Ahmed b. İdrîs’in, Muhammed b. Abdülcebbâr’dan, onun Safvân b. Yahyâ’dan, onun Ali b. Ebi Hamza’dan rivayet ettiğine göre Ali b. Ebi Hamza şöyle dedi:

Ebu Abdullah’a:

“Hişam b. Hakem’in sizden şöyle rivayet ettiğini duydum: Allah samed olan nuranî bir cisimdir; O’nun bilgisi zarurîdir ve bunu yaratıklarından dilediğine lütfeder.”

dedim.

Bunun üzerine Ebu Abdullah şöyle buyurdu:

“Her türlü noksanlıktan münezzehtir o Allah ki O’nun nasıl olduğunu kendisinden başka hiç kimse bilemez. ‘Hiçbir şey O’nun benzeri değildir. O hakkıyla işiten ve hakkıyla görendir.’ (Şûrâ 11) O sınırlandırılamaz, hissedilemez, cisim olarak düşünülemez. ‘Gözler O’nu idrak edemez.’ (En‘âm 103) Ne gözler ne diğer duyular O’nu kavrayabilir. Hiçbir şey O’nu kuşatamaz. O ne cisimdir, ne surettir, ne şekildir, ne de sınırlandırılmış bir varlıktır.”

Muhammed b. Hasan’ın, Sehl b. Ziyâd’dan, onun Hamza b. Muhammed’den rivayet ettiğine göre Hamza şöyle dedi:

Ebu’l-Hasan’a cisim ve suret hakkında soru soran bir mektup yazdım.

Bunun üzerine şu cevabı verdi:

“Her türlü noksanlıktan münezzehtir o Allah ki ‘Hiçbir şey O’nun benzeri değildir.’ (Şûrâ 11) O ne cisimdir ne de surettir.”

Muhammed b. Ebi Abdullah’ın, adını zikretmediği bir raviden, onun Ali b. Abbas’tan, onun Ahmed b. Muhammed b. Ebi Nasr’dan, onun Muhammed b. Hakîm’den rivayet ettiğine göre Muhammed b. Hakîm şöyle dedi:

Ebu İbrahim’e, Hişam b. Sâlim el-Cevâlikî’nin görüşünü anlattım ve Hişam b. Hakem’in Allah’ın cisim olduğu yönündeki sözünü naklettim.

Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Yüce Allah’a hiçbir şey benzemez. Yaratılmışların yaratıcısını cisim, suret, yaratılmış bir yapı, sınır veya organlarla niteleyen kimsenin sözünden daha çirkin, daha kötü ve daha bozuk hangi söz olabilir? Allah bu söylediklerinden çok yücedir, çok üstündür.”

Ali b. Muhammed’in, merfû olarak Muhammed b. Ferec er-Ruhhacî’den rivayet ettiğine göre Muhammed b. Ferec şöyle dedi:

Ebu’l-Hasan’a mektup yazarak Hişam b. Hakem’in cisim hakkındaki görüşü ile Hişam b. Sâlim’in suret hakkındaki görüşü hakkında soru sordum.

Bunun üzerine bana şu cevabı yazdı:

“Şaşkınların şaşkınlığını bırak, Allah’a sığın ve şeytandan O’na iltica et. Gerçek, bu iki Hişam’ın söylediği gibi değildir.”

Muhammed b. Ebi Abdullah’ın, Muhammed b. İsmail’den, onun Hüseyin b. Hasan’dan, onun Bekr b. Salih’ten, onun Hasan b. Saîd’den, onun Abdullah b. Muğîre’den, onun Muhammed b. Ziyâd’dan rivayet ettiğine göre Muhammed b. Ziyâd şöyle dedi:

Yûnus b. Zibyân’ın şöyle dediğini işittim:

Ebu Abdullah’ın huzuruna girdim ve:

“Hişam b. Hakem çok büyük bir söz söylüyor; ancak ben onun görüşünden sadece birkaç cümleyi size aktaracağım. O, Allah’ın cisim olduğunu iddia ediyor. Çünkü ona göre varlıklar iki kısımdır: Cisim ve cismin fiili. Bu sebeple yaratıcının fiil anlamında olması mümkün değildir; fakat fail anlamında olması mümkündür.”

dedim.

Bunun üzerine Ebu Abdullah şöyle buyurdu:

“Yazık ona! Cisim denilen şeyin sınırlı ve sonlu olduğunu, suretin de sınırlı ve sonlu olduğunu bilmiyor mu? Bir şey sınır kabul ederse artmayı ve eksilmeyi de kabul eder. Artma ve eksilmeyi kabul eden şey ise yaratılmış olur.”

Ben:

“Öyleyse ne söyleyeyim?” dedim.

Şöyle buyurdu:

“Ne cisimdir ne de surettir. O, cisimleri cisim yapan ve suretleri suretlendiren varlıktır. Parçalara ayrılmaz, sonlu değildir, artmaz ve eksilmez. Eğer onların söyledikleri gibi olsaydı yaratıcı ile yaratılmış arasında, meydana getiren ile meydana getirilen arasında hiçbir fark kalmazdı. Fakat O meydana getirendir. Cisim verdiği, suret verdiği ve yarattığı şeylerle kendisi arasında fark vardır. Çünkü hiçbir şey O’na benzemez ve O da hiçbir şeye benzemez.”

Muhammed b. Ebi Abdullah’ın, Muhammed b. İsmail’den, onun Ali b. Abbas’tan, onun Hasan b. Abdurrahman el-Himmânî’den rivayet ettiğine göre Hasan şöyle dedi:

Ebu’l-Hasan Musa b. Cafer’e:

“Hişam b. Hakem, Allah’ın bir cisim olduğunu, fakat ‘Hiçbir şey O’nun benzeri değildir.’ (Şûrâ 11) olduğunu; bilen, işiten, gören, güçlü, konuşan ve söyleyen olduğunu; konuşma, kudret ve ilmin de aynı konumda bulunduğunu ve bunların hiçbirinin yaratılmış olmadığını ileri sürüyor.”

dedim.

Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Allah onu kahretsin! Cisim denilen şeyin sınırlı olduğunu, konuşmanın da konuşandan başka bir şey olduğunu bilmiyor mu? Allah böyle sözlerden münezzehtir. Ben bu görüşten Allah’a sığınır ve ondan uzak olduğumu ilan ederim. O ne cisimdir, ne surettir, ne sınırlandırılmıştır. O’ndan başka her şey yaratılmıştır. Varlıklar yalnızca O’nun iradesi ve dilemesiyle meydana gelir; bu, herhangi bir konuşma ile, nefes içinde bir tereddüt ile veya dil ile bir telaffuz ile gerçekleşmez.”

Ali b. İbrahim’in, Muhammed b. İsa’dan, onun Yûnus’tan, onun Muhammed b. Hakîm’den rivayet ettiğine göre Muhammed b. Hakîm şöyle dedi:

Ebu’l-Hasan’a Hişam el-Cevâlikî’nin görüşünü ve onun “başarılı genç” hakkındaki sözlerini anlattım. Ayrıca Hişam b. Hakem’in görüşünü de aktardım.

Bunun üzerine şöyle buyurdu:

“Şüphesiz Allah’a hiçbir şey benzemez.”