet sahibi olmamaya kadir değildir; cömert olmaya kadirdir fakat cömert olmamaya kadir değildir; bağışlayıcı olmaya kadirdir fakat bağışlayıcı olmamaya kadir değildir.”

denilemez.

Aynı şekilde:

“Allah rab olmayı, kadîm olmayı, aziz olmayı, hikmet sahibi olmayı, malik olmayı, âlim olmayı ve kadir olmayı irade etti.”

denilmesi de caiz değildir.

Çünkü bunların tamamı zât sıfatlarındandır; irade ise fiil sıfatlarındandır.

İrade fiil sıfatlarındandır. Görmez misin ki:

“Allah bunu diledi, şunu dilemedi.”

denilir. Buna karşılık zât sıfatları için, her bir sıfat karşıtını O’ndan uzaklaştırır. Bu sebeple:

“Haydır, âlimdir, işitendir, görendir, azizdir, hakîmdir, ganîdir, meliktir, halîmdir, adildir, kerîmdir.”

denilir.

Çünkü ilmin karşıtı cehalet, kudretin karşıtı acizlik, hayatın karşıtı ölüm, izzetin karşıtı zillet, hikmetin karşıtı hata, hilmin karşıtı acelecilik ve cehalet, adaletin karşıtı ise haksızlık ve zulümdür.