Bu yıl, İbn Sa‘d – Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî’ye göre, Mekke’de bir sel meydana geldi; bu sel hacıları sürükledi ve binaları sular altında bıraktı. Bu yıl, bu selin yoluna çıkan her şeyi sürüklemesi sebebiyle “Süpürme Yılı” diye adlandırıldı.

Muhammed b. Ömer – Muhammed b. Rifâ‘a b. Sa‘lebe – babası – dedesine göre: Sel geldi ve Mekke vadisinde hacıları sürükledi; bu yüzden “Süpürme Yılı” denildi. Yüklü develerin, erkeklerin ve kadınların sele kapılıp ona karşı koyamadıklarını gördüm. Suyu izlerken, su Rükn’e ulaştı ve onun üzerine kadar yükseldi.

Bu yıl, Vâkıdî’nin ifadesine göre Basra’da da “Süpürme Vebası” meydana geldi.

Bu yıl Mühelleb, Belh nehrini geçti ve Keş’e saldırdı.

Ali b. Muhammed – el-Mufaddal b. Muhammed ve başkalarına göre: Mühelleb Keş’e saldırdığında, öncü kuvvetinin başında üç bin kişiyle Ebû’l-Edhem Ziyâd b. Amr ez-Zimmânî bulunuyordu; fakat bu kuvvet aslında beş bin sayılırdı, çünkü Ebû’l-Edhem tek başına yiğitlik, liderlik ve savaş taktiği bakımından iki bin kişiye bedeldi.

Mühelleb Keş’e saldırırken, Hutal kralının amcaoğlu ona gelerek o bölgeye saldırmasını teşvik etti. Mühelleb de oğlu Yezid’i onunla birlikte gönderdi. Yezid kuvvetleriyle konakladı, kralın amcaoğlu ise ayrı bir yerde konakladı. O sırada kralın adı es-Sebel idi ve bir mesafede bulunuyordu. Sonra es-Sebel gece baskınıyla amcaoğlunu şaşırttı ve onun ordugâhında “Allahu ekber!” nidaları yükseltti. Amcaoğlu, Arapların kendisini, onlardan ayrı konakladığı için ihanet edeceğinden korkarak kendisine ihanet ettiklerini sandı. Es-Sebel onu esir aldı, kalesine götürdü ve öldürdü.

Yezid b. el-Mühelleb, es-Sebel’in kalesini kuşattı. Es-Sebel’in kuvvetleri fidye karşılığında onunla anlaşma yaptı ve fidyeyi ona getirdiler. Bunun üzerine Yezid, babası Mühelleb’in yanına döndü. Es-Sebel’in öldürdüğü kişinin annesi, es-Sebel’in annesine şöyle haber gönderdi: “Amcaoğlunu öldürdükten sonra es-Sebel’in hayatta kalması için ne umuyorsun? Onun yedi erkek kardeşi var ve es-Sebel onların intikamını üzerine çekti; oysa sen sadece bir çocuğun annesisin.” Es-Sebel’in annesi ise şöyle cevap verdi: “Aslanların yavrusu az olur; domuzların ise çoktur.”

Daha sonra Mühelleb, oğlu Habib’i Rabincan’a gönderdi. Orada Buhara hükümdarıyla, kırk bin kişilik bir kuvvetle karşılaştı. Müşriklerden biri meydana çıkıp teke tek dövüş istedi. Habib’in özel hizmetkârı Cebele karşısına çıktı. Müşriki öldürdü, sonra diğerlerine saldırdı ve geri çekilmeden önce üç kişiyi daha öldürdü. Bunun üzerine bütün ordu geri çekildi; düşman da kendi topraklarına çekildi. Düşman kuvvetlerinden bir grup bir köyde konakladığında, Habib dört bin kişiyle onların üzerine yürüdü, savaştı, onları yendi, köyü yaktı ve sonra babasının yanına döndü. Bu köy daha sonra “Yanmış” diye adlandırıldı; bazılarına göre köyü yakan Habib’in hizmetkârı Cebele idi.

Mühelleb iki yıl Keş’te kaldı. Ona Soğd ve ötesine ilerlemesi teklif edildi; fakat o, “Bu seferde talihimden istediğim tek şey, bu askerlerin sağ salim Merv’e dönmesidir” dedi.

Bir gün düşman tarafından biri çıkıp teke tek dövüş istedi. Hâlid b. Hureym’in babası Hureym b. Adî, miğferinin üzerine sarılmış sarıkla onun karşısına çıktı. Bir dereye geldiler; müşrik bir süre onun etrafında dolaştı, sonra Hureym onu öldürdü ve üzerindekileri aldı. Ancak Mühelleb onu kınadı ve, “Eğer sen öldürülmüş olsaydın, sonra bana bin süvari takviye gelseydi bile bu kaybımı telafi edemezdi” dedi.

Mühelleb Keş’teyken, Mudarîlerden bir gruptan şüphelendi ve onları orada hapsetti; fakat bir ateşkes yapıldıktan sonra geri çekilirken onları serbest bıraktı. Haccâc ona şöyle yazdı: “Eğer onları hapsetmekte haklıysan, serbest bırakmakta haksızsın; eğer serbest bırakmakta haklıysan, onları hapsetmekte zulmettin.” Mühelleb şu cevabı verdi: “Onlardan korktum, bu yüzden hapsettim. Güvende olduğumu hissedince serbest bıraktım.” Hapsettikleri arasında Abdülmelik b. Ebî Şeyh el-Kuşeyrî de vardı.

Daha sonra Mühelleb, Keş halkıyla fidye karşılığında bir ateşkes yaptı. Bu fidyeyi toplamayı beklerken, İbnü’l-Eş‘as’tan Haccâc’a karşı isyan ettiğini bildiren ve kendisini de bu isyana katılmaya çağıran bir mektup aldı. Mühelleb bu mektubu Haccâc’a gönderdi.

Bu yıl Haccâc, Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as’ı Türklerin hükümdarı Zünbîl ile savaşmak üzere Sicistan’a gönderdi. Tarihçiler, Haccâc’ın onu neden oraya gönderdiği ve onu tayin ettiği sırada Abdurrahman’ın nerede bulunduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.

Hişâm – Ebû Mihnef – Yûnus b. Ebî İshak’a göre: Abdülmelik, Haccâc b. Yusuf’un Zünbîl ülkesinde Ubeydullah b. Ebî Bekre ile birlikte bulunan ordunun uğradığı akıbeti bildiren mektubunu alınca ona şöyle yazdı:

“Mektubunu aldım; Sicistan’da Müslümanların uğradığı darbeyi bildirmişsin. Bunlar Allah’ın öldürülmesini takdir ettiği kimselerdir; öldürülecekleri yere çıktılar ve ecirleri Allah katındadır. Bu meselede görüşümü sormana gelince—askerleri çıkarıp Müslümanların darbe yediği bu sınıra sevk edip etmemek hususunda—benim görüşüm, senin kendi görüşüne göre doğruyu gözeterek hareket etmendir. Sana başarı diliyorum.”

Haccâc’ın Irak’ta en çok nefret ettiği kimse Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as idi; “Onu her gördüğümde başını kesmek istiyorum!” derdi.

Ebû Mihnef – Numeyr b. Vâ‘ile el-Hemdânî el-Yanâî – eş-Şa‘bî’ye göre: Haccâc’ın yanında oturuyordum, Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as içeri alındı. Haccâc onu görünce, “Yürüyüşüne bak! Vallahi başını kesmek isterim!” dedi. Abdurrahman çıkınca ben de çıktım, ondan önce gidip Saîd b. Kays es-Sebî‘î’nin kapısında onu bekledim. Gelince dedim ki: “Şu kapıdan içeri girelim; sana bir şey söylemek istiyorum, fakat Haccâc hayatta olduğu sürece bunu kimseye söylememene dair seni Allah’a yemin ettiriyorum.” Kabul etti ve ben ona Haccâc’ın söylediklerini anlattım. O da, “Haccâc’ın dediği gibi olmayayım eğer onun otoritesini elinden almak için elimden geleni yapmazsam! Artık onunla fazla birlikte kaldık!” dedi.

Bunun üzerine Haccâc, yirmi bin Kûfeli ve yirmi bin Basralıyı hazırlamaya koyuldu; bu işe büyük bir gayretle sarıldı. Askerlere maaşlarını tam olarak verdi ve kendilerini iyi atlar ve tam teçhizatla donatmalarını emretti. Sonra askerleri teftiş etmeye başladı; cesaretiyle tanınan birini gördüğünde ona büyük ihsanlarda bulunuyordu.

Ubeydullah b. Ebî Mihcen es-Sekafî, Haccâc’ın yanında bulunan ‘Abbâd b. el-Husayn el-Hâbilî’ye rastladı; o da Abdurrahman b. Ümmü’l-Hakem es-Sekafî’nin askerleri teftişine gidiyordu. ‘Abbâd dedi ki: “Bundan daha güzel ve daha iyi bir at görmedim. At hem güç hem de silahtır. Bu da güçlü bir katırdır.” Bunun üzerine Haccâc, Ubeydullah’a 550 dirhem ihsan verdi. Sonra Atiyye el-‘Anbarî geldi; Haccâc, “Abdurrahman, buna cömert davran” dedi.

Haccâc bu iki kuvveti düzenleyince, önce Utârid b. Umeyr et-Temîmî’yi gönderdi; o Ahvaz’da konakladı. Sonra Ubeydullah b. Hucr b. Zî’l-Cevşen’i gönderdi; fakat sonra fikrini değiştirip onu geri aldı ve yerine Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as’ı tayin etti. Abdurrahman’ın amcası İsmail b. el-Eş‘as gelip Haccâc’a, “Onu gönderme! Sana itaat etmeyeceğinden korkarım. Vallahi o, Fırat köprüsünü geçip de bir valinin otoritesini tanımaya devam ettiği hiç görülmemiştir” dedi. Haccâc ise, “Bu sefer öyle olmayacak. Bana karşı fazla korkusu ve saygısı var; emrime karşı gelmez” dedi. Onu bu ordunun başına tayin etti; Abdurrahman da yola çıktı ve 80 yılında Sicistan’a ulaştı. Oraya varınca oradaki askerleri topladı.

Ebû Mihnef – Ebû’z-Zübeyr el-Arhâbî’ye göre: Abdurrahman minbere çıktı, Allah’a hamd ve sena etti ve şöyle dedi:

“Ey insanlar! Emir Haccâc beni sizin sınır bölgenize tayin etti ve düşmanınızla cihad etmekle görevlendirdi. O düşman ki ülkenizi yağmaladı ve mallarınızı yok etti. Sizden hiç kimse görevini ihmal edip kendisine ceza getirmesin. Ordugâhınıza gidin ve askerlerle birlikte orada toplanın.”

Bunun üzerine herkes ordugâhta toplandı. Onlar için pazarlar kuruldu; insanlar hazırlanmaya ve savaş teçhizatlarını düzenlemeye başladılar. Bu haber Zünbîl’e ulaşınca, Abdurrahman’a bir mektup gönderdi; Müslümanlara verilen zarardan dolayı özür diledi, bunu istemeden yaptığını ve savaşa zorlandığını bildirdi ve eğer kabul ederse tekrar vergi ödemek şartıyla barış istedi. Fakat Abdurrahman ne kabul etti ne de cevap verdi; derhal üzerine yürüdü ve ülkesinin sınırına ulaştı.

Zünbîl kuvvetlerini geri çekmeye başladı ve bölgeyi, bölge ve kale kale Abdurrahman’a bıraktı. İbnü’l-Eş‘as ele geçirdiği yerlere vergi memurları ve silahlı görevliler gönderdi. Ayrıca bölgeler arasında posta düzeni kurdu, geçitlere gözcüler yerleştirdi ve tehlikeli yerlere öncü birlikler koydu. Zünbîl’in topraklarının büyük bir kısmını ele geçirip bol ganimet elde edince, askerleri daha ileri gitmekten alıkoydu ve şöyle dedi:

“Bu yıl ele geçirdiğimiz topraklarla yetineceğiz; vergileri toplayalım, bölgeyi tanıyalım ve Müslümanlar yollarında güvenle dolaşsın. Gelecek yıl daha ileri gideceğiz; böylece yıl yıl onların topraklarını parça parça elimizden alacağız. Sonunda en uzak bölgelerinde ve en sağlam kalelerinde onların hazineleri ve kadınları için savaşacağız; Allah onları helak edinceye kadar da ülkelerini terk etmeyeceğiz.”

Sonra Haccâc’a bir mektup yazarak kazandığı başarıları ve izlediği stratejiyi bildirdi.

Ebû Mihnef rivayeti dışındaki başka bir anlatıma göre ise durum şöyleydi: Haccâc, Himyân b. Adî’yi bir öncü birlikle Kirman’a göndermişti; gerektiğinde Sicistan ve Sind valisine yardım edecekti. Fakat Himyân ve arkadaşları isyan ettiler. Bunun üzerine Haccâc, İbnü’l-Eş‘as’ı onların üzerine gönderdi; o da onları yenip yerlerine geçti. Daha sonra Sicistan valisi Ubeydullah b. Ebî Bekre öldü ve Haccâc, İbnü’l-Eş‘as’ı oraya vali tayin etti. Ayrıca iki milyon dirhem harcayarak bir ordu hazırladı; bu orduya “Tavus Ordusu” denildi ve İbnü’l-Eş‘as’a onunla Zünbîl üzerine yürümesini emretti.

Bu yıl haccın emîri, Ahmed b. Sâbit – meçhul – İshak b. Îsâ – Ebû Ma‘şer’e ve Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî’ye göre Ebân b. Osman idi. Bazılarına göre ise bu yılın hac emîri Süleyman b. Abdülmelik’tir. Bu yıl Medine valisi Ebân b. Osman idi. Irak ve bütün Doğu’nun valisi Haccâc b. Yusuf’tu. Horasan valisi, Haccâc adına Mühelleb b. Ebî Sufra idi. Kûfe’de kadı Ebû Bürde b. Ebî Musa, Basra’da kadı ise Mûsâ b. Enes idi. Bu yıl Abdülmelik oğlu Velid’i sefere gönderdi.