Şüphesiz onlar benim düşmanımdır — alemlerin Rabbi hariç.
Diyanet Vakfı
İyi bilin ki onlar benim düşmanımdır; ancak alemlerin Rabbi (benim dostumdur);
Kurtubi Tefsiri
“Onlar -âlemlerin Rabbi müstesna- benim düşmanımdır.”
“İbrahim dedi ki: Gördünüz mü şu” putlardan
“sizin ve önceki atalarınızın ibadet ettiklerini? Onlar… benim düşmanımdır.” Burada “düşman’: lâfzı tekil olmakla birlikte, çoğul anlamını ifade eder. (Yani hepsi benim düşmanlanmdır.) Aynı şekilde kadın için de hem; “O Allah’ın düşmanıdır” denildiği gibi;da denilebilir. Bu açıklamayı el-Ferrâ’ nakletmiştir.
Ali b. Süleyman dedi ki: Müenneslik “te’si ile kadına “Allah’ın düşmanı” diyen bir kimsenin bu ifadesi, Allah’a düşmanlık eden anlamındadır. Müennese ve çoğula, te’siz olarak; düşman diyen kimse ise, bunu bir çeşit nisbet kabul etmiş demektir.
Cansız varlıkları düşman olmakla nitelendirmesinin anlamı da şudur: Şayet ben onlara ibadet edecek olursam, onlar kıyâmet gününde bana düşman kesileceklerdir. Bu anlamıyla yüce Allah’ın şu âyetini andırmaktadır:
“Hayır, Öyle değil, onların ibadetlerini reddedip onlara karşı olacaklar.” (Meryem, 19/82)
el-Ferrâ’ dedi ki: Bu âyet maklub ifadelerdendir. Bunun anlamı şudur: Ben onlara düşmanım, çünkü senin düşmanlık ettiğin varlık da sana düşmanlık eder.
Daha sonra: “Âlemlerin Rabbi müstesna” demiştir. el-Kelbî dedi ki; Bu âlemlerin Rabbine ibadet eden kimseler müstesna demektir. Bu da; Âlemlerin Rabbine tapan müstesna” anlamındadır ki, muzaf hazfedilmiş olmaktadır.
Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: Nahivciler bu istisnanın munkatı’ olduğunu söylemişlerdir. Ebû İshak da birincisinden yapılmış bir istisna olabileceğini kabul etmiştir. Şu anlamda ki: Onlar hem yüce Allah’a ibadet ediyorlar, hem de putlara ibadet ediyorlardı. Kendilerine Allah’ın dışında tapındıkları bütün ma’budlardan uzak kaldığını bildirmiş oldu.
el-Ferrâ’ ise bu istisnanın sadece putlardan yapılmış olduğu te’vilini benimsemiştir. Ona göre mana şöyle olur: Şüphesiz ki ben onlara ibadet edecek olursam -az önce zikrettiğimiz üzere- kıyâmet gününde onlar da bana düşman olacaklardır. Ancak Allah’a ibadet etme halim müstesna. Çünkü kendisine ibadet edenlere düşmanlık etmeyecek tek ma’bud Cenab-ı Allah’tır,., demektir.
el-Cürcanl dedi ki: İfadenin takdiri şöyledir: Sizin ve sizden önceki atalarınızın ibadet elliklerini gürdünüz mü? Âlemlerin Rabbi müstesna. Onların hepsi benim düşmanımdır. Buna göre burada; istisna edatı ile anlamındadır. Bu da yüce Allah’ın:
“Onlar ilk ölüm müstesna, ölümü tatmazlar.” (ed-Duhan, 44/56) âyetine benzemektedir. Bu da İlk ölümün dışında… anlamındadır.